Adhikarana atha vamanavirecanavidhirnAma saptaviMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో వమనవిరేచనవిధిం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो वमनविरेचनविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోఽధ్యాయో దోషాః శుద్ధిభిర్నిర్హ్నియంత ఇత్యుక్తం| ఇదానీం తాసాం వమనవిరేచనబస్త్యాదిసంజ్ఞితానాం నిర్దేశః క్రియతే| తత్ర వమనవిరేచనయోరేకరూపత్వాద్దోషసంస్థానక్రమేణైకేనైవాధ్యాయేన నిర్ణయః క్రియతే ఆథత ఇత్యాది|| 1||
Adhikarana vamanavirecanapariBAShA (2) · Śloka 2
దోషహరణమూర్ధ్వభాగం వమనాఖ్యం| అధోభాగం విరేచ- నాఖ్యం| ఉభయం వా మలవిరేచనాద్విరేచనమిత్యుచ్యతే||2||
दोषहरणमूर्ध्वभागं वमनाख़्यम्| अधोभागं विरेच- नाख़्यम्| उभयं वा मलविरेचनाद्विरेचनमित्युच्यते||२||
🔊 Audio coming soon
తత్రోర్ధ్వభాగం యదేతద్దోషహరణం శరీరపూర్వభాగే ప్రాధాన్యేన దోషనిర్హరణం ముఖేన తద్వమనశబ్దవాచ్యం| ద్రవ్యే వమనకారణే కార్యోపచారాత్| ఏవం యదధోభాగమపరకాయికదోషనిర్హరణం గుదేన తద్విరేచనాఖ్యం| అథవోభయమపి వమనం విరేచనం మలరేచనాద్దోషనిర్హరణాద్ధేతోర్విరేచనమిత్యుచ్యతేఽస్మింఛాస్త్రే|| 2||
Adhikarana vamanavirecanobhayatoharauShadhAnAM kArmukatve yuktiH (3) · Śloka 3
తత్రోష్ణతీక్ష్ణసూక్ష్మవ్యవాయివికాషీణ్యౌషధాని స్వవీర్యేణ హృదయముపేత్య సౌక్ష్మ్యాద్ వ్యవాయిత్వాచ్చ ధమనీరనుసృత్య స్నేహేన మృదూకృత్యాంతఃశరీరే స్వేదోష్మణాఽఽర్ద్రదారువద్విష్యణ్ణే స్థూలాణుస్రోతోభ్యః సకలమపి దోషసంఘాతమౌష్ణ్యాత్పున- ర్విష్యందయంతి| తైక్ష్ణ్యాద్వికాషిత్వాచ్చ విచ్ఛిందయంతి| స విష్యణ్ణవిచ్ఛిన్నో దోషసంఘాతః పారిప్లవః స్నేహాక్త- భాజనస్థ ఇవోదకాంజలిరసజ్జన్ననుప్రసరణభావాదామా- శయమనుగమ్యోదానప్రణున్నోఽగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదుర్ధ్వభాగ- ప్రభావాచ్చౌషధస్యోర్ధ్వం ప్రవర్తతే| సలిలపృథివ్యాత్మక- త్వాదధోభాగప్రభావాచ్చ ఔషధస్యాధః| ఉభయతశ్చోభయ- గుణాత్మకత్వాదుభయభాగప్రభావాచ్చ||3||
तत्रोष्णतीक्ष्णसूक्ष्मव्यवायिविकाषीण्यौषधानि स्ववीर्येण हृदयमुपेत्य सौक्ष्म्याद् व्यवायित्वाच्च धमनीरनुसृत्य स्नेहेन मृदूकृत्यान्तःशरीरे स्वेदोष्मणाऽऽर्द्रदारुवद्विष्यण्णे स्थूलाणुस्रोतोभ्यः सकलमपि दोषसङ्ग़ातमौष्ण्यात्पुन- र्विष्यन्दयन्ति| तैक्ष्ण्याद्विकाषित्वाच्च विच्छिन्दयन्ति| स विष्यण्णविच्छिन्नो दोषसङ्ग़ातः पारिप्लवः स्नेहाक्त- भाजनस्थ इवोदकाञ्जलिरसज्जन्ननुप्रसरणभावादामा- शयमनुगम्योदानप्रणुन्नोऽग्निवाय्वात्मकत्वादुर्ध्वभाग- प्रभावाच्चौषधस्योर्ध्वं प्रवर्तते| सलिलपृथिव्यात्मक- त्वादधोभागप्रभावाच्च औषधस्याधः| उभयतश्चोभय- गुणात्मकत्वादुभयभागप्रभावाच्च||३||
🔊 Audio coming soon
కథం హి కోష్ఠస్థో దోష ఊర్ధ్వం ప్రపద్యతే కథం వాఽధో యాతీత్యాహ-తత్రేత్యాది| తత్రేతి నిర్ధారణే| ఉష్ణత్వాదిగుణయుక్తాన్యౌషధాని సకలం దోషసంఘాతం విష్యందయంతి విచ్ఛిందయంతి| స విష్యణ్ణో విచ్ఛిన్నో దోషసంఘాత ఊర్ధ్వం ప్రపద్య ఇతి సంబంధః| కథం దోషసంఘాతం విష్యందయంతి విచ్ఛిందయతి వేత్యాహ-స్వవిర్యేణ స్వశక్త్యా హృదయముపేత్య ప్రాప్యాతిసౌక్ష్మ్యాత్ సూక్ష్మస్రోతఃప్రవేశిత్వాత్ వ్యాప్తిశీలత్వాచ్చ హేతోర్ధమనీఃస్రోతాంస్యనుసృత్య శరీరేఽంతఃస్నేహేన మృదూకృతే సతి తతః స్వేదోష్మణా ఆర్ద్రదారువద్విష్యణ్ణే సస్రావే శరీరే సతి తాన్యౌషధాన్యౌష్ణ్యాద్ధేతోస్తేభ్యః స్థూలేభ్యోఽణుభ్యశ్చ స్రోతేభ్యో దోషసంఘాతం విష్యందయతి మహానిన్మే స్రావయంతి| తైక్ష్ణ్యాద్వికాషిత్వాచ్చ హేతోస్తం దోషస~ఘ్ఘాతం విచ్ఛిందయంతి విగతసంహితం కుర్వంతి| కేన ప్రకారేణ ఊర్ధ్వం ప్రవర్తత ఇత్యాహ-సవిష్యణ్ణవిచ్ఛిన్న ఇత్యాది| స దోషసంఘాతో విష్యణ్ణవిచ్ఛిన్నః సన్ పారిప్లవః పరిప్లవనరూపః| యథా స్నేహాభ్యక్తే భాజనే ఉదకాంజలిరసంజన్ న కుత్రచిత్సంగం ప్రాప్నువన్| అనుప్రసరణభావాదామాశయమాగమ్యౌషధస్యాగ్నివాయ్వాత్మకత్వాదూర్ధ్వభాగదోషాపనయనప్రభావాచ్చ ఉదానప్రణున్న ఉదానప్రేరితః ఊర్ధ్వం ముఖేన ప్రతిపద్యత ఇతి| ఏవమౌషధస్య సలిలాద్యాత్మకత్వాదధోభాగప్రభావచ్చ సకలస్రోతోభ్యో దోషసంఘాతోఽధః ప్రతిపద్యత ఇతి సంబంధః| ఔషధస్యోభయయుణాత్మకత్వాదౌష్ణ్యతైక్ష్ణ్యాదితః సలిలాత్మకత్వాదితశ్చోభయత ఊర్ధ్వమధశ్చ యుగపద్దోషస~ఘ్ఘాతః ప్రతిపద్యత ఇతి సంబంధః|| 3||
Adhikarana vamanavirecanaviShayaviBAgaH (4) · Śloka 4
తత్రోత్కృష్టే శ్లేష్మణి పిత్తసంసృష్టే వా తత్స్థానగతే వా పిత్తేఽనిలే వా శ్లేష్మోత్తరే వమనమాచరేత్| పిత్తే తు విరేకం శ్లేష్మసంసృష్టే వా తత్స్థానగతే వా శ్లేష్మణీతి||4||
तत्रोत्कृष्टे श्लेष्मणि पित्तसंसृष्टे वा तत्स्थानगते वा पित्तेऽनिले वा श्लेष्मोत्तरे वमनमाचरेत्| पित्ते तु विरेकं श्लेष्मसंसृष्टे वा तत्स्थानगते वा श्लेष्मणीति||४||
🔊 Audio coming soon
అథాస్మిన్ వ్యాధౌ దేశే వా వమనవిరేచనమాచరేత్| అస్మిన్నేతి ప్రదర్శనార్థమాహ-తత్రేత్యాది| తత్ర కేవలే కఫే స్వస్థానస్థే బృద్ధే వమనమాచరేత్| తథా శ్లేష్మణి స్తోకేన పిత్తేన సంసృష్టే వమనమేవ| తథా తస్య శ్లేష్మణః స్థానం గతే పిత్తే అనిలే వా శ్లేష్మోత్తరే సతి వమనమాచరేత్| ఏవం కేవలే పిత్తే విరేచనమాచరేత్| స్తోకేన శ్లేష్మణా సంసృష్టే పిత్తే విరేచనమేవ| తథా పిత్తస్థానగతే శ్లేష్మణి ప్రభూతపిత్తే విరేచనమేవ| కఫస్థానగతే వా ప్రభూతే పిత్తే ఇతి|| 4||
Adhikarana vamanasAdhyAH vikArAH (5) · Śloka 5
తత్ర వమనసాధ్యా విషపీతదష్టదిగ్ధవిద్ధవిరుద్ధాజీర్ణా- న్ననవజ్వరరాజయక్ష్మాతిసారాధోరక్తపిత్తవిశూచికాలస- కావిపాకారోచకాపచిగ్రంథ్యర్బుదశ్లీపదమేదోగదగరో- న్మాదాపస్మారశ్వాసకాసహృల్లాసే వీసర్పప్రమేహకుష్ఠపాండు- వర్త్మముఖఘ్రాణకపాలరోగకర్ణరోధశోఫస్తన్యదోషాదయో దోషభేదీయోక్తాశ్చ శ్లేష్మవ్యాధయో విశేషేణ ఏతే హి పరం వమనేన నాశముపయాంతి| సలిలాపగమనేనానిష్పన్నశా- ల్యాదివత్||5||
तत्र वमनसाध्या विषपीतदष्टदिग्धविद्धविरुद्धाजीर्णा- न्ननवज्वरराजयक्ष्मातिसाराधोरक्तपित्तविशूचिकालस- काविपाकारोचकापचिग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदमेदोगदगरो- न्मादापस्मारश्वासकासहृल्लासे वीसर्पप्रमेहकुष्ठपाण्डु- वर्त्ममुख़ग़्राणकपालरोगकर्णरोधशोफस्तन्यदोषादयो दोषभेदीयोक्ताश्च श्लेष्मव्याधयो विशेषेण एते हि परं वमनेन नाशमुपयान्ति| सलिलापगमनेनानिष्पन्नशा- ल्यादिवत्||५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర విషపీతాదయో దోషభేదీయోక్తాశ్చ యే శ్లేష్మవ్యాధయస్తే సర్వే వమనసాధ్యాః| యద్యపి సకలదేహదోషాపనయనాత్సకలరోగపథ్యత్వం వమనస్య| తథాఽప్యేతే యథోద్దిష్టా రోగా విశేషేణాత్యంతికం నాశముపయాంతి| యథా నిష్పన్నా అర్ధపక్వాః శాల్యాదయః కేదారాత్సలిలాపగమనేనాశ్వేవ నశ్యంతి తద్వదేతేఽపి దోషహరణేన| విషపీతో యేన స్వరూపేణైవ విషం పీతం| దష్టః సర్పాదినా| దిగ్ధవిద్ధో విషేప-లిప్తసాయకాద్యాహతః| మేదోగదాః సర్వే మేదోహేతుకా వికారాః| రోగశబ్దస్య పాండ్వాదిభిః సంబంధః| స్తన్యదోషా బాలామయోక్తాః| ఆదిగ్రహణేనాన్యేషాం శ్లేష్మజానాం గ్రహణం| శాలిదృష్టాంతః ఏతేషాం రోగాణామభినవానాం వమనయోగ్యతాప్రదర్శనార్థం|| 5||
Adhikarana avamyAstatra kAraNAni ca (6) · Śloka 6
అవామ్యాస్తు గర్భిణీసుకుమారాన్యకార్యవ్యగ్రరూక్షరూక్షాశ- నప్రాయాతిదీప్తాగ్నిభారాధ్వకర్మనిత్యక్లాంతక్షతక్షీణాతి- స్థూలకృశవృద్ధబాలదుర్బలశ్రమభయశోకక్రోధమదమూర్చ్ఛా- క్షుత్పిపాసార్త్తోపవాసవ్యవాయవ్యాయామాధ్యయనచింతాప్రసక్త- చ్ఛర్దిరూర్ధ్వరక్తపిత్తవాతాస్థాపితానువాసితసంవృతకోష్ఠ- దుశ్ఛర్దితహృద్రోగోదావర్తమూత్రాఘాతగుల్మప్లీహోదరాష్ఠీలార్శః- స్వరోపఘాతతిమిరభ్రమానిలార్తార్దితాక్షేపకాక్షిశిరః శంఖ- కర్ణపార్శ్వశూలినోఽనాస్థాపితశ్చ కృమిణకోష్ఠ ఇతి| అన్యత్రామగరవిషవిరుద్ధాభ్యవహారేభ్యః శీఘ్రకారిత్వాదే- షాం| తత్ర గర్భిణ్యా గర్భవ్యాపదామగర్భభ్రంశాచ్చ దారుణ- రోగప్రాప్తిః స్యాత్| సుకుమారస్య హృదయవికర్షణాదూర్ధ్వమధో వా రుధిరప్రవృత్తిః| అన్యకార్యవ్యగ్రస్యౌషధం న ప్రవర్తతే| కృచ్ఛ్రేణ వా ప్రవర్తమానమయోఽంగదోషాన్ కుర్యాత్| రూక్షస్య వాయురంగగ్రహణం| రూక్షాశనప్రాయస్య వాయునా క్షపితదేహత్వాద్ బలక్షయః స్యాత్| తథాఽతిదీప్తాగ్నేరగ్నిబలేన భారాధ్వ- కర్మనిత్యానక్లాంతానాం చాయాసేన క్షతస్య భూయఃక్షణ- నాద్రక్తాతిప్రవృత్తిః| క్షీణాదీనామౌషధబలాక్షమత్వాద్దేహ బలోపరోధోఽంతః క్షతభయంచ| ప్రసక్తచ్ఛర్ద్యూర్ధ్వరక్తపిత్తయో- రుదాన ఉత్క్షిప్య ప్రాణాన్ హరేద్రక్తం చాతిప్రవర్తయేత్| ఊర్ధ్వ- వాతాస్థాపితానువాసితానామూర్ధ్వం వాతాదిప్రవృత్తిః| సంవృత- కోష్ఠస్య దుశ్ఛర్దితస్య వాతిమాత్రప్రవాహణాదంతఃకోష్ఠే సము-త్క్లిష్టైర్దోషైర్విసర్పస్తంభజాడ్యవైచిత్యాని మరణం వా| హృద్రోగిణో హృదయోపరోధః| ఉదావర్తాదిభిరర్తానామర్దితా- దిభిశ్చ యథాయథమామయప్రవృద్ధిర్మరణం వా| కృమిణ కోష్ఠ- స్యాస్థాపనేనాధఃపూర్వమనిర్హృతైః కృమిభిరతిబహుత్వాద- శోషానిస్సరణేన హృదయమతికర్షద్భిశ్ఛర్దిషోఽతిప్రవృత్తిః స్యాత్||6||
अवाम्यास्तु गर्भिणीसुकुमारान्यकार्यव्यग्ररूक्षरूक्षाश- नप्रायातिदीप्ताग्निभाराध्वकर्मनित्यक्लान्तक्षतक्षीणाति- स्थूलकृशवृद्धबालदुर्बलश्रमभयशोकक्रोधमदमूर्च्छा- क्षुत्पिपासार्त्तोपवासव्यवायव्यायामाध्ययनचिन्ताप्रसक्त- च्छर्दिरूर्ध्वरक्तपित्तवातास्थापितानुवासितसंवृतकोष्ठ- दुश्छर्दितहृद्रोगोदावर्तमूत्राग़ातगुल्मप्लीहोदराष्ठीलार्शः- स्वरोपग़ाततिमिरभ्रमानिलार्तार्दिताक्षेपकाक्षिशिरः शङ्ख़- कर्णपार्श्वशूलिनोऽनास्थापितश्च कृमिणकोष्ठ इति| अन्यत्रामगरविषविरुद्धाभ्यवहारेभ्यः शीग़्रकारित्वादे- षाम्| तत्र गर्भिण्या गर्भव्यापदामगर्भभ्रंशाच्च दारुण- रोगप्राप्तिः स्यात्| सुकुमारस्य हृदयविकर्षणादूर्ध्वमधो वा रुधिरप्रवृत्तिः| अन्यकार्यव्यग्रस्यौषधं न प्रवर्तते| कृच्छ्रेण वा प्रवर्तमानमयोऽङ्गदोषान् कुर्यात्| रूक्षस्य वायुरङ्गग्रहणम्| रूक्षाशनप्रायस्य वायुना क्षपितदेहत्वाद् बलक्षयः स्यात्| तथाऽतिदीप्ताग्नेरग्निबलेन भाराध्व- कर्मनित्यानक्लान्तानां चायासेन क्षतस्य भूयःक्षण- नाद्रक्तातिप्रवृत्तिः| क्षीणादीनामौषधबलाक्षमत्वाद्देह बलोपरोधोऽन्तः क्षतभयञ्च| प्रसक्तच्छर्द्यूर्ध्वरक्तपित्तयो- रुदान उत्क्षिप्य प्राणान् हरेद्रक्तं चातिप्रवर्तयेत्| ऊर्ध्व- वातास्थापितानुवासितानामूर्ध्वं वातादिप्रवृत्तिः| संवृत- कोष्ठस्य दुश्छर्दितस्य वातिमात्रप्रवाहणादन्तःकोष्ठे समु-त्क्लिष्टैर्दोषैर्विसर्पस्तम्भजाड्यवैचित्यानि मरणं वा| हृद्रोगिणो हृदयोपरोधः| उदावर्तादिभिरर्तानामर्दिता- दिभिश्च यथायथमामयप्रवृद्धिर्मरणं वा| कृमिण कोष्ठ- स्यास्थापनेनाधःपूर्वमनिर्हृतैः कृमिभिरतिबहुत्वाद- शोषानिस्सरणेन हृदयमतिकर्षद्भिश्छर्दिषोऽतिप्रवृत्तिः स्यात्||६||
🔊 Audio coming soon
గర్భిణీసుకుమారాదయః కృమిణకోష్ఠాంతా అవామ్యాః వమనే వర్జయితవ్యాః| అన్యత్రామాదిభ్యః| తేనైతదుక్తం భవతి-గర్భిణ్యాదీనామప్యామాదిషు వమనం విధేయమేవ యత ఏవమాదయః శీఘ్రకారిణః స్వం కర్మ మారణాఖ్యం శీఘ్రం కుర్వంతి| అతో గర్భిణ్యాదయోఽపి వామ్యా ఏవైతేషు| అనాస్థాపితశ్వాసౌ కృమిణకోష్ఠస్తథోక్తః| సర్వస్యాస్థాపితస్య వమనం నిషిద్ధం| కృమిణకోష్ఠస్య త్వనాస్థాపితస్య| సుబోధమన్యత్|| 6||
Adhikarana garBiNyAdInAM niShedhAntarANi (7) · Śloka 7
గర్భిణ్యాదిచింతాప్రసక్తాంతాశ్చాత్ర ధూమాంతైః ప్రాయః సర్వ- కర్మభిర్వక్ష్యమాణైః పరిహర్తవ్యాః| అజీర్ణీ తు సవైరేవ చ వమనవర్జ్జైరామదోషభయాత్| నవజ్వరస్య దోషస్తంభభయా- దితి||7||
गर्भिण्यादिचिन्ताप्रसक्तान्ताश्चात्र धूमान्तैः प्रायः सर्व- कर्मभिर्वक्ष्यमाणैः परिहर्तव्याः| अजीर्णी तु सवैरेव च वमनवर्ज्जैरामदोषभयात्| नवज्वरस्य दोषस्तम्भभया- दिति||७||
🔊 Audio coming soon
గర్భిణ్యాదయశ్చింతాప్రసక్తాంతాః ప్రాయః సర్వైరేవ ధూమాంతైః కర్మభిర్వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనశిరోవిరేచనధూమైర్వర్జ్యాః| అజీర్ణౌ తు సర్వైరేవ వమనవర్జ్యైః| ఆమదోషభయాత్| తథా చోక్తం-ఆమసన్నోఽనలో నాలం పక్తుమిత్యాది| నవజ్వరశ్చ వమనవర్జ్యైర్వర్జ్యః| దోషస్తంభాదిభయాత్|| 7||
Adhikarana virecanasAdhyA vikArAH (8) · Śloka 8
అథ విరేచనసాధ్యా జీర్ణజ్వరోర్ధ్వరక్తపిత్తగుల్మవిద్రధి- ప్లీహార్శోభగందరోదరకృమిణకోష్ఠమూత్రాఘాతరేతోయోనిదోష- వాతశోణితహలీమకవ్యంగతిమిరకాచాభిష్యందాక్షిపాక- క్షారాగ్నిదగ్ధదుష్టవ్రణశిరఃపక్వాశయశూలోదావర్తవిబంధ- చ్ఛర్దివిస్ఫోటాదయో వామ్యోక్తాశ్చ విషూచికాదయో దోష- భేదీయోక్తాశ్చ పితవ్యాధయః విశేషేణ| ఏతే హి పరం విరే- చనేన నాశముపయాంత్యగ్న్యపనయనేనాగ్నిగృహతాపవత్||8||
अथ विरेचनसाध्या जीर्णज्वरोर्ध्वरक्तपित्तगुल्मविद्रधि- प्लीहार्शोभगन्दरोदरकृमिणकोष्ठमूत्राग़ातरेतोयोनिदोष- वातशोणितहलीमकव्यङ्गतिमिरकाचाभिष्यन्दाक्षिपाक- क्षाराग्निदग्धदुष्टव्रणशिरःपक्वाशयशूलोदावर्तविबन्ध- च्छर्दिविस्फोटादयो वाम्योक्ताश्च विषूचिकादयो दोष- भेदीयोक्ताश्च पितव्याधयः विशेषेण| एते हि परं विरे- चनेन नाशमुपयान्त्यग्न्यपनयनेनाग्निगृहतापवत्||८||
🔊 Audio coming soon
జీర్ణజ్వరాదయోఽపి వామ్యప్రకరణపఠితాశ్చ విషూచికాలసకావిపాకాదయో దోషభేదీయోక్తాశ్చ పిత్తవ్యాధయః| ఏతే సర్వే విరేచనసాధ్యాః| యద్యపి దోషహరణేన సర్వే వ్యాధయః శమం యాంతి, తథాప్యేతే విశేషేణ శీఘ్రం శమం యాంతి| దృష్టాంతో యథాగ్నిగేహేఽగ్నావపనీతే తత్ర స్థితోఽగ్నిసంజాతో భృశతాపః శమం యాతి తద్వదేతేఽపి వ్యాధయోఽగ్న్యపనయనరూపేణ విరేకదోషాపనయనేన దృష్టంతేన తప్తవేశ్మదిశా పరిపాకావస్థాయాం విరేకయోగ్యతాం దర్శయతి|| 8||
Adhikarana avirecyAstatra kAraNAni ca (9) · Śloka 9
అవిరేచ్యాః పునర్నవజ్వరాతిసార్యధోరక్తపిత్తక్షతగుదలంఘిత- రాత్రిజాగరితాస్థాపితాల్పాగ్నిరాజయక్ష్మమదాత్యయార్తా- ధ్మాతసశల్యాభిహతాతిస్నిగ్ధరూక్షక్రూరకోష్ఠాః| తత్ర నవ జ్వరస్యావిపక్వాన్ దోషాన్న నిర్హరేత్| వాతానేవ చ కోపయేత్| అతీసార్యధోరక్తపిత్తయోరతిప్రవృత్త్యా హన్యాత్| క్షతగుదస్య గుదే ప్రాణోపరోధకరీం రుజం జనయేత్| లంఘితాదయో భేషజవేగం న సహేరన్| రాజయక్ష్మార్తస్య క్షీణధాతుతయా మలబలత్త్వం| తదభావాద్ దేహనాశః స్యాత్| మదాత్యయార్తస్య మద్యక్షీణే దేహే వాయుః ప్రాణోపరోధాయ| ఆధ్మాతస్య పురీషాశయే నిచితో వాయుర్విసర్పన్ సహసా తీవ్రతరమాధ్మానం మరణం వా జనయేత్| సశల్యాభిహతయోః క్షతే వాయురాశ్రితో జీవితం హింస్యాత్| అతిస్నిగ్ధస్యాతియోగో భవేత్| క్రూరకోష్ఠస్యౌషధోద్ధతా దోషా హ్యప్రవర్తమానా హృదయశూలపర్వభేదానాహచ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాక్ల- మాన్ జనయిత్వా ప్రాణాన్ హన్యుః| గర్భిణ్యాదీనాం పూర్వోక్త- దోషః స్యాత్||9||
अविरेच्याः पुनर्नवज्वरातिसार्यधोरक्तपित्तक्षतगुदलङ्ग़ित- रात्रिजागरितास्थापिताल्पाग्निराजयक्ष्ममदात्ययार्ता- ध्मातसशल्याभिहतातिस्निग्धरूक्षक्रूरकोष्ठाः| तत्र नव ज्वरस्याविपक्वान् दोषान्न निर्हरेत्| वातानेव च कोपयेत्| अतीसार्यधोरक्तपित्तयोरतिप्रवृत्त्या हन्यात्| क्षतगुदस्य गुदे प्राणोपरोधकरीं रुजं जनयेत्| लङ्ग़ितादयो भेषजवेगं न सहेरन्| राजयक्ष्मार्तस्य क्षीणधातुतया मलबलत्त्वम्| तदभावाद् देहनाशः स्यात्| मदात्ययार्तस्य मद्यक्षीणे देहे वायुः प्राणोपरोधाय| आध्मातस्य पुरीषाशये निचितो वायुर्विसर्पन् सहसा तीव्रतरमाध्मानं मरणं वा जनयेत्| सशल्याभिहतयोः क्षते वायुराश्रितो जीवितं हिंस्यात्| अतिस्निग्धस्यातियोगो भवेत्| क्रूरकोष्ठस्यौषधोद्धता दोषा ह्यप्रवर्तमाना हृदयशूलपर्वभेदानाहच्छर्दिमूर्च्छाक्ल- मान् जनयित्वा प्राणान् हन्युः| गर्भिण्यादीनां पूर्वोक्त- दोषः स्यात्||९||
🔊 Audio coming soon
నవజ్వరాతిసారాదయః క్రూరకోష్ఠాంతాః అవిరేచ్యాః| మలబలవత్త్వం బహుపురీషత్వం| తత్క్షయాత్ పురీషక్షయాన్నాశః| గర్భిణ్యాదీనాం పూర్వోక్తా వమనోక్తా దోషాః|| 9||
Adhikarana vamanavidhiH (10) · Śloka 10
అథ సాధారణే కాలే సమ్యక్ స్నిగ్ధస్విన్నమనుపహతమానసం శ్వః చ్ఛర్దయితవ్యమితి గ్రామ్యానూపౌదక శృతమాంసరసక్షీరద- ధిమాషతిలపలలశాకాదిభిర్ద్రవప్రాయైః సముత్క్లేశిత- శ్లేష్మాణం సుఖోషితం జిర్ణాహారం పూర్వాహ్ణే స్నాతానులిప్తం స్రగ్విణమహతవాససం దేవతాఽగ్నిద్విజగురువృద్ధవైద్యానర్చిత- వంతం కృతహోమబలిమంగలప్రాయశ్చిత్తస్వస్తివచనం జానుస- మసంస్తృతసోపధానోపాశ్రయాసనోపవిష్టం నిరన్నమీషత్స్నిగ్ధం వా యవాగూమండేన ఘృతమాత్రాం పీతవంతం భీరుకృశబాలవృద్ధ- సుకుమారాన్ వా దోషానురోధేనాకంఠం పీతక్షీరతక్రూయూషే- క్షుమాంసరసమద్యతుషోదకయవాగూమండాన్యతమం నక్షత్రతిథి- కరణముహూర్తోదయే ప్రశస్తే యథావ్యాధిదోషదూష్యాదివిహితా- మౌషధమాత్రాం మధుసైంధవయుక్తాం సుఖోష్ణాం బ్రాహ్మణప్రయుక్తా- భిరాశీర్భిరభిమంత్రితాం| పునశ్చ బ్రహ్మదక్షాశ్విరుదేంద్రభూచంద్రార్కానిలానలాః| ఋషయః సౌషధిగ్రామా భూతసంఘాశ్చ పాంతు వః| రసాయనమివర్షీణామమరాణామివామృతం| సుధేవోత్తమనాగానాం భైషజ్యమిదమస్తు తే| ఔం నమో భగవతే భైషజ్యగురవే వైడూర్యప్రభరాజాయ తథాగతా- యార్హతే సమ్యక్సంబుద్ధాయ| తద్యథా-ఔం భైషజ్యే భైషజ్యే మహాభైషజ్యే భైషజ్యసముద్గతే స్వాహా| ఇత్యేవమభిమంత్ర్యోదఙ్ముఖః ప్రాఙ్ముఖమాతురం పాయయేత్||10||
अथ साधारणे काले सम्यक् स्निग्धस्विन्नमनुपहतमानसं श्वः च्छर्दयितव्यमिति ग्राम्यानूपौदक शृतमांसरसक्षीरद- धिमाषतिलपललशाकादिभिर्द्रवप्रायैः समुत्क्लेशित- श्लेष्माणं सुख़ोषितं जिर्णाहारं पूर्वाह्णे स्नातानुलिप्तं स्रग्विणमहतवाससं देवताऽग्निद्विजगुरुवृद्धवैद्यानर्चित- वन्तं कृतहोमबलिमङ्गलप्रायश्चित्तस्वस्तिवचनं जानुस- मसंस्तृतसोपधानोपाश्रयासनोपविष्टं निरन्नमीषत्स्निग्धं वा यवागूमण्डेन ग़ृतमात्रां पीतवन्तं भीरुकृशबालवृद्ध- सुकुमारान् वा दोषानुरोधेनाकण्ठं पीतक्षीरतक्रूयूषे- क्षुमांसरसमद्यतुषोदकयवागूमण्डान्यतमं नक्षत्रतिथि- करणमुहूर्तोदये प्रशस्ते यथाव्याधिदोषदूष्यादिविहिता- मौषधमात्रां मधुसैन्धवयुक्तां सुख़ोष्णां ब्राह्मणप्रयुक्ता- भिराशीर्भिरभिमन्त्रिताम्| पुनश्च ब्रह्मदक्षाश्विरुदेन्द्रभूचन्द्रार्कानिलानलाः| ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसङ्ग़ाश्च पान्तु वः| रसायनमिवर्षीणाममराणामिवामृतम्| सुधेवोत्तमनागानां भैषज्यमिदमस्तु ते| औम् नमो भगवते भैषज्यगुरवे वैडूर्यप्रभराजाय तथागता- यार्हते सम्यक्सम्बुद्धाय| तद्यथा-औम् भैषज्ये भैषज्ये महाभैषज्ये भैषज्यसमुद्गते स्वाहा| इत्येवमभिमन्त्र्योदङ्मुख़ः प्राङ्मुख़मातुरं पाययेत्||१०||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా వమనవిరేచనయోరుపయోగవిధానమాహ| అథేతి మంగలే| సాధారణే యథోక్తే కాలే ప్రాఙ్ముఖమాతురమౌషధమాత్రాం పాయయేదితి సంబంధః| సాధారణ ఇతి| స్వస్థవృత్తోపలక్షణం| ఆతురవృత్తే తు వ్యాధ్యాదివశాద్వమనచారేత్| తత్కాలాద్యనురూపేణైవ విధానేన| కింభూతమాతురం పాయయేదిత్యాహ-సమ్యగిత్యాది| శ్వః చర్దయితవ్య ఇత్యేతేన వమనాత్ పుర్వమేకమహః శ్లేష్మోత్క్లేశకాన్నప్రయోగం దర్శయతి| నిరన్నం తద్దివసమకృతభోజనం వమనం పాయయేత్| అథవా ఈషత్ స్తోకమాత్రం స్నిగ్ధం| కింభూతమిత్యాహ-యవాగూమండేన ఘృతమాత్రాం పీతవంతం| మాత్రాశబ్దః స్తోకపార్యాయః| అథవాభీరుకృశాదీనాతురాన్ దోషానుగుణ్యేన క్షీరతక్రాదీనామన్యతమం పాయయిత్వా వమనం పాయయేత్| ఆకంఠగ్రహణం బహుత్వోపలక్షణార్థం| కామౌషధమాత్రామిత్యాహ-యథావ్యాధీత్యాది| వ్యాధేర్దోషస్య దూష్యస్య చ యా యస్య స్వేషు ప్రకరేణేషు విహితా తాం| తథా మధునా సైంధవేన చ యుక్తాం| బ్రాహ్మణప్రయుక్తాభిర్వేదవిహితాభిరాశీభిరభిమంత్రితాం| స్వస్థవృత్తపక్షే ఆతురగ్రహణం తత్కాలావస్థయా వ్యాఖ్యేయం| పునశ్చ బ్రహ్మేత్యాద్యభిమంత్రితాం బ్రహ్మేత్యాదిర్వేదవాదిమంత్రః| ఔం నమ ఇత్యాది సౌగతః|| 10||
Adhikarana vamanauShadhapAnottaravidhiH pravRuttavamanavegasya vidhishca (11) · Śloka 11
తతః పీతవానూరున్యస్తభుజో వమనానుగతమానసోఽగ్నితప్తైః పాణిభిరుపతప్యమానో ముహూర్తమనుపాలయేత్| స యదా జానీ- యాత్ స్వేదప్రాదుర్భావేన దోషం ప్రవిలయమాపద్యమానం, రోమహర్షేణ వా స్థానేభ్యః ప్రవిచలితం, కుక్ష్యాధ్మానేన చ కుక్షిమనుసృతం చ క్రమాత్ హృదయోపమర్దహృల్లాసాస్యసంస్రవణైశ్చోర్ధ్వమభి- ముఖీ భూతం సముపస్థితానేకప్రతిగ్రాహః పార్శ్వలలాటోపగ్రహేణ నాభిప్రపీడనే పృష్ఠప్రతిలోమమర్దనేన చ ప్రవృత్తావ్యపత్రపణీయ- పురుషో వివృత్తోష్ఠతాలుకంఠో నాతిమహతా వ్యాయామేన వేగా- నుదీరయన్ నాప్రవృత్తాన్ న ప్రవర్త్తయన్ ప్రవృతాంశ్చానువర్త్తయన్ సుపరిలిఖితనఖాభ్యామంగలీభ్యాముత్పలకుముదైరండ- నాలైర్వా కంఠమభిమృశన్ వమేన్నాత్యున్నతో నాత్యవనతో నపా- ర్శ్వాపవృత్తో వా| తత్రాత్యున్నతస్య పృష్ఠహృదయపీడా భవతి| అత్యవనతస్య శిరఃకోష్ఠపీడా, పార్శ్వాపవృత్తస్య పార్శ్వ- కోష్ఠహృదయోర్ధ్వజత్రుపీడేతి||11||
ततः पीतवानूरुन्यस्तभुजो वमनानुगतमानसोऽग्नितप्तैः पाणिभिरुपतप्यमानो मुहूर्तमनुपालयेत्| स यदा जानी- यात् स्वेदप्रादुर्भावेन दोषं प्रविलयमापद्यमानं, रोमहर्षेण वा स्थानेभ्यः प्रविचलितं, कुक्ष्याध्मानेन च कुक्षिमनुसृतं च क्रमात् हृदयोपमर्दहृल्लासास्यसंस्रवणैश्चोर्ध्वमभि- मुख़ी भूतं समुपस्थितानेकप्रतिग्राहः पार्श्वललाटोपग्रहेण नाभिप्रपीडने पृष्ठप्रतिलोममर्दनेन च प्रवृत्ताव्यपत्रपणीय- पुरुषो विवृत्तोष्ठतालुकण्ठो नातिमहता व्यायामेन वेगा- नुदीरयन् नाप्रवृत्तान् न प्रवर्त्तयन् प्रवृतांश्चानुवर्त्तयन् सुपरिलिख़ितनख़ाभ्यामङ्गलीभ्यामुत्पलकुमुदैरण्ड- नालैर्वा कण्ठमभिमृशन् वमेन्नात्युन्नतो नात्यवनतो नपा- र्श्वापवृत्तो वा| तत्रात्युन्नतस्य पृष्ठहृदयपीडा भवति| अत्यवनतस्य शिरःकोष्ठपीडा, पार्श्वापवृत्तस्य पार्श्व- कोष्ठहृदयोर्ध्वजत्रुपीडेति||११||
🔊 Audio coming soon
తత ఆతురో వమనం పీతవానూరున్యస్తభుజత్వాదియుక్తో ముహూర్త్తం నాడికాద్వయమనుపాలయేత్| ప్రతీక్షేత| స చాతురః స్వేదప్రాదుర్భావాదినా చిహ్నేనాపనేయదోషావస్థం విశేషం యదా జానీయాత్| యథోక్తేన తదాంగులీభ్యాముత్పలనాలాదినా వా ఛర్దయేదితి సంబంధః| అనేక ప్రతిగ్రాహస్థాపనాన్నైకట్యేన వేగధారణం భవతి| పార్శ్వాద్యుపగ్రహే ప్రవృత్తా అవ్యపత్రపణీయాః పురుషా యస్య స తథోక్తః| అపత్రపణీయో నిర్యంత్రణ ఇత్యర్థః| వివృతమరుద్ధమోష్ఠతాల్వాది యస్య స తథోక్తః| స్వల్పేన వ్యాయామేనోదీరయన్ స్వయం ప్రవృత్తాన్ వేగాన్| సుష్ఠు పరిలిఖితే ఛిన్నే నఖే యయోరంగుల్యోస్తాభ్యాం| ఉన్నతముర్ధ్వశిరాః పార్శ్వాపవృత్తం తిర్యక్ శిరాః అవనతోఽధఃశిరాః|| 11||
Adhikarana doShaBedena vamanadravyaBedaH (12) · Śloka 12
ఏవం కటుతీక్ష్ణోష్ణైః కఫే ఛర్దయేత్| స్వాదుభిః పిత్త- యుక్తే| అమ్లైః సస్నేహైరనిలసంసృష్టే||12||
एवं कटुतीक्ष्णोष्णैः कफे छर्दयेत्| स्वादुभिः पित्त- युक्ते| अम्लैः सस्नेहैरनिलसंसृष्टे||१२||
🔊 Audio coming soon
తత్ర కేవలే శ్లేష్మణి కటుతీక్ష్ణైరౌషధైశ్ఛర్దయేత్| పిత్తయుక్తే శ్లేష్మణి స్వాదుభిర్మధురైర్వమనద్రవ్యైః| వాయుసంసృష్టే శ్లేష్మణి అమ్లైః సస్నేహైశ్ఛర్దయేదితి సంబంధః|| 12||
Adhikarana vamanavidhiH (13) · Śloka 1
యావత్ కఫచ్ఛేదః కేవలమౌషధప్రవృత్తిః పిత్తదర్శనం వా||1||
यावत् कफच्छेदः केवलमौषधप्रवृत्तिः पित्तदर्शनं वा||१||
🔊 Audio coming soon
కిమవధిం ఛర్దయేదిత్యాహ-యావదిత్యాది| యావత్ ప్రథమమేవ కఫః క్షీణస్తావద్యత్నేనాంగుల్యాదినా ఛర్దయేత్| అథవా కఫచ్ఛేదానంతరం కేవలౌషధప్రవృత్తిదర్శనం యావత్| అథవా తతోఽప్యనంతరం యావత్ పిత్తదర్శనం| ఏతచ్చ వ్యాధ్యాదిబలాపేక్షయా|| 13||
Adhikarana hInavegasyauShadhAdi (14) · Śloka 14
హీనవేగస్తు పిప్పల్యామలకసర్షపకల్కలవణోష్ణోదకైః పునః పునః ప్రవర్తయేత్| ప్రభూతవమనాసహిష్ణుద్వ్యహం త్ర్యహం వా విశ్రమ్య||14||
हीनवेगस्तु पिप्पल्यामलकसर्षपकल्कलवणोष्णोदकैः पुनः पुनः प्रवर्तयेत्| प्रभूतवमनासहिष्णुद्व्यहं त्र्यहं वा विश्रम्य||१४||
🔊 Audio coming soon
హీనవేగః స్తోకం ప్రవృత్తో యో దోషస్తం పిప్పల్యాద్యుష్ణోదకైః పునః పునః ప్రవర్తయేత్| యస్తు పురుషః సకృత్ ప్రభూతం వమనం సోఢుం న శక్నోతి స ద్వ్యహం త్ర్యహం వా స్తోకం వమనముపయుంజీత|| 14||
Adhikarana vamanavirecanadravyasvarUpam (15) · Śloka 15
అసాత్మ్యబీభత్సదుర్దర్శదుర్గంధాని వమనాని విదధ్యాత్| విపరీతాని తు విరేచనాని||15||
असात्म्यबीभत्सदुर्दर्शदुर्गन्धानि वमनानि विदध्यात्| विपरीतानि तु विरेचनानि||१५||
🔊 Audio coming soon
అసాత్మ్యత్వాదియుక్తం వమనం విదధ్యాత్| విపరీతం విరేచనం| సాత్మ్యం తు విరేచనమధ్యాయోపాంతే ప్రతిషేత్స్యతే|| 15||
Adhikarana sarveShu vamaneShu madhusaindhavopayogaH (16) · Śloka 16
సర్వైషు చ వమనేషు సైంధవం మధు చ విదధ్యాత్కఫవిలయ- నవిచ్ఛేదనార్థం||16||
सर्वैषु च वमनेषु सैन्धवं मधु च विदध्यात्कफविलय- नविच्छेदनार्थम्||१६||
🔊 Audio coming soon
సైంధవమధునీ విలయనవిచ్ఛేదనయోశ్చ యథాసంఖ్యం|| 16||
Adhikarana vamanavegAnAmavekShaNam (17) · Śloka 17
వేగాంశ్చాస్య ప్రతిగ్రాహగతానవేక్షేత||17||
वेगांश्चास्य प्रतिग्राहगतानवेक्षेत||१७||
🔊 Audio coming soon
సుఖాదాగతః ప్రతిగాహప్రాప్తో వేగ ఉచ్యతే|| 17||
Adhikarana vamanAyogalakShaNaM tajjA vyAdhayashca (18) · Śloka 18
తత్రాప్రవృత్తిః కేవలస్య వా భేషజస్య ప్రవృత్తిర్విబంధో వా వేగానామయోగలక్షణం| తతశ్చారోచకగౌరవాధ్మానకండూ స్ఫోటకోఠాలస్యశూలప్రతిశ్యాయలోమహర్షప్రసేకశోఫశీత- జ్వరాదయః||18||
तत्राप्रवृत्तिः केवलस्य वा भेषजस्य प्रवृत्तिर्विबन्धो वा वेगानामयोगलक्षणम्| ततश्चारोचकगौरवाध्मानकण्डू स्फोटकोठालस्यशूलप्रतिश्यायलोमहर्षप्रसेकशोफशीत- ज्वरादयः||१८||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా వమనస్యాయోగాదిలక్షణముచ్యతే| అప్రవృత్తిరౌషధే పీతే న కించిత్ ప్రత్యాగచ్ఛతి| అథవా వినా దోషేణ కేవలమేవౌషధం ప్రత్యాగచ్ఛతి| వేగానాం వా విబంధః స్వల్పం స్వల్పమాగమనమితి వమనాయోగలక్షణం| తతో వమనాయోగాదరోచకగౌరవాదయో జాయంతే|| 18||
Adhikarana samyagyogalakShaNaM tatPala~jca (19) · Śloka 19
యోగలక్షణం పునః కాలే క్రమాత్ కఫపిత్తానిలప్రవృత్తి- ర్నాతిమహతీ వ్యథా స్వయం చావస్థానం తతశ్చ స్వస్థతా మనః- ప్రసాదః స్వరవిశుద్ధిరరోచకాదివైపరీత్యంచ||19||
योगलक्षणं पुनः काले क्रमात् कफपित्तानिलप्रवृत्ति- र्नातिमहती व्यथा स्वयं चावस्थानं ततश्च स्वस्थता मनः- प्रसादः स्वरविशुद्धिररोचकादिवैपरीत्यञ्च||१९||
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్యోగలక్షణం పునః క్రమేణ కఫాదిప్రవృత్తిః కాలే| కాలే చౌషధపానం కృత్వా యథోక్తాన్ ముహూర్తాదనంతరం| స్వల్పా చాంగవ్యథా| వేగానాం చ స్వయం రోధః స్తంభననిరపేక్షం|తత ఇత్యౌషధం కృతమపేక్ష్య స్వస్థతా| అరోచకాదీనామయోగరోగాణాం వైపరీత్యం రుచిలాఘవకోష్ఠతనుత్వవక్త్రవైశద్యాదికం|
Adhikarana vamanAtiyogalakShaNaM tajjA vyApadashca (20) · Śloka 20
అతియోగే తు ఫేనిలరక్తచంద్రికోద్గమనం| తతశ్చ క్షామ- తాస్వరక్షయదాహకంఠశోషభ్రమమోహోన్మాదమూర్చ్ఛాశిరః శూ- న్యతాహృద్ధూమాయనగాత్రశూలసుప్తితృష్ణోర్ధ్వానిలప్రకోపకర్ణ- శూలార్ద్దితవాక్సంగహనుసంహననజిహ్వాప్రవేశనిర్గమాక్షివ్యావృ- త్తివిసంజ్ఞతానిద్రాబలాగ్నిహానయో భవంతి| జీవశోణిత- ప్రవృత్త్యా మరణం వా| ఏషాం సిద్ధిషు సాధనం వక్ష్యతే||20||
अतियोगे तु फेनिलरक्तचन्द्रिकोद्गमनम्| ततश्च क्षाम- तास्वरक्षयदाहकण्ठशोषभ्रममोहोन्मादमूर्च्छाशिरः शू- न्यताहृद्धूमायनगात्रशूलसुप्तितृष्णोर्ध्वानिलप्रकोपकर्ण- शूलार्द्दितवाक्सङ्गहनुसंहननजिह्वाप्रवेशनिर्गमाक्षिव्यावृ- त्तिविसंज्ञतानिद्राबलाग्निहानयो भवन्ति| जीवशोणित- प्रवृत्त्या मरणं वा| एषां सिद्धिषु साधनं वक्ष्यते||२०||
🔊 Audio coming soon
ఫేనిలాద్యుద్గమనమతియోగలక్షణం| తతశ్చౌషధాత్ పీతాద్యా క్షామతా సాతియోగాదధికా భవతి| జిహ్వాయా వాయువశాత్ ప్రవేశో నిర్గమో వా హానిశబ్దస్య నిద్రాదిభిః సంబంధః| ఏతే వమనాతియోగాద భవంతి| అథవా వమనాతియోగే జీవాఖ్యస్య రక్తస్యాతిప్రవృత్త్యా మరణం భవతి| ఏషాం చ వమనాతియోగజానాం రోగాణాం సాధనం చికిత్సితం సిద్ధిషు కల్పస్థానే వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధౌ వక్ష్యతే, విశేషేణ తు వమనాతియోగ ఇత్యాదినా గ్రంథేన|| 20||
Adhikarana samyagvAntasyopacAraH (21) · Śloka 21
యోగేన తు ఖల్వేనం ఛర్దితవంతం సువిశోధితపాణిపాద- ముఖం ముహూర్తమాశ్వాస్య ధూమత్రయస్యాన్యతమం సామర్థ్యతః పాయ- యిత్వా పునరుపస్పృష్టోదకం సమ్మానితసురభితాంబూలం నివాతా- గారశయ్యాస్థైతం స్నేహోక్తేనాచారవిధినానుశిష్యాత్||21||
योगेन तु ख़ल्वेनं छर्दितवन्तं सुविशोधितपाणिपाद- मुख़ं मुहूर्तमाश्वास्य धूमत्रयस्यान्यतमं सामर्थ्यतः पाय- यित्वा पुनरुपस्पृष्टोदकं सम्मानितसुरभिताम्बूलं निवाता- गारशय्यास्थैतं स्नेहोक्तेनाचारविधिनानुशिष्यात्||२१||
🔊 Audio coming soon
ఏవమాతురం యోగేన సమ్యగ్యోగేన ఛర్దితవంతం స్నేహోక్తేనాచారవిధినానుశిష్యాదితి సంబంధః| ధూమత్రయస్యాన్యతమం మృదు మధ్యం విరేచనం వా ఆతురాద్యపేక్షయా| స్నేహోక్త ఆచార ఉష్ణోదకోపచారీ స్యాదిత్యాది|| 21||
Adhikarana samyagvAntasyAgnibalAnurodhenAhAravidhiH (22) · Śloka 22
తతోఽగ్నిబలమవేక్ష్య క్షుధం చ సాయాహ్నే అపరే వాహ్ని సుఖోద- కపరిషిక్తః పురాణానాం రక్తశాలితండులానాం సుసిద్ధ- మన్నమస్నేహలవణకటుకమల్పస్నేహలవణకటుకం వా ద్రవ- ప్రాయముష్ణోదకానుప్రాయం సాయం ప్రాతరుపభుంజానో విధిమి- మమవేక్షేత పేయాదీనాం||22||
ततोऽग्निबलमवेक्ष्य क्षुधं च सायाह्ने अपरे वाह्नि सुख़ोद- कपरिषिक्तः पुराणानां रक्तशालितण्डुलानां सुसिद्ध- मन्नमस्नेहलवणकटुकमल्पस्नेहलवणकटुकं वा द्रव- प्रायमुष्णोदकानुप्रायं सायं प्रातरुपभुञ्जानो विधिमि- ममवेक्षेत पेयादीनाम्||२२||
🔊 Audio coming soon
తతో యద్యస్యాతురస్యాగ్నిర్బలవాంస్తతః సాయాహ్నే తస్మిన్నేవాహని తం భోజయేత్| అథ స్వల్పబలస్తతో ద్వితీయేఽహ్ని భోజయేత్| అత్రం రక్తశాలితండులానాం సంబంధి| ఇమం విధిమవేక్షేత|| 22||
Adhikarana peyAdikramaH (33) · Śloka 2
పేయం విలేపీమకృతం కృతంచ యూషం రసం త్రీనుభయం తథైకం| క్రమేణ సేవేత నరోఽన్నకాలాంప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధః|2|
पेयं विलेपीमकृतं कृतञ्च यूषं रसं त्रीनुभयं तथैकम्| क्रमेण सेवेत नरोऽन्नकालान्प्रधानमध्यावरशुद्धिशुद्धः|२|
🔊 Audio coming soon
కథమిత్యాహ-పేయామిత్యాది| ప్రధానశుద్ధిశుద్ధో మధ్యశుద్ధిశుద్ధోఽవరశుద్ధిశుద్ధశ్చ నరో యథాసంఖ్యేన త్రీనన్నకాలానుభయం చాన్నకాలమేకం చాన్నకాలం పేయాదీన్ పంచ క్రమేణ సేవేత| తేనైతదుక్తం భవతి-భోజనం హి ప్రత్యహముభయకాలం ప్రతిష్ఠితం | తత్ర యః ప్రధానరూపయా వక్ష్యమాణలక్షణయా శుద్ధ్యా శుద్ధః స ప్రథమే దివసే సాయమేకమన్నకాలం పేయాముపయుంజీత| ద్వితీయే దివసే ద్వావన్నకాలౌ పేయాముపయుంజీత| ఏవం త్రీనన్నకాలాన్ పేయోపయుక్తా భవతి| తతః త్Rతుతీయే దివసే ద్వావన్నకాలౌ విలేపీముపయుంజీత| చతుర్థే దివసే ప్రాతరేకమన్నకాలం విలేపీం సేవేత| ఏవం త్రీనన్నకాలాన్ విలేప్యుపయుక్తా భవతి| చతుర్థే దివసే సాయమేకమన్నకాలమకృతయూషముపయుంజీత| పంచమే ద్వావన్నకాలావకృతయూషముపయుంజీత| ఏవమకృతో యూషస్త్రీనన్నకాలానుపయుక్తో భవతి| షష్ఠే దివసే ద్వావన్నకాలౌ కృతం యూషముపయుంజీత| సప్తమే దివసే ప్రాతరేకమన్నకాలం కృతం యూషముపయుంజీత| ఏవం కృతయూషస్త్రీనన్నకాలానుపయుక్తో భవతి| సప్తమే సాయమేకమన్నకాలం మాంసరసముపయుంజీత| అష్టమే ద్వావన్నకాలౌ మాంసరసం సేవేత| ఏవం మాంసరసస్త్రీనన్నకాలాన్ సేవితో భవతి| ఇతి ప్రధాన శుద్ధిశుద్ధస్య పేయాదీనాం క్రమేణ ప్రత్యేకమన్నకాలత్రయసేవనే క్రమః| ఏవం మధ్యశుద్ధిశుద్ధేన పేయాదయః క్రమేణ ప్రత్యేకమన్నకాలద్వయమాసేవ్యాః| తథా స్వల్పశుద్ధిశుద్ధేన పేయాదయః క్రమేణైకమన్నకాలమాసేవ్యాః|| 33||
Adhikarana peyAdyupacArapraBAvaH (24) · Śloka 2
యథాణురగ్నిస్తృణగోమయాద్యైః సంధుక్ష్యమాణో భవతి క్రమేణ| మహాస్థిరః సర్వచరస్తథైవ శుద్ధస్య పేయాదిభిరంతరాగ్నిః|2|
यथाणुरग्निस्तृणगोमयाद्यैः सन्धुक्ष्यमाणो भवति क्रमेण| महास्थिरः सर्वचरस्तथैव शुद्धस्य पेयादिभिरन्तराग्निः|२|
🔊 Audio coming soon
కిమనేన పేయాదిక్రమేణ భవతీత్యాహ-యథేత్యాది| యథా బాహ్యోఽగ్నిరణుః స్వల్పః సన్ తృణగోమయాద్యైః సూక్ష్మైః క్రమేణ సంధుక్ష్యమాణో మహాన్ భవతి| స్థిరశ్చ భవతి| సర్వం చ పక్తుం శక్నోతి| తద్వచ్ఛుద్ధస్య శోధనేనాంతరాగ్నిరల్పః సన్ పేయాదిభిః క్రమేణ గురుభిర్మహాన్ స్థిరః సర్వపచశ్చ భవతి|| 24||
Adhikarana vamanavirecanayoH vegAnusAraM vireke mAnatashca jaghanyamadhyapravrashuddhilakShaNam (25) · Śloka 2
జఘాన్యమధ్యప్రవరే తు వేగాః చత్వార ఇష్టా వమనే షడష్టౌ| దశైవ తే ద్విత్రిగుణా విరేకే ప్రస్థస్తథా స్యాద్ద్విచతుర్గుణశ్చ||2||
जघान्यमध्यप्रवरे तु वेगाः चत्वार इष्टा वमने षडष्टौ| दशैव ते द्वित्रिगुणा विरेके प्रस्थस्तथा स्याद्द्विचतुर्गुणश्च||२||
🔊 Audio coming soon
నను ప్రధానమధ్యావరశుద్ధిశుద్ధ ఇత్యుక్తం| అత్ర న జ్ఞాయతే కా ప్రధానా శుద్ధిః, కా మధ్యా, కాఽవరేతి| అతో ద్వయోరపి వమనవిరేచనయోర్వేగసంఖ్యయా మానతః ప్రవృత్తదోషదర్శనతశ్చ జఘన్యేత్యాదినా శుద్ధిత్రయస్య లక్షణముచ్యతే| తత్ర జఘన్యే వమనే చత్వారో వేగా ఇష్ట ఆచార్యైః | మధ్యే వమనే షడ్ వేగాః| ప్రవరే వమనేఽష్టౌ వేగాః| విరేకే తు జఘన్యే వేగాః దశేష్టాః| మధ్యే విరేకే ద్విగుణా దశ వింశతిర్వేగా ఇష్టాః| ప్రవరే తు విరేకే త్రిగుణా దశ త్రింశద్ వేగా ఇష్టాః| ఇతి వమనవిరేచనయోర్వేగసంఖ్య్యా జఘన్యమధ్యప్రవరత్వం| తథా జఘన్యమధ్యప్రవరే విరేకే యథాసంఖ్యేన ప్రస్థః ద్విగుణశ్చతుర్గుణశ్చ స్యాదితి సంబంధః|| 25||
Adhikarana anyamatena vamanavirekayoH pravarashuddhilakShaNaM, vamane mAnataH jaghanyAdishuddhilakShaNaM vamanavirecanayogalakShaNa~jca (26) · Śloka 1
పిత్తావసానం వమనం విరేకాదర్ద్ధం కఫాంతంచ విరేకమాహుః|1|
पित्तावसानं वमनं विरेकादर्द्धं कफान्तञ्च विरेकमाहुः|१|
🔊 Audio coming soon
అన్యే పునరాచార్యాః పిత్తావసానముత్కృష్టం వమనమాహుః| విరేకాచ్చ ప్రస్థపరిమాణేనార్ధమాహుః| తేన జఘన్యే వమనేఽర్ధప్రస్థః మధ్యే ప్రస్థః| ప్రవరే ప్రస్థౌ ద్వావితి| తథా కఫాంతం విరేకమాహుః| త ఏవమాహుః ఆదావేవ కఫాంతే విరేకే ప్రవరత్వం|| 26||
Adhikarana vamanavirecanayorvegagaNanAvidhiH (27) · Śloka 1
ద్విత్రాన్సవిట్కానపనీయ వేగాన్మేయం విరేకే వమనే తు పీతం||1||
द्वित्रान्सविट्कानपनीय वेगान्मेयं विरेके वमने तु पीतम्||१||
🔊 Audio coming soon
తత్ర విరేకే సపురీషాన్ ద్విత్రాన్ వేగానపనీయాన్యన్మేయం ప్రస్థాదినా| వమనే తు యత్ పరిమాణం పీతం తదపనీయ మేయం|| 27||
Adhikarana virecanavidhiH (28) · Śloka 28
అథ వమితవంతం పునరేవం స్నేహస్వేదాభ్యాముపపాద్య శ్వో విరేచ- యితవ్య ఇతి సుజరమశ్లేష్మలం స్నిగ్ధం ఫలామ్లముష్ణ- ముష్ణోదకానుపానం జాంగలరసౌదనం భోజయేత్| తతః సుఖో- షితం పూర్వోక్తేన విధినాతీతే శ్లేష్మకాలే నిరన్నం విభజ్య కోష్ఠం యథార్హౌషధమాత్రాం పాయయేత్| న త్వకృతవమనమన్య- త్రాతిక్రూరకోష్ఠాత్||28||
अथ वमितवन्तं पुनरेवं स्नेहस्वेदाभ्यामुपपाद्य श्वो विरेच- यितव्य इति सुजरमश्लेष्मलं स्निग्धं फलाम्लमुष्ण- मुष्णोदकानुपानं जाङ्गलरसौदनं भोजयेत्| ततः सुख़ो- षितं पूर्वोक्तेन विधिनातीते श्लेष्मकाले निरन्नं विभज्य कोष्ठं यथार्हौषधमात्रां पाययेत्| न त्वकृतवमनमन्य- त्रातिक्रूरकोष्ठात्||२८||
🔊 Audio coming soon
అథ వమితవంతం విధినా సంస్నేహ్య సంస్వేద్య చ శ్వ అయమాతురో విరేచ్య ఇతి రసౌదనం భోజయేత్| కింభూతమిత్యాహ-సుజరమిత్యాది| ఫలేన దాడిమాదినామ్లం| తతో రసౌదనం భుక్త్వా రాత్రౌ సుఖేనానాయాసేనోషితం ప్రాతర్నిరన్నం శ్లేష్మకాలే దినస్య ప్రథమత్రిభాగే గతే కోష్ఠం మృద్వాదిభేదేన విభజ్య వికల్ప్య యథార్హామౌషధమాత్రాం పాయయేత్| పూర్వోక్తేన చ వమనోక్తేన మంగలపూర్వేణ విధినా| అకృతవమనమాతురం విరేచనం న పాయయేత్| క్రూరకోష్ఠమకృతవమనమేవ విరేచనం పాయయేత్|| 28||
Adhikarana akRutavamanasya virecanauShadhadAne doShaH (29) · Śloka 29
అకృతవమనస్య హి శ్లేష్మణోపహతమౌషధమూర్ధ్వం ప్రవర్తతే| ఉరసి వావరుద్ధమవతిష్ఠతే| తతో నాలం విరేకాయ||29||
अकृतवमनस्य हि श्लेष्मणोपहतमौषधमूर्ध्वं प्रवर्तते| उरसि वावरुद्धमवतिष्ठते| ततो नालं विरेकाय||२९||
🔊 Audio coming soon
కుత ఏవమిత్యాహ-అకృతవమనస్యేత్యాది| అకృతవమనస్య స్నేహాదినా హృది శ్లేష్మావశ్యమేవ భవతీతి| తేన శ్లేష్మణా ఉపహతం విరేకౌషధం పీతం ముఖేన ప్రత్యాగచ్ఛతి| అథవా వక్షసి రుద్ధం విరేకాయ న పర్యాప్తం భవతి| తైక్ష్ణ్యాత్ పర్యాప్తమపి వా విరేకాయ|| 29||
Adhikarana krUrakoShThaM varjayitvA samyagviriktasyApi samBAvyA vyApat (30) · Śloka 30
సమ్యగ్విరిక్తస్యాపి చాధః స్రస్తః శ్లేష్మా గ్రహణీం ఛాద- యిత్వా గౌరవమాపాదయతి ప్రవాహికాం వా| న త్వేష దోషో- ఽతిక్రూరకోష్ఠస్య వాయ్వాత్మకత్వాత్||30||
सम्यग्विरिक्तस्यापि चाधः स्रस्तः श्लेष्मा ग्रहणीं छाद- यित्वा गौरवमापादयति प्रवाहिकां वा| न त्वेष दोषो- ऽतिक्रूरकोष्ठस्य वाय्वात्मकत्वात्||३०||
🔊 Audio coming soon
తథా విరిక్తస్య శ్లేష్మా హృదయాత్ కుక్షావపస్రస్తో గ్రహణీ చాదయిత్వ కోష్ఠగౌరవం ప్రవాహికాం వాపాదయతి| క్రూరకోష్ఠస్య తు వాతకోష్ఠత్వాత్ శ్లేష్మా కోష్ఠే న కించిచ్ఛక్నోతి|| 30||
Adhikarana shleShmakAle virecanaprayoge doShaH (31) · Śloka 31
శ్లేష్మకాలే త్వకృతవమనోక్తదోషాః| శూలాధ్మానగౌర- వాణి చ కృత్వా ఛర్దిక్షీణే శ్లేష్మణ్యపరాహ్ణే రాత్రౌ వా విరేచయేత్||31||
श्लेष्मकाले त्वकृतवमनोक्तदोषाः| शूलाध्मानगौर- वाणि च कृत्वा छर्दिक्षीणे श्लेष्मण्यपराह्णे रात्रौ वा विरेचयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
య ఏవాకృతవమనస్య విరేచనేన దోష ఉక్తః స ఏవ కృతవమనస్యాపి శ్లేష్మకాలపీతేన| అథవా శ్లేష్మకాలపీతం విరేచనం శూలాదీని కృత్వాగ్నిబలాత్ క్షీణే శ్లేష్మణి సాయాహ్నే రాత్రౌ వా విరేచయేత్|| 31||
Adhikarana annAvRute virecanadoShaH (32) · Śloka 32
తేనాన్నావృతమపి తుల్యం| ఛర్దించ పునస్తజ్జనయతి||32||
तेनान्नावृतमपि तुल्यम्| छर्दिञ्च पुनस्तज्जनयति||३२||
🔊 Audio coming soon
తేనైవ శ్లేష్మకాలపీతేన విరేచనోనాన్నావృతమపి విరేచనం తుల్యం| తేనైతదుక్తం భవతి-యద్ భుకే విరేచనం పీయతే తదన్నావృతం విరేచనం క్షీణేఽన్నే సాయాహ్నే రాత్రౌ వా విరేచయేత్| తదన్నావృతం పునశ్ఛర్ది జనయతీతి శ్లేష్మకాలపీతాద్విశేషః|| 32||
Adhikarana aviriktasya shleShmakAle vamanaM deyam (33) · Śloka 33
అవిరిక్తస్య తు శ్లేష్మకాలే చ వమనం నిరన్నం యోజ్యం| తథోర్ధ్వం సుఖేన నిర్హరణాత్||33||
अविरिक्तस्य तु श्लेष्मकाले च वमनं निरन्नं योज्यम्| तथोर्ध्वं सुख़ेन निर्हरणात्||३३||
🔊 Audio coming soon
యః పునః పూర్వమవిరిక్తస్తస్యావిరిక్తస్య శ్లేష్మకాలపీతం వమనం సుఖేన స్వకార్యం కరోతి|| 33||
Adhikarana koShThatraividhyaM tallakShaNa~jca (34) · Śloka 34
కోష్ఠస్తు త్రివిధో భవతి-మృదుః క్రూరో మధ్యశ్చ| తత్ర బహుపిత్తో మృదుః| స విరిచ్యతే క్షీరేక్షురసామ్లతక్ర- మస్తుగుడకృసరసర్పిర్నవమద్యోష్ణోదకపీలుద్రాక్షాపూగఫలా- దిభిరపి| బహువాతః క్రూరః| స దుర్విరేచ్యస్త్రిఫలాతి- ల్వకత్రివృన్నీలినీఫలాదిభిరపి| బహుశ్లేష్మా సమదోషశ్చ మధ్యః| స సాధారణః| యే చ స్నిహ్యంత్యచ్ఛపానేన ప్రాయశః త్రిసప్తపంచరాత్రైరితి||34||
कोष्ठस्तु त्रिविधो भवति-मृदुः क्रूरो मध्यश्च| तत्र बहुपित्तो मृदुः| स विरिच्यते क्षीरेक्षुरसाम्लतक्र- मस्तुगुडकृसरसर्पिर्नवमद्योष्णोदकपीलुद्राक्षापूगफला- दिभिरपि| बहुवातः क्रूरः| स दुर्विरेच्यस्त्रिफलाति- ल्वकत्रिवृन्नीलिनीफलादिभिरपि| बहुश्लेष्मा समदोषश्च मध्यः| स साधारणः| ये च स्निह्यन्त्यच्छपानेन प्रायशः त्रिसप्तपञ्चरात्रैरिति||३४||
🔊 Audio coming soon
కోష్ఠం విభజ్యేతుయుక్తం, తత్ర న జ్ఞాయతే కతివిధః కోష్ఠః కీదృశశ్చేత్యాహ-కోష్ఠస్త్విత్యాది| సుబోధం| తథా యోఽచ్ఛపేయస్నేహేన త్రిరాత్రేణ స్నిహ్యతి స మృదుకోష్ఠః| యః సప్తరాత్రేణ స్నిహ్యతి స క్రూరః| యః పంచరాత్రేణ స్నిహ్యతి స మధ్య ఇతి లక్షణాంతరం|| 34||
Adhikarana doShaBedena virecanadravyaBedaH (35) · Śloka 35
తత్ర కషాయమధురద్రవ్యైః పిత్తే విరేచనం| మూత్రకటుష్ణైః కఫే| స్నిగ్ధోష్ణలవణైర్వాతే||35||
तत्र कषायमधुरद्रव्यैः पित्ते विरेचनम्| मूत्रकटुष्णैः कफे| स्निग्धोष्णलवणैर्वाते||३५||
🔊 Audio coming soon
తత్ర కషాయత్వాదియుక్తైర్ద్రవ్యైః పిత్తే విరేచనం యోజ్యం| మూత్రాదిభిః శ్లేష్మణి| స్నిగ్ధత్వాదియుక్తైర్వాతే|
Adhikarana virecanauShadhapAnottaramupacAraH (36) · Śloka 3
పీతమాత్ర ఏవ చౌషధే ఛర్దివిఘాతాయ శీతాంబునా ముఖమస్య సహసా సించేత్| తతశ్చోష్ణోదకేన సోఽంతర్ముఖం విశో- ధ్యార్ద్రసురభిమృన్మాతులుంగజంబీరసుమనః సౌగంధికాదిహ్Rఋద్య- గంధానుపజిఘ్రేత్| నివాతసుఖశయ్యాస్థితశ్చావిబంధా- ర్థమల్పాల్పముష్ణోదకమనుకంఠ్యంస్తన్మనా వేగాన్నధారయన్ ఈరయమాణశ్చ శయ్యాసనే ప్రతిగ్రాహేఽశీతస్పృగ్వరిచ్యేత||3||
पीतमात्र एव चौषधे छर्दिविग़ाताय शीताम्बुना मुख़मस्य सहसा सिञ्चेत्| ततश्चोष्णोदकेन सोऽन्तर्मुख़ं विशो- ध्यार्द्रसुरभिमृन्मातुलुङ्गजम्बीरसुमनः सौगन्धिकादिह्ऱृद्य- गन्धानुपजिग़्रेत्| निवातसुख़शय्यास्थितश्चाविबन्धा- र्थमल्पाल्पमुष्णोदकमनुकण्ठ्यंस्तन्मना वेगान्नधारयन् ईरयमाणश्च शय्यासने प्रतिग्राहेऽशीतस्पृग्वरिच्येत||३||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| అనుకంఠ్యం స్తోకమాత్రం పిబన్|| 36||
Adhikarana virecane doShabahirgamanakramaH (37) · Śloka 37
యథా చ వమనే స్వేదప్రసేకౌషధకఫపిత్తానిలాః క్రమేణ ప్రవర్తంతే తథా విరేచనే వాతమూత్రపురీషపిత్తకఫాః పునశ్చాంతే వాయుః| దోషాణాం హి దేహే తథా సన్నివేశాన్ మార్గవైపరీత్యాచ్చ శోధనయోరితి||37||
यथा च वमने स्वेदप्रसेकौषधकफपित्तानिलाः क्रमेण प्रवर्तन्ते तथा विरेचने वातमूत्रपुरीषपित्तकफाः पुनश्चान्ते वायुः| दोषाणां हि देहे तथा सन्निवेशान् मार्गवैपरीत्याच्च शोधनयोरिति||३७||
🔊 Audio coming soon
యథా చ వమనే స్వేదాదీని క్రమేణ ప్రవర్తంతే, తద్విద్విరేచనే వాతాదీని| కుతోఽయం వమనవిరేచనయోర్దోషనిర్గమే పరస్పరవిపరీతః క్రమః ఇత్యాహ-దోషాణామిత్యాది| ముఖేన వమనమూర్ధ్వభాగనైకుట్యాదాదౌ కఫం నిర్హరతి| తతః పిత్తం| పశ్చాదనిలం| విరేచనం వైపరీత్యాదధోభాగనైకట్యాదాదావనిలం| మధ్యే పిత్తం| అంతే కఫం| తత్ర చ పునరంతేఽనిలమపతర్పణాదితి విజ్ఞేయం|| 37||
Adhikarana virecanApravRuttAvalpapravRuttau ca vidhiH (38) · Śloka 38
అప్రవృత్తౌ తు భేషజాత్తేజనార్థముష్ణోదకం పాయయేత్| పాణి- తాపైశ్చ జఠరం స్వేదయేత్| ప్రవృత్తే చ దీప్తాగ్నేః స్నిగ్ధవపుషా బహుదోషస్యాల్పదోషే నైవ వా ప్రవృత్తేఽల్పదోషస్యాపి జీర్ణ- భైషజ్యస్యాహఃశేషం బలం చాపేక్ష్య భూయో మాత్రాం విదధ్యాత్| న త్వజీర్ణౌషధస్యాతియోగభయాత్| తదహర్వా భుక్తవతో- ఽన్యేద్యుః అదృఢస్నేహం వ దశరాత్రాదూర్ధ్వముపస్కృతదేహమవహితో భూయః పాయయేత్||38||
अप्रवृत्तौ तु भेषजात्तेजनार्थमुष्णोदकं पाययेत्| पाणि- तापैश्च जठरं स्वेदयेत्| प्रवृत्ते च दीप्ताग्नेः स्निग्धवपुषा बहुदोषस्याल्पदोषे नैव वा प्रवृत्तेऽल्पदोषस्यापि जीर्ण- भैषज्यस्याहःशेषं बलं चापेक्ष्य भूयो मात्रां विदध्यात्| न त्वजीर्णौषधस्यातियोगभयात्| तदहर्वा भुक्तवतो- ऽन्येद्युः अदृढस्नेहं व दशरात्रादूर्ध्वमुपस्कृतदेहमवहितो भूयः पाययेत्||३८||
🔊 Audio coming soon
విరేచనే చ వేగాప్రవృత్తావుష్ణోదకం చ పానాయ యోజయేత్| జఠరం చ స్వేదయేత్| దీప్తాగ్నేః స్నిగ్ధశరీరస్య బహుదోషస్య చౌషధేనాల్పే దోషే ప్రవృత్తే నైవ వా ప్రవృత్తే యోగ్యం దివసశేషం దృష్ట్వా బలం చ పనరౌషధమాత్రాం విదధ్యాత్| అల్పదోషస్యాపి దీప్తాగ్నిత్వాదకృతవిరేక ఏవ భేషజే జీర్ణే భూయో మాత్రాం విదధ్యాత్| అల్పదోషస్య పునర్యద్యజీర్ణ ఏవౌషధే పునరౌషధం దీయతే తతో విరేచనాతియోగముత్పాదయతి| అథవా యస్య సప్రయోజనాయ భూయ ఔషధమాత్రా న సంభవతి తస్యాన్యేద్యుర్ద్వితీయేఽహని దేయః| అథవా అదృఢస్నేహమబహుస్నిగ్ధం మాత్రాం దశరాత్రాదూర్ధ్వం భూయః పాయయేత్| కీదృశముపస్కృతదేహం స్నేహాదిసంస్కృతదేహమిత్యర్థః| కీదృశో భిషక్ పాయయేత్| అవహితోఽవహితగ్రహణం పూర్వాయోగకారణత్యాగార్థం|| 38||
Adhikarana sadAturAdiShu visheShakRutyam (39) · Śloka 39
హ్నీభయత్నోభైశ్చ వేగాభిఘాతశీలాః ప్రాయశః స్త్రియో రాజ- సమీపస్థా వణిజశ్చ భవంతి| తస్మాదేతే వేగధారణప్ర- వృద్ధవాతత్వాత్సదాఽఽతురా దుర్విరేచ్యాశ్చ| తాన్ సుస్నిగ్ధాన్ శోధయేత్| అన్యానపి చాకాలనిర్హారవిహారహారాన్| తత- శ్చైషాం సదాతురత్వాదల్పోఽప్యామయో దుఃసాధ్యో భవతి| తేషాం పునః క్రియావిధిః స్నేహవ్యాపత్సిద్ధావుపదేక్ష్యతే||39||
ह्नीभयत्नोभैश्च वेगाभिग़ातशीलाः प्रायशः स्त्रियो राज- समीपस्था वणिजश्च भवन्ति| तस्मादेते वेगधारणप्र- वृद्धवातत्वात्सदाऽऽतुरा दुर्विरेच्याश्च| तान् सुस्निग्धान् शोधयेत्| अन्यानपि चाकालनिर्हारविहारहारान्| तत- श्चैषां सदातुरत्वादल्पोऽप्यामयो दुःसाध्यो भवति| तेषां पुनः क्रियाविधिः स्नेहव्यापत्सिद्धावुपदेक्ष्यते||३९||
🔊 Audio coming soon
హ్నియా లజ్జయా స్త్రియో భయేన చ రాజసమీపస్థా లోభేన చ వణిజః ప్రాయో వేగాఘాతశీలా భవంతి| అతస్తేషాం వేగధారణేన ప్రవృద్ధవాతత్వాత్ సదాతురత్వం దుర్విరేచ్యత్వం చ| అతస్తానతిస్నిగ్ధాన్ కృత్వా శోధయేత్| అపి చేతి సముచ్చయే| న కేవలం స్త్ర్యాదీనేవైవం శోధయేత్| యావదన్యానప్యేవం శోధయేత్| కానిత్యాహ-అకాలేత్యాది| అకాలేఽప్రాప్తేఽతిక్రాంతే కాలే నిర్హారాదయో యేషాం తే తథోక్తాః| నిర్హారో ముత్రాద్యుత్సర్గః| విహారశ్చంక్రమణాదిః| ఆహారః ప్రసిద్ధః| తేషాం స్త్ర్యాదీనాం క్రియావిధిః| స్నేహవ్యాపత్సిద్ధావధ్యాయే కల్పస్థాన ఉపదేక్ష్యతే|| 39||
Adhikarana virekAyogalakShaNam (40) · Śloka 40
తత్రాసమ్యగ్విరేకాత్ కుక్షిహృదయావిశుద్ధిరాధ్మానమరుచిః ప్రసేకః కఫపిత్తోత్క్లేశఛర్దిభ్రమాః కండూః పిటకా వి- దాహో గౌరవమగ్నిసాదస్తంద్రా స్తైమిత్యం ప్రతిశ్యాయో వాతవి- ణ్మూత్రసంగశ్చ||40||
तत्रासम्यग्विरेकात् कुक्षिहृदयाविशुद्धिराध्मानमरुचिः प्रसेकः कफपित्तोत्क्लेशछर्दिभ्रमाः कण्डूः पिटका वि- दाहो गौरवमग्निसादस्तन्द्रा स्तैमित्यं प्रतिश्यायो वातवि- ण्मूत्रसङ्गश्च||४०||
🔊 Audio coming soon
తత్రేత్యాదినా విరేచనస్యాసమ్యగ్యోగయోగాతియోగానాం లక్షణమాహ| అసమ్యగ్యోగో విరేచనస్యాయోగః| తేన కుక్ష్యవిశుద్ధ్యాదీనాం మూత్రసంగాంతానాముద్భవః|| 40||
Adhikarana samyagvirekaPalam (41) · Śloka 41
సమ్యగ్విరేకాద్వ్యాధ్యుపశమో యథోక్తవిపర్యయశ్చ||41||
सम्यग्विरेकाद्व्याध्युपशमो यथोक्तविपर्ययश्च||४१||
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్యోగాద్విరేచనసాధ్యస్య వ్యాధేరుపశమః| స్వస్థస్యాప్యయోగాదివ్యాధీనాం వైపరీత్యం కుక్షిశుద్ధిరుచివక్త్రవైశద్యాదికం భవతి|| 41||
Adhikarana ativirekajavyApadaH (42) · Śloka 42
అతివిరేకాత్తు కేవలం దోషరహితముదకం రక్తం వా మేదో- మాంసధావనోపమం కృష్ణం వా ప్రవర్తతే| పరికర్తికా హృదయోద్వేష్టేనం గుదనిస్సరణం నయనప్రవేశః పిపీలికాసంచార ఇవాంగే వమ- నాతియోగతుల్యతా చ||42||
अतिविरेकात्तु केवलं दोषरहितमुदकं रक्तं वा मेदो- मांसधावनोपमं कृष्णं वा प्रवर्तते| परिकर्तिका हृदयोद्वेष्टेनं गुदनिस्सरणं नयनप्रवेशः पिपीलिकासञ्चार इवाङ्गे वम- नातियोगतुल्यता च||४२||
🔊 Audio coming soon
విరేచనాతియోగాత్తు దోషప్రవృత్త్యనంతరం దోషరహితస్య కేవలస్యోదకస్య రక్తస్య వా మేదోమాంసధావనతుల్యస్య కృష్ణస్య వా ప్రవృత్తిః| పరికర్తికాదయో వమనాతియోగోక్తాశ్చ వ్యాధయో క్షామతాస్వరక్షయాదయో జాయంతే|| 42||
Adhikarana samyagvirikte vidhiH (43) · Śloka 43
సమ్యగ్విరిక్తం చైనం వమనోక్తేన ధూమవర్జ్యేన విధినోపపా- దయేత్| అథ వమితవానివ క్రమేణాన్నాన్యుపయుంజానః ప్రకృతి- భోజనమాగచ్ఛేదితి||43||
सम्यग्विरिक्तं चैनं वमनोक्तेन धूमवर्ज्येन विधिनोपपा- दयेत्| अथ वमितवानिव क्रमेणान्नान्युपयुञ्जानः प्रकृति- भोजनमागच्छेदिति||४३||
🔊 Audio coming soon
ఏనం పురుషం యోగేన యథోక్తలక్షణేన విరిక్తం వమనోక్తేన విధినోపచరేత్| అత్ర ధూమో వర్జ్య ఇతి విశేషః| యచ్చ వమితస్య పేయాద్యన్నగణోపయోగక్రమేణ ప్రకృతిభోజనాగమనుముక్తం తద్విరిక్తస్యాపి విధేయం|
Adhikarana vamanavirecanayoryogyAvasthA (44) · Śloka 44
భవతి చాత్ర- జీర్ణాఽన్నే వమనం యోజ్యం కఫే జీర్ణే విరేచనం||44||
भवति चात्र- जीर्णाऽन्ने वमनं योज्यं कफे जीर्णे विरेचनम्||४४||
🔊 Audio coming soon
భవతి చాత్రేతి గద్యబంధోపసంహారే రీతిః| హ్యస్తనేఽన్నే జీర్ణే వమనం దేయం| శ్లేష్మణి చ జీర్ణే విరేచనం| తైనేతదుక్తం భవతి- వమనం జీర్ణేఽన్నే హ్యస్తనే దేయం శ్లేష్మణి చ స్థిత ఏవ దేయం| విరేచనం పునరన్నే శ్లేష్మణి చ జీర్ణే దేయమితి|| 44||
Adhikarana pItauShadhasya mandAgnitvAdau la~gGanam (45) · Śloka 45
మందవహ్నిమసంశద్ధుమక్షామం దోషదుర్బలం| అదృష్టజీర్ణలింగంచ ల~ఘ్ఘయేత్ పీతభేషజం| స్నేహస్వేదౌషధోత్క్లేశసంగైరితి న బాధ్యతే||45||
मन्दवह्निमसंशद्धुमक्षामं दोषदुर्बलम्| अदृष्टजीर्णलिङ्गञ्च ल~ग़्ग़येत् पीतभेषजम्| स्नेहस्वेदौषधोत्क्लेशसङ्गैरिति न बाध्यते||४५||
🔊 Audio coming soon
వమనాయ విరేచనాయ చ పీతౌషధం మందాగ్నిమసంశుద్ధమప్రవృత్తదోషమక్షామం దోషైర్దుష్టైర్హీనబలమదృష్టజీర్ణౌషధలక్షణం చ తం తదహర్లంఘయేత్ ఆ జీర్ణలింగాత్| ఏతావతా హి స్నేహోత్క్లేశాదిభిరాతురో న బాధ్యతే|| 45||
Adhikarana peyAderagnivardhakatvampeyAnarhatarpaNArhAH (46) · Śloka 46
సంశోధనాస్రవిస్రావస్నేహయోజనలంఘనైః| యాత్యగ్నిర్మందతాం తస్మాత్ క్రమం పేయాదిమాచరేత్| స్రుతాల్పపిత్తశ్లేష్మాణం మద్యపం వాతపైత్తికం| పేయాం న పాయయేత్తేషాం తర్పణాదిక్రమో హితః||46||
संशोधनास्रविस्रावस्नेहयोजनलङ्ग़नैः| यात्यग्निर्मन्दतां तस्मात् क्रमं पेयादिमाचरेत्| स्रुताल्पपित्तश्लेष्माणं मद्यपं वातपैत्तिकम्| पेयां न पाययेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः||४६||
🔊 Audio coming soon
సంశోధనేత్యాదినా ప్రసంగేన యథోక్తస్య పేయాదిక్రమస్య విషయం దర్శయతి| తత్ర సంశోధనే ప్రవృత్తే యస్య పిత్తశ్లేష్మాణౌ అల్పౌ స్రుతౌ దేహావస్థితౌ| యశ్చ స్వభావేన మద్యపో యశ్చ ప్రకృత్యా వాతపైత్తికస్తాన్ పేయాం న పాపయేత్| తేషాం హి తర్పణాదిక్రమో హితః| పేయాస్థానే తర్పణా దేయా ఇత్యర్థః| తర్పణా లాజసక్తవః|| 46||
Adhikarana apakvapacyamAnavamanavirecanayoreva doShasaMshodhakatvam (47) · Śloka 47
అపక్వం వమనం దోషాణ్ పచ్యమానం విరేచనం| నిర్హరేద్వమనస్యాతః పాకం న ప్రతిపాలయేత్||47||
अपक्वं वमनं दोषाण् पच्यमानं विरेचनम्| निर्हरेद्वमनस्यातः पाकं न प्रतिपालयेत्||४७||
🔊 Audio coming soon
తథా వైద్యో వమనస్య పాకావస్థాం న ప్రతిపాలయేత్| అయోగే శీఘ్రమేవ ప్రతిక్రియాం కుర్యాదిత్యర్థః| విరేచనే తు పాకావస్థాం ప్రతిపాలయేదేవ| కుత ఇత్యాహ-అపక్వమిత్యాది| సుబోధం|
Adhikarana vamanavirecanayorviparIta- gatayorupacAraH (48) · Śloka 48
ఊర్ధ్వాధోరేచనం యుక్తం వైపరీత్యేన జాయతే| యదా తదా ఛర్దయతః సించేదుష్ణేన వారిణా| పాదౌ శీతేన చోర్ధ్వాంగం విపరీతం విరేచనే||48||
ऊर्ध्वाधोरेचनं युक्तं वैपरीत्येन जायते| यदा तदा छर्दयतः सिञ्चेदुष्णेन वारिणा| पादौ शीतेन चोर्ध्वाङ्गं विपरीतं विरेचने||४८||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వరేచనం వమనం యుక్తం సద్యదా కేనచిత్ కారణేన వైపరీత్యేన విరేచనతయా జాయతే| తథాఽధారేచనం విరేచనం యదా కుతశ్చిన్నిమిత్తాద్వైపరిత్యేన వమనత్వేన జాయతే తదా విరేచనేన వైపరీత్యాచ్ఛర్దయత ఉష్ణేన వారిణా పాదౌ సించేత్ శీతేన చోర్ధ్వాంగం సించేత్| యదా తు వమనే వైపరీత్యాద్విరేకస్తదా విరిచ్యతః పుర్వవిపరీతం కార్యం పాదౌ శీతోదకేన సించేదుష్ణోదకేన చోర్ధ్వాంగమిత్యర్థః|| 48||
Adhikarana doShapAkajAte svayaM vireke AhAravidhAnam (49) · Śloka 49
దుర్బలో బహుదోషశ్చ దోషపాకేన యః స్వయం| విరిచ్యతే భేదనీయైర్భోజ్యైస్తముపపాదయేత్||49||
दुर्बलो बहुदोषश्च दोषपाकेन यः स्वयम्| विरिच्यते भेदनीयैर्भोज्यैस्तमुपपादयेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
దౌబలయాదియుక్తో దోషపాకేన యః స్వయం విరిచ్యతే| తం భేదనీయైరాహారైరుపపాదయేత్| న తస్మై విరేచనమౌషధం దేయం నాపి స్తంభనమిత్యర్థః|| 49||
Adhikarana durbalAdiShu mRudbalpashodhanauShadha vidhistatra hetushca (3) · Śloka 3
దుర్బలః శోధితః పూర్వమల్పదోషః కృశో నరః| అపరిజ్ఞాతకోష్ఠశ్చ పిబేన్మృద్వల్పమౌషధం| వరం తదసకృత్ పీతమన్యథా సంశయావహం||3||
दुर्बलः शोधितः पूर्वमल्पदोषः कृशो नरः| अपरिज्ञातकोष्ठश्च पिबेन्मृद्वल्पमौषधम्| वरं तदसकृत् पीतमन्यथा संशयावहम्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana durbalasya bahucaladoShasya stokaM stokaM shodhanavidhiralpadoShasya shamanauShadhavidhishca (2) · Śloka 2
హరేద్బహూంశ్చలాన్ దోషానల్పానల్పాన్ పునః పునః| దుర్బలస్య మృదుద్రవ్యైరల్పాన్ సంశమయేత్తు తాన్||2||
हरेद्बहूंश्चलान् दोषानल्पानल्पान् पुनः पुनः| दुर्बलस्य मृदुद्रव्यैरल्पान् संशमयेत्तु तान्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bahudoShANAmanirharaNe vyApat (50) · Śloka 50
క్లేశయంతి చిరం తే హి హన్యుర్వైనమనిర్హృతాః||50||
क्लेशयन्ति चिरं ते हि हन्युर्वैनमनिर्हृताः||५०||
🔊 Audio coming soon
దుర్బలః సన్ పూర్వం శుద్ధః తథాల్పదోషస్తథా కృశః తథా మృద్వాదివిశేషేణాపరిజ్ఞాతకోష్ఠః స మృద్వల్పం చౌషధం పిబేత్| యతస్తదౌషధం ప్రయోజనాపేక్షాయామసకృదనేకవారం పీతం వరం| న త్వన్యథా సకృత్ సంశయావహం పీతం వరమతియోగభయాత్| తథా దుర్బలస్య చలాన్ దోషాన్ బహూన్ ప్రభూతాన్ సతః స్తోకం కృత్వా మృదుభిర్ద్రవ్యైర్హరేత్ పునః పునః| తాంస్తు దుర్బలస్య చలాన్ దోషాన్ అల్పాన్ సతః అనిర్హృతానేవ శమనైః శమయేత్| యతస్తే దోషా బహవః ప్రచలితా ఏనమాతురమనిర్హృతాః సంతశ్చిరం వ్యాధిభిః క్లేశయంతి| హన్యురేవ వా|
Adhikarana mandAgnikrUrakoShThayoH shodhane purvakRutyam (51) · Śloka 51
మందాగ్నిం క్రూరకోష్ఠం చ సక్షారలవణైర్ఘృతైః| సంధుక్షితాగ్నిం విజితకఫవాతం చ శోధయేత్||51||
मन्दाग्निं क्रूरकोष्ठं च सक्षारलवणैर्घृतैः| सन्धुक्षिताग्निं विजितकफवातं च शोधयेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
మందాగ్నిం పురుషం శోధనప్రసంగే సతి సక్షారైశ్చ ఘృతైర్యథోక్తైః సంధుక్షితాగ్నిం విజితశ్లేష్మాణం చ శోధయేత్| తథా క్రూరకోష్ఠం సలవణైర్ఘృతైః సంధుక్షితాగ్నిం విజితవాతం చ శోధయేత్|| 51||
Adhikarana rUkShavirekAtpUrvaM bastyAdividhistatra hetushca (52) · Śloka 52
రూక్షబహ్వనిలక్రూరకోష్ఠవ్యాయామశీలినాం| దీప్తాగ్నీనాం చ భైషజ్యమవిరేచ్యైవ జీర్యతి| తేభ్యో బస్తిం పురో దద్యాత్తతః స్నిగ్ధం విరేచనం| శకృన్నిర్హృత్య వా కించిత్తీక్ష్ణాభిః ఫలవర్తిభిః| ప్రవృత్తం హి మలం స్నిగ్ధో విరేకో నిర్హరేత్సుఖం||52||
रूक्षबह्वनिलक्रूरकोष्ठव्यायामशीलिनाम्| दीप्ताग्नीनां च भैषज्यमविरेच्यैव जीर्यति| तेभ्यो बस्तिं पुरो दद्यात्ततः स्निग्धं विरेचनम्| शकृन्निर्हृत्य वा किञ्चित्तीक्ष्णाभिः फलवर्तिभिः| प्रवृत्तं हि मलं स्निग्धो विरेको निर्हरेत्सुख़म्||५२||
🔊 Audio coming soon
రూక్షత్వాదియుక్తానాం విరేచనం భైషజ్యమవిరేచ్యైవ జరాం యాతి| అతస్తేషాం ప్రథమం బస్తిం దత్త్వా స్నిగ్ధం విరేచనం దేయం| అథవా తేషాం తీక్ష్ణాభిః ఫలవర్తిభిః కించిత్ పురీషం నిర్హృత్య స్నిగ్ధం విరేచనం దేయమితి సంబంధః| యతః ఫలవర్తిభిర్బస్తినా వా ప్రవృత్తం మలం స్నిగ్ధో విరేకః సుఖం నిర్హరేత్|| 52||
Adhikarana IShatsnehapUrvakaM saMshodhyAH (53) · Śloka 53
విషాభిఘాతపిటకాకుష్ఠశోఫవిసర్పిణః| కామలాపాండుమేహార్తాన్నాతిస్నిగ్ధాన్ విశోధయేత్||53||
विषाभिग़ातपिटकाकुष्ठशोफविसर्पिणः| कामलापाण्डुमेहार्तान्नातिस्निग्धान् विशोधयेत्||५३||
🔊 Audio coming soon
విషాదిమంతః కామలాద్యార్తాశ్చ నాతిస్నిగ్ధాన్ విశోధయేత్| స్తోకస్నిగ్ధాన్ విశోధయేదిత్యర్థః|| 53||
Adhikarana sarveShu snehavirecanavidhiH susnigdheShu tu rUkShavirecanavidhiH (54) · Śloka 54
సర్వాన్ స్నేహవిరేకైశ్చ రూక్షైస్తు స్నేహభావితాన్||54||
सर्वान् स्नेहविरेकैश्च रूक्षैस्तु स्नेहभावितान्||५४||
🔊 Audio coming soon
ఏతాన్ సర్వాన్ విశోధ్య వ్యాధ్యార్తాన్ స్నేహవిరేచనైః శోధయేత్| స్నేహభావితదేహాన్ వా రూక్షైరేవ విరేచనైః శోధయేత్| స్నేహభాతిదేహో యేషాం సంచితస్నేహసంస్కారో దేహస్య విద్యతే|| 54||
Adhikarana vamanAdInAM madhye madhye sneha svedau sarvAnte snehashca (55) · Śloka 55
కర్మణాం వమనాదీనాం పునరప్యంతరేఽంతరే| స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత స్నేహమంతే బలాయ చ||55||
कर्मणां वमनादीनां पुनरप्यन्तरेऽन्तरे| स्नेहस्वेदौ प्रयुञ्जीत स्नेहमन्ते बलाय च||५५||
🔊 Audio coming soon
తథా వమనాదీనాం వమనవిరేచనాస్థాపనానువాసనశిరోవిరేచనానామంతరేఽంతరే మధ్యే మధ్యే స్నేహస్వేదౌ ప్రయుంజీత| అంతే చ బలార్థం స్నేహముపయుంజీత|| 55||
Adhikarana svedAdyutkliShTadoShasyaiva sushodhyatvamatra dRuShTAntashca (56) · Śloka 56
ఊషాదిభిర్యథోత్క్లేశ్య హ్నియతే వాససో మలః| తథైవ వపుషః స్నేహస్వేదమాషతిలాదిభిః||56||
ऊषादिभिर्यथोत्क्लेश्य ह्नियते वाससो मलः| तथैव वपुषः स्नेहस्वेदमाषतिलादिभिः||५६||
🔊 Audio coming soon
కుతః కిమర్థం స్నేహస్వేదౌ యుంజీతేత్యాహ-ఊషేత్యాది| యథా వాససః ఊషాదిభిరుత్క్లేశ్య మలో హ్నియతే తద్వద్వపుషః స్నేహాదిభిర్హ్నియత ఇతి సంబంధః| ఊషా స్యాత్ క్షారమృత్తికా|| 56||
Adhikarana snehasvedarahitashodhane vyApat (57) · Śloka 57
స్నేహస్వేదావనభ్యస్య కుర్యాత్సంశోధనం తు యః| దారుశుష్కమివానామే శరీరం తస్య దీర్యతే||57||
स्नेहस्वेदावनभ्यस्य कुर्यात्संशोधनं तु यः| दारुशुष्कमिवानामे शरीरं तस्य दीर्यते||५७||
🔊 Audio coming soon
అన్యచ్చ స్నేహస్వేదావనభ్యస్య యస్తు సంశోధనం కుర్యాత్ తస్య శరీరం దీర్యతే నశ్యతి| యథా శుష్కం దార్వానమనే|| 57||
Adhikarana tIkShNavirecananirUhalakShaNam (58) · Śloka 58
సుఖం క్షిప్రం మహావేగమసక్తం యత్ ప్రవర్తతే| నాతిగ్లానికరం నాపి హృది పాయౌ చ రుక్కరం| అంతరాశయగం క్లిన్నం కృత్స్నం దోషం నిరస్యతి| విరేచనం నిరూహం వా తత్తీక్ష్ణమితి నిర్దిశేత్||58||
सुख़ं क्षिप्रं महावेगमसक्तं यत् प्रवर्तते| नातिग्लानिकरं नापि हृदि पायौ च रुक्करम्| अन्तराशयगं क्लिन्नं कृत्स्नं दोषं निरस्यति| विरेचनं निरूहं वा तत्तीक्ष्णमिति निर्दिशेत्||५८||
🔊 Audio coming soon
విరేచనం నిరూహో వా యత్ సుఖం క్షిప్రాదియోగేన కృత్స్నం దోషం నిరస్యతి తత్తీక్ష్ణముచ్యతే|| 58||
Adhikarana bheShajasya tIkShNaprAptau hetuH (59) · Śloka 59
జలాగ్నికీటైరస్పృష్టం దేశకాలగుణాన్వితం| నవం మాత్రాధికం కించిత్తుల్యవీర్యైః సుభావితం| స్నేహస్వేదోపపన్నస్య తీక్ష్ణత్వం యాతి భేషజం| అతో విపర్యయే మందం మందతాం చ ప్రపద్యతే||59||
जलाग्निकीटैरस्पृष्टं देशकालगुणान्वितम्| नवं मात्राधिकं किञ्चित्तुल्यवीर्यैः सुभावितम्| स्नेहस्वेदोपपन्नस्य तीक्ष्णत्वं याति भेषजम्| अतो विपर्यये मन्दं मन्दतां च प्रपद्यते||५९||
🔊 Audio coming soon
నను తీక్ష్ణత్వం కథం యాతీత్యాహ-జలాగ్నీత్యాది| జలాదిభిరస్పృష్స్టం యోగ్యే దేశే కాలే చ జాతం గుణైశ్చ పూర్ణం తుల్యవీర్యైః సాధు భావితం తీక్ష్ణత్వం యాతీతి సంబంధః| అతో యథోక్తైస్తీక్ష్ణలక్షణైర్విపర్యయే సతి మందం జ్ఞేయం| తైక్ష్ణయహేతువిపర్యయాచ్చ భేషజం మందతాం ప్రపద్యతే| సుఖం క్షిప్రమిత్యాది తీక్ష్ణలక్షణం సర్వమపి| జలాగ్న్యస్పృష్టాదిస్తైక్ష్ణ్యహేతుస్తయోర్వైపరీత్యే మధ్యం|
Adhikarana tIkShNAdivyAdhiShu tIkShNAdiBeShajaM kramAddeyam (60) · Śloka 60
తీక్ష్ణో మధ్యో మృదుర్వ్యాధిః సర్వమధ్యాల్పలక్షణః| బలాపేక్షం హితం తేషు మధ్యం మృదు క్రమాత్||60||
तीक्ष्णो मध्यो मृदुर्व्याधिः सर्वमध्याल्पलक्षणः| बलापेक्षं हितं तेषु मध्यं मृदु क्रमात्||६०||
🔊 Audio coming soon
త్రివిధభేషజప్రదర్శనప్రసంగేనోచ్యతే-తీక్ష్ణ ఇత్యాది| యో వ్యాధిః స్వనిదానోక్తైర్లక్షణైః సంపుర్ణః స తీక్ష్ణః| యో మధ్యలక్షణః స మధ్యో వ్యాధిః| స్వల్పలక్షణో మృదురితి| తత్ర తీక్ష్ణవ్యాధేస్తీక్ష్ణమౌషధం దేయం| మధ్యం మధ్యస్య| మృదుర్మృదోరితి| ఏతచ్చాతురబలాపేక్షయా యోజ్యం| తేనైతదుక్తం భవతి-స్వల్పతీక్ష్ణవ్యాధేరపి తీక్ష్ణం న యోజ్యమితి సర్వత్ర వ్యభిచారః|| 60||
Adhikarana sAtyashodhanauShadhaniShedhastatra hetushca (61) · Śloka 61
అప్రవర్త్త్య మలాన్ ద్రవ్యం సాత్మీభూతం హి జీర్యతి| వమనం వా విరేకం వా తస్మాత్సాత్మ్యం న యోజయేత్||61||
अप्रवर्त्त्य मलान् द्रव्यं सात्मीभूतं हि जीर्यति| वमनं वा विरेकं वा तस्मात्सात्म्यं न योजयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
తథా వమనం భవతు విరేకో వా భవతు యద్యస్య సాత్మ్యమాహారరూపేణాభ్యస్తం తద్వమనాయ విరేచనాయ వా న యోజ్యం| యతః సాత్మీభూతం ద్రవ్యం మలానప్రవర్త్త్యైవ జీర్యతి|| 61||
Adhikarana shAstravidhinA saMshodhanaM sevyameva (62) · Śloka 62
విభ్రంశో విషవత్సమ్యగ్యోగో యస్యామృతోపమః| కాలేఽవశ్యం ప్రయోజ్యంచ యస్మాద్యత్నేన తత్పిబేత్||62||
विभ्रंशो विषवत्सम्यग्योगो यस्यामृतोपमः| कालेऽवश्यं प्रयोज्यञ्च यस्माद्यत्नेन तत्पिबेत्||६२||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ శోధనం శాస్త్రోక్తేన విధానేనావహితః పిబేత్| యతస్తస్య శోధనస్య విభ్రంశో విపరీతా సేవా విషవత్| సమ్యగ్యోగశ్చ యస్యామృతోపమః| నను కదాచిదుపేక్ష్య ఇత్యత ఆహ-కాలేఽవశ్యం ప్రయోజ్యంచ వ్యాధిభయాత్|| 62||
Adhikarana samyagupAsyamAnashodhanaPalam (63-64) · Śloka 64
బుద్ధిప్రసాదం బలమింద్రియాణాం ధాతుస్థిరత్వం జ్వలనస్య దీప్తిం| చిరాచ్చ పాకం వయసః కరోతి సంశోధనం సమ్యగుపాస్యమానం||63|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహ- సంహితాయాం సూత్రస్థానే వమనవిరేచనవిధిర్నామ సప్తవింశోఽధ్యాయః||64||
बुद्धिप्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं ज्वलनस्य दीप्तिम्| चिराच्च पाकं वयसः करोति संशोधनं सम्यगुपास्यमानम्||६३|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां सूत्रस्थाने वमनविरेचनविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः||६४||
🔊 Audio coming soon
ఉపసంహరన్నాహ-బుద్ధిప్రసాదమిత్యాది| సంశోధనం సమ్యక్ సాధు కృత్వా ఉపాస్యమానసేవ్యమానం బుద్ధిప్రసాదాదికం కరోతి|| 63|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహ- వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాం సూత్రస్థానే సప్తవింశోఽధ్యాయః