Adhikarana atha rogAnutpAdanIyo nAma pa~jcamo~adhyAyaH ----------- pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో రోగానుత్పాదనీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాఽహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो रोगानुत्पादनीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माऽहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థవృత్తం ప్రకృతం| వేగధారణశీలస్య చ స్వాస్థ్యాసంభవః| అతో వేగధారణప్రతిషేధేన చ రోగానుప్తత్తిః| తామధికృత్యాహ ఆరభ్యతే- అథాత్ ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana adhAryA vegAH (2) · Śloka 2
వేగాన్న ధారయేద్వాతవిణ్మూత్రక్షవతృట్క్షుధాం నిద్రాకాసశ్రమశ్చాసజృంభాశ్రుచ్ఛర్దిరేతసాం||2||
वेगान्न धारयेद्वातविण्मूत्रक्षवतृट्क्षुधाम् निद्राकासश्रमश्चासजृम्भाश्रुच्छर्दिरेतसाम्||२||
🔊 Audio coming soon
వేగానాం ప్రాప్తానాం ప్రతిషేధాత్ రోగోత్పత్తిరుచ్యతే- వేగానిత్యాది| వాతాదీనాం ప్రాప్త ఉత్సర్గో న ప్రతిషేద్ధవ్యః| వాతాదిక్రమేణైవ ఉద్దేశవన్నిర్దేశః|| 2||
Adhikarana adhovAtanirodhajA vyAdhayaH tatra pratikArashca (3) · Śloka 3
అధోవాతస్య రోధేన గుల్మోదావర్తరుక్క్లమాః| వాతమూత్రశకృత్సంగదృష్ట్యగ్నివధహృద్గదాః| స్నేహస్వేదవిధిస్తత్ర వర్తయో భోజనాని చ| పానాని బస్తయశ్చైవ శస్తం వాతానులోమనం||3||
अधोवातस्य रोधेन गुल्मोदावर्तरुक्क्लमाः| वातमोओत्रशकृत्सङ्गदृष्ट्यग्निवधहृद्गदाः| स्नेहस्वेदविधिस्तत्र वर्तयो भोजनानि च| पानानि बस्तयश्चैव शस्तं वातानुलोमनम्||३||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వాధోభేదేన ద్వివిధో వాతః| తత్ర మూత్రపురీషసమానయోగక్షేమత్వాదధోవాతః| ప్రథమముచ్యతే అధోవాతస్య గుదవాతస్య రోధేన గుల్మాద్యుత్పత్తిః| ఉదావర్త అర్శోనిదానే వక్ష్యతే| తథా రుగ్ భవతి క్లమశ్చ| పునశ్చ వాతాదీనామప్రవృత్తిః| దృష్టేరగ్నేశ్చ నాశః|| 3||
Adhikarana viDrodhajA vyAdhayaH (4) · Śloka 4
శకృతః పిండికోద్వేష్టప్రతిశ్యాయశిరోరుజః| ఊర్ధ్వవాయుః పరీకర్తో హృదయస్యోపరోధనం| ముఖేన విట్ప్రవృత్తిశ్చ పూర్వోక్తాశ్చామయాః స్మృతాః||4||
शकृतः पिण्डिकोद्वेष्टप्रतिश्यायशिरोरुजः| ऊर्ध्ववायुः परीकर्तो हृदयस्योपरोधनम्| मुखेन विट्प्रवृत्तिश्च पूर्वोक्ताश्चामयाः स्मृताः||४||
🔊 Audio coming soon
శకృతః పురీషస్య రోధేన పిండికోద్వేష్టాదయః| ఉద్వేష్టనమివోద్వేష్టః,పిండికయోరుద్వేష్టః పిండికోద్వేష్టః| పిండికేతి జంఘాకాండస్య పశ్చిమే భాగే పిండాకృతి కఠినం మాంసం| తత్ర ఉద్వేష్టనేనేవ రుగ్భవతీత్యర్థః| సర్వే చేహోక్తరోగా వక్ష్యమాణలక్షణాః| విశా చ మార్గస్య నిరోధాత్ప్రతిహతనివృత్తస్య వాయోరూర్ధ్వం ప్రవృత్తిః| జఠరే సమంతాత్ చ్ఛేదమివ పరికర్తనం| హృదయస్య చ బంధః| పూర్వోక్తాః వాతరోధరోగాశ్చ||4||
Adhikarana mUtrarodhajavyAdhayaH (5) · Śloka 5
అంగ-భంగాశ్మరీ-బస్తి-మేఢ్ర-వంక్షణ-వేదనాః| మూత్రస్య రోధాత్పూర్వే చ ప్రాయో రోగాస్తదౌషధం||5||
अङ्ग-भङ्गाश्मरी-बस्ति-मेढ्र-वंक्षण-वेदनाः| मूत्रस्य रोधात्पूर्वे च प्रायो रोगास्तदौषधम्||५||
🔊 Audio coming soon
మూత్రస్య రోధాదంగభంగాదయః| భంగ ఇవ స్ఫోటనమివ భంగః అంగభంగః| బస్త్యాదీనాం వేదనయా సంబంధః| పూర్వే చ వాతశకృద్రోధోక్తా రోగాశ్చ| తేషాం వాతాదిత్రయరోధజాతానాం రోగాణాం ఫలవర్త్యాది సామాన్యమౌషధం||5||
Adhikarana viDrodhottharogacikitsA (6) · Śloka 6
వర్త్యభ్యంగావగాహాశ్చ స్వేదనం బస్తికర్మ చ| అన్నం పానం చ విడ్భేది విడ్రోధోత్థేషు యక్ష్మసు||6||
वर्त्यभ्यङ्गावगाहाश्च स्वेदनं बस्तिकर्म च| अन्नं पानं च विड्भेदि विड्रोधोत्थेषु यक्ष्मसु||६||
🔊 Audio coming soon
వర్తిః తీక్ష్ణద్రవ్యకృతా గుదప్రణిధేయా| అవగాహః వాతహరద్రవ్యసాధితే ద్రవే ద్రోణీస్థితే మగ్నదేహస్యావస్థానం| బస్తికర్మ మలప్రవృత్తయే నిరూహయోజనా వక్ష్యమాణా (సూ0అ028)|విడ్రోధోత్థేషు విడ్భేద్యన్నం పానం విశేషేణ||6||
Adhikarana mUtrarodhottheShvavapIDakaghRutam (7) · Śloka 7
మూత్రజేషు తు పానే చ ప్రాగ్భక్తం శస్యతే ఘృతం| జీర్ణాంతికం చోత్తమయా మాత్రయా యోజనాద్వయం| అవపీడకమేతచ్చ సంజ్ఞితం..........................||7||
मूत्रजेषु तु पाने च प्राग्भक्तं शस्यते घृतम्| जीर्णान्तिकं चोत्तमया मात्रया योजनाद्वयम्| अवपीडकमेतच्च संज्ञितं..........................||७||
🔊 Audio coming soon
మూత్రరోధజేషు తు విశేషేణ భోజనపూర్వం ఘృతపానం జీర్ణాంతికం చ ఘృతం ప్రశస్యతే| జీర్ణాంతికం యద్ధ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణే యుజ్యతే, ఉత్తమయా మాత్రయా, అహోరాత్రజరణలక్షణయా ఇతి ప్రాగ్భక్తస్నేహయోజనా జీర్ణాంతికస్నేహజోజనా చ| ఉభయమవపీడకముచ్యతే| తేన ప్రదేశేష్వవపీడకశబ్దేన ఇదం యోజనాద్వయం విజ్ఞేయం||7||
Adhikarana udgArasya rodhajavyAdhayastatra cikitsAsUtram (8) · Śloka 8
..................................ధారణాత్పునః| ఉద్గారస్యారుచిః కంపో విబంధో హృదయోరసోః| ఆధ్మానకాసహిధ్మాశ్చ హిధ్మావత్తత్ర భేషజం||8||
..................................धारणात्पुनः| उद्गारस्यारुचिः कम्पो विबन्धो हृदयोरसोः| आध्मानकासहिध्माश्च हिध्मावत्तत्र भेषजम्||८||
🔊 Audio coming soon
పునః శబ్దః సామాన్యనిర్దిష్టవాతప్రకారోక్తశిష్టోద్గారాఖ్యవాతపరామర్శాయ| ఉద్గారస్య పునర్ధారణాదరుచ్యాదయః| ఉరో వక్షః, హృదయం తస్యాధస్తయోర్విబంధః అంతస్తంభ ఇవ| వాయునా కుపితేన నాభేరధః సశూలమాపూర ఆధ్మానః| ఏతేషు రోగేషు చికిత్సితస్థానే వక్ష్యమాణా (అ0-6) హిధ్మాచికిత్సా కార్యా||8||
Adhikarana kShutirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (9) · Śloka 9
శిరోర్తీంద్రియదౌర్బల్యమన్యాస్తంభార్దితం క్షుతేః| తీక్ష్ణధూమాంజనాఘ్రాణనామనార్కవిలోకనైః| ప్రవర్తయేత్క్షుతిం సక్తాం స్వేదాభ్యంగౌ చ శీలయేత్| యోజ్యం వాతఘ్నమన్నం చ ఘృతం చౌత్తరభక్తికం||9||
शिरोर्तीन्द्रियदौर्बल्यमन्यास्तम्भार्दितं क्षुतेः| तीक्ष्णधूमाञ्जनाघ्राणनामनार्कविलोकनैः| प्रवर्तयेत्क्षुतिं सक्तां स्वेदाभ्यङ्गौ च शीलयेत्| योज्यं वातघ्नमन्नं च घृतं चौत्तरभक्तिकम्||९||
🔊 Audio coming soon
క్షుతేః క్షవథో రోధాత్ శిరోర్త్యాదిరోగోత్పత్తిః, ఇంద్రియాణాం దర్శనాదీనామశక్తత్వం స్వవిషయగ్రహణే దౌర్బల్యం| అత్ర తీక్ష్ణధూమాదిభిః సక్తామప్రవర్తమానాం క్షుతిం ప్రవర్తయేత్; తీక్ష్ణో ధూమో వక్ష్యమాణలక్షణః (సూ0అ0-25) భోజనస్య పశ్చాత్కాలికమేవ ఘృతం యోజ్యం||9||
Adhikarana tRuShNAnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (10) · Śloka 10
శోషాంగసాద-బాధిర్య-సమ్మోహ- భ్రమ-హృద్గదాః| తృష్ణాయా నిగ్రహాత్తత్ర శీతః సర్వో విధిర్హితః||10||
शोषाङ्गसाद-बाधिर्य-सम्मोह- भ्रम-हृद्गदाः| तृष्णाया निग्रहात्तत्र शीतः सर्वो विधिर्हितः||१०||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాయా నిగ్రహాద్రోధాత్ శోషాద్యుద్భవః| బాధిర్యమశ్రుతిః| మోహ ఏవ సమ్మోహః| తత్ర తృడ్రోధే సర్వో విధిః స్నానాన్నపానాదికః శీతః కార్యః||10||
Adhikarana kShunnirodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (11) · Śloka 11
అంగభంగారుచిగ్లానికార్శ్యశూలభ్రమాః క్షుధః| తత్ర యోజ్యం లఘు స్నిగ్ధముష్ణమల్పంచ భోజనం||11||
अङ्गभङ्गारुचिग्लानिकार्श्यशूलभ्रमाः क्षुधः| तत्र योज्यं लघु स्निग्धमुष्णमल्पञ्च भोजनम्||११||
🔊 Audio coming soon
క్షుధో వేగరోధాదంగాద్యుత్పత్తిః| తత్ర చ లఘు శాల్యాది స్నిగ్ధముష్ణమల్పం చ భోజనం విధేయం||11||
Adhikarana nidrArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (12) · Śloka 12
నిద్రాయా మోహమూర్ధాక్షిగౌరవాలస్యజృంభికాః| అంగమర్దశ్చ తత్రేష్టః స్వప్నః సంవాహనాని చ||12||
निद्राया मोहमूर्धाक्षिगौरवालस्यजृम्भिकाः| अङ्गमर्दश्च तत्रेष्टः स्वप्नः संवाहनानि च||१२||
🔊 Audio coming soon
నిద్రవేగధారణాన్మోహశిరోగౌరవాదయః| తత్ర స్వప్నః సంవాహనాని చ యోజ్యాని| సంవాహనం స్వల్పమర్దనం||12||
Adhikarana kAsarodhajavyAdhayastatra cikitsAtideSaH (13) · Śloka 13
కాసస్య రోధాత్తద్వృద్ధిః శ్వాసారుచిహృదామయాః| శోషో హిధ్మా చ కార్యోఽత్ర కాసహా సుతరాం విధిః||13||
कासस्य रोधात्तद्वृद्धिः श्वासारुचिहृदामयाः| शोषो हिध्मा च कार्योऽत्र कासहा सुतरां विधिः||१३||
🔊 Audio coming soon
కాసస్య వేగరోధాత్ కాసవృద్ధ్యాద్యుత్పత్తిః| తత్ర కాసచికిత్సితవిహితో (చి0 అ0-4) విధిః కార్యః||13||
Adhikarana SramaSvAsarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (14) · Śloka 14
గుల్మహృద్రోగసమ్మోహాః శ్రమశ్వాసాద్విధారితాత్| హితం విశ్రమణం తత్ర వాతఘ్నశ్చ క్రియాక్రమః||14||
गुल्महृद्रोगसम्मोहाः श्रमश्वासाद्विधारितात्| हितं विश्रमणं तत्र वातघ्नश्च क्रियाक्रमः||१४||
🔊 Audio coming soon
అధ్వవ్యాయామాదిసాహసేన సద్యః ఉత్పన్నః శ్వాసః శ్రమశ్వాసః, తద్వేగరోధాత్ గుల్మాద్యుత్పత్తిః| తత్ర విశ్రమణం వాతఘ్నీ చ క్రియా హితా||14||
Adhikarana jRumbhArodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (15) · Śloka 15
జృంభయాః క్షవవద్రోగాః సర్వశ్చానిలజిద్విధిః||15||
जृम्भयाः क्षववद्रोगाः सर्वश्चानिलजिद्विधिः||१५||
🔊 Audio coming soon
జృంభావేగరోధాత్ క్షుతివద్రోగోత్పత్తిః తత్ర వాతఘ్నీ హితా| జృంభా సముఖవికాసో గాత్రవినామః||15||
Adhikarana aSrurodhajavyAdhayastatra parihAraSca (16) · Śloka 16
పీనసాక్షిశిరోహృద్రుఙ్మన్యాస్తంభారుచిభ్రమాః| సగుల్మా బాష్పతస్తత్ర స్వప్నో మద్యం ప్రియాః కథాః||16||
पीनसाक्षिशिरोहृद्रुङ्मन्यास्तम्भारुचिभ्रमाः| सगुल्मा बाष्पतस्तत्र स्वप्नो मद्यं प्रियाः कथाः||१६||
🔊 Audio coming soon
బాష్పస్యాశ్రుణో వేగరోధాత్పీనసాద్యుత్పత్తిః| పీనసో నాసాస్రావః| అక్ష్యాదీనాం రుజయా సంబంధః| తత్ర స్వప్నాదికం చికిత్సా|| 16||
Adhikarana vamernigrahajavyAdhayastatra cikitsA ca (17) · Śloka 17
విసర్పకోఠకుష్ఠాక్షికండూపాండ్వామయజ్వరాః| సకాసశ్వాసహృల్లాసవ్యంగశ్వయథవో వమేః| గండూషధూమానాహారం రూక్షం భుక్త్వా తదుద్వమః| వ్యాయామః స్రుతిరస్రస్య శస్తం చాత్ర విరేచనం| సక్షారలవణం తైలమభ్యంగార్థే చ శస్యతే||17||
विसर्पकोठकुष्ठाक्षिकण्डूपाण्ड्वामयज्वराः| सकासश्वासहृल्लासव्यङ्गश्वयथवो वमेः| गण्डूषधूमानाहारं रूक्षं भुक्त्वा तदुद्वमः| व्यायामः स्रुतिरस्रस्य शस्तं चात्र विरेचनम्| सक्षारलवणं तैलमभ्यङ्गार्थे च शस्यते||१७||
🔊 Audio coming soon
వమేః ఛర్దిషః వేగధారణాద్విసర్పాద్యుత్పత్తిః| కోఠః శ్యావాని మండలాని| తత్ర గండూషాదికా చికిత్సా రూక్షం చాన్నం భుక్త్వా ఉద్వమేత్| స్నిగ్ధస్య కఫోత్క్లేశకరత్వాత్| ఏతావతా హి ప్రాణో వాయుః స్వమార్గం గృహ్ణాతి| క్షారలవణాభ్యాం యుక్తం తైలమభ్యంగే చ యోజయేత్|| 17||
Adhikarana shukravegarodhajavyAdhayastatra cikitsA ca (18) · Śloka 18
శుక్రాంతత్స్రవణం గుహ్యవేదనాశ్వయథుజ్వరాః| హృద్వ్యథామూత్రసంగాంగభంగవర్ధ్మాశ్మషండతాః| తామ్రచూడసురాశాలిబస్త్యభ్యంగావగాహనం| బస్తిశుద్ధికరైః సిద్ధంభజేత్క్షీరం ప్రియాః స్త్రియః| తత్ర సేవేత ....................................||18||
शुक्रान्तत्स्रवणं गुह्यवेदनाश्वयथुज्वराः| हृद्व्यथामूत्रसङ्गाङ्गभङ्गवर्ध्माश्मषण्डताः| ताम्रचूडसुराशालिबस्त्यभ्यङ्गावगाहनम्| बस्तिशुद्धिकरैः सिद्धम्भजेत्क्षीरं प्रियाः स्त्रियः| तत्र सेवेत ....................................||१८||
🔊 Audio coming soon
శుక్రవేగరోధాత్ శుక్రస్రావాద్యుత్పత్తిః| షండతా స్త్రీగమనాశక్తతా| తత్ర చ తామ్రచూడాదికా చికిత్సా| తామ్రచూడః కుక్కుటః| బస్తిశుద్ధికరైః త్రపుసప్రభృతిభిః సిద్ధిం క్షీరం భజేత్| ప్రియాశ్చ యువతీః||18||
Adhikarana vegarodhiShu cikitsAnarhAH (19) · Śloka 19
............................సర్వం చ వర్జయేద్వేగధారిణం| విడ్వామినం పరిక్లిష్టం క్షీణం తృట్శూలపీడితం||19||
............................सर्वं च वर्जयेद्वेगधारिणम्| विड्वामिनं परिक्लिष्टं क्षीणं तृट्शूलपीडितम्||१९||
🔊 Audio coming soon
న చ సర్వస్మిన్ వేగరోధిని చికిత్సా కార్యా|| 19||
Adhikarana vegodIraNadhAraNaM sarvarogahetuH (20) · Śloka 20
రోగాః సర్వేఽపి జాయంతే వేగోదీరణధారణైః||20||
रोगाः सर्वेऽपि जायन्ते वेगोदीरणधारणैः||२०||
🔊 Audio coming soon
వేగధారణే దోషానుక్త్వా ఉదీరణే రోగానాహ - రోగా ఇత్యాది| యద్యేవం ధారణగ్రహణం న కర్తవ్యముదీరణేన సర్వరోగోత్పత్తేః| ఉదీరణేనాపి ధారణే| నిర్దిష్టానామేవ రోగాణాముత్పత్తిః ప్రసజ్యతే తన్నివృత్త్యర్థం ధారణగ్రహణార్థం|| 20||
Adhikarana vegodIraNadhAraNajanyarogeShu cikitsAsUtram (21) · Śloka 21
నిర్దిష్టం సాధనం తత్ర భూయిష్ఠం యే తు తాంప్రతి| తతశ్చానేకధా ప్రాయః పవనో యత్ప్రకుప్యతి| అన్నపానౌషధం తస్య యుంజీతాతోఽనులోమనం||21||
निर्दिष्टं साधनं तत्र भूयिष्ठं ये तु तान्प्रति| ततश्चानेकधा प्रायः पवनो यत्प्रकुप्यति| अन्नपानौषधं तस्य युञ्जीतातोऽनुलोमनम्||२१||
🔊 Audio coming soon
యది ధారణోదీరణాభ్యాం సర్వే రోగాః ప్రజాయంతే అతో వాతాదిరోధేన గుల్మాదివచనమనర్థకరమిత్యాహ- నిర్దిష్టమిత్యాది| తత్ర తయోర్వేగధారణోదీరణయోర్మధ్యే వేగధారణాచ్చిరకాలభావినః సప్రత్యవాయా రోగా భవంతి| ఉదీరణాన్న తథా| తేన భూయిష్ఠం యే సంభవంతి తాంప్రతి చికిత్సితం నిర్దిష్టమిత్యర్థః| అస్మాద్వేగధారణాదితరేభ్యః పవన ఏవ కుప్యతి యత్తస్మాదనులోమనమస్య హితం|| 21||
Adhikarana malavishodhanArthamupadeshaH (22) · Śloka 22
పాయుమేహనముష్కేషు శూలం శోషా హృది వ్యథా| తేషు తేషు వికారేషు యథాస్వం చ చికిత్సితం| క్రమాదపామపి మణౌ పంకోఽవశ్యం భవత్యతః| ఉత్తిష్ఠేత యథాకాలం మలానాం శోధనం ప్రతి||22||
पायुमेहनमुष्केषु शूलं शोषा हृदि व्यथा| तेषु तेषु विकारेषु यथास्वं च चिकित्सितम्| क्रमादपामपि मणौ पङ्कोऽवश्यं भवत्यतः| उत्तिष्ठेत यथाकालं मलानां शोधनं प्रति||२२||
🔊 Audio coming soon
ఏవం స్వాస్థ్యసంవాహనరోగోత్పత్తిరక్షణప్రసంగేనేదమప్యుచ్యతే- క్రమాదిత్యాది| యథా నిర్మలేఽపి మణావలింజరే స్థితానాం స్వభావనిర్మలానామప్యపాం క్రమాత్కాలపరివాసాత్ పంకోఽవశ్యం భవతి తథా ఋతుచర్యాయా అనుష్ఠాతురపి దేహే దోషసంచయః; అతో హేతోర్యథాకాలముక్తశోధనకాలానతిక్రమేణ మలానాం దోషాణాం శోధనం ప్రతి సేవార్థముత్తిష్ఠేత చేష్టేత|| 22||
Adhikarana upekShitairmalaiH sambhAvyAH rogAH svasthasyApi saMshodhanam (23) · Śloka 23
చయకాష్ఠాముపారుహ్య కుర్వతే తే హ్యుపేక్షితాః| ప్రాయశః సుచిరేణాపి భేషజద్వేషిణో గదాన్| అతిస్థౌల్యాగ్నిసదనమేహకుష్ఠహృతౌజసః| స్రోతోరోధాక్షవిభ్రంశశ్వాసశ్వయథుపాండుతాః| ఆమోరుస్తంభజఠరకృచ్ఛ్రాలసకదండకాన్| తృప్తిప్రమీలకాత్వస్యగ్రహణ్యర్శోభగందరాన్| ప్లీహావిద్రధివీసర్పమదసంన్యాసపీనసాన్| చ్ఛర్దిగండకృమిగ్రంథితంద్రాదుఃస్వప్నదర్శనం| కంఠామయాన్మూర్ధరుజం ప్రణాశం బుద్ధినిద్రయోః| తేజోవర్ణబలానాం చ తృప్యతో బృంహణైరపి| ఉచితైరపి చాహారైర్యస్మాదస్య వహంతి న| దోషోపలిప్తవదనా రసం రసవహాః సిరాః| వమనాదీనతో యుంజ్యాత్స్వస్థస్యైవ యథావిధి||23||
चयकाष्ठामुपारुह्य कुर्वते ते ह्युपेक्षिताः| प्रायशः सुचिरेणापि भेषजद्वेषिणो गदान्| अतिस्थौल्याग्निसदनमेहकुष्ठहृतौजसः| स्रोतोरोधाक्षविभ्रंशश्वासश्वयथुपाण्डुताः| आमोरुस्तम्भजठरकृच्छ्रालसकदण्डकान्| तृप्तिप्रमीलकात्वस्यग्रहण्यर्शोभगन्दरान्| प्लीहाविद्रधिवीसर्पमदसंन्यासपीनसान्| च्छर्दिगण्डकृमिग्रन्थितन्द्रादुःस्वप्नदर्शनम्| कण्ठामयान्मूर्धरुजं प्रणाशं बुद्धिनिद्रयोः| तेजोवर्णबलानां च तृप्यतो बृंहणैरपि| उचितैरपि चाहारैर्यस्मादस्य वहन्ति न| दोषोपलिप्तवदना रसं रसवहाः सिराः| वमनादीनतो युञ्ज्यात्स्वस्थस्यैव यथाविधि||२३||
🔊 Audio coming soon
హి యస్మాత్భేషజం వమనాది యే ద్విషంతి న సేవంతే తేషాం దోషాశ్చ యావస్థాముపారూఢా ఉపేక్షితాశ్చ సుచిరేణాపి రోగాంకుర్వతే యథాసంభవమతి స్థౌల్యాదీన్| హృతౌజః శబ్దః పుఁల్లింగః సన్నిపాతజ్వరపర్యాయః| `సన్నిపాతమభిన్యాసం తం బ్రూయాచ్చ హృతౌజసం' అక్షవిభ్రంశః ఇంద్రియవినాశః| అలసకదండకౌ వక్ష్యమాణలక్షణౌ (సూ0అ011)| తృప్తిః అభుక్తేఽపి భుక్తాభిమానితా| ప్రమీలకం స్తైమిత్యం| అమ్లపిత్తస్యాపరనామేత్యన్యే పఠంతి ; యథా- పచ్యమానం విదాహ్యన్నం రక్తాదీన్ కోపయేద్యదా| పిత్తం చ కోపయేదాశు కఫస్థానానిలేరితం||1|| తదా భవతి హృచ్ఛూలముఖవైరస్యసాదనం| లవణం తిక్తమమ్లం చ సతతం చ్ఛర్దయత్యపి||2|| దాహోఽతినిద్రా విట్సంగో వైవర్న్యం కార్శ్యమేవ చ | అరోచకో హ్యుత్సుకితా ప్రసేకః శ్లేష్మణస్తథా||3|| స్యుర్యత్రైనాతి లింగాని నిర్దిశేత్తత్ప్రమీలకం| పర్యాయాదమ్లపిత్తం చ తథా పిత్తవిషూచికా||4|| ఇతి| ఉచితైః సాత్మ్యైర్బృంహణైరపి చాహారైః తృప్తిం యాతస్తేజసో వర్ణస్య బలస్య చ నాశః| యస్మాద్దోషోపలిప్తముఖా రసవహాః సిరా రసం న వహంతి| తదర్థం వమనాదీనుపక్రమాన్ యోజయేత్ స్వస్థస్యైవ| న తు రోగవిశేషాంతరత్వేన||23||
Adhikarana saMSodhanasyaiva prAdhAnyam---------------saMSodhanottaracikitsAkramaH (25) · Śloka 25
దోషాః కదాచిత్కుప్యంతి జితా లఙ్హ్ఘనపాచనైః| యే తు సంశోధనైః శుద్ధా న తేషాం పునరుద్భవః||24|| యథాక్రమం యథాయోగమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| రసయనాని సిద్ధాని వృష్యయోగాంశ్చ కాలవిత్||25||
दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लङ्ह्घनपाचनैः| ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः||२४|| यथाक्रमं यथायोगमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| रसयनानि सिद्धानि वृष्ययोगांश्च कालवित्||२५||
🔊 Audio coming soon
అన్యత్ సుబోధం||25||
Adhikarana kShapite bRuMhaNakramaH (26) · Śloka 26
భేషజక్షపితే పథ్యమాహారైర్బృంహణం క్రమాత్| శాలిషష్టికగోధూమమాంసక్షీరఘృతాదిభిః| హృద్యదీపనభైషజ్యసంయోగాద్రుచిపక్తిదైః| సాభ్యంగోద్వర్తనస్నాననిరూహస్నేహబస్తిభిః| తథా స లభతే శర్మ సర్వపావకపాటవం| ధీవర్ణేంద్రియవైమల్యం వృషతాం దైర్ఘ్యమాయుషః||26||
भेषजक्षपिते पथ्यमाहारैर्बृंहणं क्रमात्| शालिषष्टिकगोधूममांसक्षीरघृतादिभिः| हृद्यदीपनभैषज्यसंयोगाद्रुचिपक्तिदैः| साभ्यङ्गोद्वर्तनस्नाननिरूहस्नेहबस्तिभिः| तथा स लभते शर्म सर्वपावकपाटवम्| धीवर्णेन्द्रियवैमल्यं वृषतां दैर्घ्यमायुषः||२६||
🔊 Audio coming soon
బహుషో భేషజప్రయోగాత్క్షపితే శరీరే ఆహారైరేవ బృంహణం క్రమాత్ స్వల్పం పుష్టికరం సర్వం పథ్యం| కింభూతైరాహారైః? శాల్యాదిభిర్హృద్యేన దీపనేన చౌషధేన సంయోగాద్రుచిప్రదైరగ్నిబలప్రదైశ్చ| సర్వపావకానాం జాఠరస్య (అగ్నేః) ధాత్వగ్నీనాంచ పటుత్వం||26||
Adhikarana Agantavo rogAH (27) · Śloka 27
యే భూతవిషవాయ్వగ్నిక్షతభంగాదిసంభవాః| కామక్రోధభయాద్యాశ్చ తే స్యురాగంతవో గదాః||27||
ये भूतविषवाय्वग्निक्षतभङ्गादिसम्भवाः| कामक्रोधभयाद्याश्च ते स्युरागन्तवो गदाः||२७||
🔊 Audio coming soon
నిజరోగోత్పత్తికారణపరిహారప్రసంగేనాగంతవో రోగాః తత్పరిహారాశ్చోచ్యంతే- యే భూతేత్యాది| భూతాదిసంభవా రోగా రాగాదయశ్చాగంతవో వ్యాధయః| ఆగంతుత్వం వక్ష్యమాణలక్షణం||27||
Adhikarana nijagantuvikArANAmanutpattyai utpannAnA~jca SAntaye vidhiH (28) · Śloka 28
త్యాగః ప్రజ్ఞాపరాధానామింద్రియోపశమః స్మృతిః| దేశకాలాత్మవిజ్ఞానం సద్వృత్తస్యానువర్తనం| అథర్వవిహితా శాంతిః ప్రతికూలగ్రహార్చనం| భూతాద్యస్పర్శనోపాయో నిర్దిష్టశ్చ పృథక్ పృథక్| అనుత్పత్త్యై సమాసేన విధిరేష ప్రదర్శితః| నిజాగంతువికారాణాముత్పన్నానాం చ శాంతయే||28||
त्यागः प्रज्ञापराधानामिन्द्रियोपशमः स्मृतिः| देशकालात्मविज्ञानं सद्वृत्तस्यानुवर्तनम्| अथर्वविहिता शान्तिः प्रतिकूलग्रहार्चनम्| भूताद्यस्पर्शनोपायो निर्दिष्टश्च पृथक् पृथक्| अनुत्पत्त्यै समासेन विधिरेष प्रदर्शितः| निजागन्तुविकाराणामुत्पन्नानां च शान्तये||२८||
🔊 Audio coming soon
తేషామాగంతూనామనుత్పత్త్యై విధిః ప్రజ్ఞాపరాధత్యాగాదిః| ప్రజ్ఞాపరాధః దినచర్యాద్యుక్తవిధ్యతిక్రమః| దేశాదివిజ్ఞానేన విషయస్థం మనః స్పష్టతాం యాతి| ఏవమభిజనోహం|తత్ర చేదముచితమిదమనుచితం| ఏవమహమర్థవానేవమహం శూరః| ఇదమస్మిందేశే కాలే చోచితమిదం నేతి బహువిధం పరికల్పనం దేశకాలాత్మవిజ్ఞానం| భూతగ్రహాదీనామస్పర్శనే య ఉపాయో భూతవిద్యాయాం నిర్దిష్టః| తథా చ తేషు భూతేషు కేచిత్స్పృశంతోఽధితిష్ఠంతి| కేచిజ్జిఘృక్షంతే| ఇత్యేవమాద్యుక్తమితి| ద్వివిధో రోగోత్పత్త్యభావాయ ఉత్పన్నానాం చ రోగాణాం నాశాయ విధిః ప్రదర్శితః(ఉ0అ0-7-10)||28||
Adhikarana doShANAM SodhanakAlaH (29) · Śloka 29
శీతోద్భవం దోషచయం వసంతే విశోధయన్ గ్రీష్మజమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతు రోగానృతుజాన్న జాతు||29||
शीतोद्भवं दोषचयं वसन्ते विशोधयन् ग्रीष्मजमभ्रकाले| घनात्यये वार्षिकमाशु सम्यक् प्राप्नोतु रोगानृतुजान्न जातु||२९||
🔊 Audio coming soon
దోషాణాం హి శోధనముక్తం, తస్య తు కాల ఉచ్యతే- శీతోద్భవమిత్యాది| ఇతి సాధారణేషు కాలేషు దోషానతివాహయన్ ఋతుజాన్ రోగాన్న కదాచిత్ప్రాప్నోతి| అతిశీతాదికాలేషు అయోగాదిశంకా||29||
Adhikarana jitendriyaM nAnupatanti rogAH (5) · Śloka 5
స్వాస్థ్యసంవర్ధకం వృత్తం నిత్యం హితాహారవిహారసేవీ సమీక్ష్యకారీ విషయేష్వసక్తః| దాతా సమః సత్యపరః క్షమావాన్ ఆప్తోపసేవీ చ భవత్యరోగః| అర్థేష్వలభ్యేష్వకృతప్రయత్నం కృతాదరం నిత్యముపాయవత్సు| తత్కాలయుక్తం యది నాస్తి దైవం| కాలోఽనుకూలో విషయా మనోజ్ఞా ధర్మ్యాః క్రియాః కర్మ సుఖానుబంధి| సత్త్వం విధేయం విశదా చ బుద్ధిః భవంతి ధీరస్య సదా సుఖాయ||30|| ఇతి వైద్యపతిసిహ్మగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే రోగానుత్పాదనీయో నామ పంచమోఽధ్యాయః||5||
स्वास्थ्यसंवर्धकं वृत्तम् नित्यं हिताहारविहारसेवी समीक्ष्यकारी विषयेष्वसक्तः| दाता समः सत्यपरः क्षमावान् आप्तोपसेवी च भवत्यरोगः| अर्थेष्वलभ्येष्वकृतप्रयत्नं कृतादरं नित्यमुपायवत्सु| तत्कालयुक्तं यदि नास्ति दैवम्| कालोऽनुकूलो विषया मनोज्ञा धर्म्याः क्रियाः कर्म सुखानुबन्धि| सत्त्वं विधेयं विशदा च बुद्धिः भवन्ति धीरस्य सदा सुखाय||३०|| इति वैद्यपतिसिह्मगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने रोगानुत्पादनीयो नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
నిత్యం హితాహారేత్యాది సుబోధం| తథా యః పురుషార్థేష్వలభ్యేష్వపరిచ్ఛిన్న లాభేషు వస్తుష్వనారబ్ధయత్నః ఉపాయవత్సు శక్యమానేషు కృతప్రయత్నః జితేంద్రియశ్చ తం రోగా నానుపతంతి తత్కాలయుక్తాద్వినా దైవ్వాత్| దైవే పూర్వకృతే కర్మణి దుష్టే తత్కాలం ఫలవత్యవశ్యమేవ రోగోత్పత్తిః| కాలోఽనుకూలః హీనాతిమిథ్యాయోగవర్జితః అర్థలాభాదిఫలప్రదశ్చ| విషయాః శ్బ్దాదయః మనోజ్ఞాః ప్రియాః| క్రియాశ్చ ప్రధానాః| కర్మ చోభయలోకసుఖానుబంధి| సత్త్వం మనః| విధేయమపరవశం| విశదా నిర్మలా బుద్ధిః| ఏతాని ధైర్యయుక్తస్య సుఖాయ కల్పంతే||30|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే పంచమోఽధ్యాయః||5||