16. vividhadravyagaṇasaṅgrahaḥ

Adhikarana atha vividhadravyagaNasaMgraho nAma ShoDasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિવિધદ્રવ્યગણસંગ્રહમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે અસાધારણત્વેનોક્ત્વાઽસ્મિન્ સાધારણત્વેન ગણા નિર્દિશ્યન્તે||૧||

Adhikarana vidAryAdigaNaH tadguNAshca (2) · Śloka 2

વિદારિપઞ્ચાઙ્ગુલવૃશ્ચિકાલીવૃશ્ચલીવદેવાહ્વયશૂર્પપર્ણ્યઃ| કણ્ડૂકરી જીવનહ્રસ્વસંજ્ઞે દ્વે પઞ્ચકે ગોપસુતા ત્રિપાદી| વિદાર્યાદિરયં હૃદ્યો બૃંહણો વાતપિત્તહા| શોષગુલ્માઙ્ગમર્દોર્ધ્વશ્વાસકાસહરો ગણઃ||૨||

વિદાર્યાદિગણો હૃદ્યત્વાદિગુણયુક્તઃ||૨||

Adhikarana sArivAdigaNaH tadguNAshca (3) · Śloka 3

સારિવોશીરકાશ્મર્યમધૂકશિશિરદ્વયમ્| યષ્ટીપરૂષકં હન્તિ દાહપિત્તાસ્રતૃડ્જ્વરાન્||૩||

સારિવાદિર્દાહાદિનાશનઃ||૩||

Adhikarana padmakAdigaNaH tadguNAshca (4) · Śloka 4

પદ્મકપુણ્ડ્રૌ વૃદ્ધિતુગર્ઘ્યઃ શૃઙ્ગ્યમૃતા દશ જીવનસંજ્ઞાઃ| સ્તન્યકરા ઘ્નન્તીરણપિત્તં પ્રીણનબૃંહણજીવનવૃષ્યાઃ||૪||

પદ્મકાદિસ્તન્યકર્તૃત્વાદિયુક્તઃ||૪||

Adhikarana parUShakAdigaNaH tadguNAshca (5) · Śloka 5

પરૂષકં વરા દ્રાક્ષા કટ્ફલં કતકાત્ ફલમ્| રાજાહ્વં દાડિમં શાકં તૃણ્મૂત્રામયવાતજિત્||૫||

પરૂષકાદિસ્તૃડાદિનાશનઃ||૫||

Adhikarana a~jjanAdigaNaH tadguNAshca (6) · Śloka 6

અઞ્જનં ફલિની માંસી પદ્મોત્પલરસાઞ્જનમ્| સૈલામધુકનાગાહ્વં વિષાન્તર્દાહપિત્તનુત્||૬||

અઞ્જનાદિર્વિષાદિનાશનઃ||૬||

Adhikarana paTolAdigaNaH tadguNAshca (7) · Śloka 2

પટોલકટુરોહિણીચન્દનં મધુસ્રવગુડૂચિપાઠાન્વિતમ્| નિહન્તિ કફપિત્તકુષ્ઠજ્વરાનિવષં વમિમરોચકઙ્કામલામ્||૨||

પટોલાદિઃ કફાદિનાશનઃ||૭||

Adhikarana guDUcyAdigaNaH tadguNAshca (8) · Śloka 8

ગુડૂચીપદ્મકારિષ્ટધાનકારક્તચન્દનમ્| પિત્તશ્લેષ્મજ્વરચ્છર્દિદાહતૃષ્ણાઘ્નમગ્નિકૃત્||૮||

ગુડૂચ્યાદિઃ પિત્તશ્લેષ્માદિનાશનઃ||૮||

Adhikarana AragvadhAdigaNaH tadguNAshca (9) · Śloka 9

આરગ્વધેન્દ્રયવપાટલિકાકતિક્તા નિમ્બામૃતામધુરસાસ્રુવવૃક્ષપાઠાઃ| ભૂનિમ્બસૈર્યકપટોલકરઞ્જયુગ્મ- સપ્તચ્છદાગ્નિસુષવીફલબાણઘોણ્ટાઃ| આરગ્વધાદિર્જયતિ છર્દિકુષ્ઠવિષજ્વરાન્| કફં કણ્ડૂં પ્રમેહં ચ દુષ્ટવ્રણવિશોધનઃ||૯||

આરગ્વધાદિઃ છર્દ્યાદિનાશનો દુષ્ટવ્રણવિશોઘ્નશ્ચ||૯||

Adhikarana asanAdigaNaH tadguNAshca (10) · Śloka 10

અસનતિનિશભૂર્જશ્વેતવાહપ્રકીર્યાઃ ખદિરકદરભણ્ડીશિંશપામેષશૃઙ્ગ્યઃ| ત્રિહિમનતપલાશાજોઙ્ગકઃ શાકસાલૌ ધવકબુકકલિઙ્ગચ્છાગકર્ણાશ્વકર્ણાઃ| અસનાદિર્વિજયતે શ્વિત્રકુષ્ઠકફક્રિમીન્| પાણ્ડુરોગં પ્રમેહં ચ મેદોદોષનિબર્હણઃ||૧૦||

અસનાદિઃ શ્વિત્રાદિનાશનઃ||૧૦||

Adhikarana varaNAdigaNaH tadguNAshca (11) · Śloka 11

વરણસૈર્યકયુગ્મશતાવરીદહનમોરટબિલ્વવિષાણિકાઃ| દ્વિબૃહતીદ્વિકરઞ્જજયાદ્વયમ્બહલપલ્લવદર્ભરુજાકરાઃ| વરણાદિઃ કફં મેદો મન્દાગ્નિત્વં નિયચ્છતિ| આઢ્યવાતં શિરશ્શૂલં ગુલ્મઞ્ચાન્તઃ સવિદ્રધિમ્||૧૧||

વરણાદિઃ કફાદિકં નાશયતિ| આઢ્યવાતં મેદસા રુદ્ધમાર્ગં વાતં વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યતે| અન્તર્ગુલ્મમન્તર્વિદ્રધિં ચ નાશયતિ|

Adhikarana UShakAdigaNaH tadguNAshca (12) · Śloka 12

ઊષકસ્તુત્થકં હિઙ્ગુકાસીસદ્વયસૈન્ધવમ્| સશિલાજતુકૃચ્છ્રાશ્મગુલ્મમેદઃકફાપહમ્||૧૨||

ઊષકાદિર્મૂત્રકૃચ્છ્રાદિનાશનઃ||૧૨||

Adhikarana vIratarAdigaNaH tadguNAshca (13) · Śloka 13

ભવન્તિ ચાત્ર- વીરતરારણિકૌ નલગુચ્છૌ મોરટટુણ્ટુકસૈર્યકયુગ્મમ્| મુસ્તકમઞ્જરિકર્કશપાર્થા મૂત્રવિરેકકરો દશકશ્ચ| વર્ગો વીરતરાદ્યોઽયં હન્તિ વાતકૃતાન્ ગદાન્| અશ્મરીશર્કરામૂત્રકૃચ્છ્રાઘાતરુજાપહઃ||૧૩||

ભવન્તિ ચાત્રેતિ પદ્યબન્ધસમુચ્ચયે તન્ત્રરીતિઃ| વીરતરાદિર્વાતવ્યાધીનામન્યદોષાધિકાનામશ્મર્યાદીનાં ચ નાશનઃ||૧૩||

Adhikarana lodhrAdigaNaH tadguNAshca (14) · Śloka 14

લોધ્રશાબરકલોધ્રપલાશાજિઙ્ગિણીસરલકટ્ફલયુક્તાઃ| કુત્સિતામ્બકદલીગતશોકાઃ સેલવાલુપરિપેલવમોચાઃ| એષ લોધ્રાદિકો નામ મેદઃ કફહરો ગણઃ| યોનિદોષહરઃ સ્તમ્ભી વર્ણ્યો વિષવિનાશનઃ||૧૪||

લોધ્રાદિર્મેદોનાશનત્વાદિયુક્તઃ||૧૪||

Adhikarana arkAdigaNaH tadguNAshca (15) · Śloka 15

અર્કાલર્કૌ નાગદન્તી વિશલ્યા ભાઙ્ગી રાસ્ના વૃશ્ચિકાલી પ્રકીર્યા| પ્રત્યક્પુષ્પી પીતતૈલોદકીર્યાઃ શ્વેતાયુગ્મં તાપસાનાં ચ વૃક્ષઃ| અયમર્કાદિકો વર્ગઃ કફમેદોવિષાપહઃ| કૃમિકુષ્ઠપ્રશમનો વિશેષાદ્ વ્રણશોધનઃ||૧૫||

અર્કાદિઃ કફાદિનાશનો વ્રણશોધનશ્ચ||૧૫||

Adhikarana surasAdigaNaH tadguNAshca (16) · Śloka 16

સુરસયુગફણિજ્જં કાલમાલાવિડઙ્ગં ખરબુકવૃષકર્ણીકટ્ફલં કાસમર્દઃ| ક્ષવકસરસિભાર્ઙ્ગીકાર્મુકાઃ કાકમાચી કુલહલવિષમુષ્ટી ભૂસ્તૃણી ભૂતકેશી| સુરસાદિર્ગણઃ શ્લેષ્મમેદઃક્રિમિનિષૂદનઃ| પ્રતિશ્યાયારુચિશ્વાસકાસઘ્નો વ્રણશોધનઃ||૧૬||

સુરસાદિઃ શ્લેષ્મપ્રતિશ્યાયાદિનાશનો વ્રણશોધનશ્ચ||૧૬||

Adhikarana muShkakAdigaNaH tadguNAshca (17) · Śloka 17

મુસ્કકસ્નુગ્વરાદ્વીપીપલાશધવશિંશિપાઃ| ગુલ્મમેહાશ્મરીપાણ્ડુમેદોઽર્શઃ કફશુક્રજિત્||૧૭||

મુષ્કકાદિર્ગુલ્માદિનાશનઃ||૧૭||

Adhikarana vatsakAdigaNaH tadguNAshca (18) · Śloka 18

વત્સકો મધુરસા ત્રુટિર્વચા દીર્ઘવૃન્તફલવેલ્લસર્ષપાઃ| રોહિણીસ્થપનિહિઙ્ગુભાર્ઙ્ગયઃ શૂલઘાતિ દશકં ઘુણપ્રિયા વત્સકાદ્યોઽનિલશ્લેષ્મમેદોઽરોચકપીનસાન્| શૂલાર્શોજ્વરગુલ્માંશ્ચ હન્તિ દીપનપાચનઃ||૧૮||

વત્સકાદીનિ શૂલઘ્નદશકં ચ દીપ્યકાદિઃ સપઞ્ચકોલો મહાકષાયઃ એતત્સર્વમનિલાદિનાશનમ્||૧૮||

Adhikarana vacAharidrAdigaNau tadguNAshca (19) · Śloka 19

વચાજલદદેવાહ્વનાગરાતિવિષાભયાઃ| હરિદ્રાદ્વયયષ્ટ્યાહ્વકલશીકુટજોદ્ભવાઃ| વચાહરિદ્રાદિગણાવામાતીસારનાશનૌ| મેદઃ કફાઢ્યપવનસ્તન્યદોષનિબર્હણૌ||૧૯||

વચાદિરામાતીસારપાચનત્વાદિયુક્તઃ તદ્વદ્ હરિદ્રાદિઃ||૧૯||

Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau tadguNAshca (20) · Śloka 20

પ્રિયઙ્ગુપુષ્પાઞ્જનયુગ્મપદ્માઃ પદ્માદ્રજો યોજનવલ્યનન્તા| સાલદ્રુમો મોચરસઃ સમઙ્ગા પુન્નાગશીતં મદનીયહેતુઃ| અમ્બષ્ઠામધુકં નમસ્કરીનન્દીવૃક્ષપલાશકચ્છુરાઃ| લોધ્રં ધાતકિબિલ્વપેશિકા કટ્વઙ્ગઃ કમલોદ્ભવં રજઃ| ગણૌ પ્રિયઙ્ગ્વમ્બષ્ઠાદી પક્વાતીસારનાશનૌ| સન્ધનીયૌ હિતૌ પિત્તે વ્રણાનામપિ રોપણૌ||૨૦||

પ્રિયઙ્ગ્વાદિઃ પક્વાતીસારનાશનત્વાદિયુક્તઃ| તદ્વદમ્બષ્ઠાદિઃ||૨૦||

Adhikarana mustAdigaNaH tadguNAshca (21) · Śloka 21

મુસ્તાવચાગ્નિદ્વિનિશા દ્વિતિક્તા ભલ્લાતપાઠાત્રિફલાવિષાખ્યાઃ| કુષ્ઠં ત્રુટી હૈમવતી ચ યોનિ- સ્તન્યામયઘ્ના મલપાચનાશ્ચ||૨૧||

મુસ્તાદિર્બાલાનાં સ્તન્યદોષનાશનો મલપાચનશ્ચ||૨૧||

Adhikarana nyagrodhAdigaNaH tadguNAshca (22) · Śloka 22

ન્યગ્રોધપિપ્પલસદાફલલોધ્રયુગ્મ- જમ્બૂદ્વયાર્જુનકપીતનસોમવલ્કાઃ| પ્લક્ષામ્રવઞ્જુલપ્રિયાલપલાશનન્દી- કોલીકદમ્બવિરલામધુકં મધૂકમ્| ન્યગ્રોધાદિર્ગણો વ્રણ્યઃ સંગ્રાહી ભગ્નસાધનઃ| મેદઃપિત્તાસ્રતૃડ્દાહયોનિરોગનિબર્હણઃ||૨૨||

ન્યગ્રોધાદિર્વ્રણ્યત્વાદિગુણયુક્તઃ||૨૨||

Adhikarana elAdigaNaH tadguNAshca (23) · Śloka 23

એલાયુગ્મતુરુષ્કકુષ્ઠફલિનીમાંસીજલધ્યામક- સ્પૃક્કાચોરકચોચપત્રતગરસ્થૌણેયજાતીરસાઃ| શુક્તિવ્યાઘ્રનખૌસુરાહ્વમગુરુઃ શ્રીવાસકઃ કુઙ્કુમં ચણ્ડાગુગ્ગુલુદેવધૂપખપુરાઃ પુન્નાગનાગાહ્વયમ્| એલાદિકો વાતકફૌ વિષઞ્ચ વિનિયચ્છતિ| વર્ણપ્રસાદનઃ કણ્ડૂપિટકાકોઠનાશનઃ||૨૩||

એલાદિર્વાતશ્લેષ્મઘ્નત્વાદિયુક્તઃ||૨૩||

Adhikarana shyAmAdigaNaH tadguNAshca (24) · Śloka 24

શ્યામાદન્તીદ્રવન્તીક્રમુકકુઠરણાશઙ્ખિનીચર્મસાહ્વાસ્વર્ણ- ક્ષીરીગવાક્ષીશિખરિરજનિકાછિન્નરોહાકરઞ્જઃ| બસ્તાન્ત્રી વ્યાધિઘાતો બહલબહુરસસ્તીક્ષ્ણવૃક્ષાત્ફલાનિ શ્યામાદ્યો હન્તિ ગુલ્મં વિષમરુચિકફૌ હૃદ્રુજં મૂત્રકૃચ્છ્રમ્||૨૪||

શ્યામાદિર્ગુલ્માદિનાશનઃ||૨૪||

Adhikarana pippalyAdigaNaH tadguNAshca (25) · Śloka 25

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકશૃઙ્ગવેરમરિચહસ્તિપિપ્પલી- હરેણુકૈલાજમોજેન્દ્રયવપાઠાજીરકસર્ષપમહાનિમ્બફલ્ગુ- હિઙ્ગુભાર્ઙ્ગીવચામુસ્તામધુરસાતિવિષાવિડઙ્ગાનિ કટુરોહિણી ચેતિ| પિપ્પલ્યાદિઃ કફહરઃ પ્રતિશ્યાયાનિલારુચીઃ| નિહન્યાદ્ દીપનો ગુલ્મશૂલઘ્નશ્ચામપાચનઃ||૨૫||

પિપ્પલ્યાદિ સુબોધમ્||૨૫||

Adhikarana yogikArayaugikadravyayoryogastyAgashca vidheyaH (26) · Śloka 26

પઞ્ચવિંશતિરિત્યુક્તા વર્ગાસ્તેષુ ત્વલાભતઃ| યુઞ્જ્યાત્તદ્વિધમન્યચ્ચ દ્રવ્યં જહ્યાદયૌગિકમ્||૨૬||

ઇતિ પઞ્ચવિંશતિર્વર્ગા ઉક્તાઃ| તેષુ ચ દોષરોગાતુરવિકલ્પાદયૌગિકમયોગાર્હમૌષધં જહ્યાત્ ત્યજેત્| અન્યચ્ચ યૌગિકં યથાલાભં યુઞ્જ્યાદિતિ||૨૬||

Adhikarana uktavargANAmupayogavidhinirdeshaH (27-28) · Śloka 28

એતે વર્ગા દોષદૂષ્યાદપેક્ષ્ય કલ્કક્વાથસ્નેહલેહાદિયુક્તાઃ| પાને નસ્યેઽન્વાસનેઽન્તર્બહિર્વા લેપાભ્યઙ્ગૈર્ઘ્નન્તિ રોગાન્ સુકૃચ્છ્રાન્||૨૭|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વિવિધદ્રવ્યગણસઙ્ગ્રહો નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૨૮||

એતે વર્ગા દોષદૂષ્યાદીન્ વિકલ્પ્ય કલ્કાદિભિઃ પ્રયોગૈઃ પ્રયુક્તાઃ યથોક્તાન્ સુકૃચ્છ્રાન્ રોગાન્ ઘ્નન્તિ||૨૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ષોડશોઽધ્યાયઃ