Adhikarana atha vividhadravyagaNasaMgraho nAma ShoDasho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vividhadravyagaṇasaṁgrahamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो विविधद्रव्यगणसंग्रहमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
pūrvasminnadhyāyē asādhāraṇatvēnōktvā'smin sādhāraṇatvēna gaṇā nirdiśyantē||1||
Adhikarana vidAryAdigaNaH tadguNAshca (2) · Śloka 2
vidāripañcāṅgulavr̥ścikālīvr̥ścalīvadēvāhvayaśūrpaparṇyaḥ| kaṇḍūkarī jīvanahrasvasaṁjñē dvē pañcakē gōpasutā tripādī| vidāryādirayaṁ hr̥dyō br̥ṁhaṇō vātapittahā| śōṣagulmāṅgamardōrdhvaśvāsakāsaharō gaṇaḥ||2||
विदारिपञ्चाङ्गुलवृश्चिकालीवृश्चलीवदेवाह्वयशूर्पपर्ण्यः| कण्डूकरी जीवनह्रस्वसंज्ञे द्वे पञ्चके गोपसुता त्रिपादी| विदार्यादिरयं हृद्यो बृंहणो वातपित्तहा| शोषगुल्माङ्गमर्दोर्ध्वश्वासकासहरो गणः||२||
🔊 Audio coming soon
vidāryādigaṇō hr̥dyatvādiguṇayuktaḥ||2||
Adhikarana sArivAdigaNaH tadguNAshca (3) · Śloka 3
sārivōśīrakāśmaryamadhūkaśiśiradvayam| yaṣṭīparūṣakaṁ hanti dāhapittāsratr̥ḍjvarān||3||
सारिवोशीरकाश्मर्यमधूकशिशिरद्वयम्| यष्टीपरूषकं हन्ति दाहपित्तास्रतृड्ज्वरान्||३||
🔊 Audio coming soon
sārivādirdāhādināśanaḥ||3||
Adhikarana padmakAdigaNaH tadguNAshca (4) · Śloka 4
padmakapuṇḍrau vr̥ddhitugarghyaḥ śr̥ṅgyamr̥tā daśa jīvanasaṁjñāḥ| stanyakarā ghnantīraṇapittaṁ prīṇanabr̥ṁhaṇajīvanavr̥ṣyāḥ||4||
पद्मकपुण्ड्रौ वृद्धितुगर्घ्यः शृङ्ग्यमृता दश जीवनसंज्ञाः| स्तन्यकरा घ्नन्तीरणपित्तं प्रीणनबृंहणजीवनवृष्याः||४||
🔊 Audio coming soon
padmakādistanyakartr̥tvādiyuktaḥ||4||
Adhikarana parUShakAdigaNaH tadguNAshca (5) · Śloka 5
parūṣakaṁ varā drākṣā kaṭphalaṁ katakāt phalam| rājāhvaṁ dāḍimaṁ śākaṁ tr̥ṇmūtrāmayavātajit||5||
परूषकं वरा द्राक्षा कट्फलं कतकात् फलम्| राजाह्वं दाडिमं शाकं तृण्मूत्रामयवातजित्||५||
🔊 Audio coming soon
parūṣakādistr̥ḍādināśanaḥ||5||
Adhikarana a~jjanAdigaNaH tadguNAshca (6) · Śloka 6
añjanaṁ phalinī māṁsī padmōtpalarasāñjanam| sailāmadhukanāgāhvaṁ viṣāntardāhapittanut||6||
अञ्जनं फलिनी मांसी पद्मोत्पलरसाञ्जनम्| सैलामधुकनागाह्वं विषान्तर्दाहपित्तनुत्||६||
🔊 Audio coming soon
añjanādirviṣādināśanaḥ||6||
Adhikarana paTolAdigaNaH tadguNAshca (7) · Śloka 2
paṭōlakaṭurōhiṇīcandanaṁ madhusravaguḍūcipāṭhānvitam| nihanti kaphapittakuṣṭhajvarānivaṣaṁ vamimarōcakaṅkāmalām||2||
पटोलकटुरोहिणीचन्दनं मधुस्रवगुडूचिपाठान्वितम्| निहन्ति कफपित्तकुष्ठज्वरानिवषं वमिमरोचकङ्कामलाम्||२||
🔊 Audio coming soon
paṭōlādiḥ kaphādināśanaḥ||7||
Adhikarana guDUcyAdigaNaH tadguNAshca (8) · Śloka 8
guḍūcīpadmakāriṣṭadhānakāraktacandanam| pittaślēṣmajvaracchardidāhatr̥ṣṇāghnamagnikr̥t||8||
गुडूचीपद्मकारिष्टधानकारक्तचन्दनम्| पित्तश्लेष्मज्वरच्छर्दिदाहतृष्णाघ्नमग्निकृत्||८||
🔊 Audio coming soon
guḍūcyādiḥ pittaślēṣmādināśanaḥ||8||
Adhikarana AragvadhAdigaNaH tadguNAshca (9) · Śloka 9
āragvadhēndrayavapāṭalikākatiktā nimbāmr̥tāmadhurasāsruvavr̥kṣapāṭhāḥ| bhūnimbasairyakapaṭōlakarañjayugma- saptacchadāgnisuṣavīphalabāṇaghōṇṭāḥ| āragvadhādirjayati chardikuṣṭhaviṣajvarān| kaphaṁ kaṇḍūṁ pramēhaṁ ca duṣṭavraṇaviśōdhanaḥ||9||
आरग्वधेन्द्रयवपाटलिकाकतिक्ता निम्बामृतामधुरसास्रुववृक्षपाठाः| भूनिम्बसैर्यकपटोलकरञ्जयुग्म- सप्तच्छदाग्निसुषवीफलबाणघोण्टाः| आरग्वधादिर्जयति छर्दिकुष्ठविषज्वरान्| कफं कण्डूं प्रमेहं च दुष्टव्रणविशोधनः||९||
🔊 Audio coming soon
āragvadhādiḥ chardyādināśanō duṣṭavraṇaviśōghnaśca||9||
Adhikarana asanAdigaNaH tadguNAshca (10) · Śloka 10
asanatiniśabhūrjaśvētavāhaprakīryāḥ khadirakadarabhaṇḍīśiṁśapāmēṣaśr̥ṅgyaḥ| trihimanatapalāśājōṅgakaḥ śākasālau dhavakabukakaliṅgacchāgakarṇāśvakarṇāḥ| asanādirvijayatē śvitrakuṣṭhakaphakrimīn| pāṇḍurōgaṁ pramēhaṁ ca mēdōdōṣanibarhaṇaḥ||10||
असनतिनिशभूर्जश्वेतवाहप्रकीर्याः खदिरकदरभण्डीशिंशपामेषशृङ्ग्यः| त्रिहिमनतपलाशाजोङ्गकः शाकसालौ धवकबुककलिङ्गच्छागकर्णाश्वकर्णाः| असनादिर्विजयते श्वित्रकुष्ठकफक्रिमीन्| पाण्डुरोगं प्रमेहं च मेदोदोषनिबर्हणः||१०||
🔊 Audio coming soon
asanādiḥ śvitrādināśanaḥ||10||
Adhikarana varaNAdigaNaH tadguNAshca (11) · Śloka 11
varaṇasairyakayugmaśatāvarīdahanamōraṭabilvaviṣāṇikāḥ| dvibr̥hatīdvikarañjajayādvayambahalapallavadarbharujākarāḥ| varaṇādiḥ kaphaṁ mēdō mandāgnitvaṁ niyacchati| āḍhyavātaṁ śiraśśūlaṁ gulmañcāntaḥ savidradhim||11||
वरणसैर्यकयुग्मशतावरीदहनमोरटबिल्वविषाणिकाः| द्विबृहतीद्विकरञ्जजयाद्वयम्बहलपल्लवदर्भरुजाकराः| वरणादिः कफं मेदो मन्दाग्नित्वं नियच्छति| आढ्यवातं शिरश्शूलं गुल्मञ्चान्तः सविद्रधिम्||११||
🔊 Audio coming soon
varaṇādiḥ kaphādikaṁ nāśayati| āḍhyavātaṁ mēdasā ruddhamārgaṁ vātaṁ vātavyādhau vakṣyatē| antargulmamantarvidradhiṁ ca nāśayati|
Adhikarana UShakAdigaNaH tadguNAshca (12) · Śloka 12
ūṣakastutthakaṁ hiṅgukāsīsadvayasaindhavam| saśilājatukr̥cchrāśmagulmamēdaḥkaphāpaham||12||
ऊषकस्तुत्थकं हिङ्गुकासीसद्वयसैन्धवम्| सशिलाजतुकृच्छ्राश्मगुल्ममेदःकफापहम्||१२||
🔊 Audio coming soon
ūṣakādirmūtrakr̥cchrādināśanaḥ||12||
Adhikarana vIratarAdigaNaH tadguNAshca (13) · Śloka 13
bhavanti cātra- vīratarāraṇikau nalagucchau mōraṭaṭuṇṭukasairyakayugmam| mustakamañjarikarkaśapārthā mūtravirēkakarō daśakaśca| vargō vīratarādyō'yaṁ hanti vātakr̥tān gadān| aśmarīśarkarāmūtrakr̥cchrāghātarujāpahaḥ||13||
भवन्ति चात्र- वीरतरारणिकौ नलगुच्छौ मोरटटुण्टुकसैर्यकयुग्मम्| मुस्तकमञ्जरिकर्कशपार्था मूत्रविरेककरो दशकश्च| वर्गो वीरतराद्योऽयं हन्ति वातकृतान् गदान्| अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्राघातरुजापहः||१३||
🔊 Audio coming soon
bhavanti cātrēti padyabandhasamuccayē tantrarītiḥ| vīratarādirvātavyādhīnāmanyadōṣādhikānāmaśmaryādīnāṁ ca nāśanaḥ||13||
Adhikarana lodhrAdigaNaH tadguNAshca (14) · Śloka 14
lōdhraśābarakalōdhrapalāśājiṅgiṇīsaralakaṭphalayuktāḥ| kutsitāmbakadalīgataśōkāḥ sēlavāluparipēlavamōcāḥ| ēṣa lōdhrādikō nāma mēdaḥ kaphaharō gaṇaḥ| yōnidōṣaharaḥ stambhī varṇyō viṣavināśanaḥ||14||
लोध्रशाबरकलोध्रपलाशाजिङ्गिणीसरलकट्फलयुक्ताः| कुत्सिताम्बकदलीगतशोकाः सेलवालुपरिपेलवमोचाः| एष लोध्रादिको नाम मेदः कफहरो गणः| योनिदोषहरः स्तम्भी वर्ण्यो विषविनाशनः||१४||
🔊 Audio coming soon
lōdhrādirmēdōnāśanatvādiyuktaḥ||14||
Adhikarana arkAdigaNaH tadguNAshca (15) · Śloka 15
arkālarkau nāgadantī viśalyā bhāṅgī rāsnā vr̥ścikālī prakīryā| pratyakpuṣpī pītatailōdakīryāḥ śvētāyugmaṁ tāpasānāṁ ca vr̥kṣaḥ| ayamarkādikō vargaḥ kaphamēdōviṣāpahaḥ| kr̥mikuṣṭhapraśamanō viśēṣād vraṇaśōdhanaḥ||15||
अर्कालर्कौ नागदन्ती विशल्या भाङ्गी रास्ना वृश्चिकाली प्रकीर्या| प्रत्यक्पुष्पी पीततैलोदकीर्याः श्वेतायुग्मं तापसानां च वृक्षः| अयमर्कादिको वर्गः कफमेदोविषापहः| कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद् व्रणशोधनः||१५||
🔊 Audio coming soon
arkādiḥ kaphādināśanō vraṇaśōdhanaśca||15||
Adhikarana surasAdigaNaH tadguNAshca (16) · Śloka 16
surasayugaphaṇijjaṁ kālamālāviḍaṅgaṁ kharabukavr̥ṣakarṇīkaṭphalaṁ kāsamardaḥ| kṣavakasarasibhārṅgīkārmukāḥ kākamācī kulahalaviṣamuṣṭī bhūstr̥ṇī bhūtakēśī| surasādirgaṇaḥ ślēṣmamēdaḥkriminiṣūdanaḥ| pratiśyāyāruciśvāsakāsaghnō vraṇaśōdhanaḥ||16||
सुरसयुगफणिज्जं कालमालाविडङ्गं खरबुकवृषकर्णीकट्फलं कासमर्दः| क्षवकसरसिभार्ङ्गीकार्मुकाः काकमाची कुलहलविषमुष्टी भूस्तृणी भूतकेशी| सुरसादिर्गणः श्लेष्ममेदःक्रिमिनिषूदनः| प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रणशोधनः||१६||
🔊 Audio coming soon
surasādiḥ ślēṣmapratiśyāyādināśanō vraṇaśōdhanaśca||16||
Adhikarana muShkakAdigaNaH tadguNAshca (17) · Śloka 17
muskakasnugvarādvīpīpalāśadhavaśiṁśipāḥ| gulmamēhāśmarīpāṇḍumēdō'rśaḥ kaphaśukrajit||17||
मुस्ककस्नुग्वराद्वीपीपलाशधवशिंशिपाः| गुल्ममेहाश्मरीपाण्डुमेदोऽर्शः कफशुक्रजित्||१७||
🔊 Audio coming soon
muṣkakādirgulmādināśanaḥ||17||
Adhikarana vatsakAdigaNaH tadguNAshca (18) · Śloka 18
vatsakō madhurasā truṭirvacā dīrghavr̥ntaphalavēllasarṣapāḥ| rōhiṇīsthapanihiṅgubhārṅgayaḥ śūlaghāti daśakaṁ ghuṇapriyā vatsakādyō'nilaślēṣmamēdō'rōcakapīnasān| śūlārśōjvaragulmāṁśca hanti dīpanapācanaḥ||18||
वत्सको मधुरसा त्रुटिर्वचा दीर्घवृन्तफलवेल्लसर्षपाः| रोहिणीस्थपनिहिङ्गुभार्ङ्गयः शूलघाति दशकं घुणप्रिया वत्सकाद्योऽनिलश्लेष्ममेदोऽरोचकपीनसान्| शूलार्शोज्वरगुल्मांश्च हन्ति दीपनपाचनः||१८||
🔊 Audio coming soon
vatsakādīni śūlaghnadaśakaṁ ca dīpyakādiḥ sapañcakōlō mahākaṣāyaḥ ētatsarvamanilādināśanam||18||
Adhikarana vacAharidrAdigaNau tadguNAshca (19) · Śloka 19
vacājaladadēvāhvanāgarātiviṣābhayāḥ| haridrādvayayaṣṭyāhvakalaśīkuṭajōdbhavāḥ| vacāharidrādigaṇāvāmātīsāranāśanau| mēdaḥ kaphāḍhyapavanastanyadōṣanibarhaṇau||19||
वचाजलददेवाह्वनागरातिविषाभयाः| हरिद्राद्वययष्ट्याह्वकलशीकुटजोद्भवाः| वचाहरिद्रादिगणावामातीसारनाशनौ| मेदः कफाढ्यपवनस्तन्यदोषनिबर्हणौ||१९||
🔊 Audio coming soon
vacādirāmātīsārapācanatvādiyuktaḥ tadvad haridrādiḥ||19||
Adhikarana priya~ggvambaShThAdigaNau tadguNAshca (20) · Śloka 20
priyaṅgupuṣpāñjanayugmapadmāḥ padmādrajō yōjanavalyanantā| sāladrumō mōcarasaḥ samaṅgā punnāgaśītaṁ madanīyahētuḥ| ambaṣṭhāmadhukaṁ namaskarīnandīvr̥kṣapalāśakacchurāḥ| lōdhraṁ dhātakibilvapēśikā kaṭvaṅgaḥ kamalōdbhavaṁ rajaḥ| gaṇau priyaṅgvambaṣṭhādī pakvātīsāranāśanau| sandhanīyau hitau pittē vraṇānāmapi rōpaṇau||20||
प्रियङ्गुपुष्पाञ्जनयुग्मपद्माः पद्माद्रजो योजनवल्यनन्ता| सालद्रुमो मोचरसः समङ्गा पुन्नागशीतं मदनीयहेतुः| अम्बष्ठामधुकं नमस्करीनन्दीवृक्षपलाशकच्छुराः| लोध्रं धातकिबिल्वपेशिका कट्वङ्गः कमलोद्भवं रजः| गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादी पक्वातीसारनाशनौ| सन्धनीयौ हितौ पित्ते व्रणानामपि रोपणौ||२०||
🔊 Audio coming soon
priyaṅgvādiḥ pakvātīsāranāśanatvādiyuktaḥ| tadvadambaṣṭhādiḥ||20||
Adhikarana mustAdigaNaH tadguNAshca (21) · Śloka 21
mustāvacāgnidviniśā dvitiktā bhallātapāṭhātriphalāviṣākhyāḥ| kuṣṭhaṁ truṭī haimavatī ca yōni- stanyāmayaghnā malapācanāśca||21||
मुस्तावचाग्निद्विनिशा द्वितिक्ता भल्लातपाठात्रिफलाविषाख्याः| कुष्ठं त्रुटी हैमवती च योनि- स्तन्यामयघ्ना मलपाचनाश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
mustādirbālānāṁ stanyadōṣanāśanō malapācanaśca||21||
Adhikarana nyagrodhAdigaNaH tadguNAshca (22) · Śloka 22
nyagrōdhapippalasadāphalalōdhrayugma- jambūdvayārjunakapītanasōmavalkāḥ| plakṣāmravañjulapriyālapalāśanandī- kōlīkadambaviralāmadhukaṁ madhūkam| nyagrōdhādirgaṇō vraṇyaḥ saṁgrāhī bhagnasādhanaḥ| mēdaḥpittāsratr̥ḍdāhayōnirōganibarhaṇaḥ||22||
न्यग्रोधपिप्पलसदाफललोध्रयुग्म- जम्बूद्वयार्जुनकपीतनसोमवल्काः| प्लक्षाम्रवञ्जुलप्रियालपलाशनन्दी- कोलीकदम्बविरलामधुकं मधूकम्| न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यः संग्राही भग्नसाधनः| मेदःपित्तास्रतृड्दाहयोनिरोगनिबर्हणः||२२||
🔊 Audio coming soon
nyagrōdhādirvraṇyatvādiguṇayuktaḥ||22||
Adhikarana elAdigaNaH tadguNAshca (23) · Śloka 23
ēlāyugmaturuṣkakuṣṭhaphalinīmāṁsījaladhyāmaka- spr̥kkācōrakacōcapatratagarasthauṇēyajātīrasāḥ| śuktivyāghranakhausurāhvamaguruḥ śrīvāsakaḥ kuṅkumaṁ caṇḍāgugguludēvadhūpakhapurāḥ punnāganāgāhvayam| ēlādikō vātakaphau viṣañca viniyacchati| varṇaprasādanaḥ kaṇḍūpiṭakākōṭhanāśanaḥ||23||
एलायुग्मतुरुष्ककुष्ठफलिनीमांसीजलध्यामक- स्पृक्काचोरकचोचपत्रतगरस्थौणेयजातीरसाः| शुक्तिव्याघ्रनखौसुराह्वमगुरुः श्रीवासकः कुङ्कुमं चण्डागुग्गुलुदेवधूपखपुराः पुन्नागनागाह्वयम्| एलादिको वातकफौ विषञ्च विनियच्छति| वर्णप्रसादनः कण्डूपिटकाकोठनाशनः||२३||
🔊 Audio coming soon
ēlādirvātaślēṣmaghnatvādiyuktaḥ||23||
Adhikarana shyAmAdigaNaH tadguNAshca (24) · Śloka 24
śyāmādantīdravantīkramukakuṭharaṇāśaṅkhinīcarmasāhvāsvarṇa- kṣīrīgavākṣīśikharirajanikāchinnarōhākarañjaḥ| bastāntrī vyādhighātō bahalabahurasastīkṣṇavr̥kṣātphalāni śyāmādyō hanti gulmaṁ viṣamarucikaphau hr̥drujaṁ mūtrakr̥cchram||24||
श्यामादन्तीद्रवन्तीक्रमुककुठरणाशङ्खिनीचर्मसाह्वास्वर्ण- क्षीरीगवाक्षीशिखरिरजनिकाछिन्नरोहाकरञ्जः| बस्तान्त्री व्याधिघातो बहलबहुरसस्तीक्ष्णवृक्षात्फलानि श्यामाद्यो हन्ति गुल्मं विषमरुचिकफौ हृद्रुजं मूत्रकृच्छ्रम्||२४||
🔊 Audio coming soon
śyāmādirgulmādināśanaḥ||24||
Adhikarana pippalyAdigaNaH tadguNAshca (25) · Śloka 25
pippalīpippalīmūlacavyacitrakaśr̥ṅgavēramaricahastipippalī- harēṇukailājamōjēndrayavapāṭhājīrakasarṣapamahānimbaphalgu- hiṅgubhārṅgīvacāmustāmadhurasātiviṣāviḍaṅgāni kaṭurōhiṇī cēti| pippalyādiḥ kaphaharaḥ pratiśyāyānilārucīḥ| nihanyād dīpanō gulmaśūlaghnaścāmapācanaḥ||25||
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचहस्तिपिप्पली- हरेणुकैलाजमोजेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षपमहानिम्बफल्गु- हिङ्गुभार्ङ्गीवचामुस्तामधुरसातिविषाविडङ्गानि कटुरोहिणी चेति| पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्यायानिलारुचीः| निहन्याद् दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः||२५||
🔊 Audio coming soon
pippalyādi subōdham||25||
Adhikarana yogikArayaugikadravyayoryogastyAgashca vidheyaH (26) · Śloka 26
pañcaviṁśatirityuktā vargāstēṣu tvalābhataḥ| yuñjyāttadvidhamanyacca dravyaṁ jahyādayaugikam||26||
पञ्चविंशतिरित्युक्ता वर्गास्तेषु त्वलाभतः| युञ्ज्यात्तद्विधमन्यच्च द्रव्यं जह्यादयौगिकम्||२६||
🔊 Audio coming soon
iti pañcaviṁśatirvargā uktāḥ| tēṣu ca dōṣarōgāturavikalpādayaugikamayōgārhamauṣadhaṁ jahyāt tyajēt| anyacca yaugikaṁ yathālābhaṁ yuñjyāditi||26||
Adhikarana uktavargANAmupayogavidhinirdeshaH (27-28) · Śloka 28
ētē vargā dōṣadūṣyādapēkṣya kalkakvāthasnēhalēhādiyuktāḥ| pānē nasyē'nvāsanē'ntarbahirvā lēpābhyaṅgairghnanti rōgān sukr̥cchrān||27|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vividhadravyagaṇasaṅgrahō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||28||
एते वर्गा दोषदूष्यादपेक्ष्य कल्कक्वाथस्नेहलेहादियुक्ताः| पाने नस्येऽन्वासनेऽन्तर्बहिर्वा लेपाभ्यङ्गैर्घ्नन्ति रोगान् सुकृच्छ्रान्||२७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने विविधद्रव्यगणसङ्ग्रहो नाम षोडशोऽध्यायः||२८||
🔊 Audio coming soon
ētē vargā dōṣadūṣyādīn vikalpya kalkādibhiḥ prayōgaiḥ prayuktāḥ yathōktān sukr̥cchrān rōgān ghnanti||27|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ