Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō rōgānutpādanīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smā'hurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो रोगानुत्पादनीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
svasthavr̥ttaṁ prakr̥tam| vēgadhāraṇaśīlasya ca svāsthyāsambhavaḥ| atō vēgadhāraṇapratiṣēdhēna ca rōgānuptattiḥ| tāmadhikr̥tyāha ārabhyatē- athāt ityādi|| 1||
Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2
vēgānna dhārayēdvātaviṇmūtrakṣavatr̥ṭkṣudhām nidrākāsaśramaścāsajr̥mbhāśrucchardirētasām||2||
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम् निद्राकासश्रमश्चासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्||२||
🔊 Audio coming soon
vēgānāṁ prāptānāṁ pratiṣēdhāt rōgōtpattirucyatē- vēgānityādi| vātādīnāṁ prāpta utsargō na pratiṣēddhavyaḥ| vātādikramēṇaiva uddēśavannirdēśaḥ|| 2||
Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3
adhōvātasya rōdhēna gulmōdāvartarukklamāḥ| vātamōōtraśakr̥tsaṅgadr̥ṣṭyagnivadhahr̥dgadāḥ| snēhasvēdavidhistatra vartayō bhōjanāni ca| pānāni bastayaścaiva śastaṁ vātānulōmanam||3||
अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः| वातमोओत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||३||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvādhōbhēdēna dvividhō vātaḥ| tatra mūtrapurīṣasamānayōgakṣēmatvādadhōvātaḥ| prathamamucyatē adhōvātasya gudavātasya rōdhēna gulmādyutpattiḥ| udāvarta arśōnidānē vakṣyatē| tathā rug bhavati klamaśca| punaśca vātādīnāmapravr̥ttiḥ| dr̥ṣṭēragnēśca nāśaḥ|| 3||
Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4
śakr̥taḥ piṇḍikōdvēṣṭapratiśyāyaśirōrujaḥ| ūrdhvavāyuḥ parīkartō hr̥dayasyōparōdhanam| mukhēna viṭpravr̥ttiśca pūrvōktāścāmayāḥ smr̥tāḥ||4||
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः| ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्| मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः||४||
🔊 Audio coming soon
śakr̥taḥ purīṣasya rōdhēna piṇḍikōdvēṣṭādayaḥ| udvēṣṭanamivōdvēṣṭaḥ,piṇḍikayōrudvēṣṭaḥ piṇḍikōdvēṣṭaḥ| piṇḍikēti jaṅghākāṇḍasya paścimē bhāgē piṇḍākr̥ti kaṭhinaṁ māṁsam| tatra udvēṣṭanēnēva rugbhavatītyarthaḥ| sarvē cēhōktarōgā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ| viśā ca mārgasya nirōdhātpratihatanivr̥ttasya vāyōrūrdhvaṁ pravr̥ttiḥ| jaṭharē samantāt cchēdamiva parikartanam| hr̥dayasya ca bandhaḥ| pūrvōktāḥ vātarōdharōgāśca||4||
Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5
aṅga-bhaṅgāśmarī-basti-mēḍhra-vaṁkṣaṇa-vēdanāḥ| mūtrasya rōdhātpūrvē ca prāyō rōgāstadauṣadham||5||
अङ्ग-भङ्गाश्मरी-बस्ति-मेढ्र-वंक्षण-वेदनाः| मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगास्तदौषधम्||५||
🔊 Audio coming soon
mūtrasya rōdhādaṅgabhaṅgādayaḥ| bhaṅga iva sphōṭanamiva bhaṅgaḥ aṅgabhaṅgaḥ| bastyādīnāṁ vēdanayā sambandhaḥ| pūrvē ca vātaśakr̥drōdhōktā rōgāśca| tēṣāṁ vātāditrayarōdhajātānāṁ rōgāṇāṁ phalavartyādi sāmānyamauṣadham||5||
Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6
vartyabhyaṅgāvagāhāśca svēdanaṁ bastikarma ca| annaṁ pānaṁ ca viḍbhēdi viḍrōdhōtthēṣu yakṣmasu||6||
वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च| अन्नं पानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु||६||
🔊 Audio coming soon
vartiḥ tīkṣṇadravyakr̥tā gudapraṇidhēyā| avagāhaḥ vātaharadravyasādhitē dravē drōṇīsthitē magnadēhasyāvasthānam| bastikarma malapravr̥ttayē nirūhayōjanā vakṣyamāṇā (sū0a028)|viḍrōdhōtthēṣu viḍbhēdyannaṁ pānaṁ viśēṣēṇa||6||
Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7
mūtrajēṣu tu pānē ca prāgbhaktaṁ śasyatē ghr̥tam| jīrṇāntikaṁ cōttamayā mātrayā yōjanādvayam| avapīḍakamētacca saṁjñitaṁ..........................||7||
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्| जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्| अवपीडकमेतच्च संज्ञितं..........................||७||
🔊 Audio coming soon
mūtrarōdhajēṣu tu viśēṣēṇa bhōjanapūrvaṁ ghr̥tapānaṁ jīrṇāntikaṁ ca ghr̥taṁ praśasyatē| jīrṇāntikaṁ yaddhyastanē'nnē jīrṇē yujyatē, uttamayā mātrayā, ahōrātrajaraṇalakṣaṇayā iti prāgbhaktasnēhayōjanā jīrṇāntikasnēhajōjanā ca| ubhayamavapīḍakamucyatē| tēna pradēśēṣvavapīḍakaśabdēna idaṁ yōjanādvayaṁ vijñēyam||7||
Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8
..................................dhāraṇātpunaḥ| udgārasyāruciḥ kampō vibandhō hr̥dayōrasōḥ| ādhmānakāsahidhmāśca hidhmāvattatra bhēṣajam||8||
..................................धारणात्पुनः| उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्||८||
🔊 Audio coming soon
punaḥ śabdaḥ sāmānyanirdiṣṭavātaprakārōktaśiṣṭōdgārākhyavātaparāmarśāya| udgārasya punardhāraṇādarucyādayaḥ| urō vakṣaḥ, hr̥dayaṁ tasyādhastayōrvibandhaḥ antastambha iva| vāyunā kupitēna nābhēradhaḥ saśūlamāpūra ādhmānaḥ| ētēṣu rōgēṣu cikitsitasthānē vakṣyamāṇā (a0-6) hidhmācikitsā kāryā||8||
Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9
śirōrtīndriyadaurbalyamanyāstambhārditaṁ kṣutēḥ| tīkṣṇadhūmāñjanāghrāṇanāmanārkavilōkanaiḥ| pravartayētkṣutiṁ saktāṁ svēdābhyaṅgau ca śīlayēt| yōjyaṁ vātaghnamannaṁ ca ghr̥taṁ cauttarabhaktikam||9||
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः| तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनामनार्कविलोकनैः| प्रवर्तयेत्क्षुतिं सक्तां स्वेदाभ्यङ्गौ च शीलयेत्| योज्यं वातघ्नमन्नं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९||
🔊 Audio coming soon
kṣutēḥ kṣavathō rōdhāt śirōrtyādirōgōtpattiḥ, indriyāṇāṁ darśanādīnāmaśaktatvaṁ svaviṣayagrahaṇē daurbalyam| atra tīkṣṇadhūmādibhiḥ saktāmapravartamānāṁ kṣutiṁ pravartayēt; tīkṣṇō dhūmō vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ (sū0a0-25) bhōjanasya paścātkālikamēva ghr̥taṁ yōjyam||9||
Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10
śōṣāṅgasāda-bādhirya-sammōha- bhrama-hr̥dgadāḥ| tr̥ṣṇāyā nigrahāttatra śītaḥ sarvō vidhirhitaḥ||10||
शोषाङ्गसाद-बाधिर्य-सम्मोह- भ्रम-हृद्गदाः| तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः||१०||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇāyā nigrahādrōdhāt śōṣādyudbhavaḥ| bādhiryamaśrutiḥ| mōha ēva sammōhaḥ| tatra tr̥ḍrōdhē sarvō vidhiḥ snānānnapānādikaḥ śītaḥ kāryaḥ||10||
Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11
aṅgabhaṅgāruciglānikārśyaśūlabhramāḥ kṣudhaḥ| tatra yōjyaṁ laghu snigdhamuṣṇamalpañca bhōjanam||11||
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः| तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पञ्च भोजनम्||११||
🔊 Audio coming soon
kṣudhō vēgarōdhādaṅgādyutpattiḥ| tatra ca laghu śālyādi snigdhamuṣṇamalpaṁ ca bhōjanaṁ vidhēyam||11||
Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12
nidrāyā mōhamūrdhākṣigauravālasyajr̥mbhikāḥ| aṅgamardaśca tatrēṣṭaḥ svapnaḥ saṁvāhanāni ca||12||
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः| अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च||१२||
🔊 Audio coming soon
nidravēgadhāraṇānmōhaśirōgauravādayaḥ| tatra svapnaḥ saṁvāhanāni ca yōjyāni| saṁvāhanaṁ svalpamardanam||12||
Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13
kāsasya rōdhāttadvr̥ddhiḥ śvāsārucihr̥dāmayāḥ| śōṣō hidhmā ca kāryō'tra kāsahā sutarāṁ vidhiḥ||13||
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः| शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः||१३||
🔊 Audio coming soon
kāsasya vēgarōdhāt kāsavr̥ddhyādyutpattiḥ| tatra kāsacikitsitavihitō (ci0 a0-4) vidhiḥ kāryaḥ||13||
Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14
gulmahr̥drōgasammōhāḥ śramaśvāsādvidhāritāt| hitaṁ viśramaṇaṁ tatra vātaghnaśca kriyākramaḥ||14||
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्| हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः||१४||
🔊 Audio coming soon
adhvavyāyāmādisāhasēna sadyaḥ utpannaḥ śvāsaḥ śramaśvāsaḥ, tadvēgarōdhāt gulmādyutpattiḥ| tatra viśramaṇaṁ vātaghnī ca kriyā hitā||14||
Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15
jr̥mbhayāḥ kṣavavadrōgāḥ sarvaścānilajidvidhiḥ||15||
जृम्भयाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः||१५||
🔊 Audio coming soon
jr̥mbhāvēgarōdhāt kṣutivadrōgōtpattiḥ tatra vātaghnī hitā| jr̥mbhā samukhavikāsō gātravināmaḥ||15||
Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16
pīnasākṣiśirōhr̥druṅmanyāstambhārucibhramāḥ| sagulmā bāṣpatastatra svapnō madyaṁ priyāḥ kathāḥ||16||
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः| सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||१६||
🔊 Audio coming soon
bāṣpasyāśruṇō vēgarōdhātpīnasādyutpattiḥ| pīnasō nāsāsrāvaḥ| akṣyādīnāṁ rujayā sambandhaḥ| tatra svapnādikaṁ cikitsā|| 16||
Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17
visarpakōṭhakuṣṭhākṣikaṇḍūpāṇḍvāmayajvarāḥ| sakāsaśvāsahr̥llāsavyaṅgaśvayathavō vamēḥ| gaṇḍūṣadhūmānāhāraṁ rūkṣaṁ bhuktvā tadudvamaḥ| vyāyāmaḥ srutirasrasya śastaṁ cātra virēcanam| sakṣāralavaṇaṁ tailamabhyaṅgārthē ca śasyatē||17||
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः| सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः| गण्डूषधूमानाहारं रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः| व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्| सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थे च शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
vamēḥ chardiṣaḥ vēgadhāraṇādvisarpādyutpattiḥ| kōṭhaḥ śyāvāni maṇḍalāni| tatra gaṇḍūṣādikā cikitsā rūkṣaṁ cānnaṁ bhuktvā udvamēt| snigdhasya kaphōtklēśakaratvāt| ētāvatā hi prāṇō vāyuḥ svamārgaṁ gr̥hṇāti| kṣāralavaṇābhyāṁ yuktaṁ tailamabhyaṅgē ca yōjayēt|| 17||
Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18
śukrāntatsravaṇaṁ guhyavēdanāśvayathujvarāḥ| hr̥dvyathāmūtrasaṅgāṅgabhaṅgavardhmāśmaṣaṇḍatāḥ| tāmracūḍasurāśālibastyabhyaṅgāvagāhanam| bastiśuddhikaraiḥ siddhambhajētkṣīraṁ priyāḥ striyaḥ| tatra sēvēta ....................................||18||
शुक्रान्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः| हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवर्ध्माश्मषण्डताः| ताम्रचूडसुराशालिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्| बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धम्भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः| तत्र सेवेत ....................................||१८||
🔊 Audio coming soon
śukravēgarōdhāt śukrasrāvādyutpattiḥ| ṣaṇḍatā strīgamanāśaktatā| tatra ca tāmracūḍādikā cikitsā| tāmracūḍaḥ kukkuṭaḥ| bastiśuddhikaraiḥ trapusaprabhr̥tibhiḥ siddhiṁ kṣīraṁ bhajēt| priyāśca yuvatīḥ||18||
Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19
............................sarvaṁ ca varjayēdvēgadhāriṇam| viḍvāminaṁ parikliṣṭaṁ kṣīṇaṁ tr̥ṭśūlapīḍitam||19||
............................सर्वं च वर्जयेद्वेगधारिणम्| विड्वामिनं परिक्लिष्टं क्षीणं तृट्शूलपीडितम्||१९||
🔊 Audio coming soon
na ca sarvasmin vēgarōdhini cikitsā kāryā|| 19||
Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20
rōgāḥ sarvē'pi jāyantē vēgōdīraṇadhāraṇaiḥ||20||
रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः||२०||
🔊 Audio coming soon
vēgadhāraṇē dōṣānuktvā udīraṇē rōgānāha - rōgā ityādi| yadyēvaṁ dhāraṇagrahaṇaṁ na kartavyamudīraṇēna sarvarōgōtpattēḥ| udīraṇēnāpi dhāraṇē| nirdiṣṭānāmēva rōgāṇāmutpattiḥ prasajyatē tannivr̥ttyarthaṁ dhāraṇagrahaṇārtham|| 20||
Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21
nirdiṣṭaṁ sādhanaṁ tatra bhūyiṣṭhaṁ yē tu tānprati| tataścānēkadhā prāyaḥ pavanō yatprakupyati| annapānauṣadhaṁ tasya yuñjītātō'nulōmanam||21||
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान्प्रति| ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति| अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
yadi dhāraṇōdīraṇābhyāṁ sarvē rōgāḥ prajāyantē atō vātādirōdhēna gulmādivacanamanarthakaramityāha- nirdiṣṭamityādi| tatra tayōrvēgadhāraṇōdīraṇayōrmadhyē vēgadhāraṇāccirakālabhāvinaḥ sapratyavāyā rōgā bhavanti| udīraṇānna tathā| tēna bhūyiṣṭhaṁ yē sambhavanti tānprati cikitsitaṁ nirdiṣṭamityarthaḥ| asmādvēgadhāraṇāditarēbhyaḥ pavana ēva kupyati yattasmādanulōmanamasya hitam|| 21||
Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22
pāyumēhanamuṣkēṣu śūlaṁ śōṣā hr̥di vyathā| tēṣu tēṣu vikārēṣu yathāsvaṁ ca cikitsitam| kramādapāmapi maṇau paṅkō'vaśyaṁ bhavatyataḥ| uttiṣṭhēta yathākālaṁ malānāṁ śōdhanaṁ prati||22||
पायुमेहनमुष्केषु शूलं शोषा हृदि व्यथा| तेषु तेषु विकारेषु यथास्वं च चिकित्सितम्| क्रमादपामपि मणौ पङ्कोऽवश्यं भवत्यतः| उत्तिष्ठेत यथाकालं मलानां शोधनं प्रति||२२||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ svāsthyasaṁvāhanarōgōtpattirakṣaṇaprasaṅgēnēdamapyucyatē- kramādityādi| yathā nirmalē'pi maṇāvaliñjarē sthitānāṁ svabhāvanirmalānāmapyapāṁ kramātkālaparivāsāt paṅkō'vaśyaṁ bhavati tathā r̥tucaryāyā anuṣṭhāturapi dēhē dōṣasañcayaḥ; atō hētōryathākālamuktaśōdhanakālānatikramēṇa malānāṁ dōṣāṇāṁ śōdhanaṁ prati sēvārthamuttiṣṭhēta cēṣṭēta|| 22||
Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23
cayakāṣṭhāmupāruhya kurvatē tē hyupēkṣitāḥ| prāyaśaḥ sucirēṇāpi bhēṣajadvēṣiṇō gadān| atisthaulyāgnisadanamēhakuṣṭhahr̥taujasaḥ| srōtōrōdhākṣavibhraṁśaśvāsaśvayathupāṇḍutāḥ| āmōrustambhajaṭharakr̥cchrālasakadaṇḍakān| tr̥ptipramīlakātvasyagrahaṇyarśōbhagandarān| plīhāvidradhivīsarpamadasaṁnyāsapīnasān| cchardigaṇḍakr̥migranthitandrāduḥsvapnadarśanam| kaṇṭhāmayānmūrdharujaṁ praṇāśaṁ buddhinidrayōḥ| tējōvarṇabalānāṁ ca tr̥pyatō br̥ṁhaṇairapi| ucitairapi cāhārairyasmādasya vahanti na| dōṣōpaliptavadanā rasaṁ rasavahāḥ sirāḥ| vamanādīnatō yuñjyātsvasthasyaiva yathāvidhi||23||
चयकाष्ठामुपारुह्य कुर्वते ते ह्युपेक्षिताः| प्रायशः सुचिरेणापि भेषजद्वेषिणो गदान्| अतिस्थौल्याग्निसदनमेहकुष्ठहृतौजसः| स्रोतोरोधाक्षविभ्रंशश्वासश्वयथुपाण्डुताः| आमोरुस्तम्भजठरकृच्छ्रालसकदण्डकान्| तृप्तिप्रमीलकात्वस्यग्रहण्यर्शोभगन्दरान्| प्लीहाविद्रधिवीसर्पमदसंन्यासपीनसान्| च्छर्दिगण्डकृमिग्रन्थितन्द्रादुःस्वप्नदर्शनम्| कण्ठामयान्मूर्धरुजं प्रणाशं बुद्धिनिद्रयोः| तेजोवर्णबलानां च तृप्यतो बृंहणैरपि| उचितैरपि चाहारैर्यस्मादस्य वहन्ति न| दोषोपलिप्तवदना रसं रसवहाः सिराः| वमनादीनतो युञ्ज्यात्स्वस्थस्यैव यथाविधि||२३||
🔊 Audio coming soon
hi yasmātbhēṣajaṁ vamanādi yē dviṣanti na sēvantē tēṣāṁ dōṣāśca yāvasthāmupārūḍhā upēkṣitāśca sucirēṇāpi rōgānkurvatē yathāsambhavamati sthaulyādīn| hr̥taujaḥ śabdaḥ pumँlliṅgaḥ sannipātajvaraparyāyaḥ| `sannipātamabhinyāsaṁ taṁ brūyācca hr̥taujasam' akṣavibhraṁśaḥ indriyavināśaḥ| alasakadaṇḍakau vakṣyamāṇalakṣaṇau (sū0a011)| tr̥ptiḥ abhuktē'pi bhuktābhimānitā| pramīlakaṁ staimityam| amlapittasyāparanāmētyanyē paṭhanti ; yathā- pacyamānaṁ vidāhyannaṁ raktādīn kōpayēdyadā| pittaṁ ca kōpayēdāśu kaphasthānānilēritam||1|| tadā bhavati hr̥cchūlamukhavairasyasādanam| lavaṇaṁ tiktamamlaṁ ca satataṁ cchardayatyapi||2|| dāhō'tinidrā viṭsaṅgō vaivarnyaṁ kārśyamēva ca | arōcakō hyutsukitā prasēkaḥ ślēṣmaṇastathā||3|| syuryatraināti liṅgāni nirdiśēttatpramīlakam| paryāyādamlapittaṁ ca tathā pittaviṣūcikā||4|| iti| ucitaiḥ sātmyairbr̥ṁhaṇairapi cāhāraiḥ tr̥ptiṁ yātastējasō varṇasya balasya ca nāśaḥ| yasmāddōṣōpaliptamukhā rasavahāḥ sirā rasaṁ na vahanti| tadarthaṁ vamanādīnupakramān yōjayēt svasthasyaiva| na tu rōgaviśēṣāntaratvēna||23||
Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25
dōṣāḥ kadācitkupyanti jitā laṅhghanapācanaiḥ| yē tu saṁśōdhanaiḥ śuddhā na tēṣāṁ punarudbhavaḥ||24|| yathākramaṁ yathāyōgamata ūrdhvaṁ prayōjayēt| rasayanāni siddhāni vr̥ṣyayōgāṁśca kālavit||25||
दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्ह्घनपाचनैः| ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः||२४|| यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसयनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||२५||
🔊 Audio coming soon
anyat subōdham||25||
Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26
bhēṣajakṣapitē pathyamāhārairbr̥ṁhaṇaṁ kramāt| śāliṣaṣṭikagōdhūmamāṁsakṣīraghr̥tādibhiḥ| hr̥dyadīpanabhaiṣajyasaṁyōgādrucipaktidaiḥ| sābhyaṅgōdvartanasnānanirūhasnēhabastibhiḥ| tathā sa labhatē śarma sarvapāvakapāṭavam| dhīvarṇēndriyavaimalyaṁ vr̥ṣatāṁ dairghyamāyuṣaḥ||26||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्| शालिषष्टिकगोधूममांसक्षीरघृतादिभिः| हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः| साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहबस्तिभिः| तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्| धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः||२६||
🔊 Audio coming soon
bahuṣō bhēṣajaprayōgātkṣapitē śarīrē āhārairēva br̥ṁhaṇaṁ kramāt svalpaṁ puṣṭikaraṁ sarvaṁ pathyam| kimbhūtairāhāraiḥ? śālyādibhirhr̥dyēna dīpanēna cauṣadhēna saṁyōgādrucipradairagnibalapradaiśca| sarvapāvakānāṁ jāṭharasya (agnēḥ) dhātvagnīnāñca paṭutvam||26||
Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27
yē bhūtaviṣavāyvagnikṣatabhaṅgādisambhavāḥ| kāmakrōdhabhayādyāśca tē syurāgantavō gadāḥ||27||
ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः| कामक्रोधभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः||२७||
🔊 Audio coming soon
nijarōgōtpattikāraṇaparihāraprasaṅgēnāgantavō rōgāḥ tatparihārāścōcyantē- yē bhūtētyādi| bhūtādisambhavā rōgā rāgādayaścāgantavō vyādhayaḥ| āgantutvaṁ vakṣyamāṇalakṣaṇam||27||
Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28
tyāgaḥ prajñāparādhānāmindriyōpaśamaḥ smr̥tiḥ| dēśakālātmavijñānaṁ sadvr̥ttasyānuvartanam| atharvavihitā śāntiḥ pratikūlagrahārcanam| bhūtādyasparśanōpāyō nirdiṣṭaśca pr̥thak pr̥thak| anutpattyai samāsēna vidhirēṣa pradarśitaḥ| nijāgantuvikārāṇāmutpannānāṁ ca śāntayē||28||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्| अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्| भूताद्यस्पर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्| अनुत्पत्त्यै समासेन विधिरेष प्रदर्शितः| निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये||२८||
🔊 Audio coming soon
tēṣāmāgantūnāmanutpattyai vidhiḥ prajñāparādhatyāgādiḥ| prajñāparādhaḥ dinacaryādyuktavidhyatikramaḥ| dēśādivijñānēna viṣayasthaṁ manaḥ spaṣṭatāṁ yāti| ēvamabhijanōham|tatra cēdamucitamidamanucitam| ēvamahamarthavānēvamahaṁ śūraḥ| idamasmindēśē kālē cōcitamidaṁ nēti bahuvidhaṁ parikalpanaṁ dēśakālātmavijñānam| bhūtagrahādīnāmasparśanē ya upāyō bhūtavidyāyāṁ nirdiṣṭaḥ| tathā ca tēṣu bhūtēṣu kēcitspr̥śantō'dhitiṣṭhanti| kēcijjighr̥kṣantē| ityēvamādyuktamiti| dvividhō rōgōtpattyabhāvāya utpannānāṁ ca rōgāṇāṁ nāśāya vidhiḥ pradarśitaḥ(u0a0-7-10)||28||
Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29
śītōdbhavaṁ dōṣacayaṁ vasantē viśōdhayan grīṣmajamabhrakālē| ghanātyayē vārṣikamāśu samyak prāpnōtu rōgānr̥tujānna jātu||29||
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्मजमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोतु रोगानृतुजान्न जातु||२९||
🔊 Audio coming soon
dōṣāṇāṁ hi śōdhanamuktam, tasya tu kāla ucyatē- śītōdbhavamityādi| iti sādhāraṇēṣu kālēṣu dōṣānativāhayan r̥tujān rōgānna kadācitprāpnōti| atiśītādikālēṣu ayōgādiśaṅkā||29||
Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5
svāsthyasaṁvardhakaṁ vr̥ttam nityaṁ hitāhāravihārasēvī samīkṣyakārī viṣayēṣvasaktaḥ| dātā samaḥ satyaparaḥ kṣamāvān āptōpasēvī ca bhavatyarōgaḥ| arthēṣvalabhyēṣvakr̥taprayatnaṁ kr̥tādaraṁ nityamupāyavatsu| tatkālayuktaṁ yadi nāsti daivam| kālō'nukūlō viṣayā manōjñā dharmyāḥ kriyāḥ karma sukhānubandhi| sattvaṁ vidhēyaṁ viśadā ca buddhiḥ bhavanti dhīrasya sadā sukhāya||30|| iti vaidyapatisihmaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē rōgānutpādanīyō nāma pañcamō'dhyāyaḥ||5||
स्वास्थ्यसंवर्धकं वृत्तम् नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः| अर्थेष्वलभ्येष्वकृतप्रयत्नं कृतादरं नित्यमुपायवत्सु| तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्| कालोऽनुकूलो विषया मनोज्ञा धर्म्याः क्रियाः कर्म सुखानुबन्धि| सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः भवन्ति धीरस्य सदा सुखाय||३०|| इति वैद्यपतिसिह्मगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगानुत्पादनीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
nityaṁ hitāhārētyādi subōdham| tathā yaḥ puruṣārthēṣvalabhyēṣvaparicchinna lābhēṣu vastuṣvanārabdhayatnaḥ upāyavatsu śakyamānēṣu kr̥taprayatnaḥ jitēndriyaśca taṁ rōgā nānupatanti tatkālayuktādvinā daiVvāt| daivē pūrvakr̥tē karmaṇi duṣṭē tatkālaṁ phalavatyavaśyamēva rōgōtpattiḥ| kālō'nukūlaḥ hīnātimithyāyōgavarjitaḥ arthalābhādiphalapradaśca| viṣayāḥ śbdādayaḥ manōjñāḥ priyāḥ| kriyāśca pradhānāḥ| karma cōbhayalōkasukhānubandhi| sattvaṁ manaḥ| vidhēyamaparavaśam| viśadā nirmalā buddhiḥ| ētāni dhairyayuktasya sukhāya kalpantē||30|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē pañcamō'dhyāyaḥ||5||