Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാऽതഃ ശിഷ്യോപനയനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथाऽतः शिष्योपनयनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
തന്ത്രാര്ഥം സര്വം പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ സൂത്രയിത്വാ ഏവംവിധഃ ശിഷ്യഃ തന്ത്രം ശിക്ഷയിതവ്യ ഇതി പ്രദര്ശനാര്ഥമധ്യായ ആരഭ്യതേ- അഥാത ഇതി| അഥേതി സര്വാധ്യായേഷു മങ്ഗലാര്ഥഃ| തഥാ അത ഇത്യാനന്തര്യേ| `അധികൃത്യ കൃതേ ഗ്രന്ഥ' ഇതി ഛപ്രത്യയഃ|| ൧||
Adhikarana shiShyaguNAH (2) · Śloka 2
ഗുരുഭക്തോऽഭിയുക്തോऽതിയുക്തോ ധീസ്മൃതിപാടവൈഃ| ഋജ്വാസ്യനാസാനയനസ്തനുസ്നിഗ്ധനഖച്ഛവിഃ| ബ്രഹ്മചാരീ ജിതദ്വന്ദ്വോ ധീരഃ സുചരിതഃ സ്ഥിരഃ| ഷണ്മാസാനുഷിതഃ ശക്ലോ ലജ്ജാശൌചകുലാന്വിതഃ| ശിഷ്യോऽധ്യാപ്യോ ഗതോ യാവദന്തം തന്ത്രാര്ഥകര്മണാമ്||൨||
गुरुभक्तोऽभियुक्तोऽतियुक्तो धीस्मृतिपाटवैः| ऋज्वास्यनासानयनस्तनुस्निग्धनखच्छविः| ब्रह्मचारी जितद्वन्द्वो धीरः सुचरितः स्थिरः| षण्मासानुषितः शक्लो लज्जाशौचकुलान्वितः| शिष्योऽध्याप्यो गतो यावदन्तं तन्त्रार्थकर्मणाम्||२||
🔊 Audio coming soon
ഗുരുഭക്തത്വാദിയുക്തഃ ശിഷ്യോऽധ്യാപ്യഃ ശിക്ഷയിതവ്യഃ| ആതന്ത്രാര്ഥകര്മണാമന്തഗമനാത്| തന്ത്രാന്തഃ തന്ത്രപാഠനിഷ്പത്തിഃ| അര്ഥാന്തഃ തന്ത്രാവബോധഃ| കര്മാന്തോ ജ്ഞാതസ്യ ശാസ്ത്രസ്യ ലക്ഷ്യേ നിയോഗഃ| ഗുരോരുപാധ്യായസ്യ ഭക്തഃ സേവാതത്പരഃ| അഭിയുക്തഃ ശാസ്ത്രവിജ്ഞാനേ യത്നപരഃ| തഥാ ധീസ്മൃതിപാടവൈരതിയുക്തഃ അതിശയേന യുക്തഃ ധീര്ഗ്രഹണശക്തിഃ സ്മൃതിഃ സ്മരണം പാടവമിന്ദ്രിയസൌഷ്ഠവമ്| സ്പഷ്ടമുഖഃ സ്പഷ്ടനാശഃ സ്പഷ്ടനേത്രഃ| തനുനഖഃ സ്നിഗ്ധനഖഃ| തനുത്വക് സ്നിഗ്ധത്വക്| ബ്രഹ്മചാരീ നിര്വ്യവായഃ| ജിതദ്വന്ദ്വോ നിര്ദോഷഃ| ധീരോ വിഗതഭീഃ| സാധുശീലഃ സച്ചരിതഃ| സ്ഥിരഃ അചപലസ്വഭാവഃ| ഷണ്മാസാനുപാധ്യായനികടേ ഉഷിതഃ ഏതാവതാ ഹി സാധ്വസാധുസ്വഭാവതാം ശിഷ്യസ്യോപാധ്യായോऽധിഗച്ഛതി| ശക്ലഃ പ്രിയംവദഃ| ലജ്ജയാന്വിതഃ ശൌചേന ച ശാരീരമാനസയാ ശുദ്ധ്യാ സമന്വിതഃ സുകുലീനഃ|| ൨||
Adhikarana anadhyAyAH (3) · Śloka 3
നാऽകാലവിദ്യുത്സ്തനിതേ ഭൂകമ്പേ രാഹുദര്ശനേ| പഞ്ചദശ്യാമചന്ദ്രായാം പരോക്ഷേ വാ ഗുരോഃ പഠേത്||൩||
नाऽकालविद्युत्स्तनिते भूकम्पे राहुदर्शने| पञ्चदश्यामचन्द्रायां परोक्षे वा गुरोः पठेत्||३||
🔊 Audio coming soon
സ ച ശിഷ്യഃ അകാലവിദ്യുദാദിഷു ന പഠേത്| അകാലവിദ്യുദ്യാ വര്ഷാകാലാദന്യസ്മിന് കാലേ ദൃഷ്ടാ, തദ്വദകാലസ്തനിതമ്| സ്തനിതം മേഘശബ്ദഃ| ഭൂകമ്പരാഹുദര്ശനേ പ്രസിദ്ധേ| അചന്ദ്രാ പഞ്ചദശീ അമാവാസ്യാ യാ കുഹൂരിത്യുച്യതേ| ഗുരാവനവസ്ഥിതേ ന പഠേത്| ഏതാവതാ ഹി ദുഃശിക്ഷിതോ ഭവതി|| ൩||
Adhikarana adhyayanavidhiH (4) · Śloka 4
നാവിച്ഛിന്നപദം നാതിമന്ദം നാത്യുച്ചനീചകൈഃ||൪||
नाविच्छिन्नपदं नातिमन्दं नात्युच्चनीचकैः||४||
🔊 Audio coming soon
തഥാ അവിച്ഛിന്നപദം ന പഠേത് സംഹിതയാ ന പഠേത്| തഥാ ഹി വിസന്ധ്യഭ്യാസോ ഭവതി| അതിമന്ദമതിസ്തബ്ധഞ്ച ന പഠേത്| ഇതി പ്രയത്നവിശേഷഃ| നാത്യുച്ചൈര്നാതിനീചൈശ്ച ഇതി സ്വരവിശേഷഃ|| ൪||
Adhikarana guruparicaryAkramaH (5) · Śloka 5
ഹീനാന്യവേഷ ആചാര്യം പര്യുപാസീത രാജവത്| ശയീത സുപ്ത ഏവാസ്മിന്നുത്തിഷ്ഠേതാസ്യ പൂര്വതഃ| ന ബ്രൂയാത്കേവലം നാമ നാऽസാധ്വപി വിനാടയേത്||൫||
हीनान्यवेष आचार्यं पर्युपासीत राजवत्| शयीत सुप्त एवास्मिन्नुत्तिष्ठेतास्य पूर्वतः| न ब्रूयात्केवलं नाम नाऽसाध्वपि विनाटयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
അന്യച്ചേദം ശിഷ്യഃ കുര്യാത്| രാജവന്നൃപവച്ചാചാര്യം പര്യുപാസീത സേവേത| കിമ്ഭൂതഃ? ഹീനാന്യവേഷഃ പ്രകരണാദ്ഗുരുത ഏവ ഹീനവേഷഃ| ഗുരുവേഷാത് സ്വല്പവേഷഃ, അന്യവേഷഃ വിസദൃശവേഷഃ| തഥാ അസ്മിന് ഗുരൌ സുപ്ത ഏവ ശയീത നാസുപ്തേ സ്വപ്യാത്| അസ്യ ച ഗുരോഃ പൂര്വതഃ പൂര്വമുത്തിഷ്ഠേത് അസ്മിന് ശയനാദനുത്ഥിത ഏവോത്തിഷ്ഠേത്| അന്യച്ച തസ്യ ഗുരോഃ കേവലം പൂജാവാചകോപപദരഹിതം നാമ ന കീര്തയേന്ന കേവലം നാമ ബ്രൂയാത്| യാവദസാധ്വപി ന വിനാടയേത് ഗുരുകൃതാം ദുരീഹാമുപഹാസപൂര്വകം നാനുകുര്യാദിത്യര്ഥഃ|| ൫||
Adhikarana BiShaglakShaNam (6) · Śloka 6
അഭേദ്യോऽനുദ്ധതഃ സ്തബ്ധഃ സൂനൃതഃ പ്രിയദര്ശനഃ| ബഹുശ്രുതഃ കാലവേദീ ജ്ഞാതഗ്രന്ഥോऽര്ഥശാസ്ത്രവിത്| അനാഥാന് രോഗിണോ യശ്ച പുത്രവത്സമുപാചരേത്| ഗുരുണാ സമനുജ്ഞാതഃ സ ഭിഷക്ഛബ്ദമശ്നുതേ||൬||
अभेद्योऽनुद्धतः स्तब्धः सूनृतः प्रियदर्शनः| बहुश्रुतः कालवेदी ज्ञातग्रन्थोऽर्थशास्त्रवित्| अनाथान् रोगिणो यश्च पुत्रवत्समुपाचरेत्| गुरुणा समनुज्ञातः स भिषक्छब्दमश्नुते||६||
🔊 Audio coming soon
സ ച ശിഷ്യഃ അഭേദ്യത്വാദിഗുണയോഗാദ്ഭിഷക്ഛബ്ദഃ ഭിഷഗിതി നാമ അശ്നുതേ പ്രാപ്നോതി| അഭേദ്യഃ പരൈഃ പ്രതിവാദിതധൂര്ത്താദിഭിരധൃഷ്യഃ| അനുദ്ധതഃ പ്രസിദ്ധഃ| സ്തബ്ധഃ ചിരകാരീ| സൂനൃതഃ സുഖോപഗമനീയഃ| പ്രിയദര്ശനഃ സുമുഖഃ സുവേഷശ്ച| ബഹുശ്രുതഃ പ്രസിദ്ധഃ| കാലവേദീ രോഗിണോऽന്യസ്യ ചാവസ്ഥാസ്വഭാവവിശേഷം ജാനാതി| ജ്ഞാതഗ്രന്ഥഃ അഭ്യസ്തശാസ്ത്രഃ| തഥാ ശാസ്ത്രാര്ഥജ്ഞശ്ചികിത്സിതശ്ച| യശ്ച ശിഷ്യഃ അനാഥാന് സ്വാമിബാന്ധവാദ്യഭാവാന്നിരുപായാന് വ്യാധിതാന്| പുത്രസ്നേഹേന പരിപാലയേത് ഗുരുണാ യോഗ്യത്വാച്ചികിത്സാകരണേ സമനുജ്ഞാതഃ| സ ഭിഷക്ഛബ്ദമശ്നുതേ|| ൬||
Adhikarana kevalashAstraj~jasya doShAH (7) · Śloka 7
യസ്തു കേവലശാസ്ത്രജ്ഞഃ കര്മസ്വപരിനിഷ്ഠിതഃ| സ മുഹ്യത്യാതുരം പ്രാപ്യ പ്രാപ്യ ഭീരുരിവാഹവമ്||൭||
यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः| स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम्||७||
🔊 Audio coming soon
യഃ പുനഃ കേവലശാസ്ത്രജ്ഞഃ കര്മസു ചികിത്സിതേഷ്വപരിനിഷ്ഠിതഃ അവിജ്ഞാതയാഥാതഥ്ഥഃ സ ആതുരം പ്രാപ്യ മുഹ്യതി| യഥാ ഭീരുരാഹവം സംഗ്രാമം പ്രാപ്യ മുഹ്യതി| ന ഹ്യാതുരസ്യ ഗ്രന്ഥപദാര്ഥവാക്യാര്ഥാവബോധാദ് രോഗോപശമഃ|| ൭||
Adhikarana shAstravidhurasya nindyatvam (8) · Śloka 8
യഃ പുനഃ കുരുതേ കര്മ ധാര്ഷ്ട്യാച്ഛാസ്ത്രവിവര്ജിതഃ| സ സത്സു ഗര്ഹാമാപ്നോതി വധം ചര്ച്ഛതി രാജതഃ||൮||
यः पुनः कुरुते कर्म धार्ष्ट्याच्छास्त्रविवर्जितः| स सत्सु गर्हामाप्नोति वधं चर्च्छति राजतः||८||
🔊 Audio coming soon
യഃ പുനഃ ഭിഷഗാഭാസഃ ശാസ്ത്രാര്ഥജ്ഞാനേനൈവ രഹിതഃ ധാര്ഷ്ട്യാത് ചികിത്സാം കരോതി സ സത്സു സാധുഷു മധ്യേ ഗര്ഹാം പ്രാപ്നോതി രാജതശ്ച വധമ്| യതഃ സ രാജ്യകണ്ടകത്വാദ്രാജ്ഞാ വധ്യഃ ആമ്നാതഃ ശാസ്ത്രാന്തരേ|| ൮||
Adhikarana BiShaktamalakShaNam (9) · Śloka 9
ഹേതൌ ലിങ്ഗേ പ്രശമനേ രോഗാണാമപുനര്ഭവേ| ജ്ഞാനം ചതുര്വിധം യസ്യ സ രാജാര്ഹോ ഭിഷക്തമഃ||൯||
हेतौ लिङ्गे प्रशमने रोगाणामपुनर्भवे| ज्ञानं चतुर्विधं यस्य स राजार्हो भिषक्तमः||९||
🔊 Audio coming soon
ഭിഷഗ്ദോഷാനുക്ത്വാ ഭിഷഗ്ഗുണാനാഹ-ഹേതാവിത്യാദി| ചതുഃപ്രകാരം യസ്യ ജ്ഞാനം സ ഭിഷക്തമോ രാജാര്ഹഃ| ഭിഷജശ്ചികിത്സാജ്ഞാന-യോഗാദതിശയഃ| ഹേതൌ നിദാനേ, ലിങ്ഗേ ലക്ഷണേ| പ്രശമനേ രോഗാണാമപുനര്ഭവേ നഷ്ടോ രോഗോ യഥാ ന പുനര്ജായത ഇതി ജ്ഞാനചാതുര്വിധ്യമ്|| ൯||
Adhikarana bAhushrutyena praj~jAmupabRuMhayet (10) · Śloka 10
ശസ്ത്രം ശാസ്ത്രാണി സലിലം ഗുണാദോഷപ്രവൃത്തയേ| പാത്രാപേക്ഷീണ്യതഃ പ്രജ്ഞാം ബാഹുശ്രുത്യേന ബൃംഹയേത്||൧൦||
शस्त्रं शास्त्राणि सलिलं गुणादोषप्रवृत्तये| पात्रापेक्षीण्यतः प्रज्ञां बाहुश्रुत्येन बृंहयेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
അന്യത് ഭിഷജാ കിം കാര്യമ്? ബാഹുശ്രുത്യേന പ്രഭൂതശാസ്ത്രശ്രവണേന പ്രജ്ഞാം പ്രജ്ഞാനം ബൃംഹയേത്| യതോ ദൃഷ്ടം ഗുണദോഷകരണം ഭാവാഃ പാത്രമപേക്ഷന്തേ| തഥാ ച ശസ്ത്രം ശൌര്യയുക്തേ പാത്രേ സ്ഥിതം കാര്യകരം ഭവതി, ഭീരൌ ച ദോഷകരമ്| ഏവം ശാസ്ത്രസലിലേऽപി പരികല്പനീയേ| ബാഹുശ്രുത്യോപബൃംഹിതപ്രജ്ഞേ സ്ഥിതം ശാസ്ത്രം ശോഭനതാം യാതീത്യര്ഥഃ|| ൧൦||
Adhikarana praj~jopabRuMhaNe hetuH (11) · Śloka 11
പ്രദീപഭൂതം ശാസ്ത്രം ഹി ദര്ശനം വിപുലാ മതിഃ| താഭ്യാമ്ഭിഷക്സുയുക്താഭ്യാഞ്ചികിത്സന്നാപരാധ്യതി||൧൧||
प्रदीपभूतं शास्त्रं हि दर्शनं विपुला मतिः| ताभ्याम्भिषक्सुयुक्ताभ्याञ्चिकित्सन्नापराध्यति||११||
🔊 Audio coming soon
കിമര്ഥം പ്രജ്ഞാമുപബൃംഹയേദിത്യത ആഹ-പ്രദീപഭൂതമിത്യാദി| ശാസ്ത്രപ്രദീപയോഃ സാദൃശ്യമ്| വിസ്തീര്ണാ മതിര്ദൃഷ്ട്യാ സമാനാ| യഥാ പ്രദീപോപബൃംഹീതാ ദൃഷ്ടിര്ഭാവഗ്രഹണേ സമര്ഥാ ഭവത്യേവം ശാസ്ത്രോപബൃംഹിതാ വിപുലാ മതിശ്ചികിത്സിതയോഗ്യാ| ഏവം ഹി ചികിത്സാന്നാപരാധവാന് ഭവതി|| ൧൧||
Adhikarana siddhiBAgvaidyalakShaNam (12) · Śloka 12
ആഹൂത ഏവ യോ യാതി സുവേഷഃ സുനിമിത്തതഃ| ഗത്വാऽതുരാര്ഥാദന്യത്ര ന നിധത്തേ മനഃ ക്വചിത്| വ്യാധീന് പരീക്ഷതേ സമ്യങ്നിദാനാദിവിശേഷതഃ| ഹ്രേപണീയാം ച തദ്വാര്ത്താം ന പ്രകാശയതേ ബഹിഃ| സഹസാ ന ച തസ്യാപി ക്രിയാകാലമഹാപയന്| ജാനാതി ചോപചരിതും സ വൈദ്യഃ സിദ്ധിമശ്നുതേ||൧൨||
आहूत एव यो याति सुवेषः सुनिमित्ततः| गत्वाऽतुरार्थादन्यत्र न निधत्ते मनः क्वचित्| व्याधीन् परीक्षते सम्यङ्निदानादिविशेषतः| ह्रेपणीयां च तद्वार्त्तां न प्रकाशयते बहिः| सहसा न च तस्यापि क्रियाकालमहापयन्| जानाति चोपचरितुं स वैद्यः सिद्धिमश्नुते||१२||
🔊 Audio coming soon
കിമ്ഭൂതശ്ച വൈദ്യഃ സിദ്ധിം പ്രാപ്നോതീത്യാഹ-ആഹൂത ഇതി| യ ആഹൂത ഏവതുരഗൃഹം യാതി| സുവേഷഃ ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയോക്തകുചേലാദിവേഷരഹിതഃ| സുനിമിത്തതോ യാതി ദുര്നിമിത്തം ദൃഷ്ട്വാ നയാതീത്യര്ഥഃ| ഗത്വാ ചാതുരാര്ഥം വര്ജയിത്വാऽന്യത്ര മനോ ന നിധത്തേ| ആതുരാര്ഥോ നിദാനാദിഭിഃ പംചഭിഃ വിശേഷൈര്വ്യാധിപരീക്ഷണം തദ്യോഗ്യാ ച ചികിത്സാ| ഹ്രേപണീയാം ഗോപ്യാം ലജ്ജാവഹാം ചാതുരവാര്താം ബഹിര്ജനസംസദി ന പ്രകാശയേത്| ആതുരസ്യാപി ഝടിതി ന പ്രകാശയേത് ഈദൃശീ തവോപഗതാ പീഡേതി| ഏവം ഹ്യാതുരസ്യ വ്യാധിസ്വരൂപം കഥയതോ ഭിഷജഃ കദാചിച്ചികിത്സാഹാനിര്ഭവതി| ക്രിയാകാലം ചികിത്സാകാലമത്യജന്നുപചരിതും ചികിത്സിതും ച യോ ജാനാതി ചികിത്സാമാര്ഗേ സ്പഷ്ടവികല്പയോഗ്യാ ബുദ്ധിരിത്യര്ഥഃ| ഏവമ്ഭൂതോ വൈദ്യോ രോഗോപശമലക്ഷണാം സിദ്ധിം പ്രാപ്നോതി|
Adhikarana vaidyena varjanIyam (13) · Śloka 13
നാവദീതാऽമിഷം സ്ത്രീഭ്യസ്തദധ്യക്ഷേ പരാങ്മുഖേ| താഭിശ്ച രഹസി സ്ഥാനം പരിഹാസം ച വര്ജയേത്||൧൩||
नावदीताऽमिषं स्त्रीभ्यस्तदध्यक्षे पराङ्मुखे| ताभिश्च रहसि स्थानं परिहासं च वर्जयेत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ഏതത് പ്രസങ്ഗേനൈവ വൈദ്യേനേദമനുഷ്ഠേയം നേദമനുഷ്ഠേയമിത്യാഹ-നാദദീതേതി| പരസ്ത്രീഭ്യ ആമിഷമര്ഥാദികം നാऽऽദദീത ന ഗൃഹ്ണീയാത്| `ആമിഷം ഭോഗ്യവസ്തുനി' ഇതി കോശഃ| തദധ്യക്ഷേ ആമിഷദാതൃയോഷിദ്രക്ഷാധികൃതേ പരാങ്മുഖേ പരോക്ഷേ താഭിഃ സ്ത്രീഭിശ്ച രഹസി ഏകാന്തേ സ്ഥിതിം പരിഹാസഞ്ച വര്ജയേത്|| ൧൩ ||
Adhikarana acikitsyAH (14) · Śloka 14
ആര്ത്തം ച നൃപസദ്വൈദ്യൈര്ദ്വിഷ്ടം തദ്ദ്വേഷിണം ദ്വിഷമ്| ചണ്ഡം ശോകാതുരം ഭീരും കൃതഘ്നം വൈദ്യമാനിനമ്| ഹീനോപകരണം വ്യഗ്രമവിധേയം ഗതായുഷമ്||൧൪||
आर्त्तं च नृपसद्वैद्यैर्द्विष्टं तद्द्वेषिणं द्विषम्| चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्| हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||१४||
🔊 Audio coming soon
ആര്ത്തം രോഗിണഞ്ചൈവമ്ഭൂതം ഭിഷഗ്വര്ജയേത്| കിമ്ഭൂതമ്? നൃപേണ രാജ്ഞാ ദ്വിഷ്ടം സദ്വൈദ്യൈശ്ച| അഥവാ നൃപേണ സദ്ഭിശ്ച വൈദ്യൈശ്ച| തദ്ദ്വേഷിണം താന് നൃപസദ്വൈദ്യാന് യോ ദ്വേഷ്ടി തമ്| ദ്വിഷം ശത്രും ച ന ചികിത്സേത്| ചണ്ഡം ദര്പിണമ്| ശോകാതുരാദയഃ പ്രസിദ്ധാഃ| വൈദ്യമാനിനം അവൈദ്യോऽപി യോ വൈദ്യമാത്മാനം മന്യതേ സ്വമതേനൌഷധം കരോതീത്യര്ഥഃ| ഹീനോപകരണം ഹീനചികിത്സാങ്ഗമ്| വ്യഗ്രം കാര്യബഹുലമ്| അവിധേയം ഭിഷജഃ| ഗതായുഷം രിഷ്ടജ്ഞാനേന|| ൧൪||
Adhikarana varjanIyavaidyAH (15) · Śloka 15
ജിജീവിഷുര്വ്യാധിതോऽപി പൂര്വോക്തഗുണവര്ജിതാന്| ക്രിയാവിക്രിയിണോ വൈദ്യാന് മൃത്യോരഗ്രേസരാ ഹി തേ||൧൫||
जिजीविषुर्व्याधितोऽपि पूर्वोक्तगुणवर्जितान्| क्रियाविक्रियिणो वैद्यान् मृत्योरग्रेसरा हि ते||१५||
🔊 Audio coming soon
ന കേവലം ഭിഷഗേവമ്ഭൂതമാതുരം വര്ജയേത് യാവദാതുരോऽപി ജീവിതുമിച്ഛുഃ പൂര്വോക്തവൈദ്യഗുണവര്ജിതാന് വൈദ്യാംസ്ത്യജേത്| ക്രിയാവിക്രയിണഃ പണ്യചികിത്സകാന്| തേ ഹി മൃത്യോരഗ്രേസരാഃ പുരസ്സരാഃ പുരുഷാഃ, പദാതയഃ|| ൧൫||
Adhikarana cikitsAyAH pAdacatuShTayam (16) · Śloka 16
ഭിഷഗ്ദ്രവ്യാണ്യുപസ്ഥാതാ രോഗീ പാദചതുഷ്ടയമ്| ചികിത്സിതസ്യ നിര്ദിഷ്ടം പ്രത്യേകം തച്ചതുര്ഗുണമ്||൧൬||
भिषग्द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्| चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||१६||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സായാഃ പ്രകൃതത്വാത് ഇദമുച്യതേ-ഭിഷഗിത്യാദി| ചികിത്സിതസ്യ രോഗോപശമലക്ഷണസ്യ പാദചതുഷ്ടയമങ്ഗചതുഷ്ടയമുക്തമ്| പ്രത്യേകം തച്ചതുര്ഗുണമ്| ഉപസ്ഥാതാ പരിചാരകഃ|| ൧൬||
Adhikarana BiShagguNAH (17) · Śloka 17
ദക്ഷസ്തീര്ഥാത്തശാസ്ത്രാര്ഥോ ദൃഷ്ടകര്മാ ശുചിര്ഭിഷക്||൧൭||
दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्||१७||
🔊 Audio coming soon
ഭിഷക് വൈദ്യശ്ചതുര്ഗുണഃ| ദക്ഷശ്ചതുരഃ| തീര്ഥാത്തശാസ്ത്രാര്ഥഃ ഉപാധ്യായാത് പ്രാപ്തശാസ്ത്രസ്വരൂപഃ| ദൃഷ്ടകര്മാ ബഹുശശ്ചികിത്സിതരോഗഃ| ശുചിഃ ശരീരേണ മനസാ വാ|| ൧൭||
Adhikarana auShadhaguNAH (18) · Śloka 18
ബഹുകല്പം ബഹുഗുണം സമ്പന്നം യോഗ്യമൌഷധമ്||൧൮||
बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ഔഷധമപി ചതുര്വിധമ്| ബഹുകല്പം ബഹവഃ കല്പാഃ സ്വരസക്വാഥചൂര്ണാദികാഃ കല്പനാ യസ്യ ന തു ലവണവദേകകല്പമ്| ബഹവോ ഗുണാഃ സത്ത്വാദയോ യസ്യ തദ്ബഹുഗുണമ്| സമ്പന്നം പാകസംസ്കാരാദിയുക്തമ്| യോഗ്യം രോഗസ്യ രോഗിണശ്ച ദേശകാലാദ്യവസ്ഥാപേക്ഷയാ|| ൧൮||
Adhikarana paricArakaguNAH (19) · Śloka 19
അനുരക്തഃ ശുചിര്ദക്ഷോ ബുദ്ധിമാന് പരിചാരകഃ||൧൯||
अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः||१९||
🔊 Audio coming soon
ഉപസ്ഥാതാऽപി ചതുര്വിധഃ| ആതുരസ്യാനുരക്തഃ| ശുചിര്ദക്ഷൌ വ്യാഖ്യാതൌ| ബുദ്ധിമാന് പ്രസിദ്ധഃ|| ൧൯||
Adhikarana rogiguNAH (20) · Śloka 20
ആഢ്യോ രോഗീ ഭിഷഗ്വശ്യോ ജ്ഞാപകസ്സത്ത്വവാനപി||൨൦||
आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकस्सत्त्ववानपि||२०||
🔊 Audio coming soon
രോഗ്യപി ചതുര്വിധഃ| ആഢ്യോ ധനവാന്| വൈദ്യവശ്യഃ| ജ്ഞാപകഃ വൈദ്യം രോഗാഹാരവിഹാരാദീനാമന്വയവ്യതിരേകം ബോധയിതും സമര്ഥഃ| സത്ത്വവാനഭീരുഃ|| ൨൦||
Adhikarana cikitsAyAH pradhAnaM kAraNaM BiShak (21) · Śloka 21
യദ്വൈദ്യേ വിഗുണേ പാദാ ഗുണവന്തോऽപ്യനര്ഥകാഃ| സ പാദഹീനാനപ്യാര്ത്താന് ഗുണവാന് യച്ച യാപയേത്| ചികിത്സായാസ്തമേവാതഃ പ്രധാനം കാരണം വിദുഃ||൨൧||
यद्वैद्ये विगुणे पादा गुणवन्तोऽप्यनर्थकाः| स पादहीनानप्यार्त्तान् गुणवान् यच्च यापयेत्| चिकित्सायास्तमेवातः प्रधानं कारणं विदुः||२१||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സായാശ്ച യദ്യപി കാരണം ചതുഷ്ടയമുക്തം തഥാപി വൈദ്യ ഏവ പ്രധാനം കാരണമ്| കുതഃ? ആഹ- യദ്വൈദ്യ ഇതി| യദ്യസ്മാദ്വൈദ്യേ വിഗുണേ യഥോക്തഗുണരഹിതേ, ശേഷാസ്ത്രയഃ പാദാഃ ഗുണവന്തോ യഥോക്തഗുണാ അപ്യനര്ഥകാഃ| അയമപരോ ഹേതുഃ- യച്ച യസ്മാത് ച വൈദ്യോ ഗുണവാന് പാദഹീനാനപ്യാര്താന് യാപയേത് മരണാദ്രക്ഷതി| അതോऽപി തമേവ പ്രധാനമ് കാരണം വിദുര്വിദ്വാംസഃ||൨൧||
Adhikarana vyAdhiprakArAH (22) · Śloka 22
സാധ്യോऽസാധ്യ ഇതി വ്യാധിര്ദ്വിധാ തൌ തു പുനസ്ത്രിധാ| സുസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യശ്ച വ്യാപ്യോ യശ്ചാനുപക്രമഃ||൨൨||
साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा तौ तु पुनस्त्रिधा| सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च व्याप्यो यश्चानुपक्रमः||२२||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സാ പ്രകൃതാ| സാ ച വ്യാധേര്നാശനമ്| അത ഉച്യതേ, ദ്വിവിധോ വ്യാധിഃ സാധ്യോऽസാധ്യശ്ച| സാധ്യോ ദ്വിവിധഃ സുഖസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യശ്ച| അസാധ്യോऽപി ദ്വിവിധഃ യാപ്യഃ അനുപക്രമശ്ചേതി|| ൨൨||
Adhikarana suKasAdhyavyAdhilakShaNam (23) · Śloka 23
സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹേ യൂനഃ പുംസോ ജിതാത്മനഃ| അമര്മഗോऽല്പഹേത്വഗ്രരൂപരൂപോऽനുപദ്രവഃ| അതുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിഃ പാദസ്മ്പദി| ഗ്രഹേഷ്വനുഗുണേഷ്വേകദോഷമാര്ഗോ നവഃ സുഖഃ| സുഖസാധ്യഃ സുഖോപായഃ കാലേനാല്പേന സാധ്യതേ||൨൩||
सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः| अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः| अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादस्म्पदि| ग्रहेष्वनुगुणेष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः| सुखसाध्यः सुखोपायः कालेनाल्पेन साध्यते||२३||
🔊 Audio coming soon
സുഖസാധ്യാദികസ്യ വ്യാധിചതുഷ്ടയസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ| സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹേ ഉത്പന്നോ വ്യാധിഃ സുഖഃ സുഖസാധ്യഃ| യൂനഃ തരുണസ്യ| പുംസഃ പുരുഷസ്യ| ജിതാത്മനോ ജിതേന്ദ്രിയസ്യ ഗേയശബ്ദാദീനാമലോലുപസ്യ ദേഹ ഉത്പന്നഃ| അന്യച്ച കിമ്ഭൂതഃ? അമര്മഗഃ ഹൃത് കണ്ഠാദിപീഡാകരണേ അസമര്ഥഃ| സ്വല്പനിദാനഃ സ്വല്പപൂര്വരൂപഃ സ്വല്പലക്ഷണശ്ച സുസാധ്യഃ| തഥോപദ്രവരഹിതഃ ഉത്പന്നേ വ്യാധാവുത്പന്നം ദുഃഖാനുബന്ധിവ്യാധ്യന്തരമുപദ്രവശബ്ദേനോച്യതേ| തഥാ അതുല്യദൂഷ്യഃ യസ്മിന് വ്യാധൌ വിസദൃശേന ദോഷേണ ദൂഷിതോ ദൂഷ്യഃ| യഥാ ശ്ലേഷ്മണാ ശീതേന രക്തമുഷ്ണം ദൂഷിതമ്| തഥാ അതുല്യദേശോ വ്യാധിഃ, യഥാ ആനൂപദേശേ പിത്തസമ്ഭൂതഃ| അതുല്യര്തുര്യഥാ ശരദി കഫോദ്ഭവഃ| അതുല്യപ്രകൃതിര്യഥാ പിത്തപ്രകൃതേഃ ശ്ലേഷ്മസമ്ഭവഃ| പാദസമ്പദ്യങ്ഗചതുഷ്ടയപരിപൂര്ണത്വേ സതി വ്യാധിഃ സുഖസാധ്യഃ| തഥാ ഗ്രഹേഷു അനുഗുണേഷു അനുകൂലരാശിസ്ഥിതേഷു| തഥൈകേന വാതാദീനാമന്യതമേന ദോഷേണ യോ ജാതഃ തഥാ ഏകമാര്ഗഃ അന്തര്മാര്ഗ ഏവ വാ ബഹിര്മാര്ഗ ഏവ വാ| ഏതച്ച പരസ്താദ്വക്ഷ്യാമഃ| തഥാ നവഃ| ഇതി സുഖസാധ്യസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്| തസ്യൈവ സുഖസാധ്യസ്യ അന്വര്ഥതാऽപ്യുച്യതേ| സുഖസാധ്യോ യഃ സുഖോപായഃ സ്വല്പോപായ ഇത്യല്പേന ച കാലേന സിദ്ധ്യതി|| ൨൩||
Adhikarana kRucCrasAdhyalakShaNam (24) · Śloka 24
കൃച്ഛ്രൈരുപായൈഃ കൃച്ഛ്രസ്തു മഹദ്ഭിശ്ച ചിരേണ വാ| അസാധ്യലിങ്ഗസങ്കീര്ണസ്തഥാ ശസ്ത്രാദിസാധനഃ||൨൪||
कृच्छ्रैरुपायैः कृच्छ्रस्तु महद्भिश्च चिरेण वा| असाध्यलिङ्गसङ्कीर्णस्तथा शस्त्रादिसाधनः||२४||
🔊 Audio coming soon
കൃച്ഛ്രസാധ്യസ്തു കൃച്ഛ്രൈഃ സുദുഷ്കരൈരുപായൈര്മഹദ്ഭിഃ പ്രഭൂതൈശ്ചിരേണ ച സിദ്ധ്യതി| അസാധ്യലിങ്ഗാനി യഥാസ്വം വക്ഷ്യമാണാനി| തൈഃ സങ്കീര്ണോ മിശ്രിതഃ| തഥാ ശസ്ത്രാദികം സാധനമുപായോ യസ്യ| ആദിഗ്രഹണേനാഗ്നിക്ഷാരാദീനാം ഗ്രഹണമിതി കൃച്ഛ്രസാധ്യലക്ഷണാനി|| ൨൪||
Adhikarana yApyavyAdhilakShaNam (25) · Śloka 25
ശേഷത്വാദായുഷഃ പഥ്യൈര്യാപ്യഃ പ്രായോ വിപര്യയേ| ദത്ത്വാऽല്പം സുഖമല്പേന ഹേതുനാ സ പ്രതന്യതേ| യാതി നാശേഷതാം രോഗഃ കര്മജോ നിയതായുഷഃ| പ്രപതന്നിവ വിഷ്കമ്ഭൈര്ധാര്യതേऽത്രാതുരോ ഹിതൈഃ||൨൫||
शेषत्वादायुषः पथ्यैर्याप्यः प्रायो विपर्यये| दत्त्वाऽल्पं सुखमल्पेन हेतुना स प्रतन्यते| याति नाशेषतां रोगः कर्मजो नियतायुषः| प्रपतन्निव विष्कम्भैर्धार्यतेऽत्रातुरो हितैः||२५||
🔊 Audio coming soon
യാപ്യ ഉച്യതേ- ശേഷത്വാദിത്യാദി| ബാഹുല്യേന വിപര്യയേ സാധ്യലക്ഷണവിപരീതത്വേ സത്യായുഷോ ജീവിതസ്യ ശേഷത്വാദക്ഷീണത്വാന്മാരയിതുമസമര്ഥഃ| പഥ്യൈരാഹാരവിഹാരൈര്യാപ്യഃ| സ ച വ്യാധിഃ ചികിത്സിതേനാല്പം സുഖം ദത്ത്വാ പുനഃ സോऽല്പേനൈവ ഹേതുനാ പ്രതന്യതേ വിസ്തീര്യതേ| യതശ്ച ദുഷ്കൃതകര്മജോ രോഗോ നിയതായുഷ ഉത്പന്നോ ന ച നശ്യതി നാപി മാരയതി| അത്ര ച യാപ്യേ വ്യാധൌ ആതുരോ ഹിതൈരാഹാരവിഹാരാദികൈര്ധാര്യതേ, യഥാ- പ്രപതന് പിപതിഷുഃ കുഡ്യാദിര്വിഷ്കമ്ഭൈഃ സ്തമ്ഭൈര്ധാര്യതേ| ഇതി യാപ്യലക്ഷണാനി|| ൨൫||
Adhikarana asAdhyavyAdhilakShaNam (26) · Śloka 26
പരോऽസാധ്യഃ ക്രിയാഃ സര്വാഃ പ്രത്യാഖ്യേയോऽതിവര്ത്തതേ| തസ്മാദുപേക്ഷ്യ ഏവാസൌ സ്ഥിതോऽത്യന്തവിപര്യയേ| ഭ്രമമോഹാരതികരോ ദൃഷ്ടിരിഷ്ടോऽക്ഷനാശനഃ||൨൬||
परोऽसाध्यः क्रियाः सर्वाः प्रत्याख्येयोऽतिवर्त्तते| तस्मादुपेक्ष्य एवासौ स्थितोऽत्यन्तविपर्यये| भ्रममोहारतिकरो दृष्टिरिष्टोऽक्षनाशनः||२६||
🔊 Audio coming soon
അനുപക്രമണലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ| പരശ്ചൈഷാം ശേഷ അസാധ്യഃ പ്രത്യാഖ്യേയഃ സന് സര്വാഃ ക്രിയാഃ ചികിത്സാഃ അതിവര്ത്തതേ കുണ്ഠയതി| തസ്മാത്സുഖസാധ്യലക്ഷണേഭ്യോऽത്യന്തവിപരീതത്വേ സ്ഥിത ഉപേക്ഷണീയ ഏവ| തഥാ ഭ്രമാദികരഃ ഭ്രമ ഇവ ഭ്രമഃ ചിത്തസ്യ ബഹുസ്വരൂപമവസ്ഥാനമ്| മോഹോ വൈ ചൈതന്യമ്| അരതിഃ കുത്രചിദനവസ്ഥിതിഃ| തഥാऽക്ഷനാശനോ ദര്ശനാദീന്ദ്രിയനാശന| ഇത്യനുക്രമലക്ഷണാനി|
Adhikarana vyAdhIn vimRushya cikitsAmAraBeta (27) · Śloka 27
വ്യാധീന് പുരാ പരീക്ഷൈവമാരഭേത തതഃ ക്രിയാമ്| സ്വാര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമന്യഥാ ധ്രുവമാപ്നുയാത്||൨൭||
व्याधीन् पुरा परीक्षैवमारभेत ततः क्रियाम्| स्वार्थविद्यायशोहानिमन्यथा ध्रुवमाप्नुयात्||२७||
🔊 Audio coming soon
ഇത്യേവമനന്തരോക്തപ്രകാരേണ വ്യാധീന് പുരാऽऽതുരസംയോഗ ഏവ സമീക്ഷ്യ തതഃ ക്രിയാം ചികിത്സാമാരഭേത| അന്യഥൈതദകുര്വന് ധ്രുവമവശ്യം സ്വാര്ഥാദിഹാനിമവാപ്നുയാദശ്നുവീത|| ൨൭||
Adhikarana sAdhyasyA~apyasAdhyatAprAptiH (28) · Śloka 28
സാധ്യയോരപി സംയോഗോ ബലിനോര്യാത്യസാധ്യതാമ്| വിദ്യാദസാധ്യമേവാതഃ സാധ്യാസാധ്യസമാഗമമ്| നാസാധ്യസ്സാധ്യതാം യാതി സാധ്യോ യാതി ത്വസാധ്യതാമ്||൨൮||
साध्ययोरपि संयोगो बलिनोर्यात्यसाध्यताम्| विद्यादसाध्यमेवातः साध्यासाध्यसमागमम्| नासाध्यस्साध्यतां याति साध्यो याति त्वसाध्यताम्||२८||
🔊 Audio coming soon
വേദ്യസ്യ പരീക്ഷണീയപ്രസങ്ഗഃ ഇദമപ്യാഹ- സാധ്യയോരിത്യാദി| ബലിനോര്ബലയുക്തയോഃ സാധ്യലക്ഷണയുക്തയോഃ സംയോഗോऽപ്യസാധ്യതാം യാതി| അത ഏവ സംയോഗാദ്ധേതോഃ സാധ്യാസാധ്യസമാഗമമപ്യസാധ്യം വിദ്യാത്| തഥാ യോऽസാധ്യോ വ്യാധിഃ സ ന കദാചിദപി സാധ്യതാമേതി| സാധ്യഃ പുനരസാധ്യതാമേതി|| ൨൮||
Adhikarana vyAdhInAmavasthAntaragamane hetuH (29) · Śloka 29
പാദാപചാരാദ്ദൈവാച്ച യാന്തവസ്ഥാന്തരം ഗദാഃ||൨൯||
पादापचाराद्दैवाच्च यान्तवस्थान्तरं गदाः||२९||
🔊 Audio coming soon
കഥമിത്യാഹ- പാദാപചാരാദിത്യാദി| പാദാപചാരോ യഥോക്താനാമങ്ഗാനാമപരിപൂര്ണത്വമ്| അഥവാ സര്വ ഏവ വ്യാധയഃ പാദനിരപേക്ഷാ ഏവ ദൈവാദ്ധേതോരവസ്ഥാന്തരം സ്വരൂപാദ്വിലക്ഷണതാം യാന്തി| ദൈവമന്യജന്മകൃതം കര്മ|| ൨൯||
Adhikarana vaidyavRuttam (30) · Śloka 30
വരമാശീവിഷവിഷം ദീപ്തമഗ്നിമയോऽപി വാ| ഉപയുഞ്ജീത ന ത്വര്ത്താദാമിഷം കൃപണാജ്ജനാത്||൩൦||
वरमाशीविषविषं दीप्तमग्निमयोऽपि वा| उपयुञ्जीत न त्वर्त्तादामिषं कृपणाज्जनात्||३०||
🔊 Audio coming soon
വൈദ്യസ്യാനുഷ്ഠേയപ്രസങ്ഗ ഇദമപ്യാഹ- വരമിത്യാദി| വരമാശീവിഷാണാം ദംഷ്ട്രിണാം വിഷമുപയുക്തമ്| ദീപ്തോ വാऽഗ്നിരുപയുക്തഃ| ദീപ്താമയോऽപി വാ ഉപയുക്തം ശരീരേണ സംയോഗം നീതമ്| ന തു കൃപണാജ്ജനാദാമിഷമര്ഥാദികമുപയുക്തമ്| അഥവാ ആശീവിഷാശ്ച വരമ്| വിഷശ്ച വരമ്|| ൩൦||
Adhikarana antya (2) · Śloka 2
വരോ ഭൂതദയാ ധര്മ ഇത്യാര്ത്തേഷു ഭിഷഗ്വരഃ| വര്ത്തതേ യസ്തു സിദ്ധാര്ഥഃ സ സര്വമതിവര്ത്തതേ||൩൧|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ശിഷ്യോപനയനീയോ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||
वरो भूतदया धर्म इत्यार्त्तेषु भिषग्वरः| वर्त्तते यस्तु सिद्धार्थः स सर्वमतिवर्त्तते||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शिष्योपनयनीयो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി യോ ഭിഷഗ്വൈദ്യഃ ഭൂതദയാ വരഃ ശ്രേഷ്ഠോ ധര്മഃ ഇതി വിദിത്വാऽര്ത്തേഷു രോഗിഷു വര്ത്തതേ, സ സിദ്ധാര്ഥഃ അര്ഥസിദ്ധ്യാ യുക്തഃ സര്വം സദാചാരം ജനമതിവര്ത്തതേ തേഷാമുപരി ഭവതീത്യര്ഥഃ|| ൩൧|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ-മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||