37. śalyāharaṇavidhiḥ

Adhikarana atha shalyAharaNavidhirnAma saptatriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ શલ્યાહરણવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

શલ્યાનાં લોહરક્તાદીનામાહરણ ઉપાય ઉક્તો યન્ત્રશસ્ત્રાણિ| ન ત્વાહરણવિધાનમતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||

Adhikarana shalyagatiBedAH (2) · Śloka 2

ત્રિવિધા હિ ગતિઃ શલ્યાનામુર્ધ્વમધસ્તિર્યક્ ચ| સા પુનઃ પ્રત્યેકમૃજુવક્રભેદેન દ્વિધા||૨||

સર્વશલ્યાનામૂર્ધ્વાદિભેદેન શરીરે ત્રિવિધા ગતિર્ગમનમ્| તત્રોત્તમાઙ્ગાભિમુખા ઊર્ધ્વગતિઃ| પાદાભિમુખા ત્વધોગતિઃ| અઙ્ગપાર્શ્વગમનં તિર્યગ્ગતિઃ| ઋજુ કૃત્વા યત્ પ્રવેશનં શલ્યસ્ય સા ઋજ્વી ગતિઃ| પ્રવિષ્ટસ્યાન્તઃસ્વાવયવૈઃ કુટિલીભવનં કુટિલા ગતિઃ|| ૨||

Adhikarana sashalyavraNalakShaNam (3) · Śloka 3

તત્ર ધ્યામં પિટકાચિતં શોફવેદનાવન્તં મુહુર્મુહુઃ શોણિતાસ્ત્રાવિણં બુદ્બુદવદુદ્ગતં મૃદુમાંસઞ્ચ વ્રણં સશલ્યં વિદ્યાત્||૩||

તત્ર ધ્યામત્વાદિયુક્તં વ્રણં સશલ્યમન્તશ્શલ્યં વિદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઉદ્ગતમુદ્ગતૌષ્ઠમિતિ સામાન્યેન સશલ્યવ્રણલક્ષણમ્||૩||

Adhikarana tvagAdigatashalyalakShaNAni (4) · Śloka 4

વિશેષતસ્તુ ત્વગ્ગતે શલ્યે વિવર્ણઃ શોફો ભવત્યાયતઃ કઠિનશ્ચ| માંસગતે શોફાભિવૃદ્ધિઃ શલ્યમાર્ગાનુપસંરોહઃ પીડનાસહિષ્ણુતા ચોષઃ પાકશ્ચ| પેશ્યન્તરસ્થે શોફવર્જ્યં માંસપ્રાપ્તવત્| સિરાગતે સિરાધ્માનં શૂલઞ્ચ| સ્નાવગતે સ્નાવજાલાવક્ષેપણં સંરમ્ભશ્ચોગ્રરુક્| સ્રોતોગતે સ્રોતસાં સ્વકર્મગુણહાનિઃ| ધમનીસ્થે સફેનં રક્તમીરયન્નનિલઃ| સશબ્દો નિર્ગચ્છત્યઙ્ગપીડાહૃલ્લાસશ્ચ| અસ્થિગતે વિવિધા વેદનાઃ શોફશ્ચ| સન્ધિગતેઽસ્થિવચ્ચેષ્ટોપરોધશ્ચ| અસ્થિસન્ધિગતેઽસ્થિપૂર્ણતા સઙ્ઘર્ષે બલવાંશ્ચ||૪||

વિશેષસ્તસુ ત્વગ્ગત ઇત્યાદિનોચ્યતે| શલ્યમાર્ગો યેન શલ્યં પ્રવિષ્ટં તસ્યાનુપરોહસ્તથાવસ્થાનમ્| ચોષઃ સ્વેદારતિમાન્ દાહઃ| પેશીમધ્યગતે શ્વયથુવર્જ્યં માંસસદૃશં લક્ષણમ્| અવક્ષેપણં સઙ્કોચનમ્| સંરમ્ભ આવેગઃ| સ્રોતોગતે સ્રોતસાં યાનિ રક્તાદિવહનાદીનિ કર્માણિ ગુણાશ્ચ શારીરે વક્ષ્યમાણાસ્તેષાં હાનિઃ| હૃલ્લાસો હૃદયોત્ક્લેશઃ| સન્ધિગતેઽસ્થિગતસદૃશલક્ષણત્વમઙ્ગપ્રસારણાદિચેષ્ટારોધશ્ચ| સન્ધયો જાનુકૂર્પરાદયઃ| અસ્થિસન્ધિર્દ્વયોરસ્થ્નોર્યોગઃ| બલવાન્ પ્રભૂતઃ| સઙ્ઘર્ષઃ આકુલત્વમ્|| ૪||

Adhikarana koShThagatashalyalakShaNam (5) · Śloka 5

કોષ્ઠગતે ત્વાટોપાનાહૌ મૂત્રપુરીષાહારદર્શનાનિ ચ વ્રણમુખાદ્ભવન્તિ||૫||

કોષ્ઠસ્થે શલ્યે વ્રણમુખાત્ સ્થાનવિશેષેણ યથાસમ્ભવં મુત્રાદિ દર્શનાદિ ભવતિ|| ૫||

Adhikarana marmagatashalyalakShaNam (6) · Śloka 6

મર્મગતે મર્મવિદ્ધવત્||૬||

મર્મગતે મર્મવિદ્ધવત્ વક્ષ્યેત|| ૬|

Adhikarana parisrAvataH tvagAdigatashalyalakShaNam (7) · Śloka 7

યથાયથં ચોપદિષ્ટૈઃ પરિસ્રાવૈસ્ત્વગાદિષુ શલ્યમુપલક્ષયેત્||૭||

ત્વક્પરિસ્રાવણેન ત્વક્શલ્યમ્| માંસપરિસ્રાવણેન માંસશલ્યમ્| એવં સર્વં શલ્યમ્||૭||

Adhikarana sUkShmagatishalyalakShaNAni (8) · Śloka 8

સૂક્ષ્મગતિષુ શલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યવિસ્પષ્ટાનિ ભવન્તિ||૮||

સૂક્ષ્મશલ્યેષ્વેતાન્યેવ લક્ષણાન્યપૂર્ણાનિ ભવન્તિ|| ૮||

Adhikarana shalyoparohaNam (9) · Śloka 9

શુદ્ધદેહાનામનુલોમસન્નિવિષ્ટાન્યુપરુહ્યન્તે||૯||

શુદ્ધદેહત્વાદિયુક્તાનાં શલ્યં રોહં યાતિ|| ૯||

Adhikarana shalyAnAM punarabAdhanam (10) · Śloka 10

દોષપ્રકોપવ્યવાયવ્યાયામાભિઘાતેભ્યશ્ચ પ્રચલિતાનિ પુનરાબાધયન્તિ||૧૦||

પુનર્દોષકોપાદાબાધં કરોતિ|| ૧૦||

Adhikarana tvakpranaShTashalyaj~jAnopAyAH (11) · Śloka 11

તત્ર ત્વક્પ્રનષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાયાં મૃન્માષયવગોધૂમગોમયચૂર્ણમર્દિતાયાં ત્વચિ યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ| યત્ર વા સ્ત્યાનં સર્પિર્નિહિતમાશુ વિલીયતે પ્રલેપો વા શુષ્યતિ તત્ર શલ્યં જાનીયાત્|૧૧|

Adhikarana mAMsapranaShTasya koShThAsthipeshIvivaragatasya ca shalyasya j~jAnopAyAH (11) · Śloka 11

માંસપ્રનષ્ટે સ્નેહાદિભિઃ ક્રિયાભિરાતુરમુપપાદયેત્કર્શિતસ્ય ચ શિથિલીભૂતમનવબદ્ધં ક્ષુભ્યમાનં યત્ર સંરમ્ભં વા જનયતિ તત્ર શલ્યમ્| એવં કોષ્ઠાસ્થિપેશીવિવરેષ્વપિ||૧૧||

ત્વગાદિનષ્ટે લક્ષણમુક્તમ્| પ્રદેશવિશેષસ્તુ ન જ્ઞાયતે| તદ્વિજ્ઞાનં ત્વક્પ્રનષ્ટેત્યાદિનોચ્યતે| એવં કોષ્ઠાદીનાં સ્પર્શવેદનાસ્પર્શાસહત્વાદિભિઃ કલ્પયેત્|| ૧૧||

Adhikarana sirAsrotodhamanIsnAvapranaShTashalyaj~jAnopAyaH (12) · Śloka 12

સિરાસ્રોતોધમનીસ્નાવપ્રણષ્ટે ખણ્ડચક્રમશ્વયુક્તં રથમારોપ્યાતુરં વિષમેઽધ્વનિ શીઘ્રં નયેત્| તતઃ સંરમ્ભાદિભિર્જાનીયાત્||૧૨||

સિરાદિનષ્ટે રથમારોપ્યાતુરં નયેત્| તેન શલ્યં જાનીયાત્| ખણ્ડાનિ ચક્રાણિ યસ્ય તત્તથોક્તમ્|| ૧૨||

Adhikarana sandhipranaShTashalyaj~jAnopAyaH (13) · Śloka 13

સન્ધિપ્રણષ્ટે સ્નેહસ્વેદોપપન્નં સન્ધિં પ્રસારણાકુઞ્ચનબન્ધનપીડનૈરુપાચરન્ પૂર્વવદવગચ્છેત્|૧૩|

Adhikarana asthipranaShTashalyaj~jAnopAyaH (13) · Śloka 13

અસ્થિપ્રણષ્ટે સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્યસ્થીનિ બન્ધનપીડનાભ્યાં ભૃશમુપચરંસ્તદ્વદુપલક્ષયેત્||૧૩||

સ્નેહસ્વેદાભિરુપાચરન્ પૂર્વવત્ સંરમ્ભાદિભિર્જાનીયાત્| તદ્વદિતિ પૂર્વવત્ સંરમ્ભાદિભિઃ|| ૧૩||

Adhikarana marmapranaShTashalyaM mAMsAdibahushalyaj~jAnopAyaH (14) · Śloka 14

મર્મપ્રણષ્ટે ત્વનન્યભાવાન્માંસાદિભ્યો મર્મણા મુક્તં પરીક્ષણં ભવતિ||૧૪||

મર્મસુ માંસાદ્યાશ્રયણાત્ માંસાદિભિરેવોક્તં લક્ષયેત્|| ૧૪||

Adhikarana sAmAnyaM shalyapranaShTalakShaNam (15) · Śloka 15

સામાન્યલક્ષણં તૂચ્છ્રિતહસ્તિસ્કન્ધાશ્વમાદ્ગુરોહણદ્રુતયાનલઙ્ઘનપ્લવનવ્યાયામૈર્જૃમ્ભોદ્ગારકાસ ક્ષવથુષ્ઠીવનહસનપ્રાણાયામૈર્મલશુક્રોત્સર્ગૈર્વા યત્ર સંરમ્ભો વેદના વા ભવતિ| યત્ર વા સ્વલ્પેઽપ્યાયાસે સ્વાપો ગૌરવમ્ ઘટ્ટનં શોફો વા સ્યાત્તત્ર શલ્યમાદિશેત્||૧૫||

ઉચ્છ્રિતહસ્તિસ્કન્ધયાનાદિસામાન્યં શલ્યપ્રદેશવિશેષપરિજ્ઞાનલક્ષણમ્| પ્રાણાયામઃ શ્વાસોચ્છ્વાસનિરોધઃ || ૧૫||

Adhikarana shalyaBedAH (16) · Śloka 16

સમાસતશ્ચતુર્વિધં શલ્યં ભવતિ| વૃત્તદ્વિત્રિચતુરસ્રભેદેન| તદદૃશ્યમાનં વૃત્તસમ્સ્થાનાદનુમિમીત||૧૬||

તત્ર ચતુર્વિધં શલ્યં પ્રકીર્તિતં વૃત્તં દ્વ્યસ્રં ત્ર્યસ્રં ચતુરસ્રં ચ| સર્વમદૃશ્યમાનં વ્રણાકૃત્યા કલ્પયેત્|| ૧૬||

Adhikarana mahatAM shalyAnAmAharaNopAyau (17) · Śloka 17

સર્વશલ્યાનાં મહતામાહરણે દ્વાવેવોપાયૌ પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ| તત્ર પ્રતિલોમમર્વાચીનમાનયેદનુલોમં પરાચીનમ્| તિર્યગ્ગતં યતઃ સુખાહાર્યં ભવતિ| તતશ્છિત્વાઽપહરેત્||૧૭||

આહરણે દ્વાવુપાયૌ પ્રતિલોમોઽનુલોમશ્ચ| તત્ર પ્રતિલોમં યદ્યત એવ પ્રવિષ્ટં તેનૈવાનીયતે| અનુલોમં યદ્યતઃ પ્રવિષ્ટં તતઃ પ્રવેશ્ય દ્વિતીયેન હ્નિયતે| તત્રાર્વાચીનં યચ્છલ્યં તત્ પ્રતિલોમમાનયેત્| અર્વાચીનં પૂર્વોક્તમૂર્ધ્વગતિઃ| તદ્યત એવ પ્રવિષ્ટં તેનૈવાહરેત્| યચ્છલ્યં પરાચીનં તદનુલોમમાનયેત્| યત્રાભિમુખંતત્રૈવાનયેદિત્યર્થઃ| પરાચીનમધોગતિઃ| તિર્યગ્ગતં માંસં ચ છિત્વાઽપહરેત્| કસ્મિન્ પ્રદેશ ઇત્યાહ-યત એવ સુખેનાહર્તું શક્યતે||૧૭||

Adhikarana anirGAtanIyashalyaprakAshaH (18) · Śloka 18

પ્રતિલોમમનુત્તુણ્ડિતં છેદનીયં પૃથુમુખં ચ શલ્યં નિર્ઘાતયેત્| તથા કક્ષ્યાવઙ્ક્ષણોરઃ પરશુકાન્તરપતિતાનિ| નૈવ ચાહરેદ્વિશલ્યઘ્નં મર્મપ્રણષ્ટં વાઽશોફવેદનં પાકવિરહિતમ્||૧૮||

પ્રતિલોમં લોમાભિમુખપ્રવિષ્ટણ્ ન નિર્ઘાતયેત્| ઉત્તુણ્ડિતં દૃશ્યમાનમુખં તદ્વિપરીતમનુત્તુણ્ડિતમ્| છેદનીયમુખં વિસ્તીર્ણમુખમર્ધચન્દ્રાદિ| કક્ષ્યાદિપતિતાનિ શલ્યાણિ ન નિર્ઘાતયેત્| વિશલ્યઘ્નં યદા હૃતં સત્ શૂન્યં સ્રોતઃ કૃત્વ મારયતિ તન્નૈવાહરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| યચ્ચ મર્મસ્થિતં શોફાદિરહિતં તદપિ નાહરેત્|| ૧૮||

Adhikarana shalyoddharaNopAyAH (19) · Śloka 19

અથ હસ્તપ્રાપ્યં શલ્યં હસ્તેનાહરેત્| તદશક્યં યથાયથં યન્ત્રેણ| તથાપ્યશક્યં શસ્ત્રેણ વિશસ્ય તતો નિર્લોહિતં વ્રણં કૃત્વાઽગ્નિઘૃતમધુપ્રભૃતિભિઃ સ્વેદયિત્વાઽવદહ્ય તર્પયિત્વા સર્પિર્મધુભ્યાં બધ્વાઽઽચારિકમાદિશેત્|૧૯|

Adhikarana sirAsnAyulagnashalyoddharaNopAyAH, hRudayapranaShTashalyAharaNopAyAH (19) · Śloka 19

સિરાસ્નાવલગ્નં શલાકાગ્રણાભિમોચ્યાહરેત્| હૃદયેઽભિવર્તમાનં શલ્યં શીતજલાદિભિરુદ્વેજિતસ્યાહરેદ્યથામાર્ગમ્| દુરાહરમન્યતોઽપ્યેવમાહરેત્||૧૯||

Adhikarana asthipranaShTashalyAharaNopAyAH (20) · Śloka 20

અસ્થિવિવરપ્રણષ્ટમસ્થિવિદષ્ટં વા અવગૃહ્ય પદ્ભ્યાં પુરુષં યન્ત્રેણાપકર્ષેત્| અશક્યમેવં વ બલવદ્ભિઃ સુગૃહીતસ્ય યન્ત્રેણ ગ્રાહયિત્વા શલ્યં વારઙ્ગં પ્રતિભુજ્ય વા ધનુર્ગુણૈરેકતો બધ્વાઽન્યતશ્ચ પઞ્ચાઙ્ગ્યા સુસંયતસ્યાશ્વસ્ય વક્ત્રકટકે બધ્નીયાત્| અથૈનમેવં કશયા તાડયેદ્યથોન્નમયઞ્છિરો વેગેન શલ્યમુદ્ધરતિ| દૃઢાં વા વૃક્ષશાખામવનમ્ય તસ્યાં પુર્વવદ્બધ્વોદ્ધરેત્| દુર્બલવારઙ્ગં તુ કુશાભિર્બધ્વા| શ્વયથુગ્રસ્તવારઙ્ગમુત્પીડ્ય શ્વયથુમ્||૨૦||

અસ્થિવિદષ્ટમસ્થિદ્વયમધ્યગતમ્| વિદષ્ટમિવ વિદષ્ટમ્| શલ્યવારઙ્ગં પ્રતિભુજ્ય કુટિલીકૃત્ય યથા રજ્વા ગૃહીતું યુજ્યતે| અશ્વસ્ય પઞ્ચાઙ્ગી મુખં ખુરચતુષ્ટયં ચ તાડયેન્મુખતસ્તથા વેગેન શિર ઉન્નમયતિ| પૂર્વવદિતિ બલિભિર્ગૃહીતસ્ય વારઙ્ગં પ્રતિભુજ્ય| એકતો રજ્યુર્બધ્યતે અન્યતશ્ચ વૃક્ષશાખાયામિતિ| દુર્બલવારઙ્ગં યદ્રજ્જ્વા યન્ત્રેણ વા આકૃષ્યમાણં ભજ્યતે તત્ કુશાભિરભિવેષ્ટ્યાહરેત્|| ૨૦||

Adhikarana adeshottuNDitashalyAharaNopAyAH (21) · Śloka 21

અદેશોત્તુણ્ડિતમશ્મમુદ્ગરપ્રહારેણ વિચાલ્ય યથામાર્ગમેવ||૨૧||

અદેશોત્તુણ્ડિતં યતો નિર્હર્ત્તું ન યુજ્યતે તતોઽશ્માદિપ્રહારેણ ચાલયિત્વ યથામાર્ગમેવાનીયાહરેત્|| ૨૧||

Adhikarana karNayuktashalyAharaNopAyAH (22) · Śloka 22

કર્ણવત્તુ યન્ત્રેણ વિમૃદિતકર્ણં કૃત્વા| નાડીયન્ત્રેણ વા બહુમુખેન યથાસ્વમુપસઙ્ગૃહ્ય શલાકાયન્ત્રેણાઽન્યેન વા પૂર્વવદાહરેત્||૨૨||

દૃશ્યમુખં સકર્ણં શલ્યં યન્ત્રેણ વિમૃદિતકર્ણં કૃત્વાહરેત્| નાડીયન્ત્રેણ વા બહુમુખેનામૃતિદકર્ણમેવ|| ૨૨||

Adhikarana akarNashalyAharaNopAyAH (23) · Śloka 23

અનુલોમમકર્ણમનલ્પવ્રણમુખમયસ્કાન્તેન||૨૩||

અનુલોમત્વાદિયુક્તમયસ્કાન્તેન|| ૨૩||

Adhikarana pakvAshayagatashalyAharaNopAyaH (24) · Śloka 24

પક્વાશયગતં વિરેચનેન||૨૪||

સુબોધમ્|| ૨૪||

Adhikarana vAtaviNmUtragarBashalyAharaNopAyaH (25) · Śloka 25

વાતવિણ્મૂત્રગર્ભસઙ્ગં પ્રવાહણેન||૨૫||

અધોવાતાદિશલ્યં પ્રવાહણેન નિસ્તાનનાદિના|| ૨૫||

Adhikarana duShTavAtAdishalyAharaNopAyAH (26) · Śloka 26

દુષ્ટવાતવિષસ્તન્યાદીન્યાસ્યવિષાણચૂષણેન||૨૬||

દુષ્ટવાતાદીનિ કર્ણાદિગતાન્યાસ્યચૂષણેન વિષાણચૂષણેન વા| વિષાણં શૃઙ્ગમ્|| ૨૬||

Adhikarana kaNThasrotogatashalyAharaNopAyAH (27) · Śloka 27

કણ્ઠસ્રોતોગતે તુ શલ્યે વિસંસક્તં સૂત્રં કણ્ઠે પ્રવેશયેત્| અથ તદ્ગૃહીતં વિજ્ઞાય શલ્યં સમમેવ સૂત્રં બિસં ચાક્ષિપેત્| બિસાભાવે મૃણાલેઽપ્યયમેવ વિધિઃ|૨૭|

Adhikarana kaNThAsakte jAtuShAjAtuShashalyAharaNopAyAH (27) · Śloka 27

જાતુષે તુ કણ્ઠસક્તે નાડીં પ્રવેશયેત્તદા ચાગ્નિતપ્તાં સૂક્ષ્મમુખીં શલાકામથ તાં ગૃહીતશલ્યાં શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિચ્ય સ્થિરીભૂતામાહરેત્| અજાતુષેઽપ્યેવમેવ પ્રતપ્તાં જતુમધૂચ્છિષ્ટાન્યતરપ્રદિગ્ધાં શલાકામ્|૨૭|

Adhikarana kaNThasaktakaNTakashalyAharaNopAyAH (27) · Śloka 27

મત્સ્યકણ્ટકમન્યદ્વા તાદૃગસ્થિશલ્યં કણ્ઠલગ્નં સૂત્રેણ સૂત્રપ્લોતેન વા વેષ્ટિતયાઽઙ્ગુલ્યાઽપહરેત્| અથવા કેશોણ્ડુકં દૃઢદીર્ઘસૂત્રબદ્ધં દ્રવોપહિતં પાયયેદ્વામયેચ્ચ| વમતશ્ચ શલ્યૈકદેશસક્તં સૂત્રં સહસૈવાક્ષિપેત્| મૃદુના વા દન્તધાવનકૂર્ચ્ચેનાપહરેત્| પરતો વ પ્રણદેત્| વાલોણ્ડુકે વિલગ્ને તદ્વત્કણ્ટકમ્| ક્ષતકણ્ઠશ્ચ ત્રિફલાચૂર્ણં મધુઘૃતસિતોપેતમનુકણ્ઠયન્ લિહ્યાત્||૨૭||

કણ્ઠસ્રોતોગત ઇત્યાદિ સુબોધમ્| મૃણાલં બિસાઙ્કુરમ્| વમતશ્ચ યદિ કેશોણ્ડુકં સજ્જતિ તતો ગૃહીતશલ્યં જ્ઞાત્વા જટિત્યાકર્ષયેત્| પરતઃ અતઃ પ્રણુદેત્ બાલોણ્ડુકમ્| બાલોણ્ડુકે કણ્ઠલગ્ને કણ્ટકં તદ્વદ્ દ્રવેણ સૂત્રબદ્ધં પાયયેદ્વામયેદાકર્ષેચ્ચ| ક્ષતકણ્ઠસ્ત્રિફલાચૂર્ણં લિહ્યાદનુકણ્ઠયન્ કણ્ઠે અવલેહસ્ય સઙ્ગં કુર્વન્ ન તુ ત્વરયા|| ૨૭||

Adhikarana apshalyAharaNopAyAH (28) · Śloka 28

અપાં પૂર્ણં પુરુષમવાક્શિરસમવપીડયેદ્ધુનુયાદ્વામયેચ્ચ ભસ્મરાશૌ વ નિખન્યાદામુખાત્| અન્યથા હ્યુન્માર્ગગામિભિરદ્ભિરાધ્માનકાસશ્વાસપીનસેન્દ્રિયોપઘાતજ્વરાદયઃ શ્લેષ્મવિકારા મૃત્યુશ્ચ| તત્ર યથાસ્વં કફે પ્રતિકુર્યાત્|૨૮|

Adhikarana grAsashalyapraveshanopAyaH (28) · Śloka 28

ગ્રાસશલ્યમમ્બુના પ્રવેશયેત્સ્કન્ધે વા મુષ્ટિનાભિહન્યાત્|૨૮|

Adhikarana kaNThasthashleShmAdishalyanirharaNopAyaH (28) · Śloka 28

કણ્ઠસ્થં શ્લેષ્માણમન્નલવં વા પ્રધમનોત્કાસનાપકસનૈર્વિધમેત્||૨૮||

અપાં પૂર્ણં નદ્યાદિપતને| આમુખાત્| મુખવર્જ્યમ્| આધ્માનાદિષુ યથાસ્વમાત્મીયં શ્લેષ્મણિ ચિકિત્સા કાર્યા| ઉત્કસનં બહિરીરણમ્| અપકસનમન્તરીરણમ્|| ૨૮||

Adhikarana netrashalyAharaNopAyAH (29) · Śloka 29

સૂક્ષ્મમક્ષિશલ્યં લેખનપ્રધમનવાલજલવસ્ત્રજિહ્વાભિરપનયેત્| તથા નિર્ભુજ્ય વર્ત્મ વર્ત્મગતમપનીય ચોષ્ણામ્બુબાષ્પસ્વેદં સમધુમધુકક્વાથેન સર્પિષા ચ પરિષેકં કુર્યાત્| સ્વયમપિ ચ શલ્યમશ્રુક્ષવથુકાસોદ્ગારમૂત્રપુરીષાનિલૈર્નયનાદિભ્યોઙ્ગાવયવેભ્યઃ પતતિ||૨૯||

વર્ત્મગતં વર્ત્માક્ષિપુટં નિર્ભુજ્ય પરિવર્ત્યાહરેત્| નયનનાસાદિષુ શલ્યં ક્ષવથ્વાદિભિઃ ક્રિયમાણૈઃ સ્વયં પતતિ|| ૨૯||

Adhikarana karNagatakITashalyAharaNopAyAH (30) · Śloka 30

કીટે કર્ણસ્રોતઃપ્રવિષ્ટે તોદો ગૌરવં ભરભરાયમાણં ચ ભવતિ સ્પન્દમાને ચાપ્યધિકં વેદના| તત્ર સલવણેનામ્બુના મધુકયુક્તેન મદ્યેન વા સુખોષ્ણેન પૂરણમ્| નિર્ગતે ચ કીટે તદુત્સર્જનમ્| તત્રૈવ તુ મૃતે પાકકોથક્લેદા ભવન્તિ| તેષુ કર્ણસ્રાવોક્તં કુર્યાત્પ્રતિનાહોક્તઞ્ચ| તોયપૂર્ણં કર્ણં હસ્તોન્મથિતેન તૈલામ્બુના પૂરયેત્| પાર્શ્વાવનતં વા કૃત્વા હસ્તેનાહન્યાન્નાડ્યા વાઽઽચૂષયેત્||૩૦||

કીટ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| નિર્ગતે કીટે તદુત્સર્જનં લવણામ્બ્વાદિના સહ ત્યાગઃ| પ્રતીનાહો નાસારોગવિશેષઃ| કર્ણસ્રાવશ્ચ કર્નરોગે વક્ષ્યમાણઃ|| ૩૦||

Adhikarana dehe vilIyamAnAni shalyAni (31) · Śloka 31

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ- જાતુષં હેમરૂપ્યાદિધાતુજં ચ ચિરસ્થિતમ્| ઊષ્મણા પ્રાયશઃ શલ્યં દેહજેન વિલીયતે|૩૧|

Adhikarana dehe avilIyamAnAni shalyAni (31) · Śloka 31

વિષાણવેણુદાર્વસ્થિદન્તવાલોપલાનિ તુ| શલ્યાનિ ન વિશીર્યન્તે શરીરે મૃન્મયાનિ ચ| વિષાણવેણ્વયસ્તાલદારુશલ્યં ચિરાદપિ| પ્રાયો નિર્ભુજ્યતે તદ્ધિ પચત્યાશુ પલાસૃજી||૩૧||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ તન્ત્રરીતિઃ| જાતુષાદિશલ્યં દેહે ચિરસ્થિતં સત્ દેહોષ્મણા વિલીયતે| વિષાણાદિ દેહસ્થં ન શીર્યતે| ન વિલીયત ઇત્યર્થઃ| તતોઽપિ નિર્ધાર્યતે| વિષાણવેણ્વાદિ ચિરાદપિ ન વિશીર્યતે| તદ્વિષાણાદિ શલ્યં નિર્ભુજ્યતે કુટિલો ભવતિ| શીઘ્રઞ્ચ પલાસૃજી માંસરક્તે પચતિ|| ૩૧||

Adhikarana avagADhashalyAharaNopAyAH (32) · Śloka 32

શલ્યે માંસાવગાઢે ચેત્સ દેશો ન વિદહ્યતે| તતસ્તં મર્દનસ્વેદશુદ્ધિકર્શનબૃંહણૈઃ| તીક્ષ્ણોપનાહપાનાન્નઘનશસ્ત્રપદાઙ્કનૈઃ| પાચયિત્વા હરેચ્છલ્યં પાટનૈષણપીડનૈઃ||૩૨||

માંસસક્તે શલ્યે યદિ શલ્યપ્રદેશો ન વિદહ્યતે પાકાભિમુખો ન ભવતિ| તતો મર્દનાદિભિઃ પાચયૈત્વ પાટનાદિભિરપહરેત્||૩૨||

Adhikarana upasaMhAraH (33) · Śloka 33

શલ્યપ્રદેશયન્ત્રાણામવેક્ષ્ય બહુરૂપતામ્| તૈસ્તૈરુપાયૈર્મતિમાન્ શલ્યં વિદ્યાત્તથાહરેત્||૩૩||

શલ્યાનાં બહુરૂપતામવેક્ષ્ય દેહપ્રદેશાનાં બહુરૂપતાં યન્ત્રાણાં ચ રૂપતામવેક્ષ્ય તૈસ્તૈર્યથોક્તૈરુપાયૈઃ શલ્યમેવંવિધમિતિ વિદ્યાદાહરેચ્ચ|| ૩૩||

Adhikarana niHshalyavraNalakShaNam (34) · Śloka 34

વ્રણે પ્રશાન્તે પ્રાન્તેષુ નાતિસ્પર્શાસહિષ્ણુષુ| અલ્પે શોફે ચ તાપે ચ નિઃશલ્યમિતિ નિર્દિશેત્|૩૪|

વ્રણેષુ પ્રસન્નત્વાદિયુક્તેષુ નિશ્શલ્યતાં શલ્યરહિતત્વમાદિશેત્|| ૩૪||

Adhikarana kAya eva shalyam (34-35) · Śloka 35

કાય એવ પરં શલ્યં નિજદોષમલાવિલઃ| શલ્યે શલ્યં શરાદ્યં તુ વિશેષાત્તેન ચિન્ત્યતે||૩૪|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને શલ્યાહરણવિધિર્નામ સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૫||

સર્વસ્ય ચાત્મીય એવ કાયઃ પરં શલ્યં જન્મસહસ્નેષ્વાબાધકત્વાત્| કિમ્ભૂતઃ કાય આહ-નિજદોષમલાવિલઃ| શલ્યં હિ મલાવિલં ભવતિ| કાયે તુ ય એવ નિજા દોષા રાગાદયો વાતાદયશ્ચ તદેવ મલમ્| તત્ર કાયે શલ્યે યદ્યચ્ચ શરાદ્યં શલ્યં તચ્છલ્યે શલ્યં ક્ષતે ક્ષારસ્તેન વિશેષાત્ ચિન્ત્યતે ચર્ચ્યત ઇતિ|| ૩૫|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ