Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
athāta r̥tucaryāṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथात ऋतुचर्यां नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
iha svasthavr̥ttaṁ prakr̥tam| tacca pūrvasminnadhyāyē r̥tusādhāraṇyēnōktam| ataḥ r̥tuviśēṣapradarśanārthamadhyāya ārabhyatē- athāta ityādi| pūrvavat|| 1||
Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2
kālō hi nāma bhagavānanādinidhanō yathōpacitakarmānusārī yadanurōdhādādityādayaḥ khādayaśca mahābhūtaviśēṣāstathā tathā vipariṇamantō janmavatāṁ janmamaraṇasyarturasavīryadōṣadēhabalavyāpatsampadāñca kāraṇatvaṁ pratyayatāṁ pratipadyantē||2||
कालो हि नाम भगवाननादिनिधनो यथोपचितकर्मानुसारी यदनुरोधादादित्यादयः खादयश्च महाभूतविशेषास्तथा तथा विपरिणमन्तो जन्मवतां जन्ममरणस्यर्तुरसवीर्यदोषदेहबलव्यापत्सम्पदाञ्च कारणत्वं प्रत्ययतां प्रतिपद्यन्ते||२||
🔊 Audio coming soon
r̥tuḥ kālavibhāgaḥ, ata ucyatē- kālō hīti| na vidyatē ādinidhanē prārambhaparisamāptī ca yasya sa tathāvidhaḥ| yathōpacitakarmānusārī sarvabhūtāni ca pūrvadēhōpacitakarmānuguṇyēnānusaratīti| upacitakarmānuguṇyēna karmaphalēṣu nimittakāraṇatāṁ yātītyarthaḥ| yadanurōdhēna yasya kālasyānurōdhēna nirvāhēṇādityādityādayaḥ ākāśādayaśca pañcamahābhūtaviśēṣāḥ, tathā-tathā nānāvidhaiḥ pramāṇajātisaṁsthānavarṇādiviśēṣaiḥ, pariṇamantō janmavatāmbhūtānāṁ janmanō maraṇasya ca pratyayatāṁ kāraṇatāṁ, pratipadyantē aṅgīkurvanti| ēkēnā'diśabdēna grahanakṣatrādīnāṁ grahaṇam, dvitīyēnānalapavanādīnāṁ mahābhūtānāṁ tathā r̥tūnāṁ rasādīnāñca yathāsvaṁ vyāpadaḥ sampadaśca| tatrādityādayaḥ pariṇamantō yadanurōdhādyasya nirvāhāt, kāraṇatāṁ pratipadyantē sa kālaḥ| tathāhi ta ēvādityādayaḥ pratāpādiparityāgasaṅgrahādinā r̥tuviśēṣān kurvantaḥ kālānurōdhēna dr̥śyantē| kālaviśēṣēṇa ca mahābhūtānāṁ kēnacitpariṇāmēna kālakr̥ta ēva| ētēna kālasadbhāvē pramāṇamapyuktam| yatō yō'yaṁ jagatkāraṇābhimatēṣvādityakhādiṣu sadaiva pariniṣṭhatātmasvatiśayēna kadācit kasyacidbhāvasyāvirbhāvō, kadācit kasyacittirōbhāvō na ca tēṣāmēvādityādīnāmanyathābhāvaḥ| tatrāvaśyaṁ nimittāntarēṇa bhavitavyam| ēvamanyathānupapattyā yattannimittāntaramiti sa kālaḥ iti|| 2||
Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3
sa mātrākāṣṭhākalānāḍikāmuhūrtayāmāhōrātrapakṣamāsartvayanavarṣabhēdēna dvādaśadhā vibhajyatē||3||
स मात्राकाष्ठाकलानाडिकामुहूर्तयामाहोरात्रपक्षमासर्त्वयनवर्षभेदेन द्वादशधा विभज्यते||३||
🔊 Audio coming soon
sa ca kālō mātrādirbhirbhēdaiḥ dvādaśabhiḥ tantravyavahārārthaṁ vibhajyatē|| 3||
Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4
tatrākṣinimēṣō mātrā| tāḥ pañcadaśa kāṣṭhā| tāḥ triṁśat kalā| tāḥ sadaśabhāgā viṁśatirnāḍikā| nāḍikādvayaṁ muhūrtaśca| tē tulyarātrindivē rāśibhāgē catvāraḥ pādōnō yāmaḥ| taiścaturbhiḥ ahōrātriśca| pañcadaśāhōrātrāḥ pakṣaḥ| pakṣadvayaṁ māsaḥ| sa śuklāntaḥ| tairmārgaśīrṣādibhirdvisaṅkhyaiḥ kramāddhēmantaśiśiravasantagrīṣmavarṣāśaradākhyāḥ ṣaḍr̥tavō bhavanti| tēṣu śiśirādayastrayō ravērudagayanamādānañca| śēṣā dakṣiṇāyanaṁ visargaśca| tāvādānavisargau varṣam||4||
तत्राक्षिनिमेषो मात्रा| ताः पञ्चदश काष्ठा| ताः त्रिंशत् कला| ताः सदशभागा विंशतिर्नाडिका| नाडिकाद्वयं मुहूर्तश्च| ते तुल्यरात्रिन्दिवे राशिभागे चत्वारः पादोनो यामः| तैश्चतुर्भिः अहोरात्रिश्च| पञ्चदशाहोरात्राः पक्षः| पक्षद्वयं मासः| स शुक्लान्तः| तैर्मार्गशीर्षादिभिर्द्विसङ्ख्यैः क्रमाद्धेमन्तशिशिरवसन्तग्रीष्मवर्षाशरदाख्याः षडृतवो भवन्ति| तेषु शिशिरादयस्त्रयो रवेरुदगयनमादानञ्च| शेषा दक्षिणायनं विसर्गश्च| तावादानविसर्गौ वर्षम्||४||
🔊 Audio coming soon
subōdham| viṁśatiḥ kalāḥ kalāyā daśabhāgasahitāḥ nāḍikā| nāḍikādvayaśabdēnōcyatē muhūrtaḥ| tē ca muhūrtāścatvāraḥ muhūrtacaturbhāgēna hīnāḥ yāmaḥ| yatra rātrērdiva(sa)sya ca sāmyaṁ tatraivam| anyatra tu vr̥ddhahānī svabuddhyōhyē| mārgaśīrṣādimāsadvayakramēṇa hēmantādyākhyāḥ ṣaḍ r̥tavō bhavanti| tēṣu ṣaḍr̥tuṣu madhyē trayaḥ śiśiravasantagrīṣmā ravēstigmāṁśōrudagayanamudīcīprasthānamādānañca taducyatē| śēṣāstrayō ravērdakṣiṇāyanaṁ visargaścōtyatē| tau varṣam|
Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5
tayōrādāmāgnēyam| tasmin khalu kālasvabhāvamārgaparigr̥hītō'tyarthōṣṇāgabhastijālamaṇḍalō'rkaḥ tatsamparkādvāyavaśca tīvrarūkṣāḥ sōmajaṁ guṇamupaśōṣayantō jagataḥ snēhamādadānā r̥tukramēṇōpajanitaraukṣyā rūkṣān rasāṁstiktakaṣāyakaṭukānabhiprabalayantō nr̥ṇāṁ daurbalyamāvahanti||5||
तयोरादामाग्नेयम्| तस्मिन् खलु कालस्वभावमार्गपरिगृहीतोऽत्यर्थोष्णागभस्तिजालमण्डलोऽर्कः तत्सम्पर्काद्वायवश्च तीव्ररूक्षाः सोमजं गुणमुपशोषयन्तो जगतः स्नेहमाददाना ऋतुक्रमेणोपजनितरौक्ष्या रूक्षान् रसांस्तिक्तकषायकटुकानभिप्रबलयन्तो नृणां दौर्बल्यमावहन्ति||५||
🔊 Audio coming soon
tayōścā'dānavisargayōrādānamādnēyam| tadā hi bhāvārambhakasyāgnērbalamavaśyaṁ bhavatītyarthaḥ| tasminnityādi ādānakālasvabhāvēnōttaramārgagamanēna cātyarthamuṣṇakiraṇasamūhavyāptamaṇḍalō bhagavānaṁśumālī tatsambandhēna ca vāyavō'tyantarūkṣāḥ sōmajaṁ guṇamabbhāgamupaśōṣayantō jagataḥ sthāvarajaṅgamasya, r̥tukramēṇa dinānudinaṁ snēhaṁ gr̥hṇānā dattaraukṣyāśca atiraukṣyēṇa yuktān tiktakaṣāyakaṭukān rasānabhivardhayantō nr̥ṇāṁ manuṣyajātīnāṁ, daurbalyaṁ hīnabalatāṁ kurvanti|| 5||
Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6
visargastu saumyaḥ| tasminnapi kālamārgamēghavātavarṣābhihataprabhāvē dakṣiṇāyanagē'rkē śaśini cāvyāhatabalē śiśirābhirbhābhiḥ śaśvadāpyāyamānē māhēndrasalilapraśāntasantāpē jagatyarūkṣāḥ rasāḥ pravardhantē'mlalavaṇamadhurā yathākramaṁ balaṁ cōpacīyatē nr̥ṇāmiti||6||
विसर्गस्तु सौम्यः| तस्मिन्नपि कालमार्गमेघवातवर्षाभिहतप्रभावे दक्षिणायनगेऽर्के शशिनि चाव्याहतबले शिशिराभिर्भाभिः शश्वदाप्यायमाने माहेन्द्रसलिलप्रशान्तसन्तापे जगत्यरूक्षाः रसाः प्रवर्धन्तेऽम्ललवणमधुरा यथाक्रमं बलं चोपचीयते नृणामिति||६||
🔊 Audio coming soon
ētādviparyayatvādvisargasya| subōdham|| 6||
Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7
bhavati cātra- hēmantē śiśirē cāgryaṁ visargādānayōrbalam| śaradvasantayōrmadhyaṁ hīnaṁ varṣānidāghayōḥ||7||
भवति चात्र- हेमन्ते शिशिरे चाग्र्यं विसर्गादानयोर्बलम्| शरद्वसन्तयोर्मध्यं हीनं वर्षानिदाघयोः||७||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti padyārambhē tantrarītiḥ| visargādānayōrmadhyē hēmantē śiśirē ca puruṣāṇāṁ balādhikatā bhavati| hēmantē visargasya paraprakarṣādhirōhāt| śiśirē tvādānēnāvyāptatvāt| śaradvasantayōrādānavisargayōrmadhyavānmadhyabalatā| grīṣmē ādānasya paraprakarṣādhirōhāt, varṣāsu ca visargēṇāvyāptatvāddhīnabalatvam|| 7||
Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8
dhūmadhūmrā rajōmandāstuṣārāvilamaṇḍalāḥ| digādityā marucchaityāduttarō rōmaharṣaṇaḥ| lōdhrapriyaṅgupunnāgalavalyaḥ kusumōjjvalāḥ| dr̥ptā gajājamahiṣavājivāyasasūkarāḥ| himānīpaṭalacchannāḥ līnamīnavihaṅgamāḥ| nadyaḥ savāṣpāḥ sōṣmāṇaḥ kūpāpaśca himāgamē||8||
धूमधूम्रा रजोमन्दास्तुषाराविलमण्डलाः| दिगादित्या मरुच्छैत्यादुत्तरो रोमहर्षणः| लोध्रप्रियङ्गुपुन्नागलवल्यः कुसुमोज्ज्वलाः| दृप्ता गजाजमहिषवाजिवायससूकराः| हिमानीपटलच्छन्नाः लीनमीनविहङ्गमाः| नद्यः सवाष्पाः सोष्माणः कूपापश्च हिमागमे||८||
🔊 Audio coming soon
śiśirē hēmantavidhēratidēśāya lāghavavikalpāt ādānakramabhaṅgēnādau hēmanta ucyatē| trividhō hi r̥tuḥ māsasvarūpēṇa rāśisvarūpēṇa svalakṣaṇasvarūpēṇa ca| tatra māsasvarūpaṁ dvisaṅkhyairmārgaśīrṣādibhirityādinōktam| rāśisvarūpaṁ lōkē prasiddhaṁ yathā dhanudharmakarau hēmanta ityādi| dhūmadhūmrētyādinā svarūpalakṣaṇamucyatē- prayōjanañca vidyatē r̥tusvalakṣaṇōktērhīnayōgādicatuṣṭayajaṁ yajjñānam| dhūmavat dhūmrēṇa malinēna mandāḥ apaṭavaḥ diśaḥ ādityaśca| tathā tuṣārēṇā'vilāni maṇḍalāni yāsāṁ tā diśastathōktāḥ, ādityaśca tuṣāravilamaṇḍalaḥ| uttara uttarīyō vāyuḥ śaityēna rōmaharṣaṇaḥ| lidhrādayaśca tadā kusumaiḥ ujjvalā bhavanti| gajādayaśca dr̥ptāḥ sadarpāḥ| nadyaśca himānīpaṭalēna cchānnāḥ sthagitāḥ, mīnāḥ vihaṅgamāśca dīnāḥ niḥsañcārāḥ yāsu tāstathōktāḥ tathā savāṣpāḥ| tathā kūpāpaḥ sōṣmāṇō bhavanti|| 8||
Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9
dēhōṣmāṇō viśantō'tha śītē śītānilāhatā| jaṭharē piṇḍtōṣmāṇaṁ prabalaṁ kurvatē'nalam| visargē balināṁ prāyaḥ svabhāvādigurukṣamam| br̥ṁhaṇānyannapānāni yōjayēttasya yuktayē| anindhanō'nyathā sīdēdatyudīrṇatayā'thavā| dhātūnapi pacēdasya tatastēṣāṁ kṣayānmarut| tējaḥ sahacaraḥ kupyēcchītaḥ śītē viśēṣataḥ||9||
देहोष्माणो विशन्तोऽथ शीते शीतानिलाहता| जठरे पिण्ड्तोष्माणं प्रबलं कुर्वतेऽनलम्| विसर्गे बलिनां प्रायः स्वभावादिगुरुक्षमम्| बृंहणान्यन्नपानानि योजयेत्तस्य युक्तये| अनिन्धनोऽन्यथा सीदेदत्युदीर्णतयाऽथवा| धातूनपि पचेदस्य ततस्तेषां क्षयान्मरुत्| तेजः सहचरः कुप्येच्छीतः शीते विशेषतः||९||
🔊 Audio coming soon
tathā śītē kālē hēmantaśiśirayōḥ, puruṣāṇāṁ dēhōṣmāṇaḥ svabhāvādigurukṣamaṁ prabalamanalaṁ kurvatē| kimbhūtānām? visargatvādbalavatām| kimbhūtā dēhōṣmāṇaḥ? bahiḥ kruddhēna balavatā ca śītēna vāyunā āhatā punarantarē praviśantaḥ| kimbhūtamagnim? piṇḍitōṣmāṇaṁ praviṣṭairdēhōṣmabhirmiśrībhūtamityarthaḥ| svabhāvādigurukṣamaṁ tajjarayituṁ śaknōtītyarthaḥ| svabhāvaguruḥ dravyasvarūpēṇaiva guruḥ, yathā māṣādi| ādigrahaṇēna mātrāsaṁyōgasaṁskārapariṇāmānāṁ grahaṇam| tasyāgnēryuktayē samavāhanāya br̥ṁhaṇānyannapānāni yōjayēt| yadyēvaṁ na kriyatē tatō bāhyāgniriva nirindhanaḥ sīdēt nāśaṁ prāpnuyāt| atyudīrṇatayā vā dhātūnapi pacēt| tēṣāṁ dhātūnāṁ kṣayānmarudvāyustējōmiśritaḥ kupyēt|| 9||
Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10
atō himē bhajētsnigdhānsvādvamlalavaṇānrasān| bilēśayaudakānūprasahānāṁ bhr̥tāni ca| māṁsāni guḍapiṣṭōtthamadyānyabhinavāni ca| māṣēkṣukṣīravikr̥tivasātailanavaudanān| vyāyāmōdvartanābhyaṅgasvēdadhūmāñjanātapān| sukhōdakaṁ śaucavidhau bhūmigarbhagr̥hāṇi ca| sāṅgārayānāṁ śayyāñca kuthakambalasaṁskr̥tām| kuṅkumēnānuliptāṅgō guruṇā'garuṇāpi vā| laghūṣṇaiḥ prāvr̥taḥ svapyātkālē dhūpādhivāsitaḥ| pīnāṅganāsaṁsarganivāritahitamānilaḥ||10||
अतो हिमे भजेत्स्निग्धान्स्वाद्वम्ललवणान्रसान्| बिलेशयौदकानूप्रसहानां भृतानि च| मांसानि गुडपिष्टोत्थमद्यान्यभिनवानि च| माषेक्षुक्षीरविकृतिवसातैलनवौदनान्| व्यायामोद्वर्तनाभ्यङ्गस्वेदधूमाञ्जनातपान्| सुखोदकं शौचविधौ भूमिगर्भगृहाणि च| साङ्गारयानां शय्याञ्च कुथकम्बलसंस्कृताम्| कुङ्कुमेनानुलिप्ताङ्गो गुरुणाऽगरुणापि वा| लघूष्णैः प्रावृतः स्वप्यात्काले धूपाधिवासितः| पीनाङ्गनासंसर्गनिवारितहितमानिलः||१०||
🔊 Audio coming soon
śītakālē tasmātsnigdhamadhurādīn rasān bhajēttasya marutaḥ kōparakṣārtham| snigdhāniti ghr̥tādisaṁskr̥tān| anyat subōdham| bilēśayādērmāṁsāni bhr̥tāni yatnapuṣṭasya prāṇinaḥ sambandhīni, tathā guḍōtthāni piṣṭōtthāni ca navāni madyāni| guḍōtthāni yāni guḍēna pradhānēna kriyantē, na tvikṣurasēna, piṣṭaṁ śālipiṣṭam| aṅgārayānamagniśakaṭikā| kuthaṁ kārpāsādipūrṇam| guruṇā aguruṇā bahunā agarusārēṇa, kuṅkumēna vā digdhaḥ upaliptāṅgaḥ, laghūṣṇaiścarmakauśēyādibhiḥ prāvr̥taḥ sannucitē kālē svapyāt| upacitaśarīrakāminīvapuḥ sambandhaparihr̥taśītapavanaḥ san|| 10||
Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11
śiśirē śītamadhikaṁ mēghamārutavarṣajam| raukṣyamādānajaṁ tasmātkāryaḥ pūrvō'dhikaṁ vidhiḥ||11||
शिशिरे शीतमधिकं मेघमारुतवर्षजम्| रौक्ष्यमादानजं तस्मात्कार्यः पूर्वोऽधिकं विधिः||११||
🔊 Audio coming soon
śiśirē hēmantasvarūpādhikyāt hēmantavidhirēvādhikāḥ kāryaḥ| yataḥ śiśirē bahiḥ śītēnātyantaṁ rudhyantē dēhōṣmāṇaḥ| ādānatvācca raukṣyaṁ jāyatē|| 11||
Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12
vasantē dakṣiṇō vāyurātāmrakiraṇō raviḥ| navapravālatvakpatrāḥ pādapāḥ kakubhō'malāḥ| kiṁśukāśōkacūtādivanarājivirājitāḥ| kōkilālikulālāpakalakōlāhalākulāḥ||12||
वसन्ते दक्षिणो वायुराताम्रकिरणो रविः| नवप्रवालत्वक्पत्राः पादपाः ककुभोऽमलाः| किंशुकाशोकचूतादिवनराजिविराजिताः| कोकिलालिकुलालापकलकोलाहलाकुलाः||१२||
🔊 Audio coming soon
vasantētyādinā vasantasvarūpalakṣaṇaṁ varṇayati| vasantē vāyurdākṣiṇātyō bhavati, raviścaiṣa lōhitadīdhitiḥ| navāḥ pravālādayō yēṣu pādapēṣu tē tathōktāḥ| pravālaṁ abhinavōdbhinnaṁ kisalayam| kakubhō diśō nirmalāḥ| tathā kiṁśukādibhiḥ yā vanarājayaḥ tābhiḥ virājitāḥ kakubhō bhavanti tathā kōkilānāmalikulānāṁ bhramarasantatīnāṁ ca ālāpairyaḥ kalō madhuraḥ kōlāhalastēnā'kulāḥ|| 12||
Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13
śiśirē samucitaḥ ślēṣmā dinakr̥dbhābhirīritaḥ| tadā prabōdhamānō'gniṁ rōgān prakurutē bahūn| atō'smiṁstīkṣṇavamanadhūmagaṇḍūṣanāvanam| vyāyāmōdvartanakṣaudrayavagōdhūmajāṅgalān| sēvēta suhr̥dyudyānayuvatīśca manōramāḥ| snātaḥ svalaṅkr̥taḥ sragvī candanāgarurūṣitaḥ| vicitrāmatravinyastān sahakārōtpalāṅkitān| nirgadāṁścāsavāriṣṭaśīdhumārdvīkamādhavān| kvathitaṁ mustaśuṇṭhyambusārāmbhaḥ kṣaudravāri vā| guruśītadivāsvapnasnigdhāmlamadhurāṁstyajēt||13||
शिशिरे समुचितः श्लेष्मा दिनकृद्भाभिरीरितः| तदा प्रबोधमानोऽग्निं रोगान् प्रकुरुते बहून्| अतोऽस्मिंस्तीक्ष्णवमनधूमगण्डूषनावनम्| व्यायामोद्वर्तनक्षौद्रयवगोधूमजाङ्गलान्| सेवेत सुहृद्युद्यानयुवतीश्च मनोरमाः| स्नातः स्वलङ्कृतः स्रग्वी चन्दनागरुरूषितः| विचित्रामत्रविन्यस्तान् सहकारोत्पलाङ्कितान्| निर्गदांश्चासवारिष्टशीधुमार्द्वीकमाधवान्| क्वथितं मुस्तशुण्ठ्यम्बुसाराम्भः क्षौद्रवारि वा| गुरुशीतदिवास्वप्नस्निग्धाम्लमधुरांस्त्यजेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
pūrvaṁ śiśirē madhurasnigdhādinā āhārēṇa ślēṣmā sañcitō'tiśayēna styānatvānna kupitaḥ, samprati dinakr̥t prabhābhirvilāyitō dravasvarūpatvādviparītasyāgnērbādhāṁ karōti| tadbādhayā cānēkarōgōtpattiḥ| ataḥ kāraṇācchlēṣmanāśanārthaṁ tīkṣṇavamanādikaṁ sēvēta| anyat subōdham| candanāgarubhyāṁ rūṣitaḥ upaliptaḥ āsavādīn nirgadān dēśakālādyanupahatān| sārāmbhaḥ asanakhadiracandanādisārasaṁskr̥tāmbhaḥ| tadā gurvādīṁstyajēt|| 13||
Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14
grīṣmē'tasīpuṣpanibhastīkṣṇāṁśurdāvadīpitāḥ| diśō jvalanti bhūmiśca mārutō nair̥tō sukhaḥ| pravātātapasaṁsvēdairjantavō jvaritā ivā| tāpārtatuṅgamātaṅgamahiṣaiḥ kaluṣīkr̥tāḥ| divākarakarāṅgāranikarakṣapitāmbhasaḥ| pravr̥ddharōdhasō nadyaśchāyāhīnā mahīruhāḥ| viśīrṇajīrṇaparṇāśca śuṣkavalkalatāṅkitāḥ||14||
ग्रीष्मेऽतसीपुष्पनिभस्तीक्ष्णांशुर्दावदीपिताः| दिशो ज्वलन्ति भूमिश्च मारुतो नैऋतो सुखः| प्रवातातपसंस्वेदैर्जन्तवो ज्वरिता इवा| तापार्ततुङ्गमातङ्गमहिषैः कलुषीकृताः| दिवाकरकराङ्गारनिकरक्षपिताम्भसः| प्रवृद्धरोधसो नद्यश्छायाहीना महीरुहाः| विशीर्णजीर्णपर्णाश्च शुष्कवल्कलताङ्किताः||१४||
🔊 Audio coming soon
grīṣmētyādinā grīṣmasvarūpasya lakṣaṇaṁ darśayati| grīṣmē tīkṣṇāṁśuḥ sūryō'tasīpuṣpanibhaḥ, ānīla iva| dāvō vanāgniḥ| nair̥tō vāyuḥ dakṣiṇapaścimadiśōrantaraḥ| tadā hi pavanādibhirjantavō jvaritā iva bhavanti| tathā nadyastāpārtatvādirviśiṣṭairmātaṅgādibhiḥ kaluṣīkr̥tāḥ, divākarakarā ēvāṅgārāstēṣāṁ nikarēṇa kṣapitamambhō yāsāṁ tāstathōktāḥ, tathā pravr̥ddhāni rōdhāṁsi tadānīṁ svalpōdakatvāt tāstathā| mahīruhā vr̥kṣāḥ cchāyāhīnatvādiguṇayuktāḥ||14||
Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15
ādattē jagatastējastadā'dityō bhr̥śaṁ yataḥ| vyāyāmātapakaṭvamlalavaṇōṣṇaṁ tyajēdataḥ| madyaṁ na sēvyaṁ svalpaṁ vā sēvyaṁ subahuvāri vā| anyathā śōphaśaithilyadāhamōhānkarōti tat| navamr̥dbhājanasthāni hr̥dyāni surabhīṇi ca| pānakāni samanthāni sitāḍhyāni himāni ca| svādu śītaṁ dravaṁ cānnaṁ jāṅgalānmr̥gapakṣiṇaḥ| śālikṣīraghr̥tadrākṣānālikērāmbu śarkarāḥ| tālavr̥ntānilānhārānsrajaḥ sakamalōtpalāḥ| tanvīrmr̥ṇālavalayāḥ kāntāścandanarūṣitāḥ| sarāṁsi vāpīḥ saritaḥ kānanāni himāni ca| surabhīṇi niṣēvēta vāsāṁsi sulaghūni ca| niṣpatadyantrasalilē svapyāddhārāgr̥hē divā| rātrau cā'kāśatalakē sugandhikusumāstr̥tē| karpūracandanārdrāṅkō viralānaṅgasaṅgamaḥ||15||
आदत्ते जगतस्तेजस्तदाऽदित्यो भृशं यतः| व्यायामातपकट्वम्ललवणोष्णं त्यजेदतः| मद्यं न सेव्यं स्वल्पं वा सेव्यं सुबहुवारि वा| अन्यथा शोफशैथिल्यदाहमोहान्करोति तत्| नवमृद्भाजनस्थानि हृद्यानि सुरभीणि च| पानकानि समन्थानि सिताढ्यानि हिमानि च| स्वादु शीतं द्रवं चान्नं जाङ्गलान्मृगपक्षिणः| शालिक्षीरघृतद्राक्षानालिकेराम्बु शर्कराः| तालवृन्तानिलान्हारान्स्रजः सकमलोत्पलाः| तन्वीर्मृणालवलयाः कान्ताश्चन्दनरूषिताः| सरांसि वापीः सरितः काननानि हिमानि च| सुरभीणि निषेवेत वासांसि सुलघूनि च| निष्पतद्यन्त्रसलिले स्वप्याद्धारागृहे दिवा| रात्रौ चाऽकाशतलके सुगन्धिकुसुमास्तृते| कर्पूरचन्दनार्द्राङ्को विरलानङ्गसङ्गमः||१५||
🔊 Audio coming soon
yataḥ ādityō'tiśayēna tēja ādattē| tējaḥ śuklāntānāṁ dhātūnāṁ snēhaḥ (sāraḥ)| atō vyāyāmādīṁstyajēt| anyat subōdham| subahuvāri yasmin madyē tattathōktam| manthaḥ prabhūtōdakāḥ saktavaḥ| tālavr̥ntamutkṣēpakam| niṣpatadyantravāhi jalaṁ yasmin dhārāgr̥hē tattathōktamākāśatalakaṁ śaraṇapr̥ṣṭhakam|| 15||
Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16
varṣāsu vāruṇō vāyuḥ sarvasasyasamudgamaḥ| bhinnēndranīlanīlābhravr̥ndamandāvilaṁ nabhaḥ| dīrghikānavavāryaughamagnasōpānapaṅktayaḥ| vāridhārābhr̥śāghātavikāsitasarōruhāḥ| saritaḥ sāgarākārā bhūravyaktajalasthalā| mandrastanitajīmūtaśikhidarduranāditā| indragōpadhanuḥkhaṇḍavidyududyōtadīpitā| paritaḥ śyāmalatr̥ṇā silindhrakuṭajōjjvalā||16||
वर्षासु वारुणो वायुः सर्वसस्यसमुद्गमः| भिन्नेन्द्रनीलनीलाभ्रवृन्दमन्दाविलं नभः| दीर्घिकानववार्यौघमग्नसोपानपङ्क्तयः| वारिधाराभृशाघातविकासितसरोरुहाः| सरितः सागराकारा भूरव्यक्तजलस्थला| मन्द्रस्तनितजीमूतशिखिदर्दुरनादिता| इन्द्रगोपधनुःखण्डविद्युदुद्योतदीपिता| परितः श्यामलतृणा सिलिन्ध्रकुटजोज्ज्वला||१६||
🔊 Audio coming soon
varṣāsvityādinā tasyaiva svarūpalakṣaṇamucyatē| tadā varuṇadikkō vāyurvahati sarvasasyānāṁ samudramahētuḥ| tathā bhinnēndranīlēna tulyaiḥ nīlatvairabhravr̥ndairmandamapaṭu āvilamākulañca nabhō bhavati| bhēdē hīndranīlō'tiśayanīlavān bhavati| navēna vāryaughēna magnāḥ sthagitāḥ sōpānapaṅktayō yāsu dīrghikāsu puṣkariṇīṣu tāḥ tathōktāḥ| tathā tā ēva mēghavāridhārābhiryō'sau bhr̥śamatyarthamāghātastēna vikāsitasarōruhāḥ| nadyaśca samudrasadr̥śāḥ| bhūśca bahulajalaplāvitatvādavyaktajalasthalā bhūtapūrvasya jalasya vyaktadēśō na jñāyata ityarthaḥ| tathā mandrastanitā madhuraśabdāḥ yē jīmūtā mēghāḥ śikhinō mayūrāḥ dardurā maṇḍūkāḥ tairnāditā kr̥taśabdā bhūrbhavati| tathā indragōpairbhāsvaraiḥ kr̥miviśēṣairdhanuḥkhaṇḍēna caindrēṇa vidyudbhiśca ya udyōtaḥ prakāśaḥ, tēna dīpitā prakaṭā bhūḥ bhavati| tathā paritaḥ samantāt śyāmalāni tr̥ṇāni yasyā sā tathōktā| tathā silindhraiḥ kuṭajaiśca puṣpaviśēṣairujjvalā|| 16||
Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17
tadā''dānābalē dēhē mandē'gnau bādhitē punaḥ| vr̥ṣṭibhūvāṣpatōyāmlapākaduṣṭaścalādibhiḥ| bastikarma niṣēvēta kr̥tasaṁśōdhanakramaḥ| purāṇaśāligōdhūmayavānyūṣarasaiḥ kr̥taiḥ| nigadaṁ madirāriṣṭamārdvīkaṁ svalpamambu vā| divyaṁ kvathitakūpōtthaṁ cauṇḍaṁ sārasamēva vā| vr̥ṣṭivātākulē tvahni bhōjanaṁ klēdavātajit| pariśuṣkaṁ laghu snigdhamuṣṇāmlalavaṇaṁ bhajēt| prāyō'nnapānaṁ sakṣaudraṁ saṁskr̥taṁ ca ghanōdayē| asarīsr̥pabhūvāṣpaśītamārutaśīkaram| sāgniyānañca bhavanaṁ nirdaṁśamaśakōnduram| pragharṣōdvartanasnānadhūmagandhāgarupriyaḥ| yāyātkarēṇumukhyābhiścitrasragvastrabhūṣitaḥ| nadījalōdamanthāhaḥ svapnātidravamaithunam| tuṣārapādacaraṇavyāyāmārkakarāṁstyajēt||17||
तदाऽऽदानाबले देहे मन्देऽग्नौ बाधिते पुनः| वृष्टिभूवाष्पतोयाम्लपाकदुष्टश्चलादिभिः| बस्तिकर्म निषेवेत कृतसंशोधनक्रमः| पुराणशालिगोधूमयवान्यूषरसैः कृतैः| निगदं मदिरारिष्टमार्द्वीकं स्वल्पमम्बु वा| दिव्यं क्वथितकूपोत्थं चौण्डं सारसमेव वा| वृष्टिवाताकुले त्वह्नि भोजनं क्लेदवातजित्| परिशुष्कं लघु स्निग्धमुष्णाम्ललवणं भजेत्| प्रायोऽन्नपानं सक्षौद्रं संस्कृतं च घनोदये| असरीसृपभूवाष्पशीतमारुतशीकरम्| साग्नियानञ्च भवनं निर्दंशमशकोन्दुरम्| प्रघर्षोद्वर्तनस्नानधूमगन्धागरुप्रियः| यायात्करेणुमुख्याभिश्चित्रस्रग्वस्त्रभूषितः| नदीजलोदमन्थाहः स्वप्नातिद्रवमैथुनम्| तुषारपादचरणव्यायामार्ककरांस्त्यजेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
tadā varṣāsvādanatvādabalatvēnāgnimāndyam| punaśca vr̥ṣṭyādiduṣṭairvātādibhirātyarthaṁ bādhitē agnau tadupakārāya bastikarmādikaṁ niṣēvēta| kimbhūta ityāha- kr̥tasaṁśōdhanakramaḥ| yathōktau vamanavirēkau kr̥tau yēna sa tathōktaḥ| kr̥tā yūṣādayaḥ snēhaśuṇṭhyādiyuktāḥ divyāmbu kvathitaṁ pibēt| cauṇḍaṁ yatparvatē śilākūpikābhavam| vr̥ṣṭyā vātēna cā'kulē vr̥ṣṭivātabhūyiṣṭhaṁ, saṁskr̥taṁ kālayōgyairdravyaiḥ| sarīsr̥pāḥ sarpavr̥ścikādayaḥ|| 17||
Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18
śaradi vyōma śubhrābhraṁ kiñcitpaṅkāṅkitā mahī| prakāśakāśasaptāhvakumudā śāliśālinī| vikṣiptatīkṣṇakiraṇō mēdyaughavigamādraviḥ| babhruvarṇō'tivimalāḥ krauñcamālākulā diśaḥ| kamalāntarasaṁlīnamīnahaṁsāṁsaghaṭṭanaiḥ| taraṅgabhaṅgatuṅgāni sarāṁsi vimalāni ca||18||
शरदि व्योम शुभ्राभ्रं किञ्चित्पङ्काङ्किता मही| प्रकाशकाशसप्ताह्वकुमुदा शालिशालिनी| विक्षिप्ततीक्ष्णकिरणो मेद्यौघविगमाद्रविः| बभ्रुवर्णोऽतिविमलाः क्रौञ्चमालाकुला दिशः| कमलान्तरसंलीनमीनहंसांसघट्टनैः| तरङ्गभङ्गतुङ्गानि सरांसि विमलानि च||१८||
🔊 Audio coming soon
śaradi vyōmētyādinā śaratsvarūpaṁ varṇayati- prakāśāḥ kāśāḥ saptāhvapuṣpaṁ kumudāni ca yasyāṁ bhuvi sā tathōktā| tathā mēghaughavigamāddhētōḥ ravirvikṣiptatīkṣṇakiraṇō babhruvarṇaśca bhavati| babhruḥ kapilaḥ| tathā kamalānāmantarē yē saṁlīnā mīnā haṁsāśca tēṣāṁ saṅghaṭṭanairyē taraṅgabhaṅgāstaistuṅgāni unnatāni yāni sarāṁsi tāni tathōktāni|| 18||
Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19
varṣāśītōcitāṅgānāṁ sahasaivārkaraśmibhiḥ| taptānāṁ sañcitaṁ pūrvaṁ tadā pittaṁ prakupyati| śastaṁ tiktahaviḥpānaṁ virēkō'srasrutiḥ sadā| śītaṁ laghvannapānaṁ ca kaṣāyasvādutiktakam| śāliṣaṣṭikagōdhūmayavamudgasitāmadhu| paṭōlāmalakaṁ drākṣā jāṅgalaṁ kṣudvatāṁ bhr̥śam| divā divākarakarairniśākarakarairniśi| santaptaṁ hlāditaṁ tōyamagastyēnāviṣīkr̥tam| nirmalaṁ śuci kālēna pakvaṁ pānē'mr̥tōpamam| haṁsaughapakṣavikṣēpabhramarapaṅktiṣu| susarōruhasēvyāsu sarasīṣu plavēt ca| laghuśuddhāmbaraḥ sragvī śītōśīravilēpanaḥ| sēvēta candrakiraṇānpradōṣē saudhamāśritaḥ| tr̥ptidadhyātapakṣāravasātailapurōnilān| tīkṣṇamadyadivāsvapnatuṣārāṁśca vivarjayēt||19||
वर्षाशीतोचिताङ्गानां सहसैवार्करश्मिभिः| तप्तानां सञ्चितं पूर्वं तदा पित्तं प्रकुप्यति| शस्तं तिक्तहविःपानं विरेकोऽस्रस्रुतिः सदा| शीतं लघ्वन्नपानं च कषायस्वादुतिक्तकम्| शालिषष्टिकगोधूमयवमुद्गसितामधु| पटोलामलकं द्राक्षा जाङ्गलं क्षुद्वतां भृशम्| दिवा दिवाकरकरैर्निशाकरकरैर्निशि| सन्तप्तं ह्लादितं तोयमगस्त्येनाविषीकृतम्| निर्मलं शुचि कालेन पक्वं पानेऽमृतोपमम्| हंसौघपक्षविक्षेपभ्रमरपङ्क्तिषु| सुसरोरुहसेव्यासु सरसीषु प्लवेत् च| लघुशुद्धाम्बरः स्रग्वी शीतोशीरविलेपनः| सेवेत चन्द्रकिरणान्प्रदोषे सौधमाश्रितः| तृप्तिदध्यातपक्षारवसातैलपुरोनिलान्| तीक्ष्णमद्यदिवास्वप्नतुषारांश्च विवर्जयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
varṣāsvamlāvipākajalamadyādibhiḥ pittaṁ sañcitaṁ kālasya śaityādikupitamādityakiraṇasantāpēna śaradi kupyati| atistiktaghr̥tapānādikaṁ pittajayāya sēvēta, tiktaṁ nāma ghr̥taṁ vakṣyatē (ci0a0-21); anyē tu mahātiktapañcatiktādi sarvaṁ tiktadravyasiddhamicchanti| anyat subōdham|| 19||
Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20
nityaṁ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamr̥tāvr̥tau||20||
नित्यं सर्वरसाभ्यासः स्वस्वाधिक्यमृतावृतौ||२०||
🔊 Audio coming soon
nityaṁ sarvēṣvr̥tuṣu sarvarasābhyāsaḥ| yē ca rasā yasmin r̥tāvuktāḥ tatrādhikyēna sēvyā iti|| 20||
Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21
r̥tvōrantādisaptāhāvr̥tusandhiriti smr̥taḥ| tatra pūrvō vidhistyājyaḥ sēvanīyō'paraḥ kramāt| asātmyajā hi rōgāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt||21||
ऋत्वोरन्तादिसप्ताहावृतुसन्धिरिति स्मृतः| तत्र पूर्वो विधिस्त्याज्यः सेवनीयोऽपरः क्रमात्| असात्म्यजा हि रोगाः स्युः सहसा त्यागशीलनात्||२१||
🔊 Audio coming soon
gacchata r̥tōrantasaptāha āgacchata r̥tōrādisaptāhaḥ iti divasāścaturdaśa r̥tusandhiśabdavācyāḥ tasmiṁśca r̥tusandhau gacchatastu vidhiḥ kramēṇa tyājyaḥ| tathaiva kramēṇa varttamānasya vidhiḥ sēvyaḥ sēvanīyaḥ| kramaśca `pādēnāpathyamabhyastam' (sū0a0-9) ityādinā vakṣyatē| anyathā jhaṭiti vidhityāgōpādānē kurvatō'sātmyatvādrōgōtpattiḥ|| 21||
Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22
r̥tuṣvēvaṁvidhēṣvēṣa vidhiḥ svāsthyē ca dēhinām| nirdiśyatē'nyarūpēṣu viruddhajñanikō vidhiḥ||22||
ऋतुष्वेवंविधेष्वेष विधिः स्वास्थ्ये च देहिनाम्| निर्दिश्यतेऽन्यरूपेषु विरुद्धज्ञनिको विधिः||२२||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁvidhēṣvr̥tuṣu yathōktakālasvarūpalakṣaṇēṣvēvāyaṁ yathōktavidhiḥ| anēna ca vidhinaivaṁvidhēṣvēva svāsthyam| anyarūpēṣu tu viruddhavijñānaprasaṅgē nirdēkṣyatē (sū0a0-9)|| 22||
Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4
māsarāśisvarūpākhyamr̥tōryallakṣaṇatrayam| yathōttaraṁ bhajēccaryāṁ tatra tasya balāditi||23|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē r̥tucaryānāma caturthō'dhyāyaḥ||4||
मासराशिस्वरूपाख्यमृतोर्यल्लक्षणत्रयम्| यथोत्तरं भजेच्चर्यां तत्र तस्य बलादिति||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने ऋतुचर्यानाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
asya ca r̥tōrmāsādisvarūpēṇa yallakṣaṇatrayaṁ prasiddhaṁ tatra yathōttaraṁ caryāṁ sēvēta yathōttarasyaiva balavattvāt| tēnaitaduktaṁ bhavati- yō yasyartōrvidhiruktaḥ sa tanmāsaprārambha ēva sati rāśisvarūpābhyāṁ rahitasya svalpaṁ yōjyaḥ| atha cēt kadācid rāśirapi prāptō na tu yathōktasvalakṣaṇastatra sa ēva vidhiḥ kiñcitparipūraṇīyaḥ| yatra tu māsē rāśiḥ svarūpalakṣaṇañca paripūrṇaṁ tatra vidhirapi paripūrṇa ēva| tathā yatrāpi māsēna vinā rāśiḥ prāptaḥ na tu svarūpalakṣaṇaṁ, tatra madhyō vidhiḥ| māsasvarūpalakṣaṇayōrantaratvādrāśērbalavattvam| yatra māsarāśibhyāṁ vinaiva pūrṇaṁ svarūpalakṣaṇaṁ, tatra pūrṇō vidhiḥ| svarūpalakṣaṇasya sarvabalattvāditi|| 23|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē caturthō'dhyāyaḥ||4||