Adhikarana athAtaH shodhanAdigaNasaMgraho nAma caturdasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ śōdhanādigaṇasaṅgrahamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातः शोधनादिगणसङ्ग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
śōdhanaṁ vamanavirēcanakāraṇatvāt dravyaṁ śōdhanam| athavā karaṇasādhana ēva śōdhanaśabdaḥ ādigrahaṇēnāsthāpanānuvāsanādi- parigrahaḥ| gaṇaḥ samūhaḥ| tēṣāṁ śōdhanādigaṇānāṁ saṅgrahamēkatrasthāpanamasminnadhyāyē kriyatē sukhagrahaṇārtham||1||
Adhikarana vamanopayogIni dravyANi (2) · Śloka 2
madanajīmūtakēkṣvākukōśātakīdvayaphalapuṣpapatrāṇi kuṭaja- karañjatrapusasarṣapapippalīviḍaṅgailāpratyakpuṣpīharēṇu- pr̥thvīkākustumbaruprapunnāṭānāṁ phalāni śāradāni ca, hastiparṇyāḥ kōvidārakarbudārāriṣṭāśvagandhānīpavidulabilvabimbībandhu-jīvakaśvētāśaṇapuṣpīsadāpuṣpīvacācitrācitrakamr̥gēndra-vāruṇīsuṣavīcaturaṅgulasvādukaṇṭakapāṭhāpāṭalīśārṅgēṣṭā-madhukamūrvāsaptaparṇasōmavalkadvīpiśigrusumanassaumanasyā- yavānīvr̥ścīvapunarnavāmahāsahākṣudrasahēkṣukāṇḍakālakta vr̥ntapippalīmūlacavikānaladōśīrahrībēramūlāni|
śālmalīśēlukābhadraparṇyairāvaṇyāvartakyupōdakōddāladhanvana-rasāñjanarājādanōpacitrāgōpaśr̥ṅgāṭikāpicchāḥ|
priyaṅgupuṣpam|
tālīsapatram|
haridrāśr̥ṅgavērakandau|
madhuyaṣṭī dāruharidrāsārau|
tagaraguḍūcīmadhuphāṇita kṣīrakṣāralavaṇāni cēti vamanōpayōgīni||2||
View original
मदनजीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयफलपुष्पपत्राणि कुटज- करञ्जत्रपुससर्षपपिप्पलीविडङ्गैलाप्रत्यक्पुष्पीहरेणु- पृथ्वीकाकुस्तुम्बरुप्रपुन्नाटानां फलानि शारदानि च, हस्तिपर्ण्याः कोविदारकर्बुदारारिष्टाश्वगन्धानीपविदुलबिल्वबिम्बीबन्धु-जीवकश्वेताशणपुष्पीसदापुष्पीवचाचित्राचित्रकमृगेन्द्र-वारुणीसुषवीचतुरङ्गुलस्वादुकण्टकपाठापाटलीशार्ङ्गेष्टा-मधुकमूर्वासप्तपर्णसोमवल्कद्वीपिशिग्रुसुमनस्सौमनस्या- यवानीवृश्चीवपुनर्नवामहासहाक्षुद्रसहेक्षुकाण्डकालक्त वृन्तपिप्पलीमूलचविकानलदोशीरह्रीबेरमूलानि|
शाल्मलीशेलुकाभद्रपर्ण्यैरावण्यावर्तक्युपोदकोद्दालधन्वन-रसाञ्जनराजादनोपचित्रागोपशृङ्गाटिकापिच्छाः|
प्रियङ्गुपुष्पम्|
तालीसपत्रम्|
हरिद्राशृङ्गवेरकन्दौ|
मधुयष्टी दारुहरिद्रासारौ|
तगरगुडूचीमधुफाणित क्षीरक्षारलवणानि चेति वमनोपयोगीनि||२||
madanādīnāṁ pañcānāṁ phalaṁ puṣpaṁ patraṁ ca pratyēkam| kuṭajādīnāṁ ca phalāni| hastiparṇyāḥ śaradudbhūtāni phalāni| kōvidārādīnāṁ ca mūlāni| śālmalyādīnāṁ ca picchā maṇḍaprāyam| priyaṅgōḥ puṣpam| tālīsasya patram| piṇḍaharidrāyāḥ śr̥ṅgavērasya ca kandō bhūmibhavaḥ| madhuyaṣṭyā dāruharidrāyāśca sāraṁ kāṣṭham| tagarādīni svarupēṇaiva| ityētāni sakalāni dravyāṇi vamanōpayōgē tvaṅgatvaṁ yāntīti || 2||
Adhikarana virecanopayogIni dravyANi (3) · Śloka 3
trivr̥cchyāmādantīdravantīśaṅkhinīsaptalājagandhājaśr̥ṅgīvacā gavākṣīchagalāntrīsuvarṇakṣīrīcitrakakiṇihīhrasvapañcamūla vr̥ścīvapunarnavāpalaṅakaṣāvāstukaśākasālamūlāni|
tilvaka ramyakakāmpilyakapāṭalītvacaḥ|
triphalāpīlupriyālakuvalabadara karkandhukāśmaryaparūṣakadrākṣānīlinīklītanakōdakīryāviḍaṅga pūgapañāṅgulaphalāni|
caturaṅgulaphalapatrāṇi|
pūtīkasya tvakphalapatrāṇi|
mahāvr̥kṣasaptacchadajyōtiṣmatīkṣīrāṇi|
kṣīramadyamastutakradhānyāmlamūtrāṇi cēti virēcanōpayōgīni||3||
View original
त्रिवृच्छ्यामादन्तीद्रवन्तीशङ्खिनीसप्तलाजगन्धाजशृङ्गीवचा गवाक्षीछगलान्त्रीसुवर्णक्षीरीचित्रककिणिहीह्रस्वपञ्चमूल वृश्चीवपुनर्नवापलङकषावास्तुकशाकसालमूलानि|
तिल्वक रम्यककाम्पिल्यकपाटलीत्वचः|
त्रिफलापीलुप्रियालकुवलबदर कर्कन्धुकाश्मर्यपरूषकद्राक्षानीलिनीक्लीतनकोदकीर्याविडङ्ग पूगपञाङ्गुलफलानि|
चतुरङ्गुलफलपत्राणि|
पूतीकस्य त्वक्फलपत्राणि|
महावृक्षसप्तच्छदज्योतिष्मतीक्षीराणि|
क्षीरमद्यमस्तुतक्रधान्याम्लमूत्राणि चेति विरेचनोपयोगीनि||३||
trivr̥tādīnāṁ mūlāni| tilvakādīnāṁ tvak| triphalādi phalāni| caturaṅgulasya phalaṁ patraṁ ca| pūtīkasya tvak phalaṁ patraṁ ca| mahāvr̥kṣādīnāṁ kṣīrāṇi| kṣīrādīni svarūpēṇaivēti virēcanōpayōgīni||3||
Adhikarana vamanavirecanopayogIni dravyANi (4) · Śloka 4
kōśātakīdēvadālīsaptalākāravēllikāsvarasamarkakṣīramuṣṇō-dakaṁ cētyubhayātmakāni||4||
View original
कोशातकीदेवदालीसप्तलाकारवेल्लिकास्वरसमर्कक्षीरमुष्णो-दकं चेत्युभयात्मकानि||४||
kōśātakyādīnāṁ svarasāḥ arkakṣīramuṣṇōdakaṁ cōbhayōpayōgi vamanē virēcanē cōpayujyatē||4||
Adhikarana bastyupayogIni dravyANi (5) · Śloka 5
bastiṣu tu tēṣu tēṣvavasthāntarēṣu yānyupayujyantē dravyāṇi tānyēvāsaṅkhyēyatvānnōpadiśyantē|
asaskandhēbhya ēva yathādōṣaṁ yathāvasthaṁ ca vibhajēt|
sarvēṣu tu prāyō madanakuṭajajīmūtakēkṣvākukōśātakīdvayatrapusasiddhārthaka śatāhvāphalāni|
balādaśamūlairaṇḍatrivr̥ddhacāyaṣṭyāhvakuṣṭha- rāsnāpunarnavakattr̥ṇamūlāni|
saraladēvadāruhapuṣāhiṅgu- rasāñjanavyōṣapatrailāmr̥tāyavakōlakulatthaguḍalavaṇamastu dhānyāmlamūtrasnēhakṣīrakṣaudrāṇi cēti nirūhōpayōgīni||5||
View original
बस्तिषु तु तेषु तेष्ववस्थान्तरेषु यान्युपयुज्यन्ते द्रव्याणि तान्येवासङ्ख्येयत्वान्नोपदिश्यन्ते|
असस्कन्धेभ्य एव यथादोषं यथावस्थं च विभजेत्|
सर्वेषु तु प्रायो मदनकुटजजीमूतकेक्ष्वाकुकोशातकीद्वयत्रपुससिद्धार्थक शताह्वाफलानि|
बलादशमूलैरण्डत्रिवृद्धचायष्ट्याह्वकुष्ठ- रास्नापुनर्नवकत्तृणमूलानि|
सरलदेवदारुहपुषाहिङ्गु- रसाञ्जनव्योषपत्रैलामृतायवकोलकुलत्थगुडलवणमस्तु धान्याम्लमूत्रस्नेहक्षीरक्षौद्राणि चेति निरूहोपयोगीनि||५||
bastiṣu tvauṣadhānyasmābhirnnōpadiśyantē| asaṅkhyēyatvāt| asaṅkhyēyatvaṁ vyādhyavasthāviśēṣēṣu tēṣu tēṣu ca cikitsitasthānōktēravasthāntarēṣu bahubhirbhēdairyatō bastasya uktāḥ| bastiśabdēnātra sarvaṁ nirūhādikamucyatē| tāni tu bastidravyāṇi vātādidōṣāpēkṣayā vyādhyavasthāpēkṣayā ca vibhajēt| rasaskandhēbhyō rasabhēdīyē vakṣyamāṇēbhyō drākṣādibhya uddhr̥tya| sarvabastiṣu ca prāyō bāhulyēna yāni dr̥śyantē dravyāṇi tānyucyantē| madanādīnāṁ phalāni| balādīnāṁ mūlāni| saralādīni svarūpēṇaivēti bastyupayōgīni|
Adhikarana shirovirecanopayogIni dravyANi (6) · Śloka 6
apāmārgaviḍaṅgamaricapippalīśirīṣabilvājājyajamōjavārtāka- pr̥thvīkailāharēṇuphalāni|
tālīsatamālatarkārīharitakavargapatrāṇi|
sarṣapāphalapatrāṇi|
śigruphalapatratvacaḥ|
haridrāmūlakalaśunanāgarakandapatrāṇi|
ativiṣākandāḥ|
kuṣṭhavacābhārṅgīśvētākiṇihīnāgadantī- jyōtiṣmatīgavākṣīvayaḥsthāvr̥ścikālībimbīkarañjamūlāni|
arkālarkapuṣpamūlāni|
lōdhramadanasaptaparṇanimbapīlubījāni|
muruṅgīmātuluṅgī lavaṅgapuṣpāṇi|
agarusuradārusaralasallakījiṅgiṇyanarasāñjanahiṅgulākṣā-niryāsāḥ|
tamālasālatālamadhūkadārvīsārāḥ|
tējasvinī-mēṣaśr̥ṅgīvarāṅgēṅgudībr̥hatīdvayacōcatvacaḥ|
rājādanamajjakṣaudralavaṇāni madyāni gavādiśakr̥drasamūtra- pittānyēvaṁvidhāni cēndriyōpaśayānyanyānapi tathā snēhāḥ kṣīraṁ raktaṁ māṁsarasō dhānyarasastōyamiti śirōvirēcanōpa- yōgīni||6||
View original
अपामार्गविडङ्गमरिचपिप्पलीशिरीषबिल्वाजाज्यजमोजवार्ताक- पृथ्वीकैलाहरेणुफलानि|
तालीसतमालतर्कारीहरितकवर्गपत्राणि|
सर्षपाफलपत्राणि|
शिग्रुफलपत्रत्वचः|
हरिद्रामूलकलशुननागरकन्दपत्राणि|
अतिविषाकन्दाः|
कुष्ठवचाभार्ङ्गीश्वेताकिणिहीनागदन्ती- ज्योतिष्मतीगवाक्षीवयःस्थावृश्चिकालीबिम्बीकरञ्जमूलानि|
अर्कालर्कपुष्पमूलानि|
लोध्रमदनसप्तपर्णनिम्बपीलुबीजानि|
मुरुङ्गीमातुलुङ्गी लवङ्गपुष्पाणि|
अगरुसुरदारुसरलसल्लकीजिङ्गिण्यनरसाञ्जनहिङ्गुलाक्षा-निर्यासाः|
तमालसालतालमधूकदार्वीसाराः|
तेजस्विनी-मेषशृङ्गीवराङ्गेङ्गुदीबृहतीद्वयचोचत्वचः|
राजादनमज्जक्षौद्रलवणानि मद्यानि गवादिशकृद्रसमूत्र- पित्तान्येवंविधानि चेन्द्रियोपशयान्यन्यानपि तथा स्नेहाः क्षीरं रक्तं मांसरसो धान्यरसस्तोयमिति शिरोविरेचनोप- योगीनि||६||
apāmārgādīnāṁ phalāni| tālīsādipatrāṇi| sarṣapāyāḥ patraṁ phalañca| śigrōḥ phalaṁ patraṁ tvak ca| haridrādīnāṁ kandaḥ patraṁ ca| ativiṣāyāḥ kandaḥ| kuṣṭhādīnāṁ mūlāni| arkālarkayōḥ puṣpaṁ mūlaṁ ca| lōdhrādīnāṁ bījāni muraṅgyādīnāṁ puṣpāṇi| agarvādīnāṁ niryāsaḥ svayaṁ prastutō rasaḥ| sālādīnāṁ sāraḥ| tējasvinyādīnāṁ tvak| rājādanasya majjā| kṣaudrādīni svarūpēṇaiva| gavādīnāmaṣṭānāṁ mūtrayōnitvapāṭhitānāṁ śakr̥taḥ pīḍitō rasaḥ| mūtraṁ pittaṁ ca tēṣāmēvaivaṁvidhāni rasavīryavipākaprabhāvairētatsadr̥śā-nīndriyāṇāṁ cakṣurādināmupaśayāni svāsthyasaṁvāhakāni tāni snēhā yathōktāḥ kṣīraraktādayaścēti śirōvirēcanē nasyē upayujyatē||6||
Adhikarana prAyogikadhUmopayogIni dravyANi (7) · Śloka 7
madhukapadmakamañjiṣṭhāśārivāmustāpunnāganāgakēsaraivālavāluka suvarṇatvaktamālapr̥thvīkāharēṇulākṣāśatapuṣpāsallakīśarkarā-madanakamarubakanyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣalōdhratvakpadmō-tpalāni sarvagandhadravyāṇi ca kuṣṭhatagaravarjyāni prāyōgikadhūmōpayōgīni||7||
View original
मधुकपद्मकमञ्जिष्ठाशारिवामुस्तापुन्नागनागकेसरैवालवालुक सुवर्णत्वक्तमालपृथ्वीकाहरेणुलाक्षाशतपुष्पासल्लकीशर्करा-मदनकमरुबकन्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षलोध्रत्वक्पद्मो-त्पलानि सर्वगन्धद्रव्याणि च कुष्ठतगरवर्ज्यानि प्रायोगिकधूमोपयोगीनि||७||
madhukādīni prāyōgikē svāsthyavr̥ttikē dhūmē yōgamarhantīti|
Adhikarana snaihikadhUmopayogIni dravyANi (8) · Śloka 8
agaruguggulusallakīśailēyakanaladahrībēraharēṇūśīramustā- dhyāmakavarāṅgaśrīvēṣṭakasthauṇēyakaparipēlavailavāluka kundarukasarjarasayaṣṭyāhvaphalasārasnēhamadhūcchiṣṭabilvaphala- majjayavatilamāṣakuṅkumāni mēdōmajjavasāsarpiṣi ca snaihikadhūmōpayōgīni||8||
View original
अगरुगुग्गुलुसल्लकीशैलेयकनलदह्रीबेरहरेणूशीरमुस्ता- ध्यामकवराङ्गश्रीवेष्टकस्थौणेयकपरिपेलवैलवालुक कुन्दरुकसर्जरसयष्ट्याह्वफलसारस्नेहमधूच्छिष्टबिल्वफल- मज्जयवतिलमाषकुङ्कुमानि मेदोमज्जवसासर्पिषि च स्नैहिकधूमोपयोगीनि||८||
agarvādīni snaihikadhūmōpayōgīni||8||
Adhikarana tIkShNAni shirovirecanadravyANi (9) · Śloka 9
śirōvirēcanadravyāṇi gandhadravyāṇi ca tīkṣṇāni manōhvā haritālaṁ cēti tīkṣṇadhūmōpayōgīni||9||
View original
शिरोविरेचनद्रव्याणि गन्धद्रव्याणि च तीक्ष्णानि मनोह्वा हरितालं चेति तीक्ष्णधूमोपयोगीनि||९||
tīkṣṇāni śirōvirēcanadravyāṇi haimavatīdantyādīni manaśśilā haritālaṁ cēti tīkṣṇadhūmōpayōgīni||9||
Adhikarana vAtashamanAni dravyANi (10) · Śloka 10
bhadradārukuṣṭhatagaravaruṇabalātibalātibalārtagalakacchurā- hlādinīkubērākṣīvatsādinyarkālarkakatakabhārṅgīkārpāsīvr̥ścikā- līpattūraprabhr̥tīni vidāryādigaṇō vīratarādistr̥ṇākhyavarjyāni ṣaṭ pañcamūlāni cēti vātaśamanāni||10||
View original
भद्रदारुकुष्ठतगरवरुणबलातिबलातिबलार्तगलकच्छुरा- ह्लादिनीकुबेराक्षीवत्सादिन्यर्कालर्ककतकभार्ङ्गीकार्पासीवृश्चिका- लीपत्तूरप्रभृतीनि विदार्यादिगणो वीरतरादिस्तृणाख्यवर्ज्यानि षट् पञ्चमूलानि चेति वातशमनानि||१०||
bhadradārvādīni vakṣyamāṇau ca vidārīvīratarādikau gaṇau tr̥ṇākhyapañcamūlaṁ varjayitvā śēṣāṇi ṣaṭ pañcamūlāni cēti kruddha vātaśamanāni||10||
Adhikarana pittashamanAni dravyANi (11) · Śloka 11
dūrvā'nantāmōcarasamañjiṣṭhāparipēlavakālākālīyaka- kadalīkandalīpayasyātmaguptānālikērakharjjūradrākṣāvidārībadarī- balānāgabalānāgapuṣpāśatāvarīśītapākyōdanapākītr̥ṇa- śūlyāṁśumatīdvayāriṣṭakāriṣṭāṭarūṣakētkaṭapriyaṅgudhātakīdhavadhanvana- syandanakhadirakadarapriyālatālasālasarjatiniśāśvakarṇa-gundrāvānīrapadmāpadmabījamr̥ṇālakumudanaḷinasaugandhika-puṇḍarīkaśatapatraśaivālakalhārōtpalakākōlyutpalikāśālūka-śr̥ṅgāṭakakaśērukakrauñcādanaprabhr̥tīni anyāni ca śītavīryāṇi sārivādiḥ padmakādiḥ paṭōlādirnyagrōdhādirdāhaharō mahākaṣāyastr̥ṇapañcamūlaṁ cēti pittaśamanāni||11||
View original
दूर्वाऽनन्तामोचरसमञ्जिष्ठापरिपेलवकालाकालीयक- कदलीकन्दलीपयस्यात्मगुप्तानालिकेरखर्ज्जूरद्राक्षाविदारीबदरी- बलानागबलानागपुष्पाशतावरीशीतपाक्योदनपाकीतृण- शूल्यांशुमतीद्वयारिष्टकारिष्टाटरूषकेत्कटप्रियङ्गुधातकीधवधन्वन- स्यन्दनखदिरकदरप्रियालतालसालसर्जतिनिशाश्वकर्ण-गुन्द्रावानीरपद्मापद्मबीजमृणालकुमुदनळिनसौगन्धिक-पुण्डरीकशतपत्रशैवालकल्हारोत्पलकाकोल्युत्पलिकाशालूक-शृङ्गाटककशेरुकक्रौञ्चादनप्रभृतीनि अन्यानि च शीतवीर्याणि सारिवादिः पद्मकादिः पटोलादिर्न्यग्रोधादिर्दाहहरो महाकषायस्तृणपञ्चमूलं चेति पित्तशमनानि||११||
dūrvādīni yathāpaṭhitānyanyāni ca śītavīryāṇi śārivāpadmakapaṭōlanyagrōdhādigaṇacatuṣṭayaṁ vakṣyamāṇaṁ, dāhaharō mahākaṣāyaḥ tr̥ṇapañcamūlaṁ cēti pittaśamanāni||11||
Adhikarana shleShmashamanAni dravyANi (12) · Śloka 1
śītaśivaśatapuṣpāsaralasuradārurāsnēngudīsātalāsumanaḥ-kākādanīlāṅgalikāhastikarṇamuñjātalāmajjakaprabhr̥tīnyāni ca rūkṣṇōṣṇavīryāṇyāragvadhādirasanādirarkādiḥ surasādirmuṣkakādirvatsakārmustādiḥ śītaghnaśca mahākaṣāyō vallīkaṇṭakapañcamūlē ca ślēṣmaśamanānīti||1||
View original
शीतशिवशतपुष्पासरलसुरदारुरास्नेन्गुदीसातलासुमनः-काकादनीलाङ्गलिकाहस्तिकर्णमुञ्जातलामज्जकप्रभृतीन्यानि च रूक्ष्णोष्णवीर्याण्यारग्वधादिरसनादिरर्कादिः सुरसादिर्मुष्ककादिर्वत्सकार्मुस्तादिः शीतघ्नश्च महाकषायो वल्लीकण्टकपञ्चमूले च श्लेष्मशमनानीति||१||
śītaśivādyanyāni ca rūkṣṇōṣṇavīryāṇi āragvadhāsanārkasurasamuṣkakavatsakamustādigaṇasaptakaṁ śītaghnaśca mahākaṣāyō balyākhyaṁ pañcamūlaṁ kaṇṭakākhyaṁ cēti ślēṣmapraśamanāni||12||
Adhikarana upasaMhAraH (13-14) · Śloka 14
bhavati cātra- samīkṣya dōṣadūṣyādīnamī vargāḥ suyōjitāḥ|
sarvāmayajayāyālaṁ jayantē niyatātmanām||13||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē śōdhanādigaṇasaṁgrahō nāma caturdaśō'dhyāyaḥ||14||
View original
भवति चात्र- समीक्ष्य दोषदूष्यादीनमी वर्गाः सुयोजिताः|
सर्वामयजयायालं जयन्ते नियतात्मनाम्||१३||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने शोधनादिगणसंग्रहो नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
bhavati cātrēti tantrarītiḥ| amī yathōktavargā vamanōpayōgyādayō dōṣadūṣyabalakālādīnavēkṣya nānāvidhābhiḥ kvāthasnēhādiparikalpanābhiḥ yōjitā niyatātmanāmalōlupānāṁ sarvavyādhināśanāyālaṁ jāyantē paryāptaṁ bhavantītyarthaḥ||13|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā-maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē caturdaśō'dhyāyaḥ