4. r̥tucaryā

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാത ഋതുചര്യാം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ഇഹ സ്വസ്ഥവൃത്തം പ്രകൃതമ്| തച്ച പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ ഋതുസാധാരണ്യേനോക്തമ്| അതഃ ഋതുവിശേഷപ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായ ആരഭ്യതേ- അഥാത ഇത്യാദി| പൂര്വവത്|| ൧||

Adhikarana kAlalakShaNam (2) · Śloka 2

കാലോ ഹി നാമ ഭഗവാനനാദിനിധനോ യഥോപചിതകര്മാനുസാരീ യദനുരോധാദാദിത്യാദയഃ ഖാദയശ്ച മഹാഭൂതവിശേഷാസ്തഥാ തഥാ വിപരിണമന്തോ ജന്മവതാം ജന്മമരണസ്യര്തുരസവീര്യദോഷദേഹബലവ്യാപത്സമ്പദാഞ്ച കാരണത്വം പ്രത്യയതാം പ്രതിപദ്യന്തേ||൨||

ഋതുഃ കാലവിഭാഗഃ, അത ഉച്യതേ- കാലോ ഹീതി| ന വിദ്യതേ ആദിനിധനേ പ്രാരമ്ഭപരിസമാപ്തീ ച യസ്യ സ തഥാവിധഃ| യഥോപചിതകര്മാനുസാരീ സര്വഭൂതാനി ച പൂര്വദേഹോപചിതകര്മാനുഗുണ്യേനാനുസരതീതി| ഉപചിതകര്മാനുഗുണ്യേന കര്മഫലേഷു നിമിത്തകാരണതാം യാതീത്യര്ഥഃ| യദനുരോധേന യസ്യ കാലസ്യാനുരോധേന നിര്വാഹേണാദിത്യാദിത്യാദയഃ ആകാശാദയശ്ച പഞ്ചമഹാഭൂതവിശേഷാഃ, തഥാ-തഥാ നാനാവിധൈഃ പ്രമാണജാതിസംസ്ഥാനവര്ണാദിവിശേഷൈഃ, പരിണമന്തോ ജന്മവതാമ്ഭൂതാനാം ജന്മനോ മരണസ്യ ച പ്രത്യയതാം കാരണതാം, പ്രതിപദ്യന്തേ അങ്ഗീകുര്വന്തി| ഏകേനാऽദിശബ്ദേന ഗ്രഹനക്ഷത്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്, ദ്വിതീയേനാനലപവനാദീനാം മഹാഭൂതാനാം തഥാ ഋതൂനാം രസാദീനാഞ്ച യഥാസ്വം വ്യാപദഃ സമ്പദശ്ച| തത്രാദിത്യാദയഃ പരിണമന്തോ യദനുരോധാദ്യസ്യ നിര്വാഹാത്, കാരണതാം പ്രതിപദ്യന്തേ സ കാലഃ| തഥാഹി ത ഏവാദിത്യാദയഃ പ്രതാപാദിപരിത്യാഗസങ്ഗ്രഹാദിനാ ഋതുവിശേഷാന് കുര്വന്തഃ കാലാനുരോധേന ദൃശ്യന്തേ| കാലവിശേഷേണ ച മഹാഭൂതാനാം കേനചിത്പരിണാമേന കാലകൃത ഏവ| ഏതേന കാലസദ്ഭാവേ പ്രമാണമപ്യുക്തമ്| യതോ യോऽയം ജഗത്കാരണാഭിമതേഷ്വാദിത്യഖാദിഷു സദൈവ പരിനിഷ്ഠതാത്മസ്വതിശയേന കദാചിത് കസ്യചിദ്ഭാവസ്യാവിര്ഭാവോ, കദാചിത് കസ്യചിത്തിരോഭാവോ ന ച തേഷാമേവാദിത്യാദീനാമന്യഥാഭാവഃ| തത്രാവശ്യം നിമിത്താന്തരേണ ഭവിതവ്യമ്| ഏവമന്യഥാനുപപത്ത്യാ യത്തന്നിമിത്താന്തരമിതി സ കാലഃ ഇതി|| ൨||

Adhikarana kAlasya dvAdashabhedAH (3) · Śloka 3

സ മാത്രാകാഷ്ഠാകലാനാഡികാമുഹൂര്തയാമാഹോരാത്രപക്ഷമാസര്ത്വയനവര്ഷഭേദേന ദ്വാദശധാ വിഭജ്യതേ||൩||

സ ച കാലോ മാത്രാദിര്ഭിര്ഭേദൈഃ ദ്വാദശഭിഃ തന്ത്രവ്യവഹാരാര്ഥം വിഭജ്യതേ|| ൩||

Adhikarana mAtrAdInAM lakShaNAni (4) · Śloka 4

തത്രാക്ഷിനിമേഷോ മാത്രാ| താഃ പഞ്ചദശ കാഷ്ഠാ| താഃ ത്രിംശത് കലാ| താഃ സദശഭാഗാ വിംശതിര്നാഡികാ| നാഡികാദ്വയം മുഹൂര്തശ്ച| തേ തുല്യരാത്രിന്ദിവേ രാശിഭാഗേ ചത്വാരഃ പാദോനോ യാമഃ| തൈശ്ചതുര്ഭിഃ അഹോരാത്രിശ്ച| പഞ്ചദശാഹോരാത്രാഃ പക്ഷഃ| പക്ഷദ്വയം മാസഃ| സ ശുക്ലാന്തഃ| തൈര്മാര്ഗശീര്ഷാദിഭിര്ദ്വിസങ്ഖ്യൈഃ ക്രമാദ്ധേമന്തശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദാഖ്യാഃ ഷഡൃതവോ ഭവന്തി| തേഷു ശിശിരാദയസ്ത്രയോ രവേരുദഗയനമാദാനഞ്ച| ശേഷാ ദക്ഷിണായനം വിസര്ഗശ്ച| താവാദാനവിസര്ഗൌ വര്ഷമ്||൪||

സുബോധമ്| വിംശതിഃ കലാഃ കലായാ ദശഭാഗസഹിതാഃ നാഡികാ| നാഡികാദ്വയശബ്ദേനോച്യതേ മുഹൂര്തഃ| തേ ച മുഹൂര്താശ്ചത്വാരഃ മുഹൂര്തചതുര്ഭാഗേന ഹീനാഃ യാമഃ| യത്ര രാത്രേര്ദിവ(സ)സ്യ ച സാമ്യം തത്രൈവമ്| അന്യത്ര തു വൃദ്ധഹാനീ സ്വബുദ്ധ്യോഹ്യേ| മാര്ഗശീര്ഷാദിമാസദ്വയക്രമേണ ഹേമന്താദ്യാഖ്യാഃ ഷഡ് ഋതവോ ഭവന്തി| തേഷു ഷഡൃതുഷു മധ്യേ ത്രയഃ ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മാ രവേസ്തിഗ്മാംശോരുദഗയനമുദീചീപ്രസ്ഥാനമാദാനഞ്ച തദുച്യതേ| ശേഷാസ്ത്രയോ രവേര്ദക്ഷിണായനം വിസര്ഗശ്ചോത്യതേ| തൌ വര്ഷമ്|

Adhikarana AdAnakAlaH (5) · Śloka 5

തയോരാദാമാഗ്നേയമ്| തസ്മിന് ഖലു കാലസ്വഭാവമാര്ഗപരിഗൃഹീതോऽത്യര്ഥോഷ്ണാഗഭസ്തിജാലമണ്ഡലോऽര്കഃ തത്സമ്പര്കാദ്വായവശ്ച തീവ്രരൂക്ഷാഃ സോമജം ഗുണമുപശോഷയന്തോ ജഗതഃ സ്നേഹമാദദാനാ ഋതുക്രമേണോപജനിതരൌക്ഷ്യാ രൂക്ഷാന് രസാംസ്തിക്തകഷായകടുകാനഭിപ്രബലയന്തോ നൃണാം ദൌര്ബല്യമാവഹന്തി||൫||

തയോശ്ചാऽദാനവിസര്ഗയോരാദാനമാദ്നേയമ്| തദാ ഹി ഭാവാരമ്ഭകസ്യാഗ്നേര്ബലമവശ്യം ഭവതീത്യര്ഥഃ| തസ്മിന്നിത്യാദി ആദാനകാലസ്വഭാവേനോത്തരമാര്ഗഗമനേന ചാത്യര്ഥമുഷ്ണകിരണസമൂഹവ്യാപ്തമണ്ഡലോ ഭഗവാനംശുമാലീ തത്സമ്ബന്ധേന ച വായവോऽത്യന്തരൂക്ഷാഃ സോമജം ഗുണമബ്ഭാഗമുപശോഷയന്തോ ജഗതഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമസ്യ, ഋതുക്രമേണ ദിനാനുദിനം സ്നേഹം ഗൃഹ്ണാനാ ദത്തരൌക്ഷ്യാശ്ച അതിരൌക്ഷ്യേണ യുക്താന് തിക്തകഷായകടുകാന് രസാനഭിവര്ധയന്തോ നൃണാം മനുഷ്യജാതീനാം, ദൌര്ബല്യം ഹീനബലതാം കുര്വന്തി|| ൫||

Adhikarana visargakAlaH (6) · Śloka 6

വിസര്ഗസ്തു സൌമ്യഃ| തസ്മിന്നപി കാലമാര്ഗമേഘവാതവര്ഷാഭിഹതപ്രഭാവേ ദക്ഷിണായനഗേऽര്കേ ശശിനി ചാവ്യാഹതബലേ ശിശിരാഭിര്ഭാഭിഃ ശശ്വദാപ്യായമാനേ മാഹേന്ദ്രസലിലപ്രശാന്തസന്താപേ ജഗത്യരൂക്ഷാഃ രസാഃ പ്രവര്ധന്തേऽമ്ലലവണമധുരാ യഥാക്രമം ബലം ചോപചീയതേ നൃണാമിതി||൬||

ഏതാദ്വിപര്യയത്വാദ്വിസര്ഗസ്യ| സുബോധമ്|| ൬||

Adhikarana RutusharIrabalasvarUpam (7) · Śloka 7

ഭവതി ചാത്ര- ഹേമന്തേ ശിശിരേ ചാഗ്ര്യം വിസര്ഗാദാനയോര്ബലമ്| ശരദ്വസന്തയോര്മധ്യം ഹീനം വര്ഷാനിദാഘയോഃ||൭||

ഭവതി ചാത്രേതി പദ്യാരമ്ഭേ തന്ത്രരീതിഃ| വിസര്ഗാദാനയോര്മധ്യേ ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച പുരുഷാണാം ബലാധികതാ ഭവതി| ഹേമന്തേ വിസര്ഗസ്യ പരപ്രകര്ഷാധിരോഹാത്| ശിശിരേ ത്വാദാനേനാവ്യാപ്തത്വാത്| ശരദ്വസന്തയോരാദാനവിസര്ഗയോര്മധ്യവാന്മധ്യബലതാ| ഗ്രീഷ്മേ ആദാനസ്യ പരപ്രകര്ഷാധിരോഹാത്, വര്ഷാസു ച വിസര്ഗേണാവ്യാപ്തത്വാദ്ധീനബലത്വമ്|| ൭||

Adhikarana hemantartulakShaNam (8) · Śloka 8

ധൂമധൂമ്രാ രജോമന്ദാസ്തുഷാരാവിലമണ്ഡലാഃ| ദിഗാദിത്യാ മരുച്ഛൈത്യാദുത്തരോ രോമഹര്ഷണഃ| ലോധ്രപ്രിയങ്ഗുപുന്നാഗലവല്യഃ കുസുമോജ്ജ്വലാഃ| ദൃപ്താ ഗജാജമഹിഷവാജിവായസസൂകരാഃ| ഹിമാനീപടലച്ഛന്നാഃ ലീനമീനവിഹങ്ഗമാഃ| നദ്യഃ സവാഷ്പാഃ സോഷ്മാണഃ കൂപാപശ്ച ഹിമാഗമേ||൮||

ശിശിരേ ഹേമന്തവിധേരതിദേശായ ലാഘവവികല്പാത് ആദാനക്രമഭങ്ഗേനാദൌ ഹേമന്ത ഉച്യതേ| ത്രിവിധോ ഹി ഋതുഃ മാസസ്വരൂപേണ രാശിസ്വരൂപേണ സ്വലക്ഷണസ്വരൂപേണ ച| തത്ര മാസസ്വരൂപം ദ്വിസങ്ഖ്യൈര്മാര്ഗശീര്ഷാദിഭിരിത്യാദിനോക്തമ്| രാശിസ്വരൂപം ലോകേ പ്രസിദ്ധം യഥാ ധനുധര്മകരൌ ഹേമന്ത ഇത്യാദി| ധൂമധൂമ്രേത്യാദിനാ സ്വരൂപലക്ഷണമുച്യതേ- പ്രയോജനഞ്ച വിദ്യതേ ഋതുസ്വലക്ഷണോക്തേര്ഹീനയോഗാദിചതുഷ്ടയജം യജ്ജ്ഞാനമ്| ധൂമവത് ധൂമ്രേണ മലിനേന മന്ദാഃ അപടവഃ ദിശഃ ആദിത്യശ്ച| തഥാ തുഷാരേണാऽവിലാനി മണ്ഡലാനി യാസാം താ ദിശസ്തഥോക്താഃ, ആദിത്യശ്ച തുഷാരവിലമണ്ഡലഃ| ഉത്തര ഉത്തരീയോ വായുഃ ശൈത്യേന രോമഹര്ഷണഃ| ലിധ്രാദയശ്ച തദാ കുസുമൈഃ ഉജ്ജ്വലാ ഭവന്തി| ഗജാദയശ്ച ദൃപ്താഃ സദര്പാഃ| നദ്യശ്ച ഹിമാനീപടലേന ച്ഛാന്നാഃ സ്ഥഗിതാഃ, മീനാഃ വിഹങ്ഗമാശ്ച ദീനാഃ നിഃസഞ്ചാരാഃ യാസു താസ്തഥോക്താഃ തഥാ സവാഷ്പാഃ| തഥാ കൂപാപഃ സോഷ്മാണോ ഭവന്തി|| ൮||

Adhikarana hemante caryA (9) · Śloka 9

ദേഹോഷ്മാണോ വിശന്തോऽഥ ശീതേ ശീതാനിലാഹതാ| ജഠരേ പിണ്ഡ്തോഷ്മാണം പ്രബലം കുര്വതേऽനലമ്| വിസര്ഗേ ബലിനാം പ്രായഃ സ്വഭാവാദിഗുരുക്ഷമമ്| ബൃംഹണാന്യന്നപാനാനി യോജയേത്തസ്യ യുക്തയേ| അനിന്ധനോऽന്യഥാ സീദേദത്യുദീര്ണതയാऽഥവാ| ധാതൂനപി പചേദസ്യ തതസ്തേഷാം ക്ഷയാന്മരുത്| തേജഃ സഹചരഃ കുപ്യേച്ഛീതഃ ശീതേ വിശേഷതഃ||൯||

തഥാ ശീതേ കാലേ ഹേമന്തശിശിരയോഃ, പുരുഷാണാം ദേഹോഷ്മാണഃ സ്വഭാവാദിഗുരുക്ഷമം പ്രബലമനലം കുര്വതേ| കിമ്ഭൂതാനാമ്? വിസര്ഗത്വാദ്ബലവതാമ്| കിമ്ഭൂതാ ദേഹോഷ്മാണഃ? ബഹിഃ ക്രുദ്ധേന ബലവതാ ച ശീതേന വായുനാ ആഹതാ പുനരന്തരേ പ്രവിശന്തഃ| കിമ്ഭൂതമഗ്നിമ്? പിണ്ഡിതോഷ്മാണം പ്രവിഷ്ടൈര്ദേഹോഷ്മഭിര്മിശ്രീഭൂതമിത്യര്ഥഃ| സ്വഭാവാദിഗുരുക്ഷമം തജ്ജരയിതും ശക്നോതീത്യര്ഥഃ| സ്വഭാവഗുരുഃ ദ്രവ്യസ്വരൂപേണൈവ ഗുരുഃ, യഥാ മാഷാദി| ആദിഗ്രഹണേന മാത്രാസംയോഗസംസ്കാരപരിണാമാനാം ഗ്രഹണമ്| തസ്യാഗ്നേര്യുക്തയേ സമവാഹനായ ബൃംഹണാന്യന്നപാനാനി യോജയേത്| യദ്യേവം ന ക്രിയതേ തതോ ബാഹ്യാഗ്നിരിവ നിരിന്ധനഃ സീദേത് നാശം പ്രാപ്നുയാത്| അത്യുദീര്ണതയാ വാ ധാതൂനപി പചേത്| തേഷാം ധാതൂനാം ക്ഷയാന്മരുദ്വായുസ്തേജോമിശ്രിതഃ കുപ്യേത്|| ൯||

Adhikarana hemantacaryA (10) · Śloka 10

അതോ ഹിമേ ഭജേത്സ്നിഗ്ധാന്സ്വാദ്വമ്ലലവണാന്രസാന്| ബിലേശയൌദകാനൂപ്രസഹാനാം ഭൃതാനി ച| മാംസാനി ഗുഡപിഷ്ടോത്ഥമദ്യാന്യഭിനവാനി ച| മാഷേക്ഷുക്ഷീരവികൃതിവസാതൈലനവൌദനാന്| വ്യായാമോദ്വര്തനാഭ്യങ്ഗസ്വേദധൂമാഞ്ജനാതപാന്| സുഖോദകം ശൌചവിധൌ ഭൂമിഗര്ഭഗൃഹാണി ച| സാങ്ഗാരയാനാം ശയ്യാഞ്ച കുഥകമ്ബലസംസ്കൃതാമ്| കുങ്കുമേനാനുലിപ്താങ്ഗോ ഗുരുണാऽഗരുണാപി വാ| ലഘൂഷ്ണൈഃ പ്രാവൃതഃ സ്വപ്യാത്കാലേ ധൂപാധിവാസിതഃ| പീനാങ്ഗനാസംസര്ഗനിവാരിതഹിതമാനിലഃ||൧൦||

ശീതകാലേ തസ്മാത്സ്നിഗ്ധമധുരാദീന് രസാന് ഭജേത്തസ്യ മരുതഃ കോപരക്ഷാര്ഥമ്| സ്നിഗ്ധാനിതി ഘൃതാദിസംസ്കൃതാന്| അന്യത് സുബോധമ്| ബിലേശയാദേര്മാംസാനി ഭൃതാനി യത്നപുഷ്ടസ്യ പ്രാണിനഃ സമ്ബന്ധീനി, തഥാ ഗുഡോത്ഥാനി പിഷ്ടോത്ഥാനി ച നവാനി മദ്യാനി| ഗുഡോത്ഥാനി യാനി ഗുഡേന പ്രധാനേന ക്രിയന്തേ, ന ത്വിക്ഷുരസേന, പിഷ്ടം ശാലിപിഷ്ടമ്| അങ്ഗാരയാനമഗ്നിശകടികാ| കുഥം കാര്പാസാദിപൂര്ണമ്| ഗുരുണാ അഗുരുണാ ബഹുനാ അഗരുസാരേണ, കുങ്കുമേന വാ ദിഗ്ധഃ ഉപലിപ്താങ്ഗഃ, ലഘൂഷ്ണൈശ്ചര്മകൌശേയാദിഭിഃ പ്രാവൃതഃ സന്നുചിതേ കാലേ സ്വപ്യാത്| ഉപചിതശരീരകാമിനീവപുഃ സമ്ബന്ധപരിഹൃതശീതപവനഃ സന്|| ൧൦||

Adhikarana shishirartulakShaNantatra caryAtideshashca (11) · Śloka 11

ശിശിരേ ശീതമധികം മേഘമാരുതവര്ഷജമ്| രൌക്ഷ്യമാദാനജം തസ്മാത്കാര്യഃ പൂര്വോऽധികം വിധിഃ||൧൧||

ശിശിരേ ഹേമന്തസ്വരൂപാധിക്യാത് ഹേമന്തവിധിരേവാധികാഃ കാര്യഃ| യതഃ ശിശിരേ ബഹിഃ ശീതേനാത്യന്തം രുധ്യന്തേ ദേഹോഷ്മാണഃ| ആദാനത്വാച്ച രൌക്ഷ്യം ജായതേ|| ൧൧||

Adhikarana vasantartulakShaNam (12) · Śloka 12

വസന്തേ ദക്ഷിണോ വായുരാതാമ്രകിരണോ രവിഃ| നവപ്രവാലത്വക്പത്രാഃ പാദപാഃ കകുഭോऽമലാഃ| കിംശുകാശോകചൂതാദിവനരാജിവിരാജിതാഃ| കോകിലാലികുലാലാപകലകോലാഹലാകുലാഃ||൧൨||

വസന്തേത്യാദിനാ വസന്തസ്വരൂപലക്ഷണം വര്ണയതി| വസന്തേ വായുര്ദാക്ഷിണാത്യോ ഭവതി, രവിശ്ചൈഷ ലോഹിതദീധിതിഃ| നവാഃ പ്രവാലാദയോ യേഷു പാദപേഷു തേ തഥോക്താഃ| പ്രവാലം അഭിനവോദ്ഭിന്നം കിസലയമ്| കകുഭോ ദിശോ നിര്മലാഃ| തഥാ കിംശുകാദിഭിഃ യാ വനരാജയഃ താഭിഃ വിരാജിതാഃ കകുഭോ ഭവന്തി തഥാ കോകിലാനാമലികുലാനാം ഭ്രമരസന്തതീനാം ച ആലാപൈര്യഃ കലോ മധുരഃ കോലാഹലസ്തേനാऽകുലാഃ|| ൧൨||

Adhikarana vasante caryA (13) · Śloka 13

ശിശിരേ സമുചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ദിനകൃദ്ഭാഭിരീരിതഃ| തദാ പ്രബോധമാനോऽഗ്നിം രോഗാന് പ്രകുരുതേ ബഹൂന്| അതോऽസ്മിംസ്തീക്ഷ്ണവമനധൂമഗണ്ഡൂഷനാവനമ്| വ്യായാമോദ്വര്തനക്ഷൌദ്രയവഗോധൂമജാങ്ഗലാന്| സേവേത സുഹൃദ്യുദ്യാനയുവതീശ്ച മനോരമാഃ| സ്നാതഃ സ്വലങ്കൃതഃ സ്രഗ്വീ ചന്ദനാഗരുരൂഷിതഃ| വിചിത്രാമത്രവിന്യസ്താന് സഹകാരോത്പലാങ്കിതാന്| നിര്ഗദാംശ്ചാസവാരിഷ്ടശീധുമാര്ദ്വീകമാധവാന്| ക്വഥിതം മുസ്തശുണ്ഠ്യമ്ബുസാരാമ്ഭഃ ക്ഷൌദ്രവാരി വാ| ഗുരുശീതദിവാസ്വപ്നസ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരാംസ്ത്യജേത്||൧൩||

പൂര്വം ശിശിരേ മധുരസ്നിഗ്ധാദിനാ ആഹാരേണ ശ്ലേഷ്മാ സഞ്ചിതോऽതിശയേന സ്ത്യാനത്വാന്ന കുപിതഃ, സമ്പ്രതി ദിനകൃത് പ്രഭാഭിര്വിലായിതോ ദ്രവസ്വരൂപത്വാദ്വിപരീതസ്യാഗ്നേര്ബാധാം കരോതി| തദ്ബാധയാ ചാനേകരോഗോത്പത്തിഃ| അതഃ കാരണാച്ഛ്ലേഷ്മനാശനാര്ഥം തീക്ഷ്ണവമനാദികം സേവേത| അന്യത് സുബോധമ്| ചന്ദനാഗരുഭ്യാം രൂഷിതഃ ഉപലിപ്തഃ ആസവാദീന് നിര്ഗദാന് ദേശകാലാദ്യനുപഹതാന്| സാരാമ്ഭഃ അസനഖദിരചന്ദനാദിസാരസംസ്കൃതാമ്ഭഃ| തദാ ഗുര്വാദീംസ്ത്യജേത്|| ൧൩||

Adhikarana grIShmartulakShaNam (14) · Śloka 14

ഗ്രീഷ്മേऽതസീപുഷ്പനിഭസ്തീക്ഷ്ണാംശുര്ദാവദീപിതാഃ| ദിശോ ജ്വലന്തി ഭൂമിശ്ച മാരുതോ നൈഋതോ സുഖഃ| പ്രവാതാതപസംസ്വേദൈര്ജന്തവോ ജ്വരിതാ ഇവാ| താപാര്തതുങ്ഗമാതങ്ഗമഹിഷൈഃ കലുഷീകൃതാഃ| ദിവാകരകരാങ്ഗാരനികരക്ഷപിതാമ്ഭസഃ| പ്രവൃദ്ധരോധസോ നദ്യശ്ഛായാഹീനാ മഹീരുഹാഃ| വിശീര്ണജീര്ണപര്ണാശ്ച ശുഷ്കവല്കലതാങ്കിതാഃ||൧൪||

ഗ്രീഷ്മേത്യാദിനാ ഗ്രീഷ്മസ്വരൂപസ്യ ലക്ഷണം ദര്ശയതി| ഗ്രീഷ്മേ തീക്ഷ്ണാംശുഃ സൂര്യോऽതസീപുഷ്പനിഭഃ, ആനീല ഇവ| ദാവോ വനാഗ്നിഃ| നൈഋതോ വായുഃ ദക്ഷിണപശ്ചിമദിശോരന്തരഃ| തദാ ഹി പവനാദിഭിര്ജന്തവോ ജ്വരിതാ ഇവ ഭവന്തി| തഥാ നദ്യസ്താപാര്തത്വാദിര്വിശിഷ്ടൈര്മാതങ്ഗാദിഭിഃ കലുഷീകൃതാഃ, ദിവാകരകരാ ഏവാങ്ഗാരാസ്തേഷാം നികരേണ ക്ഷപിതമമ്ഭോ യാസാം താസ്തഥോക്താഃ, തഥാ പ്രവൃദ്ധാനി രോധാംസി തദാനീം സ്വല്പോദകത്വാത് താസ്തഥാ| മഹീരുഹാ വൃക്ഷാഃ ച്ഛായാഹീനത്വാദിഗുണയുക്താഃ||൧൪||

Adhikarana grIShmacaryA (15) · Śloka 15

ആദത്തേ ജഗതസ്തേജസ്തദാऽദിത്യോ ഭൃശം യതഃ| വ്യായാമാതപകട്വമ്ലലവണോഷ്ണം ത്യജേദതഃ| മദ്യം ന സേവ്യം സ്വല്പം വാ സേവ്യം സുബഹുവാരി വാ| അന്യഥാ ശോഫശൈഥില്യദാഹമോഹാന്കരോതി തത്| നവമൃദ്ഭാജനസ്ഥാനി ഹൃദ്യാനി സുരഭീണി ച| പാനകാനി സമന്ഥാനി സിതാഢ്യാനി ഹിമാനി ച| സ്വാദു ശീതം ദ്രവം ചാന്നം ജാങ്ഗലാന്മൃഗപക്ഷിണഃ| ശാലിക്ഷീരഘൃതദ്രാക്ഷാനാലികേരാമ്ബു ശര്കരാഃ| താലവൃന്താനിലാന്ഹാരാന്സ്രജഃ സകമലോത്പലാഃ| തന്വീര്മൃണാലവലയാഃ കാന്താശ്ചന്ദനരൂഷിതാഃ| സരാംസി വാപീഃ സരിതഃ കാനനാനി ഹിമാനി ച| സുരഭീണി നിഷേവേത വാസാംസി സുലഘൂനി ച| നിഷ്പതദ്യന്ത്രസലിലേ സ്വപ്യാദ്ധാരാഗൃഹേ ദിവാ| രാത്രൌ ചാऽകാശതലകേ സുഗന്ധികുസുമാസ്തൃതേ| കര്പൂരചന്ദനാര്ദ്രാങ്കോ വിരലാനങ്ഗസങ്ഗമഃ||൧൫||

യതഃ ആദിത്യോऽതിശയേന തേജ ആദത്തേ| തേജഃ ശുക്ലാന്താനാം ധാതൂനാം സ്നേഹഃ (സാരഃ)| അതോ വ്യായാമാദീംസ്ത്യജേത്| അന്യത് സുബോധമ്| സുബഹുവാരി യസ്മിന് മദ്യേ തത്തഥോക്തമ്| മന്ഥഃ പ്രഭൂതോദകാഃ സക്തവഃ| താലവൃന്തമുത്ക്ഷേപകമ്| നിഷ്പതദ്യന്ത്രവാഹി ജലം യസ്മിന് ധാരാഗൃഹേ തത്തഥോക്തമാകാശതലകം ശരണപൃഷ്ഠകമ്|| ൧൫||

Adhikarana varShartulakShaNam (16) · Śloka 16

വര്ഷാസു വാരുണോ വായുഃ സര്വസസ്യസമുദ്ഗമഃ| ഭിന്നേന്ദ്രനീലനീലാഭ്രവൃന്ദമന്ദാവിലം നഭഃ| ദീര്ഘികാനവവാര്യൌഘമഗ്നസോപാനപങ്ക്തയഃ| വാരിധാരാഭൃശാഘാതവികാസിതസരോരുഹാഃ| സരിതഃ സാഗരാകാരാ ഭൂരവ്യക്തജലസ്ഥലാ| മന്ദ്രസ്തനിതജീമൂതശിഖിദര്ദുരനാദിതാ| ഇന്ദ്രഗോപധനുഃഖണ്ഡവിദ്യുദുദ്യോതദീപിതാ| പരിതഃ ശ്യാമലതൃണാ സിലിന്ധ്രകുടജോജ്ജ്വലാ||൧൬||

വര്ഷാസ്വിത്യാദിനാ തസ്യൈവ സ്വരൂപലക്ഷണമുച്യതേ| തദാ വരുണദിക്കോ വായുര്വഹതി സര്വസസ്യാനാം സമുദ്രമഹേതുഃ| തഥാ ഭിന്നേന്ദ്രനീലേന തുല്യൈഃ നീലത്വൈരഭ്രവൃന്ദൈര്മന്ദമപടു ആവിലമാകുലഞ്ച നഭോ ഭവതി| ഭേദേ ഹീന്ദ്രനീലോऽതിശയനീലവാന് ഭവതി| നവേന വാര്യൌഘേന മഗ്നാഃ സ്ഥഗിതാഃ സോപാനപങ്ക്തയോ യാസു ദീര്ഘികാസു പുഷ്കരിണീഷു താഃ തഥോക്താഃ| തഥാ താ ഏവ മേഘവാരിധാരാഭിര്യോऽസൌ ഭൃശമത്യര്ഥമാഘാതസ്തേന വികാസിതസരോരുഹാഃ| നദ്യശ്ച സമുദ്രസദൃശാഃ| ഭൂശ്ച ബഹുലജലപ്ലാവിതത്വാദവ്യക്തജലസ്ഥലാ ഭൂതപൂര്വസ്യ ജലസ്യ വ്യക്തദേശോ ന ജ്ഞായത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ മന്ദ്രസ്തനിതാ മധുരശബ്ദാഃ യേ ജീമൂതാ മേഘാഃ ശിഖിനോ മയൂരാഃ ദര്ദുരാ മണ്ഡൂകാഃ തൈര്നാദിതാ കൃതശബ്ദാ ഭൂര്ഭവതി| തഥാ ഇന്ദ്രഗോപൈര്ഭാസ്വരൈഃ കൃമിവിശേഷൈര്ധനുഃഖണ്ഡേന ചൈന്ദ്രേണ വിദ്യുദ്ഭിശ്ച യ ഉദ്യോതഃ പ്രകാശഃ, തേന ദീപിതാ പ്രകടാ ഭൂഃ ഭവതി| തഥാ പരിതഃ സമന്താത് ശ്യാമലാനി തൃണാനി യസ്യാ സാ തഥോക്താ| തഥാ സിലിന്ധ്രൈഃ കുടജൈശ്ച പുഷ്പവിശേഷൈരുജ്ജ്വലാ|| ൧൬||

Adhikarana varShAcaryA (17) · Śloka 17

തദാऽऽദാനാബലേ ദേഹേ മന്ദേऽഗ്നൌ ബാധിതേ പുനഃ| വൃഷ്ടിഭൂവാഷ്പതോയാമ്ലപാകദുഷ്ടശ്ചലാദിഭിഃ| ബസ്തികര്മ നിഷേവേത കൃതസംശോധനക്രമഃ| പുരാണശാലിഗോധൂമയവാന്യൂഷരസൈഃ കൃതൈഃ| നിഗദം മദിരാരിഷ്ടമാര്ദ്വീകം സ്വല്പമമ്ബു വാ| ദിവ്യം ക്വഥിതകൂപോത്ഥം ചൌണ്ഡം സാരസമേവ വാ| വൃഷ്ടിവാതാകുലേ ത്വഹ്നി ഭോജനം ക്ലേദവാതജിത്| പരിശുഷ്കം ലഘു സ്നിഗ്ധമുഷ്ണാമ്ലലവണം ഭജേത്| പ്രായോऽന്നപാനം സക്ഷൌദ്രം സംസ്കൃതം ച ഘനോദയേ| അസരീസൃപഭൂവാഷ്പശീതമാരുതശീകരമ്| സാഗ്നിയാനഞ്ച ഭവനം നിര്ദംശമശകോന്ദുരമ്| പ്രഘര്ഷോദ്വര്തനസ്നാനധൂമഗന്ധാഗരുപ്രിയഃ| യായാത്കരേണുമുഖ്യാഭിശ്ചിത്രസ്രഗ്വസ്ത്രഭൂഷിതഃ| നദീജലോദമന്ഥാഹഃ സ്വപ്നാതിദ്രവമൈഥുനമ്| തുഷാരപാദചരണവ്യായാമാര്കകരാംസ്ത്യജേത്||൧൭||

തദാ വര്ഷാസ്വാദനത്വാദബലത്വേനാഗ്നിമാന്ദ്യമ്| പുനശ്ച വൃഷ്ട്യാദിദുഷ്ടൈര്വാതാദിഭിരാത്യര്ഥം ബാധിതേ അഗ്നൌ തദുപകാരായ ബസ്തികര്മാദികം നിഷേവേത| കിമ്ഭൂത ഇത്യാഹ- കൃതസംശോധനക്രമഃ| യഥോക്തൌ വമനവിരേകൌ കൃതൌ യേന സ തഥോക്തഃ| കൃതാ യൂഷാദയഃ സ്നേഹശുണ്ഠ്യാദിയുക്താഃ ദിവ്യാമ്ബു ക്വഥിതം പിബേത്| ചൌണ്ഡം യത്പര്വതേ ശിലാകൂപികാഭവമ്| വൃഷ്ട്യാ വാതേന ചാऽകുലേ വൃഷ്ടിവാതഭൂയിഷ്ഠം, സംസ്കൃതം കാലയോഗ്യൈര്ദ്രവ്യൈഃ| സരീസൃപാഃ സര്പവൃശ്ചികാദയഃ|| ൧൭||

Adhikarana sharadRutulakShaNam (18) · Śloka 18

ശരദി വ്യോമ ശുഭ്രാഭ്രം കിഞ്ചിത്പങ്കാങ്കിതാ മഹീ| പ്രകാശകാശസപ്താഹ്വകുമുദാ ശാലിശാലിനീ| വിക്ഷിപ്തതീക്ഷ്ണകിരണോ മേദ്യൌഘവിഗമാദ്രവിഃ| ബഭ്രുവര്ണോऽതിവിമലാഃ ക്രൌഞ്ചമാലാകുലാ ദിശഃ| കമലാന്തരസംലീനമീനഹംസാംസഘട്ടനൈഃ| തരങ്ഗഭങ്ഗതുങ്ഗാനി സരാംസി വിമലാനി ച||൧൮||

ശരദി വ്യോമേത്യാദിനാ ശരത്സ്വരൂപം വര്ണയതി- പ്രകാശാഃ കാശാഃ സപ്താഹ്വപുഷ്പം കുമുദാനി ച യസ്യാം ഭുവി സാ തഥോക്താ| തഥാ മേഘൌഘവിഗമാദ്ധേതോഃ രവിര്വിക്ഷിപ്തതീക്ഷ്ണകിരണോ ബഭ്രുവര്ണശ്ച ഭവതി| ബഭ്രുഃ കപിലഃ| തഥാ കമലാനാമന്തരേ യേ സംലീനാ മീനാ ഹംസാശ്ച തേഷാം സങ്ഘട്ടനൈര്യേ തരങ്ഗഭങ്ഗാസ്തൈസ്തുങ്ഗാനി ഉന്നതാനി യാനി സരാംസി താനി തഥോക്താനി|| ൧൮||

Adhikarana sharadi caryA (19) · Śloka 19

വര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാനാം സഹസൈവാര്കരശ്മിഭിഃ| തപ്താനാം സഞ്ചിതം പൂര്വം തദാ പിത്തം പ്രകുപ്യതി| ശസ്തം തിക്തഹവിഃപാനം വിരേകോऽസ്രസ്രുതിഃ സദാ| ശീതം ലഘ്വന്നപാനം ച കഷായസ്വാദുതിക്തകമ്| ശാലിഷഷ്ടികഗോധൂമയവമുദ്ഗസിതാമധു| പടോലാമലകം ദ്രാക്ഷാ ജാങ്ഗലം ക്ഷുദ്വതാം ഭൃശമ്| ദിവാ ദിവാകരകരൈര്നിശാകരകരൈര്നിശി| സന്തപ്തം ഹ്ലാദിതം തോയമഗസ്ത്യേനാവിഷീകൃതമ്| നിര്മലം ശുചി കാലേന പക്വം പാനേऽമൃതോപമമ്| ഹംസൌഘപക്ഷവിക്ഷേപഭ്രമരപങ്ക്തിഷു| സുസരോരുഹസേവ്യാസു സരസീഷു പ്ലവേത് ച| ലഘുശുദ്ധാമ്ബരഃ സ്രഗ്വീ ശീതോശീരവിലേപനഃ| സേവേത ചന്ദ്രകിരണാന്പ്രദോഷേ സൌധമാശ്രിതഃ| തൃപ്തിദധ്യാതപക്ഷാരവസാതൈലപുരോനിലാന്| തീക്ഷ്ണമദ്യദിവാസ്വപ്നതുഷാരാംശ്ച വിവര്ജയേത്||൧൯||

വര്ഷാസ്വമ്ലാവിപാകജലമദ്യാദിഭിഃ പിത്തം സഞ്ചിതം കാലസ്യ ശൈത്യാദികുപിതമാദിത്യകിരണസന്താപേന ശരദി കുപ്യതി| അതിസ്തിക്തഘൃതപാനാദികം പിത്തജയായ സേവേത, തിക്തം നാമ ഘൃതം വക്ഷ്യതേ (ചി൦അ൦-൨൧); അന്യേ തു മഹാതിക്തപഞ്ചതിക്താദി സര്വം തിക്തദ്രവ്യസിദ്ധമിച്ഛന്തി| അന്യത് സുബോധമ്|| ൧൯||

Adhikarana sarvartuShu ShaDsopayogakramaH (20) · Śloka 20

നിത്യം സര്വരസാഭ്യാസഃ സ്വസ്വാധിക്യമൃതാവൃതൌ||൨൦||

നിത്യം സര്വേഷ്വൃതുഷു സര്വരസാഭ്യാസഃ| യേ ച രസാ യസ്മിന് ഋതാവുക്താഃ തത്രാധിക്യേന സേവ്യാ ഇതി|| ൨൦||

Adhikarana RutusandhiH caryAkramashca (21) · Śloka 21

ഋത്വോരന്താദിസപ്താഹാവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ| തത്ര പൂര്വോ വിധിസ്ത്യാജ്യഃ സേവനീയോऽപരഃ ക്രമാത്| അസാത്മ്യജാ ഹി രോഗാഃ സ്യുഃ സഹസാ ത്യാഗശീലനാത്||൨൧||

ഗച്ഛത ഋതോരന്തസപ്താഹ ആഗച്ഛത ഋതോരാദിസപ്താഹഃ ഇതി ദിവസാശ്ചതുര്ദശ ഋതുസന്ധിശബ്ദവാച്യാഃ തസ്മിംശ്ച ഋതുസന്ധൌ ഗച്ഛതസ്തു വിധിഃ ക്രമേണ ത്യാജ്യഃ| തഥൈവ ക്രമേണ വര്ത്തമാനസ്യ വിധിഃ സേവ്യഃ സേവനീയഃ| ക്രമശ്ച `പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തമ്' (സൂ൦അ൦-൯) ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യതേ| അന്യഥാ ഝടിതി വിധിത്യാഗോപാദാനേ കുര്വതോऽസാത്മ്യത്വാദ്രോഗോത്പത്തിഃ|| ൨൧||

Adhikarana samyagrogamukteShveva RutuShvayaM vidhiH (22) · Śloka 22

ഋതുഷ്വേവംവിധേഷ്വേഷ വിധിഃ സ്വാസ്ഥ്യേ ച ദേഹിനാമ്| നിര്ദിശ്യതേऽന്യരൂപേഷു വിരുദ്ധജ്ഞനികോ വിധിഃ||൨൨||

ഏവംവിധേഷ്വൃതുഷു യഥോക്തകാലസ്വരൂപലക്ഷണേഷ്വേവായം യഥോക്തവിധിഃ| അനേന ച വിധിനൈവംവിധേഷ്വേവ സ്വാസ്ഥ്യമ്| അന്യരൂപേഷു തു വിരുദ്ധവിജ്ഞാനപ്രസങ്ഗേ നിര്ദേക്ഷ്യതേ (സൂ൦അ൦-൯)|| ൨൨||

Adhikarana RutoH lakShaNatrayaM sUtra~jca (4) · Śloka 4

മാസരാശിസ്വരൂപാഖ്യമൃതോര്യല്ലക്ഷണത്രയമ്| യഥോത്തരം ഭജേച്ചര്യാം തത്ര തസ്യ ബലാദിതി||൨൩|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഋതുചര്യാനാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||

അസ്യ ച ഋതോര്മാസാദിസ്വരൂപേണ യല്ലക്ഷണത്രയം പ്രസിദ്ധം തത്ര യഥോത്തരം ചര്യാം സേവേത യഥോത്തരസ്യൈവ ബലവത്ത്വാത്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി- യോ യസ്യര്തോര്വിധിരുക്തഃ സ തന്മാസപ്രാരമ്ഭ ഏവ സതി രാശിസ്വരൂപാഭ്യാം രഹിതസ്യ സ്വല്പം യോജ്യഃ| അഥ ചേത് കദാചിദ് രാശിരപി പ്രാപ്തോ ന തു യഥോക്തസ്വലക്ഷണസ്തത്ര സ ഏവ വിധിഃ കിഞ്ചിത്പരിപൂരണീയഃ| യത്ര തു മാസേ രാശിഃ സ്വരൂപലക്ഷണഞ്ച പരിപൂര്ണം തത്ര വിധിരപി പരിപൂര്ണ ഏവ| തഥാ യത്രാപി മാസേന വിനാ രാശിഃ പ്രാപ്തഃ ന തു സ്വരൂപലക്ഷണം, തത്ര മധ്യോ വിധിഃ| മാസസ്വരൂപലക്ഷണയോരന്തരത്വാദ്രാശേര്ബലവത്ത്വമ്| യത്ര മാസരാശിഭ്യാം വിനൈവ പൂര്ണം സ്വരൂപലക്ഷണം, തത്ര പൂര്ണോ വിധിഃ| സ്വരൂപലക്ഷണസ്യ സര്വബലത്ത്വാദിതി|| ൨൩|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||