Adhikarana atha vamanavirecanavidhirnAma saptaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ വമനവിരേചനവിധിം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
अथातो वमनविरेचनविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോऽധ്യായോ ദോഷാഃ ശുദ്ധിഭിര്നിര്ഹ്നിയന്ത ഇത്യുക്തമ്| ഇദാനീം താസാം വമനവിരേചനബസ്ത്യാദിസംജ്ഞിതാനാം നിര്ദേശഃ ക്രിയതേ| തത്ര വമനവിരേചനയോരേകരൂപത്വാദ്ദോഷസംസ്ഥാനക്രമേണൈകേനൈവാധ്യായേന നിര്ണയഃ ക്രിയതേ ആഥത ഇത്യാദി|| ൧||
Adhikarana vamanavirecanapariBAShA (2) · Śloka 2
ദോഷഹരണമൂര്ധ്വഭാഗം വമനാഖ്യമ്| അധോഭാഗം വിരേച- നാഖ്യമ്| ഉഭയം വാ മലവിരേചനാദ്വിരേചനമിത്യുച്യതേ||൨||
दोषहरणमूर्ध्वभागं वमनाख़्यम्| अधोभागं विरेच- नाख़्यम्| उभयं वा मलविरेचनाद्विरेचनमित्युच्यते||२||
🔊 Audio coming soon
തത്രോര്ധ്വഭാഗം യദേതദ്ദോഷഹരണം ശരീരപൂര്വഭാഗേ പ്രാധാന്യേന ദോഷനിര്ഹരണം മുഖേന തദ്വമനശബ്ദവാച്യമ്| ദ്രവ്യേ വമനകാരണേ കാര്യോപചാരാത്| ഏവം യദധോഭാഗമപരകായികദോഷനിര്ഹരണം ഗുദേന തദ്വിരേചനാഖ്യമ്| അഥവോഭയമപി വമനം വിരേചനം മലരേചനാദ്ദോഷനിര്ഹരണാദ്ധേതോര്വിരേചനമിത്യുച്യതേऽസ്മിഞ്ഛാസ്ത്രേ|| ൨||
Adhikarana vamanavirecanobhayatoharauShadhAnAM kArmukatve yuktiH (3) · Śloka 3
തത്രോഷ്ണതീക്ഷ്ണസൂക്ഷ്മവ്യവായിവികാഷീണ്യൌഷധാനി സ്വവീര്യേണ ഹൃദയമുപേത്യ സൌക്ഷ്മ്യാദ് വ്യവായിത്വാച്ച ധമനീരനുസൃത്യ സ്നേഹേന മൃദൂകൃത്യാന്തഃശരീരേ സ്വേദോഷ്മണാऽऽര്ദ്രദാരുവദ്വിഷ്യണ്ണേ സ്ഥൂലാണുസ്രോതോഭ്യഃ സകലമപി ദോഷസങ്ഘാതമൌഷ്ണ്യാത്പുന- ര്വിഷ്യന്ദയന്തി| തൈക്ഷ്ണ്യാദ്വികാഷിത്വാച്ച വിച്ഛിന്ദയന്തി| സ വിഷ്യണ്ണവിച്ഛിന്നോ ദോഷസങ്ഘാതഃ പാരിപ്ലവഃ സ്നേഹാക്ത- ഭാജനസ്ഥ ഇവോദകാഞ്ജലിരസജ്ജന്നനുപ്രസരണഭാവാദാമാ- ശയമനുഗമ്യോദാനപ്രണുന്നോऽഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദുര്ധ്വഭാഗ- പ്രഭാവാച്ചൌഷധസ്യോര്ധ്വം പ്രവര്തതേ| സലിലപൃഥിവ്യാത്മക- ത്വാദധോഭാഗപ്രഭാവാച്ച ഔഷധസ്യാധഃ| ഉഭയതശ്ചോഭയ- ഗുണാത്മകത്വാദുഭയഭാഗപ്രഭാവാച്ച||൩||
तत्रोष्णतीक्ष्णसूक्ष्मव्यवायिविकाषीण्यौषधानि स्ववीर्येण हृदयमुपेत्य सौक्ष्म्याद् व्यवायित्वाच्च धमनीरनुसृत्य स्नेहेन मृदूकृत्यान्तःशरीरे स्वेदोष्मणाऽऽर्द्रदारुवद्विष्यण्णे स्थूलाणुस्रोतोभ्यः सकलमपि दोषसङ्ग़ातमौष्ण्यात्पुन- र्विष्यन्दयन्ति| तैक्ष्ण्याद्विकाषित्वाच्च विच्छिन्दयन्ति| स विष्यण्णविच्छिन्नो दोषसङ्ग़ातः पारिप्लवः स्नेहाक्त- भाजनस्थ इवोदकाञ्जलिरसज्जन्ननुप्रसरणभावादामा- शयमनुगम्योदानप्रणुन्नोऽग्निवाय्वात्मकत्वादुर्ध्वभाग- प्रभावाच्चौषधस्योर्ध्वं प्रवर्तते| सलिलपृथिव्यात्मक- त्वादधोभागप्रभावाच्च औषधस्याधः| उभयतश्चोभय- गुणात्मकत्वादुभयभागप्रभावाच्च||३||
🔊 Audio coming soon
കഥം ഹി കോഷ്ഠസ്ഥോ ദോഷ ഊര്ധ്വം പ്രപദ്യതേ കഥം വാऽധോ യാതീത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| തത്രേതി നിര്ധാരണേ| ഉഷ്ണത്വാദിഗുണയുക്താന്യൌഷധാനി സകലം ദോഷസങ്ഘാതം വിഷ്യന്ദയന്തി വിച്ഛിന്ദയന്തി| സ വിഷ്യണ്ണോ വിച്ഛിന്നോ ദോഷസങ്ഘാത ഊര്ധ്വം പ്രപദ്യ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കഥം ദോഷസങ്ഘാതം വിഷ്യന്ദയന്തി വിച്ഛിന്ദയതി വേത്യാഹ-സ്വവിര്യേണ സ്വശക്ത്യാ ഹൃദയമുപേത്യ പ്രാപ്യാതിസൌക്ഷ്മ്യാത് സൂക്ഷ്മസ്രോതഃപ്രവേശിത്വാത് വ്യാപ്തിശീലത്വാച്ച ഹേതോര്ധമനീഃസ്രോതാംസ്യനുസൃത്യ ശരീരേऽന്തഃസ്നേഹേന മൃദൂകൃതേ സതി തതഃ സ്വേദോഷ്മണാ ആര്ദ്രദാരുവദ്വിഷ്യണ്ണേ സസ്രാവേ ശരീരേ സതി താന്യൌഷധാന്യൌഷ്ണ്യാദ്ധേതോസ്തേഭ്യഃ സ്ഥൂലേഭ്യോऽണുഭ്യശ്ച സ്രോതേഭ്യോ ദോഷസങ്ഘാതം വിഷ്യന്ദയതി മഹാനിന്മേ സ്രാവയന്തി| തൈക്ഷ്ണ്യാദ്വികാഷിത്വാച്ച ഹേതോസ്തം ദോഷസ~ഘ്ഘാതം വിച്ഛിന്ദയന്തി വിഗതസംഹിതം കുര്വന്തി| കേന പ്രകാരേണ ഊര്ധ്വം പ്രവര്തത ഇത്യാഹ-സവിഷ്യണ്ണവിച്ഛിന്ന ഇത്യാദി| സ ദോഷസങ്ഘാതോ വിഷ്യണ്ണവിച്ഛിന്നഃ സന് പാരിപ്ലവഃ പരിപ്ലവനരൂപഃ| യഥാ സ്നേഹാഭ്യക്തേ ഭാജനേ ഉദകാഞ്ജലിരസഞ്ജന് ന കുത്രചിത്സങ്ഗം പ്രാപ്നുവന്| അനുപ്രസരണഭാവാദാമാശയമാഗമ്യൌഷധസ്യാഗ്നിവായ്വാത്മകത്വാദൂര്ധ്വഭാഗദോഷാപനയനപ്രഭാവാച്ച ഉദാനപ്രണുന്ന ഉദാനപ്രേരിതഃ ഊര്ധ്വം മുഖേന പ്രതിപദ്യത ഇതി| ഏവമൌഷധസ്യ സലിലാദ്യാത്മകത്വാദധോഭാഗപ്രഭാവച്ച സകലസ്രോതോഭ്യോ ദോഷസങ്ഘാതോऽധഃ പ്രതിപദ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഔഷധസ്യോഭയയുണാത്മകത്വാദൌഷ്ണ്യതൈക്ഷ്ണ്യാദിതഃ സലിലാത്മകത്വാദിതശ്ചോഭയത ഊര്ധ്വമധശ്ച യുഗപദ്ദോഷസ~ഘ്ഘാതഃ പ്രതിപദ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ|| ൩||
Adhikarana vamanavirecanaviShayaviBAgaH (4) · Śloka 4
തത്രോത്കൃഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മണി പിത്തസംസൃഷ്ടേ വാ തത്സ്ഥാനഗതേ വാ പിത്തേऽനിലേ വാ ശ്ലേഷ്മോത്തരേ വമനമാചരേത്| പിത്തേ തു വിരേകം ശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടേ വാ തത്സ്ഥാനഗതേ വാ ശ്ലേഷ്മണീതി||൪||
तत्रोत्कृष्टे श्लेष्मणि पित्तसंसृष्टे वा तत्स्थानगते वा पित्तेऽनिले वा श्लेष्मोत्तरे वमनमाचरेत्| पित्ते तु विरेकं श्लेष्मसंसृष्टे वा तत्स्थानगते वा श्लेष्मणीति||४||
🔊 Audio coming soon
അഥാസ്മിന് വ്യാധൌ ദേശേ വാ വമനവിരേചനമാചരേത്| അസ്മിന്നേതി പ്രദര്ശനാര്ഥമാഹ-തത്രേത്യാദി| തത്ര കേവലേ കഫേ സ്വസ്ഥാനസ്ഥേ ബൃദ്ധേ വമനമാചരേത്| തഥാ ശ്ലേഷ്മണി സ്തോകേന പിത്തേന സംസൃഷ്ടേ വമനമേവ| തഥാ തസ്യ ശ്ലേഷ്മണഃ സ്ഥാനം ഗതേ പിത്തേ അനിലേ വാ ശ്ലേഷ്മോത്തരേ സതി വമനമാചരേത്| ഏവം കേവലേ പിത്തേ വിരേചനമാചരേത്| സ്തോകേന ശ്ലേഷ്മണാ സംസൃഷ്ടേ പിത്തേ വിരേചനമേവ| തഥാ പിത്തസ്ഥാനഗതേ ശ്ലേഷ്മണി പ്രഭൂതപിത്തേ വിരേചനമേവ| കഫസ്ഥാനഗതേ വാ പ്രഭൂതേ പിത്തേ ഇതി|| ൪||
Adhikarana vamanasAdhyAH vikArAH (5) · Śloka 5
തത്ര വമനസാധ്യാ വിഷപീതദഷ്ടദിഗ്ധവിദ്ധവിരുദ്ധാജീര്ണാ- ന്നനവജ്വരരാജയക്ഷ്മാതിസാരാധോരക്തപിത്തവിശൂചികാലസ- കാവിപാകാരോചകാപചിഗ്രന്ഥ്യര്ബുദശ്ലീപദമേദോഗദഗരോ- ന്മാദാപസ്മാരശ്വാസകാസഹൃല്ലാസേ വീസര്പപ്രമേഹകുഷ്ഠപാണ്ഡു- വര്ത്മമുഖഘ്രാണകപാലരോഗകര്ണരോധശോഫസ്തന്യദോഷാദയോ ദോഷഭേദീയോക്താശ്ച ശ്ലേഷ്മവ്യാധയോ വിശേഷേണ ഏതേ ഹി പരം വമനേന നാശമുപയാന്തി| സലിലാപഗമനേനാനിഷ്പന്നശാ- ല്യാദിവത്||൫||
तत्र वमनसाध्या विषपीतदष्टदिग्धविद्धविरुद्धाजीर्णा- न्ननवज्वरराजयक्ष्मातिसाराधोरक्तपित्तविशूचिकालस- काविपाकारोचकापचिग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदमेदोगदगरो- न्मादापस्मारश्वासकासहृल्लासे वीसर्पप्रमेहकुष्ठपाण्डु- वर्त्ममुख़ग़्राणकपालरोगकर्णरोधशोफस्तन्यदोषादयो दोषभेदीयोक्ताश्च श्लेष्मव्याधयो विशेषेण एते हि परं वमनेन नाशमुपयान्ति| सलिलापगमनेनानिष्पन्नशा- ल्यादिवत्||५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വിഷപീതാദയോ ദോഷഭേദീയോക്താശ്ച യേ ശ്ലേഷ്മവ്യാധയസ്തേ സര്വേ വമനസാധ്യാഃ| യദ്യപി സകലദേഹദോഷാപനയനാത്സകലരോഗപഥ്യത്വം വമനസ്യ| തഥാऽപ്യേതേ യഥോദ്ദിഷ്ടാ രോഗാ വിശേഷേണാത്യന്തികം നാശമുപയാന്തി| യഥാ നിഷ്പന്നാ അര്ധപക്വാഃ ശാല്യാദയഃ കേദാരാത്സലിലാപഗമനേനാശ്വേവ നശ്യന്തി തദ്വദേതേऽപി ദോഷഹരണേന| വിഷപീതോ യേന സ്വരൂപേണൈവ വിഷം പീതമ്| ദഷ്ടഃ സര്പാദിനാ| ദിഗ്ധവിദ്ധോ വിഷേപ-ലിപ്തസായകാദ്യാഹതഃ| മേദോഗദാഃ സര്വേ മേദോഹേതുകാ വികാരാഃ| രോഗശബ്ദസ്യ പാണ്ഡ്വാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| സ്തന്യദോഷാ ബാലാമയോക്താഃ| ആദിഗ്രഹണേനാന്യേഷാം ശ്ലേഷ്മജാനാം ഗ്രഹണമ്| ശാലിദൃഷ്ടാന്തഃ ഏതേഷാം രോഗാണാമഭിനവാനാം വമനയോഗ്യതാപ്രദര്ശനാര്ഥമ്|| ൫||
Adhikarana avamyAstatra kAraNAni ca (6) · Śloka 6
അവാമ്യാസ്തു ഗര്ഭിണീസുകുമാരാന്യകാര്യവ്യഗ്രരൂക്ഷരൂക്ഷാശ- നപ്രായാതിദീപ്താഗ്നിഭാരാധ്വകര്മനിത്യക്ലാന്തക്ഷതക്ഷീണാതി- സ്ഥൂലകൃശവൃദ്ധബാലദുര്ബലശ്രമഭയശോകക്രോധമദമൂര്ച്ഛാ- ക്ഷുത്പിപാസാര്ത്തോപവാസവ്യവായവ്യായാമാധ്യയനചിന്താപ്രസക്ത- ച്ഛര്ദിരൂര്ധ്വരക്തപിത്തവാതാസ്ഥാപിതാനുവാസിതസംവൃതകോഷ്ഠ- ദുശ്ഛര്ദിതഹൃദ്രോഗോദാവര്തമൂത്രാഘാതഗുല്മപ്ലീഹോദരാഷ്ഠീലാര്ശഃ- സ്വരോപഘാതതിമിരഭ്രമാനിലാര്താര്ദിതാക്ഷേപകാക്ഷിശിരഃ ശങ്ഖ- കര്ണപാര്ശ്വശൂലിനോऽനാസ്ഥാപിതശ്ച കൃമിണകോഷ്ഠ ഇതി| അന്യത്രാമഗരവിഷവിരുദ്ധാഭ്യവഹാരേഭ്യഃ ശീഘ്രകാരിത്വാദേ- ഷാമ്| തത്ര ഗര്ഭിണ്യാ ഗര്ഭവ്യാപദാമഗര്ഭഭ്രംശാച്ച ദാരുണ- രോഗപ്രാപ്തിഃ സ്യാത്| സുകുമാരസ്യ ഹൃദയവികര്ഷണാദൂര്ധ്വമധോ വാ രുധിരപ്രവൃത്തിഃ| അന്യകാര്യവ്യഗ്രസ്യൌഷധം ന പ്രവര്തതേ| കൃച്ഛ്രേണ വാ പ്രവര്തമാനമയോऽങ്ഗദോഷാന് കുര്യാത്| രൂക്ഷസ്യ വായുരങ്ഗഗ്രഹണമ്| രൂക്ഷാശനപ്രായസ്യ വായുനാ ക്ഷപിതദേഹത്വാദ് ബലക്ഷയഃ സ്യാത്| തഥാऽതിദീപ്താഗ്നേരഗ്നിബലേന ഭാരാധ്വ- കര്മനിത്യാനക്ലാന്താനാം ചായാസേന ക്ഷതസ്യ ഭൂയഃക്ഷണ- നാദ്രക്താതിപ്രവൃത്തിഃ| ക്ഷീണാദീനാമൌഷധബലാക്ഷമത്വാദ്ദേഹ ബലോപരോധോऽന്തഃ ക്ഷതഭയഞ്ച| പ്രസക്തച്ഛര്ദ്യൂര്ധ്വരക്തപിത്തയോ- രുദാന ഉത്ക്ഷിപ്യ പ്രാണാന് ഹരേദ്രക്തം ചാതിപ്രവര്തയേത്| ഊര്ധ്വ- വാതാസ്ഥാപിതാനുവാസിതാനാമൂര്ധ്വം വാതാദിപ്രവൃത്തിഃ| സംവൃത- കോഷ്ഠസ്യ ദുശ്ഛര്ദിതസ്യ വാതിമാത്രപ്രവാഹണാദന്തഃകോഷ്ഠേ സമു-ത്ക്ലിഷ്ടൈര്ദോഷൈര്വിസര്പസ്തമ്ഭജാഡ്യവൈചിത്യാനി മരണം വാ| ഹൃദ്രോഗിണോ ഹൃദയോപരോധഃ| ഉദാവര്താദിഭിരര്താനാമര്ദിതാ- ദിഭിശ്ച യഥായഥമാമയപ്രവൃദ്ധിര്മരണം വാ| കൃമിണ കോഷ്ഠ- സ്യാസ്ഥാപനേനാധഃപൂര്വമനിര്ഹൃതൈഃ കൃമിഭിരതിബഹുത്വാദ- ശോഷാനിസ്സരണേന ഹൃദയമതികര്ഷദ്ഭിശ്ഛര്ദിഷോऽതിപ്രവൃത്തിഃ സ്യാത്||൬||
अवाम्यास्तु गर्भिणीसुकुमारान्यकार्यव्यग्ररूक्षरूक्षाश- नप्रायातिदीप्ताग्निभाराध्वकर्मनित्यक्लान्तक्षतक्षीणाति- स्थूलकृशवृद्धबालदुर्बलश्रमभयशोकक्रोधमदमूर्च्छा- क्षुत्पिपासार्त्तोपवासव्यवायव्यायामाध्ययनचिन्ताप्रसक्त- च्छर्दिरूर्ध्वरक्तपित्तवातास्थापितानुवासितसंवृतकोष्ठ- दुश्छर्दितहृद्रोगोदावर्तमूत्राग़ातगुल्मप्लीहोदराष्ठीलार्शः- स्वरोपग़ाततिमिरभ्रमानिलार्तार्दिताक्षेपकाक्षिशिरः शङ्ख़- कर्णपार्श्वशूलिनोऽनास्थापितश्च कृमिणकोष्ठ इति| अन्यत्रामगरविषविरुद्धाभ्यवहारेभ्यः शीग़्रकारित्वादे- षाम्| तत्र गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्च दारुण- रोगप्राप्तिः स्यात्| सुकुमारस्य हृदयविकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरप्रवृत्तिः| अन्यकार्यव्यग्रस्यौषधं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोऽङ्गदोषान् कुर्यात्| रूक्षस्य वायुरङ्गग्रहणम्| रूक्षाशनप्रायस्य वायुना क्षपितदेहत्वाद् बलक्षयः स्यात्| तथाऽतिदीप्ताग्नेरग्निबलेन भाराध्व- कर्मनित्यानक्लान्तानां चायासेन क्षतस्य भूयःक्षण- नाद्रक्तातिप्रवृत्तिः| क्षीणादीनामौषधबलाक्षमत्वाद्देह बलोपरोधोऽन्तः क्षतभयञ्च| प्रसक्तच्छर्द्यूर्ध्वरक्तपित्तयो- रुदान उत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्| ऊर्ध्व- वातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातादिप्रवृत्तिः| संवृत- कोष्ठस्य दुश्छर्दितस्य वातिमात्रप्रवाहणादन्तःकोष्ठे समु-त्क्लिष्टैर्दोषैर्विसर्पस्तम्भजाड्यवैचित्यानि मरणं वा| हृद्रोगिणो हृदयोपरोधः| उदावर्तादिभिरर्तानामर्दिता- दिभिश्च यथायथमामयप्रवृद्धिर्मरणं वा| कृमिण कोष्ठ- स्यास्थापनेनाधःपूर्वमनिर्हृतैः कृमिभिरतिबहुत्वाद- शोषानिस्सरणेन हृदयमतिकर्षद्भिश्छर्दिषोऽतिप्रवृत्तिः स्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭിണീസുകുമാരാദയഃ കൃമിണകോഷ്ഠാന്താ അവാമ്യാഃ വമനേ വര്ജയിതവ്യാഃ| അന്യത്രാമാദിഭ്യഃ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ഗര്ഭിണ്യാദീനാമപ്യാമാദിഷു വമനം വിധേയമേവ യത ഏവമാദയഃ ശീഘ്രകാരിണഃ സ്വം കര്മ മാരണാഖ്യം ശീഘ്രം കുര്വന്തി| അതോ ഗര്ഭിണ്യാദയോऽപി വാമ്യാ ഏവൈതേഷു| അനാസ്ഥാപിതശ്വാസൌ കൃമിണകോഷ്ഠസ്തഥോക്തഃ| സര്വസ്യാസ്ഥാപിതസ്യ വമനം നിഷിദ്ധമ്| കൃമിണകോഷ്ഠസ്യ ത്വനാസ്ഥാപിതസ്യ| സുബോധമന്യത്|| ൬||
Adhikarana garBiNyAdInAM niShedhAntarANi (7) · Śloka 7
ഗര്ഭിണ്യാദിചിന്താപ്രസക്താന്താശ്ചാത്ര ധൂമാന്തൈഃ പ്രായഃ സര്വ- കര്മഭിര്വക്ഷ്യമാണൈഃ പരിഹര്തവ്യാഃ| അജീര്ണീ തു സവൈരേവ ച വമനവര്ജ്ജൈരാമദോഷഭയാത്| നവജ്വരസ്യ ദോഷസ്തമ്ഭഭയാ- ദിതി||൭||
गर्भिण्यादिचिन्ताप्रसक्तान्ताश्चात्र धूमान्तैः प्रायः सर्व- कर्मभिर्वक्ष्यमाणैः परिहर्तव्याः| अजीर्णी तु सवैरेव च वमनवर्ज्जैरामदोषभयात्| नवज्वरस्य दोषस्तम्भभया- दिति||७||
🔊 Audio coming soon
ഗര്ഭിണ്യാദയശ്ചിന്താപ്രസക്താന്താഃ പ്രായഃ സര്വൈരേവ ധൂമാന്തൈഃ കര്മഭിര്വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനധൂമൈര്വര്ജ്യാഃ| അജീര്ണൌ തു സര്വൈരേവ വമനവര്ജ്യൈഃ| ആമദോഷഭയാത്| തഥാ ചോക്തമ്-ആമസന്നോऽനലോ നാലം പക്തുമിത്യാദി| നവജ്വരശ്ച വമനവര്ജ്യൈര്വര്ജ്യഃ| ദോഷസ്തമ്ഭാദിഭയാത്|| ൭||
Adhikarana virecanasAdhyA vikArAH (8) · Śloka 8
അഥ വിരേചനസാധ്യാ ജീര്ണജ്വരോര്ധ്വരക്തപിത്തഗുല്മവിദ്രധി- പ്ലീഹാര്ശോഭഗന്ദരോദരകൃമിണകോഷ്ഠമൂത്രാഘാതരേതോയോനിദോഷ- വാതശോണിതഹലീമകവ്യങ്ഗതിമിരകാചാഭിഷ്യന്ദാക്ഷിപാക- ക്ഷാരാഗ്നിദഗ്ധദുഷ്ടവ്രണശിരഃപക്വാശയശൂലോദാവര്തവിബന്ധ- ച്ഛര്ദിവിസ്ഫോടാദയോ വാമ്യോക്താശ്ച വിഷൂചികാദയോ ദോഷ- ഭേദീയോക്താശ്ച പിതവ്യാധയഃ വിശേഷേണ| ഏതേ ഹി പരം വിരേ- ചനേന നാശമുപയാന്ത്യഗ്ന്യപനയനേനാഗ്നിഗൃഹതാപവത്||൮||
अथ विरेचनसाध्या जीर्णज्वरोर्ध्वरक्तपित्तगुल्मविद्रधि- प्लीहार्शोभगन्दरोदरकृमिणकोष्ठमूत्राग़ातरेतोयोनिदोष- वातशोणितहलीमकव्यङ्गतिमिरकाचाभिष्यन्दाक्षिपाक- क्षाराग्निदग्धदुष्टव्रणशिरःपक्वाशयशूलोदावर्तविबन्ध- च्छर्दिविस्फोटादयो वाम्योक्ताश्च विषूचिकादयो दोष- भेदीयोक्ताश्च पितव्याधयः विशेषेण| एते हि परं विरे- चनेन नाशमुपयान्त्यग्न्यपनयनेनाग्निगृहतापवत्||८||
🔊 Audio coming soon
ജീര്ണജ്വരാദയോऽപി വാമ്യപ്രകരണപഠിതാശ്ച വിഷൂചികാലസകാവിപാകാദയോ ദോഷഭേദീയോക്താശ്ച പിത്തവ്യാധയഃ| ഏതേ സര്വേ വിരേചനസാധ്യാഃ| യദ്യപി ദോഷഹരണേന സര്വേ വ്യാധയഃ ശമം യാന്തി, തഥാപ്യേതേ വിശേഷേണ ശീഘ്രം ശമം യാന്തി| ദൃഷ്ടാന്തോ യഥാഗ്നിഗേഹേऽഗ്നാവപനീതേ തത്ര സ്ഥിതോऽഗ്നിസഞ്ജാതോ ഭൃശതാപഃ ശമം യാതി തദ്വദേതേऽപി വ്യാധയോऽഗ്ന്യപനയനരൂപേണ വിരേകദോഷാപനയനേന ദൃഷ്ടന്തേന തപ്തവേശ്മദിശാ പരിപാകാവസ്ഥായാം വിരേകയോഗ്യതാം ദര്ശയതി|| ൮||
Adhikarana avirecyAstatra kAraNAni ca (9) · Śloka 9
അവിരേച്യാഃ പുനര്നവജ്വരാതിസാര്യധോരക്തപിത്തക്ഷതഗുദലങ്ഘിത- രാത്രിജാഗരിതാസ്ഥാപിതാല്പാഗ്നിരാജയക്ഷ്മമദാത്യയാര്താ- ധ്മാതസശല്യാഭിഹതാതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷക്രൂരകോഷ്ഠാഃ| തത്ര നവ ജ്വരസ്യാവിപക്വാന് ദോഷാന്ന നിര്ഹരേത്| വാതാനേവ ച കോപയേത്| അതീസാര്യധോരക്തപിത്തയോരതിപ്രവൃത്ത്യാ ഹന്യാത്| ക്ഷതഗുദസ്യ ഗുദേ പ്രാണോപരോധകരീം രുജം ജനയേത്| ലങ്ഘിതാദയോ ഭേഷജവേഗം ന സഹേരന്| രാജയക്ഷ്മാര്തസ്യ ക്ഷീണധാതുതയാ മലബലത്ത്വമ്| തദഭാവാദ് ദേഹനാശഃ സ്യാത്| മദാത്യയാര്തസ്യ മദ്യക്ഷീണേ ദേഹേ വായുഃ പ്രാണോപരോധായ| ആധ്മാതസ്യ പുരീഷാശയേ നിചിതോ വായുര്വിസര്പന് സഹസാ തീവ്രതരമാധ്മാനം മരണം വാ ജനയേത്| സശല്യാഭിഹതയോഃ ക്ഷതേ വായുരാശ്രിതോ ജീവിതം ഹിംസ്യാത്| അതിസ്നിഗ്ധസ്യാതിയോഗോ ഭവേത്| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യൌഷധോദ്ധതാ ദോഷാ ഹ്യപ്രവര്തമാനാ ഹൃദയശൂലപര്വഭേദാനാഹച്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാക്ല- മാന് ജനയിത്വാ പ്രാണാന് ഹന്യുഃ| ഗര്ഭിണ്യാദീനാം പൂര്വോക്ത- ദോഷഃ സ്യാത്||൯||
अविरेच्याः पुनर्नवज्वरातिसार्यधोरक्तपित्तक्षतगुदलङ्ग़ित- रात्रिजागरितास्थापिताल्पाग्निराजयक्ष्ममदात्ययार्ता- ध्मातसशल्याभिहतातिस्निग्धरूक्षक्रूरकोष्ठाः| तत्र नव ज्वरस्याविपक्वान् दोषान्न निर्हरेत्| वातानेव च कोपयेत्| अतीसार्यधोरक्तपित्तयोरतिप्रवृत्त्या हन्यात्| क्षतगुदस्य गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजं जनयेत्| लङ्ग़ितादयो भेषजवेगं न सहेरन्| राजयक्ष्मार्तस्य क्षीणधातुतया मलबलत्त्वम्| तदभावाद् देहनाशः स्यात्| मदात्ययार्तस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधाय| आध्मातस्य पुरीषाशये निचितो वायुर्विसर्पन् सहसा तीव्रतरमाध्मानं मरणं वा जनयेत्| सशल्याभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्| अतिस्निग्धस्यातियोगो भवेत्| क्रूरकोष्ठस्यौषधोद्धता दोषा ह्यप्रवर्तमाना हृदयशूलपर्वभेदानाहच्छर्दिमूर्च्छाक्ल- मान् जनयित्वा प्राणान् हन्युः| गर्भिण्यादीनां पूर्वोक्त- दोषः स्यात्||९||
🔊 Audio coming soon
നവജ്വരാതിസാരാദയഃ ക്രൂരകോഷ്ഠാന്താഃ അവിരേച്യാഃ| മലബലവത്ത്വം ബഹുപുരീഷത്വമ്| തത്ക്ഷയാത് പുരീഷക്ഷയാന്നാശഃ| ഗര്ഭിണ്യാദീനാം പൂര്വോക്താ വമനോക്താ ദോഷാഃ|| ൯||
Adhikarana vamanavidhiH (10) · Śloka 10
അഥ സാധാരണേ കാലേ സമ്യക് സ്നിഗ്ധസ്വിന്നമനുപഹതമാനസം ശ്വഃ ച്ഛര്ദയിതവ്യമിതി ഗ്രാമ്യാനൂപൌദക ശൃതമാംസരസക്ഷീരദ- ധിമാഷതിലപലലശാകാദിഭിര്ദ്രവപ്രായൈഃ സമുത്ക്ലേശിത- ശ്ലേഷ്മാണം സുഖോഷിതം ജിര്ണാഹാരം പൂര്വാഹ്ണേ സ്നാതാനുലിപ്തം സ്രഗ്വിണമഹതവാസസം ദേവതാऽഗ്നിദ്വിജഗുരുവൃദ്ധവൈദ്യാനര്ചിത- വന്തം കൃതഹോമബലിമങ്ഗലപ്രായശ്ചിത്തസ്വസ്തിവചനം ജാനുസ- മസംസ്തൃതസോപധാനോപാശ്രയാസനോപവിഷ്ടം നിരന്നമീഷത്സ്നിഗ്ധം വാ യവാഗൂമണ്ഡേന ഘൃതമാത്രാം പീതവന്തം ഭീരുകൃശബാലവൃദ്ധ- സുകുമാരാന് വാ ദോഷാനുരോധേനാകണ്ഠം പീതക്ഷീരതക്രൂയൂഷേ- ക്ഷുമാംസരസമദ്യതുഷോദകയവാഗൂമണ്ഡാന്യതമം നക്ഷത്രതിഥി- കരണമുഹൂര്തോദയേ പ്രശസ്തേ യഥാവ്യാധിദോഷദൂഷ്യാദിവിഹിതാ- മൌഷധമാത്രാം മധുസൈന്ധവയുക്താം സുഖോഷ്ണാം ബ്രാഹ്മണപ്രയുക്താ- ഭിരാശീര്ഭിരഭിമന്ത്രിതാമ്| പുനശ്ച ബ്രഹ്മദക്ഷാശ്വിരുദേന്ദ്രഭൂചന്ദ്രാര്കാനിലാനലാഃ| ഋഷയഃ സൌഷധിഗ്രാമാ ഭൂതസങ്ഘാശ്ച പാന്തു വഃ| രസായനമിവര്ഷീണാമമരാണാമിവാമൃതമ്| സുധേവോത്തമനാഗാനാം ഭൈഷജ്യമിദമസ്തു തേ| ഔമ് നമോ ഭഗവതേ ഭൈഷജ്യഗുരവേ വൈഡൂര്യപ്രഭരാജായ തഥാഗതാ- യാര്ഹതേ സമ്യക്സമ്ബുദ്ധായ| തദ്യഥാ-ഔമ് ഭൈഷജ്യേ ഭൈഷജ്യേ മഹാഭൈഷജ്യേ ഭൈഷജ്യസമുദ്ഗതേ സ്വാഹാ| ഇത്യേവമഭിമന്ത്ര്യോദങ്മുഖഃ പ്രാങ്മുഖമാതുരം പായയേത്||൧൦||
अथ साधारणे काले सम्यक् स्निग्धस्विन्नमनुपहतमानसं श्वः च्छर्दयितव्यमिति ग्राम्यानूपौदक शृतमांसरसक्षीरद- धिमाषतिलपललशाकादिभिर्द्रवप्रायैः समुत्क्लेशित- श्लेष्माणं सुख़ोषितं जिर्णाहारं पूर्वाह्णे स्नातानुलिप्तं स्रग्विणमहतवाससं देवताऽग्निद्विजगुरुवृद्धवैद्यानर्चित- वन्तं कृतहोमबलिमङ्गलप्रायश्चित्तस्वस्तिवचनं जानुस- मसंस्तृतसोपधानोपाश्रयासनोपविष्टं निरन्नमीषत्स्निग्धं वा यवागूमण्डेन ग़ृतमात्रां पीतवन्तं भीरुकृशबालवृद्ध- सुकुमारान् वा दोषानुरोधेनाकण्ठं पीतक्षीरतक्रूयूषे- क्षुमांसरसमद्यतुषोदकयवागूमण्डान्यतमं नक्षत्रतिथि- करणमुहूर्तोदये प्रशस्ते यथाव्याधिदोषदूष्यादिविहिता- मौषधमात्रां मधुसैन्धवयुक्तां सुख़ोष्णां ब्राह्मणप्रयुक्ता- भिराशीर्भिरभिमन्त्रिताम्| पुनश्च ब्रह्मदक्षाश्विरुदेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः| ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसङ्ग़ाश्च पान्तु वः| रसायनमिवर्षीणाममराणामिवामृतम्| सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते| औम् नमो भगवते भैषज्यगुरवे वैडूर्यप्रभराजाय तथागता- यार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय| तद्यथा-औम् भैषज्ये भैषज्ये महाभैषज्ये भैषज्यसमुद्गते स्वाहा| इत्येवमभिमन्त्र्योदङ्मुख़ः प्राङ्मुख़मातुरं पाययेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
അഥേത്യാദിനാ വമനവിരേചനയോരുപയോഗവിധാനമാഹ| അഥേതി മങ്ഗലേ| സാധാരണേ യഥോക്തേ കാലേ പ്രാങ്മുഖമാതുരമൌഷധമാത്രാം പായയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സാധാരണ ഇതി| സ്വസ്ഥവൃത്തോപലക്ഷണമ്| ആതുരവൃത്തേ തു വ്യാധ്യാദിവശാദ്വമനചാരേത്| തത്കാലാദ്യനുരൂപേണൈവ വിധാനേന| കിമ്ഭൂതമാതുരം പായയേദിത്യാഹ-സമ്യഗിത്യാദി| ശ്വഃ ചര്ദയിതവ്യ ഇത്യേതേന വമനാത് പുര്വമേകമഹഃ ശ്ലേഷ്മോത്ക്ലേശകാന്നപ്രയോഗം ദര്ശയതി| നിരന്നം തദ്ദിവസമകൃതഭോജനം വമനം പായയേത്| അഥവാ ഈഷത് സ്തോകമാത്രം സ്നിഗ്ധമ്| കിമ്ഭൂതമിത്യാഹ-യവാഗൂമണ്ഡേന ഘൃതമാത്രാം പീതവന്തമ്| മാത്രാശബ്ദഃ സ്തോകപാര്യായഃ| അഥവാഭീരുകൃശാദീനാതുരാന് ദോഷാനുഗുണ്യേന ക്ഷീരതക്രാദീനാമന്യതമം പായയിത്വാ വമനം പായയേത്| ആകണ്ഠഗ്രഹണം ബഹുത്വോപലക്ഷണാര്ഥമ്| കാമൌഷധമാത്രാമിത്യാഹ-യഥാവ്യാധീത്യാദി| വ്യാധേര്ദോഷസ്യ ദൂഷ്യസ്യ ച യാ യസ്യ സ്വേഷു പ്രകരേണേഷു വിഹിതാ താമ്| തഥാ മധുനാ സൈന്ധവേന ച യുക്താമ്| ബ്രാഹ്മണപ്രയുക്താഭിര്വേദവിഹിതാഭിരാശീഭിരഭിമന്ത്രിതാമ്| സ്വസ്ഥവൃത്തപക്ഷേ ആതുരഗ്രഹണം തത്കാലാവസ്ഥയാ വ്യാഖ്യേയമ്| പുനശ്ച ബ്രഹ്മേത്യാദ്യഭിമന്ത്രിതാം ബ്രഹ്മേത്യാദിര്വേദവാദിമന്ത്രഃ| ഔമ് നമ ഇത്യാദി സൌഗതഃ|| ൧൦||
Adhikarana vamanauShadhapAnottaravidhiH pravRuttavamanavegasya vidhishca (11) · Śloka 11
തതഃ പീതവാനൂരുന്യസ്തഭുജോ വമനാനുഗതമാനസോऽഗ്നിതപ്തൈഃ പാണിഭിരുപതപ്യമാനോ മുഹൂര്തമനുപാലയേത്| സ യദാ ജാനീ- യാത് സ്വേദപ്രാദുര്ഭാവേന ദോഷം പ്രവിലയമാപദ്യമാനം, രോമഹര്ഷേണ വാ സ്ഥാനേഭ്യഃ പ്രവിചലിതം, കുക്ഷ്യാധ്മാനേന ച കുക്ഷിമനുസൃതം ച ക്രമാത് ഹൃദയോപമര്ദഹൃല്ലാസാസ്യസംസ്രവണൈശ്ചോര്ധ്വമഭി- മുഖീ ഭൂതം സമുപസ്ഥിതാനേകപ്രതിഗ്രാഹഃ പാര്ശ്വലലാടോപഗ്രഹേണ നാഭിപ്രപീഡനേ പൃഷ്ഠപ്രതിലോമമര്ദനേന ച പ്രവൃത്താവ്യപത്രപണീയ- പുരുഷോ വിവൃത്തോഷ്ഠതാലുകണ്ഠോ നാതിമഹതാ വ്യായാമേന വേഗാ- നുദീരയന് നാപ്രവൃത്താന് ന പ്രവര്ത്തയന് പ്രവൃതാംശ്ചാനുവര്ത്തയന് സുപരിലിഖിതനഖാഭ്യാമങ്ഗലീഭ്യാമുത്പലകുമുദൈരണ്ഡ- നാലൈര്വാ കണ്ഠമഭിമൃശന് വമേന്നാത്യുന്നതോ നാത്യവനതോ നപാ- ര്ശ്വാപവൃത്തോ വാ| തത്രാത്യുന്നതസ്യ പൃഷ്ഠഹൃദയപീഡാ ഭവതി| അത്യവനതസ്യ ശിരഃകോഷ്ഠപീഡാ, പാര്ശ്വാപവൃത്തസ്യ പാര്ശ്വ- കോഷ്ഠഹൃദയോര്ധ്വജത്രുപീഡേതി||൧൧||
ततः पीतवानूरुन्यस्तभुजो वमनानुगतमानसोऽग्नितप्तैः पाणिभिरुपतप्यमानो मुहूर्तमनुपालयेत्| स यदा जानी- यात् स्वेदप्रादुर्भावेन दोषं प्रविलयमापद्यमानं, रोमहर्षेण वा स्थानेभ्यः प्रविचलितं, कुक्ष्याध्मानेन च कुक्षिमनुसृतं च क्रमात् हृदयोपमर्दहृल्लासास्यसंस्रवणैश्चोर्ध्वमभि- मुख़ी भूतं समुपस्थितानेकप्रतिग्राहः पार्श्वललाटोपग्रहेण नाभिप्रपीडने पृष्ठप्रतिलोममर्दनेन च प्रवृत्ताव्यपत्रपणीय- पुरुषो विवृत्तोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगा- नुदीरयन् नाप्रवृत्तान् न प्रवर्त्तयन् प्रवृतांश्चानुवर्त्तयन् सुपरिलिख़ितनख़ाभ्यामङ्गलीभ्यामुत्पलकुमुदैरण्ड- नालैर्वा कण्ठमभिमृशन् वमेन्नात्युन्नतो नात्यवनतो नपा- र्श्वापवृत्तो वा| तत्रात्युन्नतस्य पृष्ठहृदयपीडा भवति| अत्यवनतस्य शिरःकोष्ठपीडा, पार्श्वापवृत्तस्य पार्श्व- कोष्ठहृदयोर्ध्वजत्रुपीडेति||११||
🔊 Audio coming soon
തത ആതുരോ വമനം പീതവാനൂരുന്യസ്തഭുജത്വാദിയുക്തോ മുഹൂര്ത്തം നാഡികാദ്വയമനുപാലയേത്| പ്രതീക്ഷേത| സ ചാതുരഃ സ്വേദപ്രാദുര്ഭാവാദിനാ ചിഹ്നേനാപനേയദോഷാവസ്ഥം വിശേഷം യദാ ജാനീയാത്| യഥോക്തേന തദാങ്ഗുലീഭ്യാമുത്പലനാലാദിനാ വാ ഛര്ദയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| അനേക പ്രതിഗ്രാഹസ്ഥാപനാന്നൈകട്യേന വേഗധാരണം ഭവതി| പാര്ശ്വാദ്യുപഗ്രഹേ പ്രവൃത്താ അവ്യപത്രപണീയാഃ പുരുഷാ യസ്യ സ തഥോക്തഃ| അപത്രപണീയോ നിര്യന്ത്രണ ഇത്യര്ഥഃ| വിവൃതമരുദ്ധമോഷ്ഠതാല്വാദി യസ്യ സ തഥോക്തഃ| സ്വല്പേന വ്യായാമേനോദീരയന് സ്വയം പ്രവൃത്താന് വേഗാന്| സുഷ്ഠു പരിലിഖിതേ ഛിന്നേ നഖേ യയോരങ്ഗുല്യോസ്താഭ്യാമ്| ഉന്നതമുര്ധ്വശിരാഃ പാര്ശ്വാപവൃത്തം തിര്യക് ശിരാഃ അവനതോऽധഃശിരാഃ|| ൧൧||
Adhikarana doShaBedena vamanadravyaBedaH (12) · Śloka 12
ഏവം കടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണൈഃ കഫേ ഛര്ദയേത്| സ്വാദുഭിഃ പിത്ത- യുക്തേ| അമ്ലൈഃ സസ്നേഹൈരനിലസംസൃഷ്ടേ||൧൨||
एवं कटुतीक्ष्णोष्णैः कफे छर्दयेत्| स्वादुभिः पित्त- युक्ते| अम्लैः सस्नेहैरनिलसंसृष्टे||१२||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കേവലേ ശ്ലേഷ്മണി കടുതീക്ഷ്ണൈരൌഷധൈശ്ഛര്ദയേത്| പിത്തയുക്തേ ശ്ലേഷ്മണി സ്വാദുഭിര്മധുരൈര്വമനദ്രവ്യൈഃ| വായുസംസൃഷ്ടേ ശ്ലേഷ്മണി അമ്ലൈഃ സസ്നേഹൈശ്ഛര്ദയേദിതി സമ്ബന്ധഃ|| ൧൨||
Adhikarana vamanavidhiH (13) · Śloka 1
യാവത് കഫച്ഛേദഃ കേവലമൌഷധപ്രവൃത്തിഃ പിത്തദര്ശനം വാ||൧||
यावत् कफच्छेदः केवलमौषधप्रवृत्तिः पित्तदर्शनं वा||१||
🔊 Audio coming soon
കിമവധിം ഛര്ദയേദിത്യാഹ-യാവദിത്യാദി| യാവത് പ്രഥമമേവ കഫഃ ക്ഷീണസ്താവദ്യത്നേനാങ്ഗുല്യാദിനാ ഛര്ദയേത്| അഥവാ കഫച്ഛേദാനന്തരം കേവലൌഷധപ്രവൃത്തിദര്ശനം യാവത്| അഥവാ തതോऽപ്യനന്തരം യാവത് പിത്തദര്ശനമ്| ഏതച്ച വ്യാധ്യാദിബലാപേക്ഷയാ|| ൧൩||
Adhikarana hInavegasyauShadhAdi (14) · Śloka 14
ഹീനവേഗസ്തു പിപ്പല്യാമലകസര്ഷപകല്കലവണോഷ്ണോദകൈഃ പുനഃ പുനഃ പ്രവര്തയേത്| പ്രഭൂതവമനാസഹിഷ്ണുദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ വിശ്രമ്യ||൧൪||
हीनवेगस्तु पिप्पल्यामलकसर्षपकल्कलवणोष्णोदकैः पुनः पुनः प्रवर्तयेत्| प्रभूतवमनासहिष्णुद्व्यहं त्र्यहं वा विश्रम्य||१४||
🔊 Audio coming soon
ഹീനവേഗഃ സ്തോകം പ്രവൃത്തോ യോ ദോഷസ്തം പിപ്പല്യാദ്യുഷ്ണോദകൈഃ പുനഃ പുനഃ പ്രവര്തയേത്| യസ്തു പുരുഷഃ സകൃത് പ്രഭൂതം വമനം സോഢും ന ശക്നോതി സ ദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ സ്തോകം വമനമുപയുഞ്ജീത|| ൧൪||
Adhikarana vamanavirecanadravyasvarUpam (15) · Śloka 15
അസാത്മ്യബീഭത്സദുര്ദര്ശദുര്ഗന്ധാനി വമനാനി വിദധ്യാത്| വിപരീതാനി തു വിരേചനാനി||൧൫||
असात्म्यबीभत्सदुर्दर्शदुर्गन्धानि वमनानि विदध्यात्| विपरीतानि तु विरेचनानि||१५||
🔊 Audio coming soon
അസാത്മ്യത്വാദിയുക്തം വമനം വിദധ്യാത്| വിപരീതം വിരേചനമ്| സാത്മ്യം തു വിരേചനമധ്യായോപാന്തേ പ്രതിഷേത്സ്യതേ|| ൧൫||
Adhikarana sarveShu vamaneShu madhusaindhavopayogaH (16) · Śloka 16
സര്വൈഷു ച വമനേഷു സൈന്ധവം മധു ച വിദധ്യാത്കഫവിലയ- നവിച്ഛേദനാര്ഥമ്||൧൬||
सर्वैषु च वमनेषु सैन्धवं मधु च विदध्यात्कफविलय- नविच्छेदनार्थम्||१६||
🔊 Audio coming soon
സൈന്ധവമധുനീ വിലയനവിച്ഛേദനയോശ്ച യഥാസങ്ഖ്യമ്|| ൧൬||
Adhikarana vamanavegAnAmavekShaNam (17) · Śloka 17
വേഗാംശ്ചാസ്യ പ്രതിഗ്രാഹഗതാനവേക്ഷേത||൧൭||
वेगांश्चास्य प्रतिग्राहगतानवेक्षेत||१७||
🔊 Audio coming soon
സുഖാദാഗതഃ പ്രതിഗാഹപ്രാപ്തോ വേഗ ഉച്യതേ|| ൧൭||
Adhikarana vamanAyogalakShaNaM tajjA vyAdhayashca (18) · Śloka 18
തത്രാപ്രവൃത്തിഃ കേവലസ്യ വാ ഭേഷജസ്യ പ്രവൃത്തിര്വിബന്ധോ വാ വേഗാനാമയോഗലക്ഷണമ്| തതശ്ചാരോചകഗൌരവാധ്മാനകണ്ഡൂ സ്ഫോടകോഠാലസ്യശൂലപ്രതിശ്യായലോമഹര്ഷപ്രസേകശോഫശീത- ജ്വരാദയഃ||൧൮||
तत्राप्रवृत्तिः केवलस्य वा भेषजस्य प्रवृत्तिर्विबन्धो वा वेगानामयोगलक्षणम्| ततश्चारोचकगौरवाध्मानकण्डू स्फोटकोठालस्यशूलप्रतिश्यायलोमहर्षप्रसेकशोफशीत- ज्वरादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ വമനസ്യായോഗാദിലക്ഷണമുച്യതേ| അപ്രവൃത്തിരൌഷധേ പീതേ ന കിഞ്ചിത് പ്രത്യാഗച്ഛതി| അഥവാ വിനാ ദോഷേണ കേവലമേവൌഷധം പ്രത്യാഗച്ഛതി| വേഗാനാം വാ വിബന്ധഃ സ്വല്പം സ്വല്പമാഗമനമിതി വമനായോഗലക്ഷണമ്| തതോ വമനായോഗാദരോചകഗൌരവാദയോ ജായന്തേ|| ൧൮||
Adhikarana samyagyogalakShaNaM tatPala~jca (19) · Śloka 19
യോഗലക്ഷണം പുനഃ കാലേ ക്രമാത് കഫപിത്താനിലപ്രവൃത്തി- ര്നാതിമഹതീ വ്യഥാ സ്വയം ചാവസ്ഥാനം തതശ്ച സ്വസ്ഥതാ മനഃ- പ്രസാദഃ സ്വരവിശുദ്ധിരരോചകാദിവൈപരീത്യഞ്ച||൧൯||
योगलक्षणं पुनः काले क्रमात् कफपित्तानिलप्रवृत्ति- र्नातिमहती व्यथा स्वयं चावस्थानं ततश्च स्वस्थता मनः- प्रसादः स्वरविशुद्धिररोचकादिवैपरीत्यञ्च||१९||
🔊 Audio coming soon
സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണം പുനഃ ക്രമേണ കഫാദിപ്രവൃത്തിഃ കാലേ| കാലേ ചൌഷധപാനം കൃത്വാ യഥോക്താന് മുഹൂര്താദനന്തരമ്| സ്വല്പാ ചാങ്ഗവ്യഥാ| വേഗാനാം ച സ്വയം രോധഃ സ്തമ്ഭനനിരപേക്ഷമ്|തത ഇത്യൌഷധം കൃതമപേക്ഷ്യ സ്വസ്ഥതാ| അരോചകാദീനാമയോഗരോഗാണാം വൈപരീത്യം രുചിലാഘവകോഷ്ഠതനുത്വവക്ത്രവൈശദ്യാദികമ്|
Adhikarana vamanAtiyogalakShaNaM tajjA vyApadashca (20) · Śloka 20
അതിയോഗേ തു ഫേനിലരക്തചന്ദ്രികോദ്ഗമനമ്| തതശ്ച ക്ഷാമ- താസ്വരക്ഷയദാഹകണ്ഠശോഷഭ്രമമോഹോന്മാദമൂര്ച്ഛാശിരഃ ശൂ- ന്യതാഹൃദ്ധൂമായനഗാത്രശൂലസുപ്തിതൃഷ്ണോര്ധ്വാനിലപ്രകോപകര്ണ- ശൂലാര്ദ്ദിതവാക്സങ്ഗഹനുസംഹനനജിഹ്വാപ്രവേശനിര്ഗമാക്ഷിവ്യാവൃ- ത്തിവിസംജ്ഞതാനിദ്രാബലാഗ്നിഹാനയോ ഭവന്തി| ജീവശോണിത- പ്രവൃത്ത്യാ മരണം വാ| ഏഷാം സിദ്ധിഷു സാധനം വക്ഷ്യതേ||൨൦||
अतियोगे तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोद्गमनम्| ततश्च क्षाम- तास्वरक्षयदाहकण्ठशोषभ्रममोहोन्मादमूर्च्छाशिरः शू- न्यताहृद्धूमायनगात्रशूलसुप्तितृष्णोर्ध्वानिलप्रकोपकर्ण- शूलार्द्दितवाक्सङ्गहनुसंहननजिह्वाप्रवेशनिर्गमाक्षिव्यावृ- त्तिविसंज्ञतानिद्राबलाग्निहानयो भवन्ति| जीवशोणित- प्रवृत्त्या मरणं वा| एषां सिद्धिषु साधनं वक्ष्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
ഫേനിലാദ്യുദ്ഗമനമതിയോഗലക്ഷണമ്| തതശ്ചൌഷധാത് പീതാദ്യാ ക്ഷാമതാ സാതിയോഗാദധികാ ഭവതി| ജിഹ്വായാ വായുവശാത് പ്രവേശോ നിര്ഗമോ വാ ഹാനിശബ്ദസ്യ നിദ്രാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| ഏതേ വമനാതിയോഗാദ ഭവന്തി| അഥവാ വമനാതിയോഗേ ജീവാഖ്യസ്യ രക്തസ്യാതിപ്രവൃത്ത്യാ മരണം ഭവതി| ഏഷാം ച വമനാതിയോഗജാനാം രോഗാണാം സാധനം ചികിത്സിതം സിദ്ധിഷു കല്പസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധൌ വക്ഷ്യതേ, വിശേഷേണ തു വമനാതിയോഗ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന|| ൨൦||
Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (21) · Śloka 21
യോഗേന തു ഖല്വേനം ഛര്ദിതവന്തം സുവിശോധിതപാണിപാദ- മുഖം മുഹൂര്തമാശ്വാസ്യ ധൂമത്രയസ്യാന്യതമം സാമര്ഥ്യതഃ പായ- യിത്വാ പുനരുപസ്പൃഷ്ടോദകം സമ്മാനിതസുരഭിതാമ്ബൂലം നിവാതാ- ഗാരശയ്യാസ്ഥൈതം സ്നേഹോക്തേനാചാരവിധിനാനുശിഷ്യാത്||൨൧||
योगेन तु ख़ल्वेनं छर्दितवन्तं सुविशोधितपाणिपाद- मुख़ं मुहूर्तमाश्वास्य धूमत्रयस्यान्यतमं सामर्थ्यतः पाय- यित्वा पुनरुपस्पृष्टोदकं सम्मानितसुरभिताम्बूलं निवाता- गारशय्यास्थैतं स्नेहोक्तेनाचारविधिनानुशिष्यात्||२१||
🔊 Audio coming soon
ഏവമാതുരം യോഗേന സമ്യഗ്യോഗേന ഛര്ദിതവന്തം സ്നേഹോക്തേനാചാരവിധിനാനുശിഷ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ധൂമത്രയസ്യാന്യതമം മൃദു മധ്യം വിരേചനം വാ ആതുരാദ്യപേക്ഷയാ| സ്നേഹോക്ത ആചാര ഉഷ്ണോദകോപചാരീ സ്യാദിത്യാദി|| ൨൧||
Adhikarana samyagvAntasyAgnibalAnurodhenAhAravidhiH (22) · Śloka 22
തതോऽഗ്നിബലമവേക്ഷ്യ ക്ഷുധം ച സായാഹ്നേ അപരേ വാഹ്നി സുഖോദ- കപരിഷിക്തഃ പുരാണാനാം രക്തശാലിതണ്ഡുലാനാം സുസിദ്ധ- മന്നമസ്നേഹലവണകടുകമല്പസ്നേഹലവണകടുകം വാ ദ്രവ- പ്രായമുഷ്ണോദകാനുപ്രായം സായം പ്രാതരുപഭുഞ്ജാനോ വിധിമി- മമവേക്ഷേത പേയാദീനാമ്||൨൨||
ततोऽग्निबलमवेक्ष्य क्षुधं च सायाह्ने अपरे वाह्नि सुख़ोद- कपरिषिक्तः पुराणानां रक्तशालितण्डुलानां सुसिद्ध- मन्नमस्नेहलवणकटुकमल्पस्नेहलवणकटुकं वा द्रव- प्रायमुष्णोदकानुप्रायं सायं प्रातरुपभुञ्जानो विधिमि- ममवेक्षेत पेयादीनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
തതോ യദ്യസ്യാതുരസ്യാഗ്നിര്ബലവാംസ്തതഃ സായാഹ്നേ തസ്മിന്നേവാഹനി തം ഭോജയേത്| അഥ സ്വല്പബലസ്തതോ ദ്വിതീയേऽഹ്നി ഭോജയേത്| അത്രം രക്തശാലിതണ്ഡുലാനാം സമ്ബന്ധി| ഇമം വിധിമവേക്ഷേത|| ൨൨||
Adhikarana peyAdikramaH (33) · Śloka 2
പേയം വിലേപീമകൃതം കൃതഞ്ച യൂഷം രസം ത്രീനുഭയം തഥൈകമ്| ക്രമേണ സേവേത നരോऽന്നകാലാന്പ്രധാനമധ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധഃ|൨|
पेयं विलेपीमकृतं कृतञ्च यूषं रसं त्रीनुभयं तथैकम्| क्रमेण सेवेत नरोऽन्नकालान्प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः|२|
🔊 Audio coming soon
കഥമിത്യാഹ-പേയാമിത്യാദി| പ്രധാനശുദ്ധിശുദ്ധോ മധ്യശുദ്ധിശുദ്ധോऽവരശുദ്ധിശുദ്ധശ്ച നരോ യഥാസങ്ഖ്യേന ത്രീനന്നകാലാനുഭയം ചാന്നകാലമേകം ചാന്നകാലം പേയാദീന് പഞ്ച ക്രമേണ സേവേത| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-ഭോജനം ഹി പ്രത്യഹമുഭയകാലം പ്രതിഷ്ഠിതമ് | തത്ര യഃ പ്രധാനരൂപയാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണയാ ശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധഃ സ പ്രഥമേ ദിവസേ സായമേകമന്നകാലം പേയാമുപയുഞ്ജീത| ദ്വിതീയേ ദിവസേ ദ്വാവന്നകാലൌ പേയാമുപയുഞ്ജീത| ഏവം ത്രീനന്നകാലാന് പേയോപയുക്താ ഭവതി| തതഃ ത്റ്തുതീയേ ദിവസേ ദ്വാവന്നകാലൌ വിലേപീമുപയുഞ്ജീത| ചതുര്ഥേ ദിവസേ പ്രാതരേകമന്നകാലം വിലേപീം സേവേത| ഏവം ത്രീനന്നകാലാന് വിലേപ്യുപയുക്താ ഭവതി| ചതുര്ഥേ ദിവസേ സായമേകമന്നകാലമകൃതയൂഷമുപയുഞ്ജീത| പഞ്ചമേ ദ്വാവന്നകാലാവകൃതയൂഷമുപയുഞ്ജീത| ഏവമകൃതോ യൂഷസ്ത്രീനന്നകാലാനുപയുക്തോ ഭവതി| ഷഷ്ഠേ ദിവസേ ദ്വാവന്നകാലൌ കൃതം യൂഷമുപയുഞ്ജീത| സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാതരേകമന്നകാലം കൃതം യൂഷമുപയുഞ്ജീത| ഏവം കൃതയൂഷസ്ത്രീനന്നകാലാനുപയുക്തോ ഭവതി| സപ്തമേ സായമേകമന്നകാലം മാംസരസമുപയുഞ്ജീത| അഷ്ടമേ ദ്വാവന്നകാലൌ മാംസരസം സേവേത| ഏവം മാംസരസസ്ത്രീനന്നകാലാന് സേവിതോ ഭവതി| ഇതി പ്രധാന ശുദ്ധിശുദ്ധസ്യ പേയാദീനാം ക്രമേണ പ്രത്യേകമന്നകാലത്രയസേവനേ ക്രമഃ| ഏവം മധ്യശുദ്ധിശുദ്ധേന പേയാദയഃ ക്രമേണ പ്രത്യേകമന്നകാലദ്വയമാസേവ്യാഃ| തഥാ സ്വല്പശുദ്ധിശുദ്ധേന പേയാദയഃ ക്രമേണൈകമന്നകാലമാസേവ്യാഃ|| ൩൩||
Adhikarana peyAdyupacArapraBAvaH (24) · Śloka 2
യഥാണുരഗ്നിസ്തൃണഗോമയാദ്യൈഃ സന്ധുക്ഷ്യമാണോ ഭവതി ക്രമേണ| മഹാസ്ഥിരഃ സര്വചരസ്തഥൈവ ശുദ്ധസ്യ പേയാദിഭിരന്തരാഗ്നിഃ|൨|
यथाणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण| महास्थिरः सर्वचरस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तराग्निः|२|
🔊 Audio coming soon
കിമനേന പേയാദിക്രമേണ ഭവതീത്യാഹ-യഥേത്യാദി| യഥാ ബാഹ്യോऽഗ്നിരണുഃ സ്വല്പഃ സന് തൃണഗോമയാദ്യൈഃ സൂക്ഷ്മൈഃ ക്രമേണ സന്ധുക്ഷ്യമാണോ മഹാന് ഭവതി| സ്ഥിരശ്ച ഭവതി| സര്വം ച പക്തും ശക്നോതി| തദ്വച്ഛുദ്ധസ്യ ശോധനേനാന്തരാഗ്നിരല്പഃ സന് പേയാദിഭിഃ ക്രമേണ ഗുരുഭിര്മഹാന് സ്ഥിരഃ സര്വപചശ്ച ഭവതി|| ൨൪||
Adhikarana vamanavirecanayoH vegAnusAraM vireke mAnatashca jaghanyamadhyapravrashuddhilakShaNam (25) · Śloka 2
ജഘാന്യമധ്യപ്രവരേ തു വേഗാഃ ചത്വാര ഇഷ്ടാ വമനേ ഷഡഷ്ടൌ| ദശൈവ തേ ദ്വിത്രിഗുണാ വിരേകേ പ്രസ്ഥസ്തഥാ സ്യാദ്ദ്വിചതുര്ഗുണശ്ച||൨||
जघान्यमध्यप्रवरे तु वेगाः चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ| दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा स्याद्द्विचतुर्गुणश्च||२||
🔊 Audio coming soon
നനു പ്രധാനമധ്യാവരശുദ്ധിശുദ്ധ ഇത്യുക്തമ്| അത്ര ന ജ്ഞായതേ കാ പ്രധാനാ ശുദ്ധിഃ, കാ മധ്യാ, കാऽവരേതി| അതോ ദ്വയോരപി വമനവിരേചനയോര്വേഗസങ്ഖ്യയാ മാനതഃ പ്രവൃത്തദോഷദര്ശനതശ്ച ജഘന്യേത്യാദിനാ ശുദ്ധിത്രയസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ| തത്ര ജഘന്യേ വമനേ ചത്വാരോ വേഗാ ഇഷ്ട ആചാര്യൈഃ | മധ്യേ വമനേ ഷഡ് വേഗാഃ| പ്രവരേ വമനേऽഷ്ടൌ വേഗാഃ| വിരേകേ തു ജഘന്യേ വേഗാഃ ദശേഷ്ടാഃ| മധ്യേ വിരേകേ ദ്വിഗുണാ ദശ വിംശതിര്വേഗാ ഇഷ്ടാഃ| പ്രവരേ തു വിരേകേ ത്രിഗുണാ ദശ ത്രിംശദ് വേഗാ ഇഷ്ടാഃ| ഇതി വമനവിരേചനയോര്വേഗസങ്ഖ്യ്യാ ജഘന്യമധ്യപ്രവരത്വമ്| തഥാ ജഘന്യമധ്യപ്രവരേ വിരേകേ യഥാസങ്ഖ്യേന പ്രസ്ഥഃ ദ്വിഗുണശ്ചതുര്ഗുണശ്ച സ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ|| ൨൫||
Adhikarana anyamatena vamanavirekayoH pravarashuddhilakShaNaM, vamane mAnataH jaghanyAdishuddhilakShaNaM vamanavirecanayogalakShaNa~jca (26) · Śloka 1
പിത്താവസാനം വമനം വിരേകാദര്ദ്ധം കഫാന്തഞ്ച വിരേകമാഹുഃ|൧|
पित्तावसानं वमनं विरेकादर्द्धं कफान्तञ्च विरेकमाहुः|१|
🔊 Audio coming soon
അന്യേ പുനരാചാര്യാഃ പിത്താവസാനമുത്കൃഷ്ടം വമനമാഹുഃ| വിരേകാച്ച പ്രസ്ഥപരിമാണേനാര്ധമാഹുഃ| തേന ജഘന്യേ വമനേऽര്ധപ്രസ്ഥഃ മധ്യേ പ്രസ്ഥഃ| പ്രവരേ പ്രസ്ഥൌ ദ്വാവിതി| തഥാ കഫാന്തം വിരേകമാഹുഃ| ത ഏവമാഹുഃ ആദാവേവ കഫാന്തേ വിരേകേ പ്രവരത്വമ്|| ൨൬||
Adhikarana vamanavirecanayorvegagaNanAvidhiH (27) · Śloka 1
ദ്വിത്രാന്സവിട്കാനപനീയ വേഗാന്മേയം വിരേകേ വമനേ തു പീതമ്||൧||
द्वित्रान्सविट्कानपनीय वेगान्मेयं विरेके वमने तु पीतम्||१||
🔊 Audio coming soon
തത്ര വിരേകേ സപുരീഷാന് ദ്വിത്രാന് വേഗാനപനീയാന്യന്മേയം പ്രസ്ഥാദിനാ| വമനേ തു യത് പരിമാണം പീതം തദപനീയ മേയമ്|| ൨൭||
Adhikarana virecanavidhiH (28) · Śloka 28
അഥ വമിതവന്തം പുനരേവം സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമുപപാദ്യ ശ്വോ വിരേച- യിതവ്യ ഇതി സുജരമശ്ലേഷ്മലം സ്നിഗ്ധം ഫലാമ്ലമുഷ്ണ- മുഷ്ണോദകാനുപാനം ജാങ്ഗലരസൌദനം ഭോജയേത്| തതഃ സുഖോ- ഷിതം പൂര്വോക്തേന വിധിനാതീതേ ശ്ലേഷ്മകാലേ നിരന്നം വിഭജ്യ കോഷ്ഠം യഥാര്ഹൌഷധമാത്രാം പായയേത്| ന ത്വകൃതവമനമന്യ- ത്രാതിക്രൂരകോഷ്ഠാത്||൨൮||
अथ वमितवन्तं पुनरेवं स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वो विरेच- यितव्य इति सुजरमश्लेष्मलं स्निग्धं फलाम्लमुष्ण- मुष्णोदकानुपानं जाङ्गलरसौदनं भोजयेत्| ततः सुख़ो- षितं पूर्वोक्तेन विधिनातीते श्लेष्मकाले निरन्नं विभज्य कोष्ठं यथार्हौषधमात्रां पाययेत्| न त्वकृतवमनमन्य- त्रातिक्रूरकोष्ठात्||२८||
🔊 Audio coming soon
അഥ വമിതവന്തം വിധിനാ സംസ്നേഹ്യ സംസ്വേദ്യ ച ശ്വ അയമാതുരോ വിരേച്യ ഇതി രസൌദനം ഭോജയേത്| കിമ്ഭൂതമിത്യാഹ-സുജരമിത്യാദി| ഫലേന ദാഡിമാദിനാമ്ലമ്| തതോ രസൌദനം ഭുക്ത്വാ രാത്രൌ സുഖേനാനായാസേനോഷിതം പ്രാതര്നിരന്നം ശ്ലേഷ്മകാലേ ദിനസ്യ പ്രഥമത്രിഭാഗേ ഗതേ കോഷ്ഠം മൃദ്വാദിഭേദേന വിഭജ്യ വികല്പ്യ യഥാര്ഹാമൌഷധമാത്രാം പായയേത്| പൂര്വോക്തേന ച വമനോക്തേന മങ്ഗലപൂര്വേണ വിധിനാ| അകൃതവമനമാതുരം വിരേചനം ന പായയേത്| ക്രൂരകോഷ്ഠമകൃതവമനമേവ വിരേചനം പായയേത്|| ൨൮||
Adhikarana akRutavamanasya virecanauShadhadAne doShaH (29) · Śloka 29
അകൃതവമനസ്യ ഹി ശ്ലേഷ്മണോപഹതമൌഷധമൂര്ധ്വം പ്രവര്തതേ| ഉരസി വാവരുദ്ധമവതിഷ്ഠതേ| തതോ നാലം വിരേകായ||൨൯||
अकृतवमनस्य हि श्लेष्मणोपहतमौषधमूर्ध्वं प्रवर्तते| उरसि वावरुद्धमवतिष्ठते| ततो नालं विरेकाय||२९||
🔊 Audio coming soon
കുത ഏവമിത്യാഹ-അകൃതവമനസ്യേത്യാദി| അകൃതവമനസ്യ സ്നേഹാദിനാ ഹൃദി ശ്ലേഷ്മാവശ്യമേവ ഭവതീതി| തേന ശ്ലേഷ്മണാ ഉപഹതം വിരേകൌഷധം പീതം മുഖേന പ്രത്യാഗച്ഛതി| അഥവാ വക്ഷസി രുദ്ധം വിരേകായ ന പര്യാപ്തം ഭവതി| തൈക്ഷ്ണ്യാത് പര്യാപ്തമപി വാ വിരേകായ|| ൨൯||
Adhikarana krUrakoShThaM varjayitvA samyagviriktasyApi samBAvyA vyApat (30) · Śloka 30
സമ്യഗ്വിരിക്തസ്യാപി ചാധഃ സ്രസ്തഃ ശ്ലേഷ്മാ ഗ്രഹണീം ഛാദ- യിത്വാ ഗൌരവമാപാദയതി പ്രവാഹികാം വാ| ന ത്വേഷ ദോഷോ- ऽതിക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ വായ്വാത്മകത്വാത്||൩൦||
सम्यग्विरिक्तस्यापि चाधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छाद- यित्वा गौरवमापादयति प्रवाहिकां वा| न त्वेष दोषो- ऽतिक्रूरकोष्ठस्य वाय्वात्मकत्वात्||३०||
🔊 Audio coming soon
തഥാ വിരിക്തസ്യ ശ്ലേഷ്മാ ഹൃദയാത് കുക്ഷാവപസ്രസ്തോ ഗ്രഹണീ ചാദയിത്വ കോഷ്ഠഗൌരവം പ്രവാഹികാം വാപാദയതി| ക്രൂരകോഷ്ഠസ്യ തു വാതകോഷ്ഠത്വാത് ശ്ലേഷ്മാ കോഷ്ഠേ ന കിഞ്ചിച്ഛക്നോതി|| ൩൦||
Adhikarana shleShmakAle virecanaprayoge doShaH (31) · Śloka 31
ശ്ലേഷ്മകാലേ ത്വകൃതവമനോക്തദോഷാഃ| ശൂലാധ്മാനഗൌര- വാണി ച കൃത്വാ ഛര്ദിക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണ്യപരാഹ്ണേ രാത്രൌ വാ വിരേചയേത്||൩൧||
श्लेष्मकाले त्वकृतवमनोक्तदोषाः| शूलाध्मानगौर- वाणि च कृत्वा छर्दिक्षीणे श्लेष्मण्यपराह्णे रात्रौ वा विरेचयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
യ ഏവാകൃതവമനസ്യ വിരേചനേന ദോഷ ഉക്തഃ സ ഏവ കൃതവമനസ്യാപി ശ്ലേഷ്മകാലപീതേന| അഥവാ ശ്ലേഷ്മകാലപീതം വിരേചനം ശൂലാദീനി കൃത്വാഗ്നിബലാത് ക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മണി സായാഹ്നേ രാത്രൌ വാ വിരേചയേത്|| ൩൧||
Adhikarana annAvRute virecanadoShaH (32) · Śloka 32
തേനാന്നാവൃതമപി തുല്യമ്| ഛര്ദിഞ്ച പുനസ്തജ്ജനയതി||൩൨||
तेनान्नावृतमपि तुल्यम्| छर्दिञ्च पुनस्तज्जनयति||३२||
🔊 Audio coming soon
തേനൈവ ശ്ലേഷ്മകാലപീതേന വിരേചനോനാന്നാവൃതമപി വിരേചനം തുല്യമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-യദ് ഭുകേ വിരേചനം പീയതേ തദന്നാവൃതം വിരേചനം ക്ഷീണേऽന്നേ സായാഹ്നേ രാത്രൌ വാ വിരേചയേത്| തദന്നാവൃതം പുനശ്ഛര്ദി ജനയതീതി ശ്ലേഷ്മകാലപീതാദ്വിശേഷഃ|| ൩൨||
Adhikarana aviriktasya shleShmakAle vamanaM deyam (33) · Śloka 33
അവിരിക്തസ്യ തു ശ്ലേഷ്മകാലേ ച വമനം നിരന്നം യോജ്യമ്| തഥോര്ധ്വം സുഖേന നിര്ഹരണാത്||൩൩||
अविरिक्तस्य तु श्लेष्मकाले च वमनं निरन्नं योज्यम्| तथोर्ध्वं सुख़ेन निर्हरणात्||३३||
🔊 Audio coming soon
യഃ പുനഃ പൂര്വമവിരിക്തസ്തസ്യാവിരിക്തസ്യ ശ്ലേഷ്മകാലപീതം വമനം സുഖേന സ്വകാര്യം കരോതി|| ൩൩||
Adhikarana koShThatraividhyaM tallakShaNa~jca (34) · Śloka 34
കോഷ്ഠസ്തു ത്രിവിധോ ഭവതി-മൃദുഃ ക്രൂരോ മധ്യശ്ച| തത്ര ബഹുപിത്തോ മൃദുഃ| സ വിരിച്യതേ ക്ഷീരേക്ഷുരസാമ്ലതക്ര- മസ്തുഗുഡകൃസരസര്പിര്നവമദ്യോഷ്ണോദകപീലുദ്രാക്ഷാപൂഗഫലാ- ദിഭിരപി| ബഹുവാതഃ ക്രൂരഃ| സ ദുര്വിരേച്യസ്ത്രിഫലാതി- ല്വകത്രിവൃന്നീലിനീഫലാദിഭിരപി| ബഹുശ്ലേഷ്മാ സമദോഷശ്ച മധ്യഃ| സ സാധാരണഃ| യേ ച സ്നിഹ്യന്ത്യച്ഛപാനേന പ്രായശഃ ത്രിസപ്തപഞ്ചരാത്രൈരിതി||൩൪||
कोष्ठस्तु त्रिविधो भवति-मृदुः क्रूरो मध्यश्च| तत्र बहुपित्तो मृदुः| स विरिच्यते क्षीरेक्षुरसाम्लतक्र- मस्तुगुडकृसरसर्पिर्नवमद्योष्णोदकपीलुद्राक्षापूगफला- दिभिरपि| बहुवातः क्रूरः| स दुर्विरेच्यस्त्रिफलाति- ल्वकत्रिवृन्नीलिनीफलादिभिरपि| बहुश्लेष्मा समदोषश्च मध्यः| स साधारणः| ये च स्निह्यन्त्यच्छपानेन प्रायशः त्रिसप्तपञ्चरात्रैरिति||३४||
🔊 Audio coming soon
കോഷ്ഠം വിഭജ്യേതുയുക്തം, തത്ര ന ജ്ഞായതേ കതിവിധഃ കോഷ്ഠഃ കീദൃശശ്ചേത്യാഹ-കോഷ്ഠസ്ത്വിത്യാദി| സുബോധമ്| തഥാ യോऽച്ഛപേയസ്നേഹേന ത്രിരാത്രേണ സ്നിഹ്യതി സ മൃദുകോഷ്ഠഃ| യഃ സപ്തരാത്രേണ സ്നിഹ്യതി സ ക്രൂരഃ| യഃ പഞ്ചരാത്രേണ സ്നിഹ്യതി സ മധ്യ ഇതി ലക്ഷണാന്തരമ്|| ൩൪||
Adhikarana doShaBedena virecanadravyaBedaH (35) · Śloka 35
തത്ര കഷായമധുരദ്രവ്യൈഃ പിത്തേ വിരേചനമ്| മൂത്രകടുഷ്ണൈഃ കഫേ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണലവണൈര്വാതേ||൩൫||
तत्र कषायमधुरद्रव्यैः पित्ते विरेचनम्| मूत्रकटुष्णैः कफे| स्निग्धोष्णलवणैर्वाते||३५||
🔊 Audio coming soon
തത്ര കഷായത്വാദിയുക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ പിത്തേ വിരേചനം യോജ്യമ്| മൂത്രാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മണി| സ്നിഗ്ധത്വാദിയുക്തൈര്വാതേ|
Adhikarana virecanauShadhapAnottaramupacAraH (36) · Śloka 3
പീതമാത്ര ഏവ ചൌഷധേ ഛര്ദിവിഘാതായ ശീതാമ്ബുനാ മുഖമസ്യ സഹസാ സിഞ്ചേത്| തതശ്ചോഷ്ണോദകേന സോऽന്തര്മുഖം വിശോ- ധ്യാര്ദ്രസുരഭിമൃന്മാതുലുങ്ഗജമ്ബീരസുമനഃ സൌഗന്ധികാദിഹ്റൃദ്യ- ഗന്ധാനുപജിഘ്രേത്| നിവാതസുഖശയ്യാസ്ഥിതശ്ചാവിബന്ധാ- ര്ഥമല്പാല്പമുഷ്ണോദകമനുകണ്ഠ്യംസ്തന്മനാ വേഗാന്നധാരയന് ഈരയമാണശ്ച ശയ്യാസനേ പ്രതിഗ്രാഹേऽശീതസ്പൃഗ്വരിച്യേത||൩||
पीतमात्र एव चौषधे छर्दिविग़ाताय शीताम्बुना मुख़मस्य सहसा सिञ्चेत्| ततश्चोष्णोदकेन सोऽन्तर्मुख़ं विशो- ध्यार्द्रसुरभिमृन्मातुलुङ्गजम्बीरसुमनः सौगन्धिकादिह्ऱृद्य- गन्धानुपजिग़्रेत्| निवातसुख़शय्यास्थितश्चाविबन्धा- र्थमल्पाल्पमुष्णोदकमनुकण्ठ्यंस्तन्मना वेगान्नधारयन् ईरयमाणश्च शय्यासने प्रतिग्राहेऽशीतस्पृग्वरिच्येत||३||
🔊 Audio coming soon
സുബോധമ്| അനുകണ്ഠ്യം സ്തോകമാത്രം പിബന്|| ൩൬||
Adhikarana virecane doShabahirgamanakramaH (37) · Śloka 37
യഥാ ച വമനേ സ്വേദപ്രസേകൌഷധകഫപിത്താനിലാഃ ക്രമേണ പ്രവര്തന്തേ തഥാ വിരേചനേ വാതമൂത്രപുരീഷപിത്തകഫാഃ പുനശ്ചാന്തേ വായുഃ| ദോഷാണാം ഹി ദേഹേ തഥാ സന്നിവേശാന് മാര്ഗവൈപരീത്യാച്ച ശോധനയോരിതി||൩൭||
यथा च वमने स्वेदप्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण प्रवर्तन्ते तथा विरेचने वातमूत्रपुरीषपित्तकफाः पुनश्चान्ते वायुः| दोषाणां हि देहे तथा सन्निवेशान् मार्गवैपरीत्याच्च शोधनयोरिति||३७||
🔊 Audio coming soon
യഥാ ച വമനേ സ്വേദാദീനി ക്രമേണ പ്രവര്തന്തേ, തദ്വിദ്വിരേചനേ വാതാദീനി| കുതോऽയം വമനവിരേചനയോര്ദോഷനിര്ഗമേ പരസ്പരവിപരീതഃ ക്രമഃ ഇത്യാഹ-ദോഷാണാമിത്യാദി| മുഖേന വമനമൂര്ധ്വഭാഗനൈകുട്യാദാദൌ കഫം നിര്ഹരതി| തതഃ പിത്തമ്| പശ്ചാദനിലമ്| വിരേചനം വൈപരീത്യാദധോഭാഗനൈകട്യാദാദാവനിലമ്| മധ്യേ പിത്തമ്| അന്തേ കഫമ്| തത്ര ച പുനരന്തേऽനിലമപതര്പണാദിതി വിജ്ഞേയമ്|| ൩൭||
Adhikarana virecanApravRuttAvalpapravRuttau ca vidhiH (38) · Śloka 38
അപ്രവൃത്തൌ തു ഭേഷജാത്തേജനാര്ഥമുഷ്ണോദകം പായയേത്| പാണി- താപൈശ്ച ജഠരം സ്വേദയേത്| പ്രവൃത്തേ ച ദീപ്താഗ്നേഃ സ്നിഗ്ധവപുഷാ ബഹുദോഷസ്യാല്പദോഷേ നൈവ വാ പ്രവൃത്തേऽല്പദോഷസ്യാപി ജീര്ണ- ഭൈഷജ്യസ്യാഹഃശേഷം ബലം ചാപേക്ഷ്യ ഭൂയോ മാത്രാം വിദധ്യാത്| ന ത്വജീര്ണൌഷധസ്യാതിയോഗഭയാത്| തദഹര്വാ ഭുക്തവതോ- ऽന്യേദ്യുഃ അദൃഢസ്നേഹം വ ദശരാത്രാദൂര്ധ്വമുപസ്കൃതദേഹമവഹിതോ ഭൂയഃ പായയേത്||൩൮||
अप्रवृत्तौ तु भेषजात्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्| पाणि- तापैश्च जठरं स्वेदयेत्| प्रवृत्ते च दीप्ताग्नेः स्निग्धवपुषा बहुदोषस्याल्पदोषे नैव वा प्रवृत्तेऽल्पदोषस्यापि जीर्ण- भैषज्यस्याहःशेषं बलं चापेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात्| न त्वजीर्णौषधस्यातियोगभयात्| तदहर्वा भुक्तवतो- ऽन्येद्युः अदृढस्नेहं व दशरात्रादूर्ध्वमुपस्कृतदेहमवहितो भूयः पाययेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനേ ച വേഗാപ്രവൃത്താവുഷ്ണോദകം ച പാനായ യോജയേത്| ജഠരം ച സ്വേദയേത്| ദീപ്താഗ്നേഃ സ്നിഗ്ധശരീരസ്യ ബഹുദോഷസ്യ ചൌഷധേനാല്പേ ദോഷേ പ്രവൃത്തേ നൈവ വാ പ്രവൃത്തേ യോഗ്യം ദിവസശേഷം ദൃഷ്ട്വാ ബലം ച പനരൌഷധമാത്രാം വിദധ്യാത്| അല്പദോഷസ്യാപി ദീപ്താഗ്നിത്വാദകൃതവിരേക ഏവ ഭേഷജേ ജീര്ണേ ഭൂയോ മാത്രാം വിദധ്യാത്| അല്പദോഷസ്യ പുനര്യദ്യജീര്ണ ഏവൌഷധേ പുനരൌഷധം ദീയതേ തതോ വിരേചനാതിയോഗമുത്പാദയതി| അഥവാ യസ്യ സപ്രയോജനായ ഭൂയ ഔഷധമാത്രാ ന സമ്ഭവതി തസ്യാന്യേദ്യുര്ദ്വിതീയേऽഹനി ദേയഃ| അഥവാ അദൃഢസ്നേഹമബഹുസ്നിഗ്ധം മാത്രാം ദശരാത്രാദൂര്ധ്വം ഭൂയഃ പായയേത്| കീദൃശമുപസ്കൃതദേഹം സ്നേഹാദിസംസ്കൃതദേഹമിത്യര്ഥഃ| കീദൃശോ ഭിഷക് പായയേത്| അവഹിതോऽവഹിതഗ്രഹണം പൂര്വായോഗകാരണത്യാഗാര്ഥമ്|| ൩൮||
Adhikarana sadAturAdiShu visheShakRutyam (39) · Śloka 39
ഹ്നീഭയത്നോഭൈശ്ച വേഗാഭിഘാതശീലാഃ പ്രായശഃ സ്ത്രിയോ രാജ- സമീപസ്ഥാ വണിജശ്ച ഭവന്തി| തസ്മാദേതേ വേഗധാരണപ്ര- വൃദ്ധവാതത്വാത്സദാऽऽതുരാ ദുര്വിരേച്യാശ്ച| താന് സുസ്നിഗ്ധാന് ശോധയേത്| അന്യാനപി ചാകാലനിര്ഹാരവിഹാരഹാരാന്| തത- ശ്ചൈഷാം സദാതുരത്വാദല്പോऽപ്യാമയോ ദുഃസാധ്യോ ഭവതി| തേഷാം പുനഃ ക്രിയാവിധിഃ സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധാവുപദേക്ഷ്യതേ||൩൯||
ह्नीभयत्नोभैश्च वेगाभिग़ातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राज- समीपस्था वणिजश्च भवन्ति| तस्मादेते वेगधारणप्र- वृद्धवातत्वात्सदाऽऽतुरा दुर्विरेच्याश्च| तान् सुस्निग्धान् शोधयेत्| अन्यानपि चाकालनिर्हारविहारहारान्| तत- श्चैषां सदातुरत्वादल्पोऽप्यामयो दुःसाध्यो भवति| तेषां पुनः क्रियाविधिः स्नेहव्यापत्सिद्धावुपदेक्ष्यते||३९||
🔊 Audio coming soon
ഹ്നിയാ ലജ്ജയാ സ്ത്രിയോ ഭയേന ച രാജസമീപസ്ഥാ ലോഭേന ച വണിജഃ പ്രായോ വേഗാഘാതശീലാ ഭവന്തി| അതസ്തേഷാം വേഗധാരണേന പ്രവൃദ്ധവാതത്വാത് സദാതുരത്വം ദുര്വിരേച്യത്വം ച| അതസ്താനതിസ്നിഗ്ധാന് കൃത്വാ ശോധയേത്| അപി ചേതി സമുച്ചയേ| ന കേവലം സ്ത്ര്യാദീനേവൈവം ശോധയേത്| യാവദന്യാനപ്യേവം ശോധയേത്| കാനിത്യാഹ-അകാലേത്യാദി| അകാലേऽപ്രാപ്തേऽതിക്രാന്തേ കാലേ നിര്ഹാരാദയോ യേഷാം തേ തഥോക്താഃ| നിര്ഹാരോ മുത്രാദ്യുത്സര്ഗഃ| വിഹാരശ്ചങ്ക്രമണാദിഃ| ആഹാരഃ പ്രസിദ്ധഃ| തേഷാം സ്ത്ര്യാദീനാം ക്രിയാവിധിഃ| സ്നേഹവ്യാപത്സിദ്ധാവധ്യായേ കല്പസ്ഥാന ഉപദേക്ഷ്യതേ|| ൩൯||
Adhikarana virekAyogalakShaNam (40) · Śloka 40
തത്രാസമ്യഗ്വിരേകാത് കുക്ഷിഹൃദയാവിശുദ്ധിരാധ്മാനമരുചിഃ പ്രസേകഃ കഫപിത്തോത്ക്ലേശഛര്ദിഭ്രമാഃ കണ്ഡൂഃ പിടകാ വി- ദാഹോ ഗൌരവമഗ്നിസാദസ്തന്ദ്രാ സ്തൈമിത്യം പ്രതിശ്യായോ വാതവി- ണ്മൂത്രസങ്ഗശ്ച||൪൦||
तत्रासम्यग्विरेकात् कुक्षिहृदयाविशुद्धिराध्मानमरुचिः प्रसेकः कफपित्तोत्क्लेशछर्दिभ्रमाः कण्डूः पिटका वि- दाहो गौरवमग्निसादस्तन्द्रा स्तैमित्यं प्रतिश्यायो वातवि- ण्मूत्रसङ्गश्च||४०||
🔊 Audio coming soon
തത്രേത്യാദിനാ വിരേചനസ്യാസമ്യഗ്യോഗയോഗാതിയോഗാനാം ലക്ഷണമാഹ| അസമ്യഗ്യോഗോ വിരേചനസ്യായോഗഃ| തേന കുക്ഷ്യവിശുദ്ധ്യാദീനാം മൂത്രസങ്ഗാന്താനാമുദ്ഭവഃ|| ൪൦||
Adhikarana samyagvirekaPalam (41) · Śloka 41
സമ്യഗ്വിരേകാദ്വ്യാധ്യുപശമോ യഥോക്തവിപര്യയശ്ച||൪൧||
सम्यग्विरेकाद्व्याध्युपशमो यथोक्तविपर्ययश्च||४१||
🔊 Audio coming soon
സമ്യഗ്യോഗാദ്വിരേചനസാധ്യസ്യ വ്യാധേരുപശമഃ| സ്വസ്ഥസ്യാപ്യയോഗാദിവ്യാധീനാം വൈപരീത്യം കുക്ഷിശുദ്ധിരുചിവക്ത്രവൈശദ്യാദികം ഭവതി|| ൪൧||
Adhikarana ativirekajavyApadaH (42) · Śloka 42
അതിവിരേകാത്തു കേവലം ദോഷരഹിതമുദകം രക്തം വാ മേദോ- മാംസധാവനോപമം കൃഷ്ണം വാ പ്രവര്തതേ| പരികര്തികാ ഹൃദയോദ്വേഷ്ടേനം ഗുദനിസ്സരണം നയനപ്രവേശഃ പിപീലികാസഞ്ചാര ഇവാങ്ഗേ വമ- നാതിയോഗതുല്യതാ ച||൪൨||
अतिविरेकात्तु केवलं दोषरहितमुदकं रक्तं वा मेदो- मांसधावनोपमं कृष्णं वा प्रवर्तते| परिकर्तिका हृदयोद्वेष्टेनं गुदनिस्सरणं नयनप्रवेशः पिपीलिकासञ्चार इवाङ्गे वम- नातियोगतुल्यता च||४२||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനാതിയോഗാത്തു ദോഷപ്രവൃത്ത്യനന്തരം ദോഷരഹിതസ്യ കേവലസ്യോദകസ്യ രക്തസ്യ വാ മേദോമാംസധാവനതുല്യസ്യ കൃഷ്ണസ്യ വാ പ്രവൃത്തിഃ| പരികര്തികാദയോ വമനാതിയോഗോക്താശ്ച വ്യാധയോ ക്ഷാമതാസ്വരക്ഷയാദയോ ജായന്തേ|| ൪൨||
Adhikarana samyagvirikte vidhiH (43) · Śloka 43
സമ്യഗ്വിരിക്തം ചൈനം വമനോക്തേന ധൂമവര്ജ്യേന വിധിനോപപാ- ദയേത്| അഥ വമിതവാനിവ ക്രമേണാന്നാന്യുപയുഞ്ജാനഃ പ്രകൃതി- ഭോജനമാഗച്ഛേദിതി||൪൩||
सम्यग्विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्ज्येन विधिनोपपा- दयेत्| अथ वमितवानिव क्रमेणान्नान्युपयुञ्जानः प्रकृति- भोजनमागच्छेदिति||४३||
🔊 Audio coming soon
ഏനം പുരുഷം യോഗേന യഥോക്തലക്ഷണേന വിരിക്തം വമനോക്തേന വിധിനോപചരേത്| അത്ര ധൂമോ വര്ജ്യ ഇതി വിശേഷഃ| യച്ച വമിതസ്യ പേയാദ്യന്നഗണോപയോഗക്രമേണ പ്രകൃതിഭോജനാഗമനുമുക്തം തദ്വിരിക്തസ്യാപി വിധേയമ്|
Adhikarana vamanavirecanayoryogyAvasthA (44) · Śloka 44
ഭവതി ചാത്ര- ജീര്ണാऽന്നേ വമനം യോജ്യം കഫേ ജീര്ണേ വിരേചനമ്||൪൪||
भवति चात्र- जीर्णाऽन्ने वमनं योज्यं कफे जीर्णे विरेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
ഭവതി ചാത്രേതി ഗദ്യബന്ധോപസംഹാരേ രീതിഃ| ഹ്യസ്തനേऽന്നേ ജീര്ണേ വമനം ദേയമ്| ശ്ലേഷ്മണി ച ജീര്ണേ വിരേചനമ്| തൈനേതദുക്തം ഭവതി- വമനം ജീര്ണേऽന്നേ ഹ്യസ്തനേ ദേയം ശ്ലേഷ്മണി ച സ്ഥിത ഏവ ദേയമ്| വിരേചനം പുനരന്നേ ശ്ലേഷ്മണി ച ജീര്ണേ ദേയമിതി|| ൪൪||
Adhikarana pItauShadhasya mandAgnitvAdau la~gGanam (45) · Śloka 45
മന്ദവഹ്നിമസംശദ്ധുമക്ഷാമം ദോഷദുര്ബലമ്| അദൃഷ്ടജീര്ണലിങ്ഗഞ്ച ല~ഘ്ഘയേത് പീതഭേഷജമ്| സ്നേഹസ്വേദൌഷധോത്ക്ലേശസങ്ഗൈരിതി ന ബാധ്യതേ||൪൫||
मन्दवह्निमसंशद्धुमक्षामं दोषदुर्बलम्| अदृष्टजीर्णलिङ्गञ्च ल~ग़्ग़येत् पीतभेषजम्| स्नेहस्वेदौषधोत्क्लेशसङ्गैरिति न बाध्यते||४५||
🔊 Audio coming soon
വമനായ വിരേചനായ ച പീതൌഷധം മന്ദാഗ്നിമസംശുദ്ധമപ്രവൃത്തദോഷമക്ഷാമം ദോഷൈര്ദുഷ്ടൈര്ഹീനബലമദൃഷ്ടജീര്ണൌഷധലക്ഷണം ച തം തദഹര്ലങ്ഘയേത് ആ ജീര്ണലിങ്ഗാത്| ഏതാവതാ ഹി സ്നേഹോത്ക്ലേശാദിഭിരാതുരോ ന ബാധ്യതേ|| ൪൫||
Adhikarana peyAderagnivardhakatvampeyAnarhatarpaNArhAH (46) · Śloka 46
സംശോധനാസ്രവിസ്രാവസ്നേഹയോജനലങ്ഘനൈഃ| യാത്യഗ്നിര്മന്ദതാം തസ്മാത് ക്രമം പേയാദിമാചരേത്| സ്രുതാല്പപിത്തശ്ലേഷ്മാണം മദ്യപം വാതപൈത്തികമ്| പേയാം ന പായയേത്തേഷാം തര്പണാദിക്രമോ ഹിതഃ||൪൬||
संशोधनास्रविस्रावस्नेहयोजनलङ्ग़नैः| यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् क्रमं पेयादिमाचरेत्| स्रुताल्पपित्तश्लेष्माणं मद्यपं वातपैत्तिकम्| पेयां न पाययेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः||४६||
🔊 Audio coming soon
സംശോധനേത്യാദിനാ പ്രസങ്ഗേന യഥോക്തസ്യ പേയാദിക്രമസ്യ വിഷയം ദര്ശയതി| തത്ര സംശോധനേ പ്രവൃത്തേ യസ്യ പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ അല്പൌ സ്രുതൌ ദേഹാവസ്ഥിതൌ| യശ്ച സ്വഭാവേന മദ്യപോ യശ്ച പ്രകൃത്യാ വാതപൈത്തികസ്താന് പേയാം ന പാപയേത്| തേഷാം ഹി തര്പണാദിക്രമോ ഹിതഃ| പേയാസ്ഥാനേ തര്പണാ ദേയാ ഇത്യര്ഥഃ| തര്പണാ ലാജസക്തവഃ|| ൪൬||
Adhikarana apakvapacyamAnavamanavirecanayoreva doShasaMshodhakatvam (47) · Śloka 47
അപക്വം വമനം ദോഷാണ് പച്യമാനം വിരേചനമ്| നിര്ഹരേദ്വമനസ്യാതഃ പാകം ന പ്രതിപാലയേത്||൪൭||
अपक्वं वमनं दोषाण् पच्यमानं विरेचनम्| निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्||४७||
🔊 Audio coming soon
തഥാ വൈദ്യോ വമനസ്യ പാകാവസ്ഥാം ന പ്രതിപാലയേത്| അയോഗേ ശീഘ്രമേവ പ്രതിക്രിയാം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| വിരേചനേ തു പാകാവസ്ഥാം പ്രതിപാലയേദേവ| കുത ഇത്യാഹ-അപക്വമിത്യാദി| സുബോധമ്|
Adhikarana vamanavirecanayorviparIta- gatayorupacAraH (48) · Śloka 48
ഊര്ധ്വാധോരേചനം യുക്തം വൈപരീത്യേന ജായതേ| യദാ തദാ ഛര്ദയതഃ സിഞ്ചേദുഷ്ണേന വാരിണാ| പാദൌ ശീതേന ചോര്ധ്വാങ്ഗം വിപരീതം വിരേചനേ||൪൮||
ऊर्ध्वाधोरेचनं युक्तं वैपरीत्येन जायते| यदा तदा छर्दयतः सिञ्चेदुष्णेन वारिणा| पादौ शीतेन चोर्ध्वाङ्गं विपरीतं विरेचने||४८||
🔊 Audio coming soon
ഊര്ധ്വരേചനം വമനം യുക്തം സദ്യദാ കേനചിത് കാരണേന വൈപരീത്യേന വിരേചനതയാ ജായതേ| തഥാऽധാരേചനം വിരേചനം യദാ കുതശ്ചിന്നിമിത്താദ്വൈപരിത്യേന വമനത്വേന ജായതേ തദാ വിരേചനേന വൈപരീത്യാച്ഛര്ദയത ഉഷ്ണേന വാരിണാ പാദൌ സിഞ്ചേത് ശീതേന ചോര്ധ്വാങ്ഗം സിഞ്ചേത്| യദാ തു വമനേ വൈപരീത്യാദ്വിരേകസ്തദാ വിരിച്യതഃ പുര്വവിപരീതം കാര്യം പാദൌ ശീതോദകേന സിഞ്ചേദുഷ്ണോദകേന ചോര്ധ്വാങ്ഗമിത്യര്ഥഃ|| ൪൮||
Adhikarana doShapAkajAte svayaM vireke AhAravidhAnam (49) · Śloka 49
ദുര്ബലോ ബഹുദോഷശ്ച ദോഷപാകേന യഃ സ്വയമ്| വിരിച്യതേ ഭേദനീയൈര്ഭോജ്യൈസ്തമുപപാദയേത്||൪൯||
दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यः स्वयम्| विरिच्यते भेदनीयैर्भोज्यैस्तमुपपादयेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
ദൌബലയാദിയുക്തോ ദോഷപാകേന യഃ സ്വയം വിരിച്യതേ| തം ഭേദനീയൈരാഹാരൈരുപപാദയേത്| ന തസ്മൈ വിരേചനമൌഷധം ദേയം നാപി സ്തമ്ഭനമിത്യര്ഥഃ|| ൪൯||
Adhikarana durbalAdiShu mRudbalpashodhanauShadha vidhistatra hetushca (3) · Śloka 3
ദുര്ബലഃ ശോധിതഃ പൂര്വമല്പദോഷഃ കൃശോ നരഃ| അപരിജ്ഞാതകോഷ്ഠശ്ച പിബേന്മൃദ്വല്പമൌഷധമ്| വരം തദസകൃത് പീതമന്യഥാ സംശയാവഹമ്||൩||
दुर्बलः शोधितः पूर्वमल्पदोषः कृशो नरः| अपरिज्ञातकोष्ठश्च पिबेन्मृद्वल्पमौषधम्| वरं तदसकृत् पीतमन्यथा संशयावहम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durbalasya bahucaladoShasya stokaM stokaM shodhanavidhiralpadoShasya shamanauShadhavidhishca (2) · Śloka 2
ഹരേദ്ബഹൂംശ്ചലാന് ദോഷാനല്പാനല്പാന് പുനഃ പുനഃ| ദുര്ബലസ്യ മൃദുദ്രവ്യൈരല്പാന് സംശമയേത്തു താന്||൨||
हरेद्बहूंश्चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः| दुर्बलस्य मृदुद्रव्यैरल्पान् संशमयेत्तु तान्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahudoShANAmanirharaNe vyApat (50) · Śloka 50
ക്ലേശയന്തി ചിരം തേ ഹി ഹന്യുര്വൈനമനിര്ഹൃതാഃ||൫൦||
क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर्वैनमनिर्हृताः||५०||
🔊 Audio coming soon
ദുര്ബലഃ സന് പൂര്വം ശുദ്ധഃ തഥാല്പദോഷസ്തഥാ കൃശഃ തഥാ മൃദ്വാദിവിശേഷേണാപരിജ്ഞാതകോഷ്ഠഃ സ മൃദ്വല്പം ചൌഷധം പിബേത്| യതസ്തദൌഷധം പ്രയോജനാപേക്ഷായാമസകൃദനേകവാരം പീതം വരമ്| ന ത്വന്യഥാ സകൃത് സംശയാവഹം പീതം വരമതിയോഗഭയാത്| തഥാ ദുര്ബലസ്യ ചലാന് ദോഷാന് ബഹൂന് പ്രഭൂതാന് സതഃ സ്തോകം കൃത്വാ മൃദുഭിര്ദ്രവ്യൈര്ഹരേത് പുനഃ പുനഃ| താംസ്തു ദുര്ബലസ്യ ചലാന് ദോഷാന് അല്പാന് സതഃ അനിര്ഹൃതാനേവ ശമനൈഃ ശമയേത്| യതസ്തേ ദോഷാ ബഹവഃ പ്രചലിതാ ഏനമാതുരമനിര്ഹൃതാഃ സന്തശ്ചിരം വ്യാധിഭിഃ ക്ലേശയന്തി| ഹന്യുരേവ വാ|
Adhikarana mandAgnikrUrakoShThayoH shodhane purvakRutyam (51) · Śloka 51
മന്ദാഗ്നിം ക്രൂരകോഷ്ഠം ച സക്ഷാരലവണൈര്ഘൃതൈഃ| സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം വിജിതകഫവാതം ച ശോധയേത്||൫൧||
मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः| सन्धुक्षिताग्निं विजितकफवातं च शोधयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
മന്ദാഗ്നിം പുരുഷം ശോധനപ്രസങ്ഗേ സതി സക്ഷാരൈശ്ച ഘൃതൈര്യഥോക്തൈഃ സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം വിജിതശ്ലേഷ്മാണം ച ശോധയേത്| തഥാ ക്രൂരകോഷ്ഠം സലവണൈര്ഘൃതൈഃ സന്ധുക്ഷിതാഗ്നിം വിജിതവാതം ച ശോധയേത്|| ൫൧||
Adhikarana rUkShavirekAtpUrvaM bastyAdividhistatra hetushca (52) · Śloka 52
രൂക്ഷബഹ്വനിലക്രൂരകോഷ്ഠവ്യായാമശീലിനാമ്| ദീപ്താഗ്നീനാം ച ഭൈഷജ്യമവിരേച്യൈവ ജീര്യതി| തേഭ്യോ ബസ്തിം പുരോ ദദ്യാത്തതഃ സ്നിഗ്ധം വിരേചനമ്| ശകൃന്നിര്ഹൃത്യ വാ കിഞ്ചിത്തീക്ഷ്ണാഭിഃ ഫലവര്തിഭിഃ| പ്രവൃത്തം ഹി മലം സ്നിഗ്ധോ വിരേകോ നിര്ഹരേത്സുഖമ്||൫൨||
रूक्षबह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामशीलिनाम्| दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरेच्यैव जीर्यति| तेभ्यो बस्तिं पुरो दद्यात्ततः स्निग्धं विरेचनम्| शकृन्निर्हृत्य वा किञ्चित्तीक्ष्णाभिः फलवर्तिभिः| प्रवृत्तं हि मलं स्निग्धो विरेको निर्हरेत्सुख़म्||५२||
🔊 Audio coming soon
രൂക്ഷത്വാദിയുക്താനാം വിരേചനം ഭൈഷജ്യമവിരേച്യൈവ ജരാം യാതി| അതസ്തേഷാം പ്രഥമം ബസ്തിം ദത്ത്വാ സ്നിഗ്ധം വിരേചനം ദേയമ്| അഥവാ തേഷാം തീക്ഷ്ണാഭിഃ ഫലവര്തിഭിഃ കിഞ്ചിത് പുരീഷം നിര്ഹൃത്യ സ്നിഗ്ധം വിരേചനം ദേയമിതി സമ്ബന്ധഃ| യതഃ ഫലവര്തിഭിര്ബസ്തിനാ വാ പ്രവൃത്തം മലം സ്നിഗ്ധോ വിരേകഃ സുഖം നിര്ഹരേത്|| ൫൨||
Adhikarana IShatsnehapUrvakaM saMshodhyAH (53) · Śloka 53
വിഷാഭിഘാതപിടകാകുഷ്ഠശോഫവിസര്പിണഃ| കാമലാപാണ്ഡുമേഹാര്താന്നാതിസ്നിഗ്ധാന് വിശോധയേത്||൫൩||
विषाभिग़ातपिटकाकुष्ठशोफविसर्पिणः| कामलापाण्डुमेहार्तान्नातिस्निग्धान् विशोधयेत्||५३||
🔊 Audio coming soon
വിഷാദിമന്തഃ കാമലാദ്യാര്താശ്ച നാതിസ്നിഗ്ധാന് വിശോധയേത്| സ്തോകസ്നിഗ്ധാന് വിശോധയേദിത്യര്ഥഃ|| ൫൩||
Adhikarana sarveShu snehavirecanavidhiH susnigdheShu tu rUkShavirecanavidhiH (54) · Śloka 54
സര്വാന് സ്നേഹവിരേകൈശ്ച രൂക്ഷൈസ്തു സ്നേഹഭാവിതാന്||൫൪||
सर्वान् स्नेहविरेकैश्च रूक्षैस्तु स्नेहभावितान्||५४||
🔊 Audio coming soon
ഏതാന് സര്വാന് വിശോധ്യ വ്യാധ്യാര്താന് സ്നേഹവിരേചനൈഃ ശോധയേത്| സ്നേഹഭാവിതദേഹാന് വാ രൂക്ഷൈരേവ വിരേചനൈഃ ശോധയേത്| സ്നേഹഭാതിദേഹോ യേഷാം സഞ്ചിതസ്നേഹസംസ്കാരോ ദേഹസ്യ വിദ്യതേ|| ൫൪||
Adhikarana vamanAdInAM madhye madhye sneha svedau sarvAnte snehashca (55) · Śloka 55
കര്മണാം വമനാദീനാം പുനരപ്യന്തരേऽന്തരേ| സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയുഞ്ജീത സ്നേഹമന്തേ ബലായ ച||൫൫||
कर्मणां वमनादीनां पुनरप्यन्तरेऽन्तरे| स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहमन्ते बलाय च||५५||
🔊 Audio coming soon
തഥാ വമനാദീനാം വമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനശിരോവിരേചനാനാമന്തരേऽന്തരേ മധ്യേ മധ്യേ സ്നേഹസ്വേദൌ പ്രയുഞ്ജീത| അന്തേ ച ബലാര്ഥം സ്നേഹമുപയുഞ്ജീത|| ൫൫||
Adhikarana svedAdyutkliShTadoShasyaiva sushodhyatvamatra dRuShTAntashca (56) · Śloka 56
ഊഷാദിഭിര്യഥോത്ക്ലേശ്യ ഹ്നിയതേ വാസസോ മലഃ| തഥൈവ വപുഷഃ സ്നേഹസ്വേദമാഷതിലാദിഭിഃ||൫൬||
ऊषादिभिर्यथोत्क्लेश्य ह्नियते वाससो मलः| तथैव वपुषः स्नेहस्वेदमाषतिलादिभिः||५६||
🔊 Audio coming soon
കുതഃ കിമര്ഥം സ്നേഹസ്വേദൌ യുഞ്ജീതേത്യാഹ-ഊഷേത്യാദി| യഥാ വാസസഃ ഊഷാദിഭിരുത്ക്ലേശ്യ മലോ ഹ്നിയതേ തദ്വദ്വപുഷഃ സ്നേഹാദിഭിര്ഹ്നിയത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ഊഷാ സ്യാത് ക്ഷാരമൃത്തികാ|| ൫൬||
Adhikarana snehasvedarahitashodhane vyApat (57) · Śloka 57
സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ കുര്യാത്സംശോധനം തു യഃ| ദാരുശുഷ്കമിവാനാമേ ശരീരം തസ്യ ദീര്യതേ||൫൭||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात्संशोधनं तु यः| दारुशुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीर्यते||५७||
🔊 Audio coming soon
അന്യച്ച സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ യസ്തു സംശോധനം കുര്യാത് തസ്യ ശരീരം ദീര്യതേ നശ്യതി| യഥാ ശുഷ്കം ദാര്വാനമനേ|| ൫൭||
Adhikarana tIkShNavirecananirUhalakShaNam (58) · Śloka 58
സുഖം ക്ഷിപ്രം മഹാവേഗമസക്തം യത് പ്രവര്തതേ| നാതിഗ്ലാനികരം നാപി ഹൃദി പായൌ ച രുക്കരമ്| അന്തരാശയഗം ക്ലിന്നം കൃത്സ്നം ദോഷം നിരസ്യതി| വിരേചനം നിരൂഹം വാ തത്തീക്ഷ്ണമിതി നിര്ദിശേത്||൫൮||
सुख़ं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते| नातिग्लानिकरं नापि हृदि पायौ च रुक्करम्| अन्तराशयगं क्लिन्नं कृत्स्नं दोषं निरस्यति| विरेचनं निरूहं वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
വിരേചനം നിരൂഹോ വാ യത് സുഖം ക്ഷിപ്രാദിയോഗേന കൃത്സ്നം ദോഷം നിരസ്യതി തത്തീക്ഷ്ണമുച്യതേ|| ൫൮||
Adhikarana bheShajasya tIkShNaprAptau hetuH (59) · Śloka 59
ജലാഗ്നികീടൈരസ്പൃഷ്ടം ദേശകാലഗുണാന്വിതമ്| നവം മാത്രാധികം കിഞ്ചിത്തുല്യവീര്യൈഃ സുഭാവിതമ്| സ്നേഹസ്വേദോപപന്നസ്യ തീക്ഷ്ണത്വം യാതി ഭേഷജമ്| അതോ വിപര്യയേ മന്ദം മന്ദതാം ച പ്രപദ്യതേ||൫൯||
जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्| नवं मात्राधिकं किञ्चित्तुल्यवीर्यैः सुभावितम्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्| अतो विपर्यये मन्दं मन्दतां च प्रपद्यते||५९||
🔊 Audio coming soon
നനു തീക്ഷ്ണത്വം കഥം യാതീത്യാഹ-ജലാഗ്നീത്യാദി| ജലാദിഭിരസ്പൃഷ്സ്ടം യോഗ്യേ ദേശേ കാലേ ച ജാതം ഗുണൈശ്ച പൂര്ണം തുല്യവീര്യൈഃ സാധു ഭാവിതം തീക്ഷ്ണത്വം യാതീതി സമ്ബന്ധഃ| അതോ യഥോക്തൈസ്തീക്ഷ്ണലക്ഷണൈര്വിപര്യയേ സതി മന്ദം ജ്ഞേയമ്| തൈക്ഷ്ണയഹേതുവിപര്യയാച്ച ഭേഷജം മന്ദതാം പ്രപദ്യതേ| സുഖം ക്ഷിപ്രമിത്യാദി തീക്ഷ്ണലക്ഷണം സര്വമപി| ജലാഗ്ന്യസ്പൃഷ്ടാദിസ്തൈക്ഷ്ണ്യഹേതുസ്തയോര്വൈപരീത്യേ മധ്യമ്|
Adhikarana tIkShNAdivyAdhiShu tIkShNAdiBeShajaM kramAddeyam (60) · Śloka 60
തീക്ഷ്ണോ മധ്യോ മൃദുര്വ്യാധിഃ സര്വമധ്യാല്പലക്ഷണഃ| ബലാപേക്ഷം ഹിതം തേഷു മധ്യം മൃദു ക്രമാത്||൬൦||
तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः| बलापेक्षं हितं तेषु मध्यं मृदु क्रमात्||६०||
🔊 Audio coming soon
ത്രിവിധഭേഷജപ്രദര്ശനപ്രസങ്ഗേനോച്യതേ-തീക്ഷ്ണ ഇത്യാദി| യോ വ്യാധിഃ സ്വനിദാനോക്തൈര്ലക്ഷണൈഃ സമ്പുര്ണഃ സ തീക്ഷ്ണഃ| യോ മധ്യലക്ഷണഃ സ മധ്യോ വ്യാധിഃ| സ്വല്പലക്ഷണോ മൃദുരിതി| തത്ര തീക്ഷ്ണവ്യാധേസ്തീക്ഷ്ണമൌഷധം ദേയമ്| മധ്യം മധ്യസ്യ| മൃദുര്മൃദോരിതി| ഏതച്ചാതുരബലാപേക്ഷയാ യോജ്യമ്| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-സ്വല്പതീക്ഷ്ണവ്യാധേരപി തീക്ഷ്ണം ന യോജ്യമിതി സര്വത്ര വ്യഭിചാരഃ|| ൬൦||
Adhikarana sAtyashodhanauShadhaniShedhastatra hetushca (61) · Śloka 61
അപ്രവര്ത്ത്യ മലാന് ദ്രവ്യം സാത്മീഭൂതം ഹി ജീര്യതി| വമനം വാ വിരേകം വാ തസ്മാത്സാത്മ്യം ന യോജയേത്||൬൧||
अप्रवर्त्त्य मलान् द्रव्यं सात्मीभूतं हि जीर्यति| वमनं वा विरेकं वा तस्मात्सात्म्यं न योजयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
തഥാ വമനം ഭവതു വിരേകോ വാ ഭവതു യദ്യസ്യ സാത്മ്യമാഹാരരൂപേണാഭ്യസ്തം തദ്വമനായ വിരേചനായ വാ ന യോജ്യമ്| യതഃ സാത്മീഭൂതം ദ്രവ്യം മലാനപ്രവര്ത്ത്യൈവ ജീര്യതി|| ൬൧||
Adhikarana shAstravidhinA saMshodhanaM sevyameva (62) · Śloka 62
വിഭ്രംശോ വിഷവത്സമ്യഗ്യോഗോ യസ്യാമൃതോപമഃ| കാലേऽവശ്യം പ്രയോജ്യഞ്ച യസ്മാദ്യത്നേന തത്പിബേത്||൬൨||
विभ्रंशो विषवत्सम्यग्योगो यस्यामृतोपमः| कालेऽवश्यं प्रयोज्यञ्च यस्माद्यत्नेन तत्पिबेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
തച്ച ശോധനം ശാസ്ത്രോക്തേന വിധാനേനാവഹിതഃ പിബേത്| യതസ്തസ്യ ശോധനസ്യ വിഭ്രംശോ വിപരീതാ സേവാ വിഷവത്| സമ്യഗ്യോഗശ്ച യസ്യാമൃതോപമഃ| നനു കദാചിദുപേക്ഷ്യ ഇത്യത ആഹ-കാലേऽവശ്യം പ്രയോജ്യഞ്ച വ്യാധിഭയാത്|| ൬൨||
Adhikarana samyagupAsyamAnashodhanaPalam (63-64) · Śloka 64
ബുദ്ധിപ്രസാദം ബലമിന്ദ്രിയാണാം ധാതുസ്ഥിരത്വം ജ്വലനസ്യ ദീപ്തിമ്| ചിരാച്ച പാകം വയസഃ കരോതി സംശോധനം സമ്യഗുപാസ്യമാനമ്||൬൩|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതൌ അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹ- സംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വമനവിരേചനവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൬൪||
बुद्धिप्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं ज्वलनस्य दीप्तिम्| चिराच्च पाकं वयसः करोति संशोधनं सम्यगुपास्यमानम्||६३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां सूत्रस्थाने वमनविरेचनविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||६४||
🔊 Audio coming soon
ഉപസംഹരന്നാഹ-ബുദ്ധിപ്രസാദമിത്യാദി| സംശോധനം സമ്യക് സാധു കൃത്വാ ഉപാസ്യമാനസേവ്യമാനം ബുദ്ധിപ്രസാദാദികം കരോതി|| ൬൩|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമ് അഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹ- വ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാം സൂത്രസ്ഥാനേ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ