Adhikarana athAtaH svedavidhirnAma ShaDviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ svēdavidhirnāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः स्वेदविधिर्नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śōdhanaprasaṅgē snēha upayujyatē| tēna ca snigdhē dēhē dōṣāṇāṁ mārdavāya svēdasya prasaṅgāttatparijñānārthamadhyāya ārabhyatē-athāta ityādi|| 1||
Adhikarana Agneyasvedasya cAturvidhyam (2) · Śloka 2
caturvidhō'gnisvēdō bhavati tāpōpanāhadravōṣma bhēdēna||2||
चतुर्विधोऽग्निस्वेदो भवति तापोपनाहद्रवोष्म भेदेन||२||
🔊 Audio coming soon
tatra svēdō'gnikr̥tō'nagnikr̥taśca| tatrāgnikr̥tastāpādibhēdēna caturvidhō bhavati|| 2||
Adhikarana tApasvedaH (3) · Śloka 3
tatra tāpasvēdaḥ pāṇikāṁsyaphālavālukāvastraghaṭikādibhiḥ sākṣādagninā ca prayōktavyaḥ||3||
तत्र तापस्वेदः पाणिकांस्यफालवालुकावस्त्रग़टिकादिभिः साक्षादग्निना च प्रयोक्तव्यः||३||
🔊 Audio coming soon
tatra tāpasvēdō'gnitaptaiḥ pāṇyādibhiḥ sākṣādavyavadhānēnāgninā vā prayōktavyaḥ| kāṁsyaḥ kāṁsyamayaḥ paṭṭaḥ| phālaḥ śastrapaṭṭaḥ| bālukāḥ sikatāḥ| ghaṭikāgnitaptā gulmādyucchēdayōjyā| iti tāpasvēdaḥ|| 3||
Adhikarana upanAhasvedaH (4) · Śloka 4
upanāhasvēdastu sarvagandhadhānyasarṣapakiṇvavacādēvadārurā- snairaṇḍamūlamadhukaśatāhvāsurākiṭṭādivātaharadravyacūrṇairya- vagōdhūmaśakalairānūpāsr̥kpittaśiraḥ pādāmiṣavēśavāraiśca| tathā ślēṣmasaṁsr̥ṣṭē vāyau surasādibhiḥ| pittasaṁsr̥ṣṭē ca padmakādibhiḥ| pr̥thak sahitairvā kṣīraśuktadhānyāmlala- vaṇamastupragāḍhaiḥ susnigdhaiḥ sukhōṣṇaiḥ sālvalābhidhānai- stairbahuśaḥ pradihyōṣṇavīryāpūtimr̥durōmacarmabhistada bhāvē ghana- vātaharapatrāvikakauśēyairupanaddhamaṅgamahaḥsthitaṁ vidāhapari- hārārthaṁ niśi muñcēt| divā niśi baddham| dōṣakāla- balavaśēna vā||4||
उपनाहस्वेदस्तु सर्वगन्धधान्यसर्षपकिण्ववचादेवदारुरा- स्नैरण्डमूलमधुकशताह्वासुराकिट्टादिवातहरद्रव्यचूर्णैर्य- वगोधूमशकलैरानूपासृक्पित्तशिरः पादामिषवेशवारैश्च| तथा श्लेष्मसंसृष्टे वायौ सुरसादिभिः| पित्तसंसृष्टे च पद्मकादिभिः| पृथक् सहितैर्वा क्षीरशुक्तधान्याम्लल- वणमस्तुप्रगाढैः सुस्निग्धैः सुख़ोष्णैः साल्वलाभिधानै- स्तैर्बहुशः प्रदिह्योष्णवीर्यापूतिमृदुरोमचर्मभिस्तद भावे ग़न- वातहरपत्राविककौशेयैरुपनद्धमङ्गमहःस्थितं विदाहपरि- हारार्थं निशि मुञ्चेत्| दिवा निशि बद्धम्| दोषकाल- बलवशेन वा||४||
🔊 Audio coming soon
upanāhasvēdaḥ punaḥ sarvagandhādyaiḥ| upanāha uṣṇāpiṇḍabandhaḥ| gandhāḥ kuṣṭhādayaḥ| dhānyānyuṣṇavīryāṇī tilādīni| kiṇvaṁ prasiddham| surākiṭṭaṁ jagalaḥ| anyēṣā vātaharāṇāṁ dravyāṇāṁ śōdhanādipaṭhitānāṁ cūrṇaiḥ| yavagōdhūmaśakalairityaślakṣṇapiṣṭairityarthaḥ| tathānūpōdbhavairasr̥kpittaiḥ| śiraḥprabhr̥tibhiḥ māṁsaiḥ| vēśavāraiśca| vēśavāraḥ sūkṣmacchinnaṁ māṁsam| tathā ślēṣmasaṁyuktē vāyau surasādibhirupanāhaḥ| tathā pittasaṁsr̥ṣṭē vāyau padmakādibhirēva sālvalābhidhānairauṣadhaiḥ| punaḥ punaraṅgaṁ śarīraṁ pradihya carmabhirbaddhaṁ vidāhaparihāraRthamahōrātramadhyē dvau vārau muñcēt| kimbhūtaiḥ sālvalābhidhānairāha-pr̥thagbhūtaiḥ sahitairvā| kṣīrādipragāḍhaiḥ| pragāḍhō ghanapiṣṭaḥ| tathā susnigdhaiḥ snēhamiśratvāt| sukhōṣṇaiśca| ēvambhūtaiḥ sālvalādibhirbahuśō'nēkavāramaṅgaṁ pradihyālipya| ēvaṁvidhāni padmakādīnyēva sālvalābhidhānāni| carmabhiḥ kimbhūtairuṣṇavīryairapūtibhiradurgandhairmr̥durōmabhiśca| tadabhāvē tathāvidhacarmābhāvē ghanapiṣṭānāṁ nibiḍānāṁ vātaharānāṁ dravyāṇāṁ mātrayā saṁyuktaiḥ patraiḥ| kauśēyairupanaddhamaṅgaṁ kasmin kālē muñcēt āha-ahaḥsthitamaṅgalagnaṁ niśi muñcēt| niśi sthitaṁ divā muñcēt| dēśakāladyapēkṣya yathā vidāhō nōtpadyatē tathā athavā muñcēt| ityupanāhasvēdaḥ|| 4||
Adhikarana dvividhaH dravasvedaH (5) · Śloka 5
dravasvēdastu dvividhaḥ| pariṣēkō'vagāśca| tatra śigru- varaṇāmrātakamūlakasarṣapasurasārjakavāsāvaṁśāśmantakā- śōkaśirīṣārkakarañjairaṇḍamālatīpatra bhaṅgapūtīkadaśamū- lādivātaharairdravyairmastusalilasurākṣīraśuktādibhirkva- thitaiḥ pūrvōktaiśca yathādōṣaṁ pr̥thaksahitairvā kumbhīrvarṣa- likā praṇālīrvā pūrayitvā vātaharasiddhasnēhābhyaktamana- bhyaktaṁ vōpaviṣṭaṁ kiliñjē vā śayānamēkāṅgē sarvāṅgē vā vastrāvacchannē pariṣēcayēt tairēvādbhi pūrṇē mahati kaṭāhē kuṇḍē drōṇyāṁ vā'vagāhayēt||5||
द्रवस्वेदस्तु द्विविधः| परिषेकोऽवगाश्च| तत्र शिग्रु- वरणाम्रातकमूलकसर्षपसुरसार्जकवासावंशाश्मन्तका- शोकशिरीषार्ककरञ्जैरण्डमालतीपत्र भङ्गपूतीकदशमू- लादिवातहरैर्द्रव्यैर्मस्तुसलिलसुराक्षीरशुक्तादिभिर्क्व- थितैः पूर्वोक्तैश्च यथादोषं पृथक्सहितैर्वा कुम्भीर्वर्ष- लिका प्रणालीर्वा पूरयित्वा वातहरसिद्धस्नेहाभ्यक्तमन- भ्यक्तं वोपविष्टं किलिञ्जे वा शयानमेकाङ्गे सर्वाङ्गे वा वस्त्रावच्छन्ने परिषेचयेत् तैरेवाद्भि पूर्णे महति कटाहे कुण्डे द्रोण्यां वाऽवगाहयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
dravasvēdaḥ pariṣēkāvagāhabhēdēna dvividhaḥ| tatra pariṣēkaḥ śigrvādivātaharairmastusalilādidravadravyakvathitaiḥ| tathā na kēvalaṁ śigrvādibhiḥ yāvat pūrvauktairupanāhasvēdapaṭhitaiḥ sarvagandhādibhirētaiśca sarvairyathādōṣaṁ dōṣaviśēṣāpēkṣayā kadācit pr̥thagbhūtaiḥ| kadācid viṣayaviśēṣēṇa dvitrādisahitaiḥ sarvairvā| tēṣāṁ kvāthaiḥ kumbhādyanyatamaṁ pūrayitvā svēdyaṁ prayōjanāpēkṣayā ēkāṅgē śarīraikadēśē sarvāṅgē vā vastrēṇāvacchāditē| tēna tathāvidhēna kvāthēna pariṣēcayēt| kimbhūtaṁ svēdyam? vātaharadravyasiddhēna snēhēnābhyaktaṁ dōṣādyapēkṣayānabhyaktaṁ vā tathā āsana upaviṣṭam| kiliñjē vā śayānam| kumbhīḥ sthālīḥ| varṣalikā ādhūtāḥ| praṇālikā ūrdhvatāviśiṣṭaṁ bhāṇḍam| kiliñjaṁ tr̥ṇairbaddhā śayyēti pariṣēkaḥ| avagāhaḥ punastairēva pariṣēkakvāthaiḥ pūrṇē kaṭāhē kārya ityubhayathā dravasvēdaḥ|| 5||
Adhikarana UShmasvedaH aShTavidhaH (6) · Śloka 6
ūṣmasvēdaḥ punaraṣṭadhā bhidyatē-piṇḍaḥ saṁstarō nāḍī ghanāśma kumbhī kūpaḥ kuṭī jēntākaśca||6||
ऊष्मस्वेदः पुनरष्टधा भिद्यते-पिण्डः संस्तरो नाडी ग़नाश्म कुम्भी कूपः कुटी जेन्ताकश्च||६||
🔊 Audio coming soon
ūṣmasvēdaḥ punarvakṣyamāṇapiṇḍādibhēdēnāṣṭavidhaḥ| ūṣmā vāṣpaḥ|
Adhikarana piNDasvedaH (7) · Śloka 7
tatra mr̥tkapālapāṣāṇalōṣṭalōhapiṇḍānagnivarṇān sandaṁśēna gr̥hītvāmbhasyamlē vā nimmajjayēt| tairārdrāvikavastrēṇa vēṣṭitaiḥ ślēṣmamēdōbhūyiṣṭhaṁ sarujamaṅgaṁ granthimadvā svēdayēt| pāṁsusikatāgavādipurīṣadhānyabusapulākapalalairvā- 'mlōtkvathitaiḥ pūrvavadvēṣṭitaiḥ gavādiśakr̥tārdrēṇa piṇḍī- kr̥tēnōpanāhadravyōtkārikākr̥saramāṁsapiṇḍairvā vātarōgē- ṣviti piṇḍasvēdaḥ| sa ēva saṅkarākhyaḥ||7||
तत्र मृत्कपालपाषाणलोष्टलोहपिण्डानग्निवर्णान् सन्दंशेन गृहीत्वाम्भस्यम्ले वा निम्मज्जयेत्| तैरार्द्राविकवस्त्रेण वेष्टितैः श्लेष्ममेदोभूयिष्ठं सरुजमङ्गं ग्रन्थिमद्वा स्वेदयेत्| पांसुसिकतागवादिपुरीषधान्यबुसपुलाकपललैर्वा- ऽम्लोत्क्वथितैः पूर्ववद्वेष्टितैः गवादिशकृतार्द्रेण पिण्डी- कृतेनोपनाहद्रव्योत्कारिकाकृसरमांसपिण्डैर्वा वातरोगे- ष्विति पिण्डस्वेदः| स एव सङ्कराख़्यः||७||
🔊 Audio coming soon
tatra mr̥tkapālapāṣāṇādīnagnivarṇān sandaṁśēnādāyāyaskārataptapiṇḍagrahaṇayantrēṇa gr̥hītvā svēdyadōṣādyapēkṣayāmbhasyamlē vā kāñjikaśuktādau nimajjayēt| atha tairnimajjanajātabāṣpairārdrēṇa dhānyāmlādisiktēnāvikavastrēṇōrṇapaṭṭēna samantādvēṣṭitairaṅgaṁ dēhaṁ sarujaṁ rujāyuktaṁ granthimadvā svēdayōgyaṁ svēdayēt| ślēṣmamēdōbhūyiṣṭhamaṅgaṁ sarujaṁ granthimadvā pāṁsvādibhiramlōtkvathitaiḥ piṇḍībhūtaiḥ pūrvavadēvārdrāvikavastravēṣṭitaiḥ svēdayēt| athavā tathāvidhamaṅgaṁ gavāśvādiśakr̥tārdrēṇāśuṣkēṇa svēdayēditi sambandhaḥ| vātarōgēśu va punarupanāhōtkārikādibhiḥ svēdayēt| vikalpaḥ pūrvāpēkṣaḥ| gavādikarīṣaṁ gavāśvādiśakr̥t| pulākākhyadhānyaviśēṣasya palālaḥ kakṣaṁ kēvalēna vā gavādyanyatamēna śakr̥tā| ādigrahaṇēnāśvagardabhahastyādīnāṁ grahaṇam| upanāhadravyōtkārikāḥ pūrvōktāḥ māṁsavēśavārādikr̥tā iti piṇḍasvēdaḥ prathamastasyaiva ca piṇḍasvēdasya saṅkara ityākhyā| ākhyā nāma|| 7||
Adhikarana saMstarasvedaH (8) · Śloka 8
yathārhasvēdadravyāṇi pihitamukhāyāṁ kumbhyāṁ samyagupasvēdya nivātaśaraṇaśayanasthē kiliñjē prastīryāvikakauśēya- vātaharapatrānyatamōttarapracchadē rauravājinaprāvārādiṣvava- cchannaṁ svēdayēditi saṁstarasvēdaḥ||8||
यथार्हस्वेदद्रव्याणि पिहितमुख़ायां कुम्भ्यां सम्यगुपस्वेद्य निवातशरणशयनस्थे किलिञ्जे प्रस्तीर्याविककौशेय- वातहरपत्रान्यतमोत्तरप्रच्छदे रौरवाजिनप्रावारादिष्वव- च्छन्नं स्वेदयेदिति संस्तरस्वेदः||८||
🔊 Audio coming soon
saṁstara ucyatē| dōṣādyapēkṣayā yathārhaṁ svēdadravyāṇyēraṇḍamūlādīni māṁsādīni ca pihitamukhāyāṁ sthagitamukhāyāṁ nirvivara mukhāyāṁ ukhāyāṁ sthālyāṁ svēdayēt| svēdasya ca nirvātē śaraṇē gr̥hē śayanaṁ kalpayēt| tasya śayanasyōpari kiliñjaḥ tānyukhāsvinnānyauṣadhāni prastāryāṇi| tēṣāṁ cōparyāvikādīnāmanyatamēna uttarapracchadaṁ kalpanīyam| ēvaṁ saṁstr̥tē kiliñjē sthitaṁ svēdyaṁ kauśēyādibhiḥ śōbhanaṁ kr̥ttvōparyavacchannaṁ svēdayēt| āvikamūrṇākr̥tam| kauśēyaṁ paṭṭam| vātaharāṇāmēraṇḍādīnāṁ patrāṇi tathōktāni| rauravaṁ paṭṭaviśēṣaḥ| iti saṁstarasvēdō dvitīya| saṁstaraṇarūpēṇa svēdanāt|| 8||
Adhikarana nADIsvedaH (9) · Śloka 9
pūrvavadēvōpasvēdyōkhāmukhē'nyāmukhāṁ nāḍīṁ mūlacchidrapra- māṇāpāRśvacchidrāmupasandhāyāvalipya ca pārśvacchidrasthayā nāḍyā śarēṣikāvaṁśadalakiliñjakarañjapatrānyatamakr̥tayā gajāgrahastasaṁsthānayā vyāmadīrghayā'dhyarddhavyāmadīrghayā vā svāyāmacaturbhāgāṣṭabhāgapariṇāhamūlāgrasrōtasā sarvatō vātaharapatrasaṁvr̥tachidrayā dvistrirvā vinamitayā sukhōpa- viṣṭasya svabhyaktaprāvr̥tē'ṅgē bāṣpamupaharēt| bāṣpō hyanr̥- jugāmī vihatacaṇḍavēgastvacamividahan sukhaṁ svēdayatīti nāḍīsvēdaḥ||9||
पूर्ववदेवोपस्वेद्योख़ामुख़ेऽन्यामुख़ां नाडीं मूलच्छिद्रप्र- माणापाऱ्श्वच्छिद्रामुपसन्धायावलिप्य च पार्श्वच्छिद्रस्थया नाड्या शरेषिकावंशदलकिलिञ्जकरञ्जपत्रान्यतमकृतया गजाग्रहस्तसंस्थानया व्यामदीर्ग़याऽध्यर्द्धव्यामदीर्ग़या वा स्वायामचतुर्भागाष्टभागपरिणाहमूलाग्रस्रोतसा सर्वतो वातहरपत्रसंवृतछिद्रया द्विस्त्रिर्वा विनमितया सुख़ोप- विष्टस्य स्वभ्यक्तप्रावृतेऽङ्गे बाष्पमुपहरेत्| बाष्पो ह्यनृ- जुगामी विहतचण्डवेगस्त्वचमिविदहन् सुख़ं स्वेदयतीति नाडीस्वेदः||९||
🔊 Audio coming soon
nāḍīsvēda ucyatē| pūrvavat saṁstarasvēdavadupasvēdyadravadravyapūrṇāyā ukhāyā mukhē'nyāṁ dvitīyāmukhāmupasandhāya tasyāḥ pārśvacchidrasthayā nāḍyā sañcāriṇaṁ bāṣpamupaharēt| sa bāṣpaḥ sukhaṁ svēdayēditi sambandhaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati-vātaharadravadravyapūrṇāmēkāmukhāṁ kārayēt| tasyā adhō'gniṁ prajvālayēt| tasyā ukhāyā upari dvitīyōkhā kalpanīyā| tasyāścōparibhavāyā adhaḥ chidrāṇi dvitīyōkhātō vāṣpasañcaraṇāya kāryāṇi| ukhayōśca sandhiḥ śālipiṣṭādinā lēpyaḥ| tasyāścōparisthitāyā ukhāyāḥ pārśvē dvitīyaṁ vakṣyamāṇanāḍīmūlapramāṇacchidraṁ kārayēt| tathā śarēṣikādisaṁstaraṇaracitā dairghyēṇa kēvalavyāmadīrghā sārdhavyāmadīrghā vā nāḍī kāryā| tasyāśca nāḍyāḥ svadīrghacaturbhāgapramāṇa vr̥ttatayā mūlē'ntaḥ-srōtaḥ kāryam| sā ca nāḍī yathākramēṇa gajāgrahastasadr̥śī kāryā| yathā svayāmādaṣṭabhāgavr̥ttaṁ agrasrōtaḥ tasyā bhavati| mūlasrōtasō'rdhapariṇāhamagrasrōtaḥ ityarthaḥ| gajāgrahastasadr̥śamukhā nāḍī vartulatvādaṅganāṁ naiva bāṣpāyatē| tathāvidhā nāḍī uparitanōkhāpārśvacchidrē nivēśyā| tasyāścōkhāyāḥ pihitamukhatvānnāḍīmukha ēvōṣmā bhavati| tasyā nāḍyā īṣikādyudbhavatvādyāni chidrāṇi tairbāṣpanirgamaparihārāya sarvatō vātaharadravyapatrairvēṣṭanam| sā ca nāḍī dvau vārau trīn vā vārān vinamitā karabhagrīvānukārēṇa kuṭilīkr̥tā kāryā| tayaivambhūtayā nāḍyā sukhōpaviṣṭasya puruṣasya svēdayōgyē'ṅgē svabhyaktaprāvr̥ttē vāṣpamupaharēt| tathāvidhō vāṣpō hyanr̥jugāmitvādvihatacaṇḍavēgatvāttvacamavidahan sukhaṁ svēdayatīti nāḍīsvēdastr̥tīyaḥ|| 9||
Adhikarana ghanAshmasvedaH (10) · Śloka 10
puruṣāyāmamātramadhikaṁ vā ghanaṁ samaṁ ca śilātalaṁ bhūpradēśaṁ vā vātaharadārudīptēnāgninā sarvatastāpayitvā'gnimapō- hyōṣṇōdakāmlādibhirabhyukṣya yathōktapracchadē saṁstaravatsvē- dayēditi ghanāśmasvēdaḥ||10||
पुरुषायाममात्रमधिकं वा घनं समं च शिलातलं भूप्रदेशं वा वातहरदारुदीप्तेनाग्निना सर्वतस्तापयित्वाऽग्निमपो- ह्योष्णोदकाम्लादिभिरभ्युक्ष्य यथोक्तप्रच्छदे संस्तरवत्स्वे- दयेदिति घनाश्मस्वेदः||१०||
🔊 Audio coming soon
ghanāśmasvēda ucyatē-puruṣētyādi| puruṣāyāmamātraṁ sārdhastatrayamātramatō'pi vā kiñcidadhikapramāṇaṁ śilātalaṁ ghanamabhaṅguraṁ samamanimnōtratamēvaṁvidhaṁ vā pramāṇaguṇābhyāṁ bhūpradēśaṁ sarvatōdikkamuparyadhaśca vātaharadārvagninā pratāpya agnimanantaramapōhyānyataḥ kr̥tvā tattaptaṁ śilātalaṁ bhūpradēśaṁ vā uṣṇōdakēnāmlādibhiśca kāñjikamūtrādibhirabhiṣicya yathōktapracchadē pūrvōktavātaharapatrapracchadē saṁstarasvēdōktaprakārēṇa svēdayēditi ghanāśmasvēdaścaturthaḥ|| 10||
Adhikarana kumBIsvedaH (11) · Śloka 2
pūrvavatsvēdadravyāṇi kumbhyāmuktvāthyāśliṣyōpaviṣṭasta- dvadūṣmaṇaṁ gr̥hṇīyāt| bhūmau vā tāṁ nikhāya tadūrdhvamāsanaṁ śayanaṁ vā nātighanapracchadaṁ paritaḥ pralambamānakuthākamba- lagōṇikaṁ nidhāya tatrasthasyōṣmāṇaṁ gr̥hṇataḥ kumbhyāmagni- varṇānayōguḍānupalāṁśca śanirnimijjayēditi kumbhasvēdaḥ||2||
पूर्ववत्स्वेदद्रव्याणि कुम्भ्यामुक्त्वाथ्याश्लिष्योपविष्टस्त- द्वदूष्मणं गृह्णीयात्| भूमौ वा तां निख़ाय तदूर्ध्वमासनं शयनं वा नातिग़नप्रच्छदं परितः प्रलम्बमानकुथाकम्ब- लगोणिकं निधाय तत्रस्थस्योष्माणं गृह्णतः कुम्भ्यामग्नि- वर्णानयोगुडानुपलांश्च शनिर्निमिज्जयेदिति कुम्भस्वेदः||२||
🔊 Audio coming soon
kumbhasvēda ucyatē-pūrvavadityādi| pūrvavannāḍīsvēdavat svēdadravyāṇi kumbhyāmuktvāthya tāṁ kumbhīmāśliṣya upaviṣṭaḥ san asyāḥ kumbhyā ūṣmāṇaṁ gr̥hṇīyādityēkaḥ prakāraḥ kumbhasvēdasya| athavā vātaharakvāthapūrṇā kumbhīṁ bhūmiṁ khanitvā nidhāya tasyā upari śayanaṁ jānumātrōccamāsanaṁ vā nidhēyam| tasmiṁśca nātighanaṁ pracchadaṁ kuthādyanyatamaṁ sarvatōdikkamābhūmisaṁyōgāt pralambamānaṁ kāryam| tatra tasmiñchayana āsanē vā sthitasya puruṣasyōṣmāṇamadhaḥsthitakumbhīsaṁkrāntaṁ gr̥hṇatarastasyāṁ kumbhyāṁ vāṣpāparikṣayāya punaḥ punaragnitaptānayaḥ piṇḍān taptāṁścōpalān nimajjayēditi kumbhīsvēdaḥ pañcamaḥ|| 11||
Adhikarana kUpasvedaH (12) · Śloka 12
śayanasyādhōvistāradviguṇakhātē kūpē vātaharadārukarīṣā- nyatarapūrṇadagdhē vigatadhūmē svāstīrṇaśayanasthaṁ svēdayēditi kūpasvēdaḥ||12||
शयनस्याधोविस्तारद्विगुणख़ाते कूपे वातहरदारुकरीषा- न्यतरपूर्णदग्धे विगतधूमे स्वास्तीर्णशयनस्थं स्वेदयेदिति कूपस्वेदः||१२||
🔊 Audio coming soon
śayanasyētyādinā kūpasvēda ucyatē| śayanasyādhōvistārād dviguṇamadhaḥkhātaṁ kūpaṁ kr̥tvā vātaharairdravyaiḥ karīṣēṇa gōmayēna ca pūrṇaṁ kr̥tvā tatō vidagdhaṁ kr̥tvā vigatadhūmaṁ ca jñātvā tasyōparisthaśayyāyāṁ tiṣṭhantaṁ svēdayēditi| vistārasya ca śayanāntasamatvaṁ sāmarthyalabhyamiti kūpasvēdaḥ ṣaṣṭhaḥ|| 12||
Adhikarana kuTIsvedaH (13) · Śloka 13
kuṭīṁ nātyuccavistārāṁ vr̥ttāmacchidrāmupanāhakalkaghana- pradigdhakuḍyāṁ sarvatō vidhūmapradīptakhadirāṅgārapūrṇahasanti- kāsamūhaparivr̥tāṁ vidhāya tanmadhyē ca śayyāṁ tatrasthaṁ svēdayēditi kuṭīsvēdaḥ||13||
कुटीं नात्युच्चविस्तारां वृत्तामच्छिद्रामुपनाहकल्कग़न- प्रदिग्धकुड्यां सर्वतो विधूमप्रदीप्तख़दिराङ्गारपूर्णहसन्ति- कासमूहपरिवृतां विधाय तन्मध्ये च शय्यां तत्रस्थं स्वेदयेदिति कुटीस्वेदः||१३||
🔊 Audio coming soon
kuṭīṁ nātyuccētyādinā kuṭīsvēda ucyatē| nātyuccavistārāṁ kuṭīṁ vidhāya tasyāśca kuṭyā madhyē śayyāṁ vidhāya tatrasthaṁ puruṣaṁ svēdayēt| kimbhūtāṁ kuṭīmāha-vr̥ttāmantaḥ kōṇarahitāṁ chidraiśca rahitām| tathā pūrvōktānāṁ upanāhasvēdadravyāṇāṁ kalkēna ghanapradigdhamabhitaḥ kuḍyaṁ yasyāḥ sā tathāvidhā| kimbhūtāṁ śayyāṁ sarvatōdikkaṁ khadiradārvaṅgāpurṇābhirvidhūmābhirhasantikābhiragniśakaṭībhiḥ parivr̥tāmiti kuṭīsvēdaḥ saptamaḥ||
Adhikarana jentAkasvedaH (14) · Śloka 14
atha jēntākaṁ cikīrṣurbhūmiṁ parīkṣēta| pūrvasyāmuttarasyāṁ vā diśi guṇavati praśastabhūmibhāgē| dēśē kr̥ṣṇamr̥ttikē vā suvarṇavarṇamr̥ttikē paridhāpuṣkariṇyādīnāṁ jalāśayā- nāmanyatamasya kūlē| dakṣiṇē paścimē vā sutīrthē sama- suvibhaktabhūmibhāgē| saptāṣṭau vā'ratnīḥ parikramyōdakāt prāṅmukhamudaṅmukhaṁ vā'bhimukhatīrthaṁ kūṭāgāraṁ kārayēt| utsēdhavistārataḥ paramaratnayaḥ ṣōḍaśasamantātsuvr̥ttaṁ mr̥tka- rmasampannamanēkavātāyanam| asya kūṭāgārasyantaḥ sama- ntatō bhittimaratnivistārōcchrāyāṁ piṇḍikāṁ kārayē- dākaVvāṭāt| madhyē cāsya kūṭāgārasya kiṣkumuktaṁ dvi- puruṣapramāṇaṁ mr̥nmayaṁ kandusaṁsthānaṁ bahusūkṣmacichdramaṅgāra- kōṣṭhakastambhaṁ sāpidhānaṁ kārayēt| taṁ ca khādirāṇāṁ aśvakarṇānāṁ vā kāṣṭhānāṁ pūrayitvā dīpayēt| sa yadā jānīyātsādhudagdhāni kāṣṭhāni vigatadhūmānyavataptaṁ sarvamagninā tadagnigr̥haṁ svēdayōgyēna cōṣmaṇā yuktamiti| tatrainaṁ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṁ vastrāvacchannaṁ pravēśayēt| anuśiṣyāt saumya, praviśa kalyāṇāyārōgyāya ca| praviśya caināṁ piṇḍikāmāruhya pārśvāparapārśvābhyāṁ yathā- sukhaṁ śayīthāḥ| na ca tvarayā svēdamūrcchāparitēnāpi piṇḍikaiṣā vimōktavyā prāṇōcchravāsāt| bhraśyamānō hyataḥ piṇḍikāvakāśād dvāramanadhigacchan svēdamūrcchā- parītatayā sadyaḥ prāṇān jahyāḥ| tasmāt piṇḍikā- mēnāṁ na kathañcana muñcēthāḥ| tvaṁ yadā jānīyāḥ vigatā- bhiṣyandamātmānaṁ samyak prasrutasvēdapicchaṁ sarvasrōtō- vimuktaṁ laghubhutamapagatavibandhastambhasuptivēdanāgaurava- miti| tataḥ piṇḍikānusārēṇa dvāraṁ prapadyēthāḥ| niṣkramya ca cakṣuṣōḥ paripālanārthamatisvinnō'pi na sahasā śītō- dakamanupraviśēthāḥ| samyak svinnastvapagatasantāpaklamō muhūrtātsukhōṣṇēna vāriṇā yathānyāyaṁ pariṣiktō'śnīyā- diti jēntākasvēdaḥ||14||
अथ जेन्ताकं चिकीर्षुर्भूमिं परीक्षेत| पूर्वस्यामुत्तरस्यां वा दिशि गुणवति प्रशस्तभूमिभागे| देशे कृष्णमृत्तिके वा सुवर्णवर्णमृत्तिके परिधापुष्करिण्यादीनां जलाशया- नामन्यतमस्य कूले| दक्षिणे पश्चिमे वा सुतीर्थे सम- सुविभक्तभूमिभागे| सप्ताष्टौ वाऽरत्नीः परिक्रम्योदकात् प्राङ्मुख़मुदङ्मुख़ं वाऽभिमुख़तीर्थं कूटागारं कारयेत्| उत्सेधविस्तारतः परमरत्नयः षोडशसमन्तात्सुवृत्तं मृत्क- र्मसम्पन्नमनेकवातायनम्| अस्य कूटागारस्यन्तः सम- न्ततो भित्तिमरत्निविस्तारोच्छ्रायां पिण्डिकां कारये- दाकVवाटात्| मध्ये चास्य कूटागारस्य किष्कुमुक्तं द्वि- पुरुषप्रमाणं मृन्मयं कन्दुसंस्थानं बहुसूक्ष्मचिछ्द्रमङ्गार- कोष्ठकस्तम्भं सापिधानं कारयेत्| तं च ख़ादिराणां अश्वकर्णानां वा काष्ठानां पूरयित्वा दीपयेत्| स यदा जानीयात्साधुदग्धानि काष्ठानि विगतधूमान्यवतप्तं सर्वमग्निना तदग्निगृहं स्वेदयोग्येन चोष्मणा युक्तमिति| तत्रैनं वातहराभ्यङ्गाभ्यक्तगात्रं वस्त्रावच्छन्नं प्रवेशयेत्| अनुशिष्यात् सौम्य, प्रविश कल्याणायारोग्याय च| प्रविश्य चैनां पिण्डिकामारुह्य पार्श्वापरपार्श्वाभ्यां यथा- सुख़ं शयीथाः| न च त्वरया स्वेदमूर्च्छापरितेनापि पिण्डिकैषा विमोक्तव्या प्राणोच्छ्रवासात्| भ्रश्यमानो ह्यतः पिण्डिकावकाशाद् द्वारमनधिगच्छन् स्वेदमूर्च्छा- परीततया सद्यः प्राणान् जह्याः| तस्मात् पिण्डिका- मेनां न कथञ्चन मुञ्चेथाः| त्वं यदा जानीयाः विगता- भिष्यन्दमात्मानं सम्यक् प्रस्रुतस्वेदपिच्छं सर्वस्रोतो- विमुक्तं लग़ुभुतमपगतविबन्धस्तम्भसुप्तिवेदनागौरव- मिति| ततः पिण्डिकानुसारेण द्वारं प्रपद्येथाः| निष्क्रम्य च चक्षुषोः परिपालनार्थमतिस्विन्नोऽपि न सहसा शीतो- दकमनुप्रविशेथाः| सम्यक् स्विन्नस्त्वपगतसन्तापक्लमो मुहूर्तात्सुख़ोष्णेन वारिणा यथान्यायं परिषिक्तोऽश्नीया- दिति जेन्ताकस्वेदः||१४||
🔊 Audio coming soon
athētyādinā jēntākalakṣaṇamucyatē| athētyānantaryē maṅgalē vā| jēntākasvēdaṁ cikīrṣarvaidyastadyōgyāṁ bhūmiṁ parīkṣēta| prāpya cōcyamānasambhavāṁ bhūmiṁ tatra vāstukalpanayā pūrvasyāṁ diśyuttarasyāṁ vā vartamānasya puṣkariṇyādīnāṁ jalāśayānaṁ madhyādanyatamasya jalāśayasya pūrvadigapēkṣayā dakṣiṇē paścimē vā kūlē kūṭāgāraṁ kārayēt| kūṭāgāramiti nāma| kimbhūtē kūla āha-sutīrthē śōbhanaṁ tīrthaṁ jalāvarataṇasōpānamārgō yasmin| tathā samaḥ suvibhaktaśca bhūmibhāgō yasmin kūlē tasmin jalāśayakūlē| udakātsaptāṣṭau vā aratnīrapakramyātikramya kūṭāgāraṁ kārayēditi sambandhaḥ| kimbhūtaṁ kūṭāgāram| prāṅmukhaṁ pūrvābhimukhadvāraṁ udaṅmukhamuttarābhimukhadvāraṁ vā| tacca kūṭāgāramantaḥ uccaistvēna vistārēṇa ca paramaratnayaḥ ṣōḍaśa| tacca kāṣṭhāsambhavādāturādyapēkṣayā svalpamapi kārayēditi jñāpanārthē paragrahaṇam| ṣōḍaśāratnītō'dhikaṁ na kāryamityarthaḥ| samantātsuvr̥ttakusūlākr̥tiḥ| mr̥tkarmaṇā bhittilēpādinā samyak sampannam| anēkāni vātāyanāni gavākṣāṇi yatra tattathāvidham| tairhi prathamaṁ dhūmabāṣpau nissarataḥ| asya ca athōktasya kūṭāgārasyāntaḥ piṇḍikāṁ kārayēditi sambandhaḥ| kvētyāha-samantatō bhittim| kimpramāṇamityāha-aratnivistārōcchrayām| prasāritāṅgulirukūrparādāmadhyamāṅguliprāntāddhastō'ratniḥ| tēna mita ucchrāyō vaipulyaṁ ca yasyāḥ sā tathāvidhā| kimavadhi tāṁ kārayēdityāha-ākavāṭāt| kavāṭaṁ dvārapakṣaḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati| ēkasmād dvārapakṣādārabhya bhittimanusaran aratnivistārōcchrāyāṁ piṇḍikāṁ kārayēt| yāvat parivr̥tya dvitīyō dvārapakṣaḥ| asya ca kūṭagārasya madhyē kandūsaṁsthānaṁ mr̥nmayamaṅgārakōṣṭhakastambhaṁ kārayēditi sambandhaḥ| kandū mr̥nmayyanupanaddhapaṭahākr̥tirbhavati| taṁ ca stambhamantaḥpiṇḍikātaḥ kiṣkumātraṁ tyaktvā madhyē aunnatyēna dvipuruṣapramāṇaṁ saptahastamātraṁ kārayēt| kiṣkurhastacatuṣṭayam| taṁ cāṅgārastambhamantaḥ khādirāṇāmāśvakarṇānāṁ vā kāṣṭhānāṁ pūrayitvā dīpayēt| tataśca bhiṣagyadā sādhu dagdhāni kāṣṭhānītyēvamādi jānīyāt tadā tamāturaṁ vātaharābhyaṅgābhyaktagātraṁ tasmin kūṭāgārē pihitavātāyanatvāt svēdayōgyē pravēśayannanuśiṣyāt| kimityāha-saumyētyādi| saumyētyāmantraṇam| kalyāṇāyārōgyāya cētyāśīrvādaḥ| hē saumya| asmin kūṭāgārē'ntaḥpraviśya piṇḍakāmadhiruhya tasyāṁ piṇḍlikāyāṁ tvaṁ pārśvaparapārśvābhyāṁ yathāsukhaṁ śayīthāḥ| tvayā ca saumya svēdamūrcchōpataptēnāpi piṇḍikaiṣā na mōktavyā| yataḥ piṇḍikāvakāśādatō bhraśyan svēdamūrcchāparītatvēna ca dvāraṁ prāptumaśaknuvan bhavānatraiva prāṇān jahyāt| tataḥ piṇḍikāṁ kathañcana na muñcēt| sa cāturō yadā vigatābhiṣyandatvādiyuktamātmānaṁ jānīyāt| tatō'nantaraṁ piṇḍikānusārēṇa dvāraṁ pratipadyēt| vigatābhiṣyandaṁ vicchinnāsrāvam| samyaksrutē svēdapicchē yatastaṁ tathāvidham| tataśca dvārānniṣkramyātisvinnō'pi svēdātiyōgayuktō'pi sahasā jhaṭiti śītōdakaṁ na praviśēt| cakṣuṣōḥ paripālakatvāt| tēnaitaduktaṁ bhavati| svēdātiyōgarōgōdbhavastambhanāya cakṣuṣaḥ pratighātabhayād jhatiti śītōdakamanantarōktavyādhyādistambhanaṁ na praviśēt| tasmāt svēdātiyōgē śītōdakaṁ praviśēnna tu jhaṭiti| svēdasamyagyōgē tu muhūrtamātrēṇāpagatasvēdatā paklamaḥ san sukhōṣṇēna vāriṇā yathānyāyaṁ pariṣiktaḥ snātaḥ yathōcitamāhāramaśnīyāt| uṣṇāmbunādhaḥ kāyasyētyādisnānanyāyaḥ| iti jēntākasvēda uktaḥ|| 14||
Adhikarana tApAdInAM doShavesheShe prayoganirdeshaH (15) · Śloka 15
tēṣāṁ viśēṣatastāpōṣmasvēdau kaphē prayōjayēt| upa- nāhamanilē kiñcitpittasaṁsr̥ṣṭē'nyatarasmin dravamiti||15||
तेषां विशेषतस्तापोष्मस्वेदौ कफे प्रयोजयेत्| उप- नाहमनिले किञ्चित्पित्तसंसृष्टेऽन्यतरस्मिन् द्रवमिति||१५||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ cānantarōktānāṁ svēdānāṁ madhyē tāpasvēda uṣmasvēdaśca kaphē'dhikē prayōjyau| upanāhanāmā svēdō'nilē vāyāvadhikē yōjyaḥ| anyatarasmin prākr̥tē kaphē'nilē vā kiñcit stōkēna pittēna saṁsr̥ṣṭē dravassvēdō yōjyaḥ| ityāgnēyāḥ svēdāḥ| ētēṣvagninā yōgaḥ|| 15||
Adhikarana anagnisvedaH (16) · Śloka 16
anāgnēyaṁ punarmēdaḥkaphāvr̥tē vāyau| nivātasadanaguru- prāvaraṇabahumadyapānavyāyāmakṣudātapaniyuddhādhvabhārabhara- ṇāmarṣabhayaiḥ| upanāhañca pittānvayē pūrvōktēnaiva vidhinā- 'gnirahitamiti||16||
अनाग्नेयं पुनर्मेदःकफावृते वायौ| निवातसदनगुरु- प्रावरणबहुमद्यपानव्यायामक्षुदातपनियुद्धाध्वभारभर- णामर्षभयैः| उपनाहञ्च पित्तान्वये पूर्वोक्तेनैव विधिना- ऽग्निरहितमिति||१६||
🔊 Audio coming soon
anāgnēyō'gniyōgaṁ vinā śaktyaiva svēdayati| taṁ ca mēdasā kaphēna vāvr̥tē vāyau prayōjayēt| sa cānāgnēyō nivātasadanādibhirbhavati| nivātasadanaṁ niṣiddhavāyupravēśaṁ vēśma| niyuddhaṁ bāhuyuddhamasidhanuṣkāṇḍādinā| tathāvidha ēva vāyau pittānvayē pittamiśrē'nantarōktamupanāhamagnisaṁskārarahitaṁ yōjayēt|| 16||
Adhikarana svedavidhiH (17) · Śloka 17
bhavati cātra- nivātē'ntarbahiḥsnigdhō jīrṇānnaḥ svēdamācarēt| vyādhivyādhitadēśarttuvaśānmadhyavarāvaram| kaphārtō rūkṣaṇaṁ rūkṣō rūkṣasnigdhaṁ kaphānilē| āmāśayagatē vāyau kaphē pakvāśayāśiśritē| rūkṣapūrvaṁ tathā snēhapūrvaṁ sthānānurōdhataḥ| alpaṁ vaṅkṣaṇayōḥ svalpaṁ dr̥ṅmuṣkahr̥dayē na vā| padmōtpalādibhiḥ saktupiṇḍyā vā''cchādya cakṣuṣī| śītairmuktāvalīpadmakumudōtpalabhājanaiḥ| muhuḥ karaiśca tōyārdraiḥ svidyatō hr̥dayaṁ spr̥śēt||17||
भवति चात्र- निवातेऽन्तर्बहिःस्निग्धो जीर्णान्नः स्वेदमाचरेत्| व्याधिव्याधितदेशर्त्तुवशान्मध्यवरावरम्| कफार्तो रूक्षणं रूक्षो रूक्षस्निग्धं कफानिले| आमाशयगते वायौ कफे पक्वाशयाशिश्रिते| रूक्षपूर्वं तथा स्नेहपूर्वं स्थानानुरोधतः| अल्पं वङ्क्षणयोः स्वल्पं दृङ्मुष्कहृदये न वा| पद्मोत्पलादिभिः सक्तुपिण्ड्या वाऽऽच्छाद्य चक्षुषी| शीतैर्मुक्तावलीपद्मकुमुदोत्पलभाजनैः| मुहुः करैश्च तोयार्द्रैः स्विद्यतो हृदयं स्पृशेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
bhavati cātrēti tantrarītiḥ| nivātē dēśē svēdamācarēt| kimbhūtaḥ antaḥsnēhapānēna bahiścābhyaṅgādinā snigdhaḥ| tathā jīrṇānnaḥ| yasya hyastanamannaṁ jīrṇam| kimbhūtaṁ svēdamācarēdityāha-vyādhītyādinā| tēnaitaduktaṁ bhavati-vyādhyapēkṣayā, vyādhitāpēkṣayā, dēśāpēkṣayā, r̥̄tvapēkṣayā ca| yathāvidha ēva yōgyō madhyō vā| vara utkr̥ṣṭō vā avarō'lpō vā svēdastamācarēditi sambandhaḥ| tathā yaḥ puruṣaḥ kaphēnārtaḥ sa rūkṣaḥ san svēdamācarēt| na tvantarbahiḥsnigdhaḥ| kimbhūtaṁ svēdamāha-rūkṣaṇaṁ kaphārtē svēdādau snēhō na yōjyaḥ| nāpi snigdhasvēdaḥ| tathā kaphānilē vātaślēṣmaṇi rūkṣasnigdhaṁ svēdamācarēdyaḥ kēnacidaṁśēna rūkṣaḥ kēnacit snigdhastamiti| athavā paryāyēṇa rūkṣasnigdham| tathā āmāśayagatē vāyau kaphē ca pakvāśayagatē yathāsaṅkhyēna rūkṣapūrvaṁ snigdhapūrvaṁ ca svēdamācarēditi sambadhyatē| tēnaiduktaṁ bhavati-āmāśayagatē vāyāvādau rūkṣasvēda ācaraṇīyaḥ| paścāt snigdhaḥ| tathā kaphē pakvāśayagatē ādau snigdhasvēdaḥ paścādrūkṣa iti| kuta ēvaṁ niyama ityāha-sthānānurōdhataḥ vāyurhyāmāśaya āgantuḥ| tacca sthānaṁ ślēṣmaṇaḥ| atastadanurōdhāt tatrādau rūkṣaṇamēva yōjyam| ētadviparītaṁ kaphē yōjyam| alpaṁ vaṅkṣaṇayōḥ svēdamācarēditi sambandhaḥ| dr̥ṣṭau nētrē muṣkahr̥dayayōśca svalpamatyantēnālpaṁ svēdamācarēt| naiva vā sarvasarvikayā hr̥dādiṣu svēdamācarēt| tathā padmōtpalādibhiḥ svabhāvaśītaiḥ saktupiṇḍyā vā cakṣuṣī ācchādya svēdamācarēditi sambandhaḥ| tathā sarvasya svidyatō muktāvalyādibhiḥ śītasaṁskārēṇa śītatarairhr̥dayaṁ saṁspr̥śēta|| 17||
Adhikarana samyaksvinnalakShaNaM tatra kRutya~jca (18) · Śloka 18
śītaśūlakṣayē svinnō jātē'ṅgānāṁ ca mārdavē| syācchanairmr̥ditaḥ snātastataḥ snēhavidhiṁ bhajēt||18||
शीतशूलक्षये स्विन्नो जातेऽङ्गानां च मार्दवे| स्याच्छनैर्मृदितः स्नातस्ततः स्नेहविधिं भजेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
svēdasya samyagyōgātiyōgalakṣaṇaṁ cikirṣuridamāha-śītaśūlētyādi| śītē śūlē ca kṣīyamāṇē mārdavē cāṅgānāṁ jātē puruṣaḥ samyak svinnaḥ syāditi samyagyōgaḥ| ēvaṁvidhē lakṣaṇē'dhigatē'nantaraṁ puruṣō mr̥ditaḥ snātaḥ san uṣṇōdakōpacārītyādikaṁ snēhavidhiṁ bhajēt|| 18||
Adhikarana svedAtiyogalakShaNantatropacArashca (19) · Śloka 19
pittāsrakōpatr̥ṇmūrcchāsvarāṅgasadanabhramāḥ| sandhipīḍājvaraḥ śyāvaraktamaṇḍaladarśanam| svēdātiyōgācchardiśca tatra stambhanamauṣadham| viṣakṣārāgnyatīsāracchardimōhāturēṣu ca||19||
पित्तास्रकोपतृण्मूर्च्छास्वराङ्गसदनभ्रमाः| सन्धिपीडाज्वरः श्यावरक्तमण्डलदर्शनम्| स्वेदातियोगाच्छर्दिश्च तत्र स्तम्भनमौषधम्| विषक्षाराग्न्यतीसारच्छर्दिमोहातुरेषु च||१९||
🔊 Audio coming soon
svēdasyā'tiyōgāttu pittāsrakōpādayō bhavanti| sadanaśabdaḥ svarāṅgābhyāṁ sambadhyatē| śyāvāni raktāni ca maṇḍalānyagrata āturaḥ paśyati| tatra svēdātiyōgarōgōdbhavē vakṣyamāṇaṁ stambhanamauṣadhaṁ bhavati| na kēvalaṁ svēdātiyōgē stambhanamauṣadhaṁ yāvadviṣādyāturē'pi stambhanamauṣadham| āturagrahaṇamētadrōgaprasaktyupalakṣaṇārtham| tathā cāmātisārē stambhanasyāpathyatvaṁ vakṣyati|
Adhikarana svedana-stamBana-sAmAnyalakShaNam (20) · Śloka 20
svēdanaṁ guru tīkṣṇōṣṇaṁ prāyaḥ stambhanamanyathā| dravasthirasarasnigdharūkṣasūkṣmaṁ ca bhēṣajam| svēdanaṁ stambhanaṁ ślakṣṇarūkṣasūkṣmasaradravam| prāyastiktaṁ kaṣāyaṁ ca madhuraṁ ca samāsataḥ||20||
स्वेदनं गुरु तीक्ष्णोष्णं प्रायः स्तम्भनमन्यथा| द्रवस्थिरसरस्निग्धरूक्षसूक्ष्मं च भेषजम्| स्वेदनं स्तम्भनं श्लक्ष्णरूक्षसूक्ष्मसरद्रवम्| प्रायस्तिक्तं कषायं च मधुरं च समासतः||२०||
🔊 Audio coming soon
svēdanamityādinā svēdanastambhanayōḥ sāmānyēna lakṣaṇaṁ karōti| yad guru tīkṣṇamuṣṇaṁ ca tatsarvaṁ svēdanaṁ bhavati| atō'nyathaitadviparyayēṇa laghu mandaṁ śītaṁ ca sarvaṁ stambhanaṁ bhavati| tathā dravātiyuktaṁ bhēṣajaṁ svēdanam| ślakṣṇatvādiyuktaṁ stambhanaṁ sararūkṣasūkṣmadravāṇāṁ saṁskārayōgādivaśēnōbhayarūpatvam| tathā yatkiñcinmadhuraṁ tiktaṁ kaṣāyaṁ ca tat stambhanam| prāyōgrahaṇaṁ kvacit vyabhicārapradarśarnārthamiti samāsataḥ saṅkṣēpataḥ stambhanalakṣaṇam|
Adhikarana samyakstamBitAtistamBitalakShaNAni (21) · Śloka 21
stambhitaḥ syādbalē labdhē yathōktāmayasaṅkṣayāt| stambhatvaksnāyusaṅkōcakampahr̥dvāgdhanugrahaiḥ| pādauṣṭhatvakkaraiḥ śyāvairatistambhitamādiśēt||21||
स्तम्भितः स्याद्बले लब्धे यथोक्तामयसङ्क्षयात्| स्तम्भत्वक्स्नायुसङ्कोचकम्पहृद्वाग्धनुग्रहैः| पादौष्ठत्वक्करैः श्यावैरतिस्तम्भितमादिशेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ prāsaṅgikasya stambhanasya samyagyōgātiyōgalakṣaṇamucyatē-stambhita ityādi| balē labdhē stambhyānāṁ cāmayānāṁ parikṣayē stambhanasamyagyōgō vijñēyaḥ| aṅgastambhatvaksaṅkōcādibhiḥ stambhanātiyōgō vijñēyaḥ|| 21||
Adhikarana asvedyAsteShAmevAtyayike mRudusvedavidhishca (22) · Śloka 22
na svēdayēdatisthūlarūkṣadurbalamūrcchitān| stambhanīyakṣatakṣīṇakṣāmamadyavikāriṇaḥ| timirōdaravīsarpakuṣṭhaśōṣāḍhyarōgiṇaḥ| pītadugdhadadhisnēhamadhūn kr̥tavirēcanān| bhraṣṭadagdhagudaglānikrōdhaśōkabhayārditān| kṣuttr̥ṣṇākāmalāpāṇḍumēhinaḥ pittapīḍitan| garbhiṇī puṣpitāṁ sūtāṁ mr̥du vātyayikē gadē||22||
न स्वेदयेदतिस्थूलरूक्षदुर्बलमूर्च्छितान्| स्तम्भनीयक्षतक्षीणक्षाममद्यविकारिणः| तिमिरोदरवीसर्पकुष्ठशोषाढ्यरोगिणः| पीतदुग्धदधिस्नेहमधून् कृतविरेचनान्| भ्रष्टदग्धगुदग्लानिक्रोधशोकभयार्दितान्| क्षुत्तृष्णाकामलापाण्डुमेहिनः पित्तपीडितन्| गर्भिणी पुष्पितां सूतां मृदु वात्ययिके गदे||२२||
🔊 Audio coming soon
na svēdayēdityādinā svēdapratiṣēdha ucyatē| yaḥ stambhanīyatvēnōktaḥ sa na svēdyaḥ| madyavikārō madātyayōktō dhvaṁsakavikṣayādiḥ| āḍhyarōgō vātaśōṇitam| pītā dugdhādayō yaistatkālamajīrṇē dugdhādau svēdō varjanīyaḥ| kr̥tavirēcanasyābalalābhāt svēdō na yōjyaḥ| tathā bhraṣṭagudān dagdhagudāṁśca kṣārādinā na svēdayēt| atisthūlādayaḥ sūtāntāḥ na svēdyā iti yadyapyuktaṁ tathāpyātyayikē viṣūcikādau svēdārhē gadē atisthūlādīn mr̥du svēdayēt|| 22||
Adhikarana svedyaH (23) · Śloka 23
śvāsakāsapratiśyāyahidhmādhmānavibandhiṣu| svarabhēdānilavyādhipakṣāghātāpatānakē| a~hggamardakaṭīpāRśvapr̥ṣṭhakukṣihanugrahē| mahattvē muṣkayōḥ khalyāmāyāmē vātakaṇṭakē| mūtrakr̥cchrārbudagranthiśukrāghātāḍhyamārutē| vēpathuśvayathusvāpastambhajr̥mbhāṅgagauravē| karṇamanyāśiraḥ kōṣṭhajaṅghāpādōrurukṣu ca| svēdaṁ yathāyathāṁ kuryāttadauṣadhavibhāgataḥ||23||
श्वासकासप्रतिश्यायहिध्माध्मानविबन्धिषु| स्वरभेदानिलव्याधिपक्षाग़ातापतानके| अ~ह्ग्गमर्दकटीपाऱ्श्वपृष्ठकुक्षिहनुग्रहे| महत्त्वे मुष्कयोः ख़ल्यामायामे वातकण्टके| मूत्रकृच्छ्रार्बुदग्रन्थिशुक्राग़ाताढ्यमारुते| वेपथुश्वयथुस्वापस्तम्भजृम्भाङ्गगौरवे| कर्णमन्याशिरः कोष्ठजङ्ग़ापादोरुरुक्षु च| स्वेदं यथायथां कुर्यात्तदौषधविभागतः||२३||
🔊 Audio coming soon
śvāsakāsādayastvavaśyaṁ svēdyāḥ| ēṣāṁ śvāsakāsādīnāṁ yathāyathaṁ svēdaṁ kuryāt| kathaṁ āha-tadauṣadhavibhāgataḥ| tēnaitaduktaṁ bhavati-yadā śvāsē svēda upayujyatē tadā śvāsōktairēvauṣadhaiḥ svēda upayōjyaḥ| ēvaṁ kāsādīnāmapi svaiḥ svairauṣadhairvācyam| grahaśabdasya kaṭyādibhiḥ sambandhaḥ| śukrāghātaḥ śukrarōdhaḥ| rukśabdasya karṇādibhiḥ sambandhaḥ|| 23||
Adhikarana svedanottaravidhiH (24) · Śloka 24
svinnō'nnaṁ pathyamaśnīyād dōṣarōgānurōdhataḥ| tadahaḥ svinnasarvāṅgō vyāyāmaṁ sutarāṁ tyajēt||24||
स्विन्नोऽन्नं पथ्यमश्नीयाद् दोषरोगानुरोधतः| तदहः स्विन्नसर्वाङ्गो व्यायामं सुतरां त्यजेत्||२४||
🔊 Audio coming soon
ētēṣu ca svēdyēṣu vyādhiṣu svinnaḥ san pathyamannamaśnīyādityarthaḥ| tathā yaśca jēntākādinā sarvāṅgasvinnaḥ san tadahaḥ svēdōpayōgadivasamēkaṁ sutarāṁ vyāyāmaṁ varjayēt| anyēṣvapyahassu ābalalābhād vyāyāmatyāgapradarśanārthaṁ sutarāṁ grahaṇam|
Adhikarana samyaksvinnalakShaNaM (25) · Śloka 25
agnērdīptiṁ mārdavaṁ tvakprasādaṁ bhaktaśraddhāṁ srōtasāṁ nirmalatvam| kuryāt svēdō jāḍyatandrāpahāraṁ stabdhān sandhīṁścēṣṭayatyāśu cāsya||25||
अग्नेर्दीप्तिं मार्दवं त्वक्प्रसादं भक्तश्रद्धां स्रोतसां निर्मलत्वम्| कुर्यात् स्वेदो जाड्यतन्द्रापहारं स्तब्धान् सन्धींश्चेष्टयत्याशु चास्य||२५||
🔊 Audio coming soon
agnērityādinā svēdaprabhāvakathanam| sarvaḥ svēdō'gnidīptyādikaṁ kuryāttathā jāḍyāpahāraṁ tandrāpahāraṁ ca svēdaḥ kuryāditi sambandhaḥ| tathā stabdhān vātādinā kūrparādīn svēda āśvēva cēṣṭayati kriyāsu vyāpārayatītyarthaḥ|| 25||
Adhikarana snehottarasvedasya Palam (26-27) · Śloka 27
snēhaklinnāḥ kōṣṭhagā dhātugā vā| srōtōlīnā yē ca śākhāsthisāṁsthāḥ| dōṣāḥ svēdaistē dravzikr̥tya kōṣṭhaṁ nītāḥ samyak śuddhibhirnirhniyantē||26|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē svēdavidhirnāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ||27||
स्नेहक्लिन्नाः कोष्ठगा धातुगा वा| स्रोतोलीना ये च शाख़ास्थिसांस्थाः| दोषाः स्वेदैस्ते द्रव्Zइकृत्य कोष्ठं नीताः सम्यक् शुद्धिभिर्निर्ह्नियन्ते||२६|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने स्वेदविधिर्नाम षड्विंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
snēhētyādinā'dhyāyamupasaṁharannuttarādhyāyasyōpōdghātaṁ karōtyasmin prasaṅgē svēdaḥ kimarthamukta iti cāha-snēhaklinnā ityādi| yē dōṣā vātādayaḥ kōṣṭhē mahāsrōtasi sthitā dhātuṣu vā raktādiṣu gatāḥ svēbhyaḥ sthānēbhyastathā yē srōtaḥ saṁlīnāstathā yē ca śākhāsthiṣu bāhvādinalikāsthiṣu sthitāstē sarvē anantarōktaprakārāvahitēna snēhaklinnāḥ srutiyōgyatvamāpāditāḥ santō yathōktēna svēdēna dravīkr̥tya śākhādibhyaḥ kōṣṭhaṁ nītāḥ tataḥ kōṣṭhād vakṣyamāṇādibhiḥ śuddhibhirnirhniyantē| śākhāsthigrahaṇaṁ tatsthēṣu dōṣēṣvatyantasvēdayōgyatāpratipattyartham| athavā dhātugā yē vr̥ddhyā kōṣṭhād dhātuṣu gatāḥ| śākhāsthā yē dhātuṣvēva sthitāḥ kōpaṁ yātāḥ| atrāpyasthigrahaṇaṁ prādhānyārtham| tasmādanēna svēdasya dōṣāṇāṁ dravīkr̥tya kōṣṭhānayanaṁ prayōjanamuktam|| 26|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ