34. yantraśastravidhiḥ

Adhikarana atha yantrashastravidhirnAma catustriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો યન્ત્રશસ્ત્રવિધિં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અત્ર હિ નિજાગન્તુભેદેન દ્વિવિધસ્ય રોગસ્ય ચિકિત્સા પ્રસ્તુતા | ઉભયત્રાપિ ચ યન્ત્રશસ્ત્રોપયોગાત્તન્નિર્ણયાયાધ્યાયારમ્ભસ્તત્રાપિ યન્ત્રેણ દૃષ્ટં ગૃહીતં વા પશ્ચાચ્છાસ્ત્રેણ યુજ્યત ઇતિ પ્રથમં યન્ત્રાણિ નિર્ણીયન્તે-અથાત ઇત્યાદિ | શલ્યોપાયત્વાદ્યન્ત્રાણામિદમુચ્યતે || ૧ ||

Adhikarana ynatraprayojanaM yantrANAmasa~gKyeyatva~jca (2) · Śloka 2

મનઃશરીરબાધકરાણિ શલ્યાનિ| તેષાં નાનાવિધાનાં શલ્યાનાં નાનાપ્રદેશનિવિષ્ટાનામાહરણેઽભ્યુપાયો યન્ત્રાણ્યર્શોભગન્દરાદિષુ| શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યવચારણે શેષાઙ્ગરક્ષણે ચ| તથા બસ્તિપ્રણયનાદૌ શૃઙ્ગાલાબુઘટિકાદયો જામ્બબૌષ્ઠાદીનિ| અન્યાન્યપિ ચાનેકરૂપાણ્યનેકકર્માણિ સ્વસ્થાતુરોપકરણાનિ| અતઃ કર્મવશત્તેષામિયત્તાવધારણમશ્ક્યમ્||૨||

મન ઇત્યાદિ | શલ્યાનિ મનસઃ શરીરસ્ય ચાબાધં કુર્વન્તિ | તત્ર શલ્યાનામાકર્ષણોપાયો નાનાવિધાકૃતિપ્રદેશાનાં યન્ત્રાણિ | નિજાનામપ્યર્શોભગન્દરાદીનાં શસ્ત્રાદિયોજને શેષાઙ્ગરક્ષણે ચ પરમભ્યુપાયો યન્ત્રાણીતિ સમ્બન્ધઃ | તથા શૃઙ્ગાદીનિ ચ | તેષાં તુ યન્ત્રાણાં નાનાકારત્વાન્નાનાપ્રમાણાત્વાન્નાનાકર્મત્વાચ્ચ સઙ્ખ્યાલક્ષણાદીનામિયત્તયાઽવધારણં કર્તુ ન પાર્યતે | નાનાવિધા હિ બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં સન્નિવેશવિશેષાઃ | ન હ્યેકોઽન્યેન કથઞ્ચિદપિ સાદૃષ્યં યાતીત્યતો બહુત્વમ્ || ૨ ||

Adhikarana yantrasa~gKyAviShaye matAntaraM svamata~jca (3) · Śloka 3

અન્યે પુનરેકોત્તરં યન્ત્રશતમિત્યાચક્ષતે| ઇહ પુનઃ સમા સતઃ ષોઢા નિર્દિશ્યન્તે| તદ્યથા સ્વસ્તિકસન્દંશતાલનાડીશલાકાખ્યાન્યનુયન્ત્રાણિ ચ||૩||

અન્યે પુનરાચાર્યાઃ એકોત્તરં યન્ત્રશતમાચક્ષતે | ઇહ પુનઃ સંગ્રહે સમાસતઃ સંક્ષેપતઃ સ્વસ્તિકાદિભિઃ ષડ્ભિઃ પ્રકારૈર્યન્ત્રાણ્યુચ્યન્તે | તેન સર્વાણિ યન્ત્રણીમં સ્વસ્તિકાદિષટ્કં નાતિવર્તન્ત ઇત્યર્થઃ || ૩ ||

Adhikarana svastikayantravarNanamupayogasthala~jca (4) · Śloka 4

તત્ર સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ કઙ્કસિંહગૃધ્રકુરરાદિવિવિધવ્યાલમુખાન્યાકારાનુગતાભિધાનાનિ| પ્રાયશૌ લૌહાન્યષ્ટાદશાઙ્ગુલાનિ| મસૂરાકારપ્રાન્તૈઃ કણ્ઠે કીલરૈવબદ્ધાનિ મૂલેઽઙ્કુશવદાવૃત્તવારઙ્ગાણ્યસ્થિવિનષ્ટશલ્યોદ્ધરણાર્થાનિ| તેષાં સિંહવ્યાઘ્રભુજઙ્ગમકરાદિમુખાનિ દૃશ્યવારઙ્ગેષુ શલ્યેષુ પ્રયોજયેત્| ઇતરેષુ તુ યથાયોગં વ્રણાકારાનુરોધેન કઙ્કકાકકુરરાદિમુખાનિ||૪||

સ્વસ્તિકમિવ સ્વસ્તિકં દક્ષિણસ્ય બાહોર્વામે ગમનં વામસ્ય દક્ષિણ ઇતિ સ્વસ્તિકતા | તાનિ ચ સિંહાદિમુખસાદૃશ્યેન બહુવિધાન્યષ્ટાદશાઙ્ગુલાન્યાયામેન કણ્ઠે યન્ત્રગ્રન્થૌ કીલેન બદ્ધઃ | વારઙ્ગં ગ્રહણસ્થાનમ્ | ઇતરેષુ ઇત્યદૃશ્યવારઙ્ગેષુ એષાં શરીરે મગ્નત્વાદ્વારઙ્ગં ન દૃશ્યતે || ૪ ||

Adhikarana sandaMshayantravarnanantadadhikArashca (5) · Śloka 5

સનિબન્ધનો નિર્નિબન્ધનશ્ચ ષોડશાઙ્ગુલૌ સન્દંશૌ દ્વૌ ભવતઃ| તૌ ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યેતે| તથાન્યઃ સન્દંશઃ ષડઙ્ગુલોઽર્ધાઙ્ગુલવિસ્તૃતો વક્રદ્વિબાહુરઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિપ્રાન્તસમાગમાકૃતિઃ સૂક્ષ્મશલ્યાક્ષિપક્ષ્મવ્રણાધિમાંસાહરણે||૫||

સનિબન્ધનઃ કીલબદ્ધઃ | અનિબન્ધનઃ અસ્પષ્ટબાહુરઙ્ગુલીભ્યામિવ પુરુષઃ પ્રયત્નેન ગૃહ્ણાતિ | અર્ધાઙ્ગુલવિસ્તૃતો બાહ્વોઃ સ્પષ્ટબાહ્વોઃ સઙ્ગમેઽઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલિસમાગમાકૃતિઃ || ૫ ||

Adhikarana mucuTIvarNanamadhikArashca (6) · Śloka 6

તદ્વચ્ચ મુચુટી| સા તુ ઋજુશ્લક્ષ્ણા સૂક્ષ્મદન્તર્જુર્દ્વિભુજા મૂલે રુચકનદ્ધા વલયપીડનાચ્છિન્નાર્મશેષગમ્ભીરવ્રણાધિમાંસાહરણે||૬||

તદ્વચ્ચ મુચુટી | તસ્ય મુચુટ્યા દન્તા અન્તર્બાહ્વગ્રે ભવન્તિ | તસ્યાં રુચકં વલયો યથા યથા મૂલાદગ્રં ગચ્છતિ તથા તથા તદ્ બાહૂ સંયોજયતિ || ૬ ||

Adhikarana tAlayantravarNanantadadhikArashca (7) · Śloka 7

તાલયન્ત્રે અપિ દ્વે દ્વાદશાઙ્ગુલે મત્સ્યગલતાલકવદેકતાલકદ્વિતાલકે કર્ણનાડીશલ્યાહરણાર્થે||૭||

તાલયન્ત્રે દ્વે | તયોરેક એકપાર્શ્વતાલકઃ, અન્ય ઉભયપાર્શ્વતાલકઃ || ૭ ||

Adhikarana nADIyantrANi tadadhikArashca (8) · Śloka 8

નાડીયન્ત્રાણિ સુષિરાણ્યનેકપ્રકારાણ્યનેકપ્રયોજનાન્યનેકતોમુખાન્યેકતોમુખાનિ ચ ભવન્તિ| સ્રોતોગતશલ્યદર્શનાર્થમાહરણાર્થં ક્રિયાસૌકર્યાર્થમાચૂષણાર્થઞ્ચેતિ| તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનિ યથાયોગપ્રદીર્ઘાણિ ચ કુર્યાત્||૮||

નાડીયન્ત્રાણ્યુચ્યન્તે-નાડીયન્ત્રાણીતિ | સુષિરાણ્યન્તઃ સાવકાશાનિ વેણુનાલાદિવત્ | સુબોધમ્ | કાનિચિદનેકતોમુખાનિ કાનિચિદેકતોમુખાનિ | તાનીતિ નાડીયન્ત્રાણિ | પરિણાહો વર્તુલત્વમ્ || ૮ ||

Adhikarana katicidvishiShTanADIyantrANi (9) · Śloka 9

કણ્ઠશલ્યદર્શનાર્થં નાડીં દશઙ્ગુલાયતાં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહાં દ્વિકર્ણસ્ય તુ વારઙ્ગસ્ય સંગ્રહાર્થં ત્રિચ્છિદ્રમુખાં નાડીં તત્પ્રમણતઃ કુર્યાત્| તથા ચતુષ્કર્ણસ્ય પઞ્ચચ્છિદ્રમુખામ્| શલ્યનિર્ઘાતિનીં તુ પદ્મકર્ણિકાકારશીર્ષાં દ્વાદશાઙ્ગુલાં ત્ર્યઙ્ગુલસુષિરામ્||૯||

કણ્ઠસ્યાન્તર્ગતશલ્યાવલોકનાર્થં દશાઙ્ગુલાદિગુણાં નાડીં કુર્યાત્ | પઞ્ચમુખાયાસ્ત્રિમુખાયાશ્ચ નાડ્યા મુખાનાં મૂલમેકં વિશતિ | તત્ર મધ્યમં મુખં વારઙ્ગગ્રહણે શેષાણિ તત્કર્ણાનામ્ | નિર્ઘાતિન્યા સુષિરે ભાગે નિર્ઘાત્ય શલ્યં પ્રવિષ્ટં મુખેન નિર્ગચ્છતિ || ૯ ||

Adhikarana arshoyantrantadadhikArashca (10) · Śloka 10

અર્શોયન્ત્રં ત્રિવિધમ્| તામ્રાયોહૈમં દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા ગોસ્તનાકારં ચતુરઙ્ગુલાયતં હસ્તતલાયતમેકં પઞ્ચાઙ્ગુલાનિ પરિણાહેન પુંસાં ષડઙ્ગુલાનિ સ્ત્રીણામ્| દ્વિચ્છિદ્રં દર્શનાર્થમેકચ્છિદ્રં કર્મણિ| તથા હિ સુખેન દર્શનં શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યનતિક્રમશ્ચ| છિદ્રં તુ ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તારમ્| યદઙ્ગુલમવશિષ્ટં તસ્યાધોઽર્ધાઙ્ગુલમુપરિ તથાર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોદ્દૃત્તકર્ણિકમ્| તૃતીયં તુ તાદૃષમેવ શમ્યાખ્યં પાર્શ્વચ્છિદ્રરહિતં પીડનાર્થમ્| ભગન્દરે તુ છિદ્રાદૂર્ધ્વમોષ્ઠમપનીય કુર્વીત| તદ્વચ્ચ ઘ્રાણાર્શોઽર્બુદયન્ત્રં નાડ્યાકારં દ્વ્યઙ્ગુલાયતમેકચ્છિદ્રં પ્રદેશિનીપરીણાહમ્||૧૦||

અત્શોયન્ત્રં ત્રિપ્રકારમેકમેકપાર્શ્વચ્છિદ્રં દ્વિતીયમુભયપાર્શ્વચ્છિદ્રં તૃતીયં છિદ્રરહિતમિતિ | સર્વં પરિણાહે પઞ્ચાઙ્ગુલમાયામે ચતુરઙ્ગુલં છિદ્રસ્યોપર્યધશ્ચ શિષ્ટેઽર્ધે ઊર્ધ્વે અર્ધાઙ્ગુલે કર્ણિકાદ્વયયુક્તં ભગન્દરે અર્શોયન્ત્રસ્યોષ્ઠરહિતત્વમ્ || ૧૦ ||

Adhikarana a~ggulitrANakamupayogashca (11) · Śloka 11

તથાઙ્ગુલીત્રાણકમઙ્ગુલીપ્રવેશિતં કિઞ્ચિત્સ્થૂલવૃત્તૌષ્ઠમૂર્ધ્વાધશ્છિદ્રં ગોસ્તનાકૃતિ ચતુરઙ્ગુલન્દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા| તદૃઢેન સૂત્રેણ મણિબન્ધપ્રતિબદ્ધમાસ્યવિસ્રાવણે યોજ્યમ્|૧૧|

અઙ્ગુલીત્રાણકમઙ્ગુલ્યાં પ્રવિષ્ટમઙ્ગુલીમુખં નાવૃણોતીત્યુભયચ્છિદ્રમ્ || ૧૧ ||

Adhikarana yonivraNadarshanayantram (11) · Śloka 11

યોનિવ્રણદર્શને યન્ત્રં ષોડશાઙ્ગુલમ્| મધ્યે સુષિરં ચતુર્ભિત્તં ચતુશ્શલાકં સઞ્ચારિણ્યા મુદ્રયોર્ધ્વં નિબદ્ધમુત્પલમુકુલવક્ત્રં મૂલે શલાકાક્રમણાદુર્ધ્વવિકાસિ ચ||૧૧||

Adhikarana nADIvraNaprakShAlanABya~jjanayantre (12) · Śloka 12

નાડીવ્રણપ્રક્ષાલનાભ્યઞ્જનયન્ત્રે ષડઙ્ગુલે બસ્તિયન્ત્રાકારે મુખતોઽકર્ણિકે મૂલમુખયોરઙ્ગુષ્ઠકલાયપ્રવેશસ્ત્રોતસી|૧૨|

Adhikarana dakodare nADIyantravisheShaH (12) · Śloka 12

દકોદરે નાડીમુભયતોદ્વારાં પિચ્છનાડીમ્ વ યુઞ્જ્યાત્|૧૨|

Adhikarana snehabastyAdiShu yathAsvaM yantroprayogaH (12) · Śloka 12

સ્નેહબસ્ત્યુત્તરબસ્તિપ્રધમનધૂમમૂત્રવૃદ્ધિનિરુદ્ધમણિપ્રભૃતિષુ યથાસ્વમેવ યન્ત્રાણ્યુક્તાનિ||૧૨||

ચતુર્ભિત્તં ચતુશ્શકલં શકલાનાં મૂલે મુદ્રા તસ્યાઃ કોણેષુ ચતસ્રશ્શલાકાઃ મૂલે ચાન્તર્વક્રાઃ કારયેત્ | યથા મુકુલોત્પલમુખં યન્ત્રં ભવતિ | પિચ્છં પક્ષિણાં પશ્ચિમા પક્ષસંહતિઃ | નિરુદ્ધમણિર્ગુહ્યરોગેશુ વક્ષ્યતે || ૧૨ ||

Adhikarana shRu~ggayantramupayogas (13) · Śloka 13

શૃઙ્ગન્તુ હ્રસ્વમધ્યદીર્ઘમષ્ટાદશદ્વાદશાઙ્ગુલાયતં ત્ર્યઙ્ગુલપ્રવેશમુકમગ્રે સર્ષપોપમચ્છિદ્રં તનુચર્મનદ્ધં ચૂચુકાકારં મુખઞ્ચ| તદ્વાતવિષરક્તામ્બુદુષ્ટસ્તન્યચૂષણાર્થ|૧૩|

Adhikarana alAbuyantramupayogashca (13) · Śloka 13

શ્લેષ્મરક્તાચૂષણાર્થસ્ત્વલાબુઃ| સ દ્વાદશાઙ્ગુલદીર્ઘોઽષ્ટાદશાઙ્ગુલપરિણાહસ્ત્રિચતુરઙ્ગુલવૃત્તસમુચ્છ્રિતમુખઃ પરિવેષ્ટિતદીપ્તકુશબલ્વજપિચુગર્ભશ્ચ પ્રયોજ્યઃ|૧૩|

Adhikarana ghaTIyantramupayogashca (13) · Śloka 13

તદ્વદેવ ચ માનકર્માભ્યાં ઘટી| સા તુ ગુલ્મોન્નમનવિલયનાર્થં ચ||૧૩||

ચર્મનદ્ધં ચૂચુકાકારં ચાગ્રે | ચૂચુકં સ્તનાગ્રં સ્ત્રિયાઃ | પ્રદીપ્તાનિ કુશાદીનિ ગર્ભે યસ્ય તત્તથોક્તમ્ || ૧૩ ||

Adhikarana shalAkAyantrANyeShaNAdiShu (14) · Śloka 14

શલાકાયન્ત્રાણ્યપિ નાનાકૃતીનિ નાનાર્થાનિ યથાયોગં દૈર્ઘ્યપરિણાહાનિ ચ ભવન્તિ| તેષામેષણકર્મણી દ્વે ગણ્ડૂપદમુખે| સ્રોતોગતશલ્યાહરણાર્થેઽષ્ટાઙ્ગુલનવાઙ્ગુલે દ્વે મસૂરદલમુખે| ષટ્ શઙ્કવઃ| તેષાં વ્યહનક્રિયૌ દ્વાદશશોડશાઙ્ગુલૌ દ્વાવહિફણામુખૌ| તથા ચાલનાર્થે દશદ્વાદશાઙ્ગુલૌ શરપુઙ્ખમુખૌ| આહરણાર્થે બડિશમુખૌ| તથા ગર્ભશઙ્કઃ શઙ્કુતુલ્યોઽષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ પ્રણતાગ્રો મૂઢગર્ભાહરણે| તથા સર્પફણાવદેવાગ્રાવક્રં તદાખ્યમશ્મર્યાહરણાર્થમ્| તથા દન્તનિર્ઘાતનં ચતુરઙ્ગુલં શરપુઙ્ખમુખં સ્થૂલવૃત્તપ્રાન્તમ્||૧૪||

એષણં માર્ગપર્યેષણં કર્મ યયોઃ શલાકાયન્ત્રયોસ્તે તથોક્તે | વ્યૂહનં વિપરીતસ્થાનાં માંસાદીનાં સમ્યગ્રચનમ્ | ચાલનાય શરપુઙ્ખમુખૌ આહરણાય વડિશમુખૌ || ૧૪ ||

Adhikarana kArpAsoShNIShashalAkAdi pramArjanAdiShu (15) · Śloka 15

ષટ્ કાર્પાસકૃતોષ્ણીષાણિ વિવિધવ્રણક્લેદક્ષારપ્રમાર્જનક્રિયાસુ| તેષામપિ દૂરાસન્નઘ્રાણવ્રણોપયોગીનિ ષટ્ સપ્તાઙ્ગુલે દ્વે| પાયૌ દશદ્વાદશાઙ્ગુલે કર્ણશોધનં સ્રુવમુખમશ્વત્થપત્રાગ્રમ્| તથા ક્ષારાગ્નિકર્માર્થે જામ્બવોષ્ઠાનિ દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલાનિ ક્રમાદ્વ્યઙ્ગુલાઙ્ગુલાર્દ્ધાઙ્ગુલફલાનિ||૧૫||

દૂરે ઘ્રાણવ્રણે સપ્તાઙ્ગુલઃ | આસન્ને ઘ્રાણવ્રણે ષડઙ્ગુલઃ ||૧૫||

Adhikarana sthUlashalAkAdi AntravRuddhyAdiShu (16) · Śloka 16

શાલાકાશ્ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મદીર્ઘહ્ર્સ્વમધ્યાઃ| આન્ત્રવૃદ્ધૌ ત્વર્ધેન્દુવક્રા મધ્યોર્ધ્વનિર્ગતશલાકાઃ દહને નાસાર્શોઽર્બુદયોઃ કોલાસ્થિદલમાત્રમુખા વેલ્લિતૌષ્ઠા| ક્ષારવિષૌષધપ્રાણિધાનાય ચ દર્વ્યસ્તિસ્રોઽષ્ટાઙ્ગુલા દર્વ્યાકારાઃ કનિષ્ઠિકાનામિકામધ્યમાઙ્ગુલિનખપરિમાણનિમ્નમુખાસ્તથાઞ્જલિસંસ્થાનાઃ| ઉત્તરબસ્ત્યઞ્જનાદિષુ યથાયથમેવોપદિષ્ટાનિ||૧૬||

ઇન્દુવક્રાયાં વક્રાદન્યસ્મિન્ પાર્શ્વે દણ્ડો વિધેયઃ | વેલ્લન્તૌ ચલાવોષ્ઠૌ યસ્યાઃ સા તથોક્ત || ૧૬ ||

Adhikarana anuyantrANi (17) · Śloka 17

અનુયન્ત્રાણ્યયસ્કાન્તરજ્જુચર્માન્ત્રવસ્ત્રાશ્મમુદ્ગરપાણિપાદતલાઙ્ગુલિજિહ્વાદન્તમુકશાકા-નખબાલાશ્વકાલપાકહર્ષભયાનિ| એતાનિ દેહે સર્વસ્મિન્ દેહસ્યાવયવેઽપિ વા| સન્ધૌ કોષ્ઠધમન્યાં ચ યથાયોગં પ્રયોજયેત્||૧૭||

અયસ્કાન્તાદીન્યનુયન્ત્રાણિ યથાયોગં દેહે યોજયેદિતિ સમ્બન્ધઃ ||૧૭||

Adhikarana yantrakarmANi (18) · Śloka 18

યન્ત્રકર્માણિ તુ નિર્ઘાતનપૂરણબન્ધનવ્યહનપરિવર્ત્તનચાલનવિવરણપીડનમાર્ગશોધનવિકર્ષણાહરણવ્યથનોન્નમનવિનમનભઞ્જનોન્મથનાચૂષણૈષણદારણર્જુકરણપ્રક્ષાલનપ્રધમનાઞ્જનપ્રમાર્જનાનિ બાહુલ્યેન ચતુર્વિંશતિર્ભવન્તિ||૧૮||

યન્ત્રાણાં યથાસમ્ભવં નિર્ઘાતનાદીનિ કર્માણિ વિદધ્યાત્ | અન્યમુખસ્ય સ્વમૂલસમ્મુખીકરણં પરિવર્ત્તનમ્ | વિવરણં પ્રકાશનમ્ | વિકર્ષણમન્યમાર્ગનયનમ્ || ૧૮ ||

Adhikarana ka~gkamuKayantrasya shreShThatA (19) · Śloka 19

નિવર્ત્તતે સાધ્વવગાહતે ચ ગ્રાહ્યં ગૃહીત્વોદ્ધરતે ચ યસ્માત્| યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિકારિ યચ્ચ||૧૯||

સર્વયન્ત્રેષુ મધ્યે કઙ્કમુખં પ્રધાનં કુત ઇત્યાહ-વિવર્ત્તત ઇત્યાદિ | અવગાહતે સાધુ પ્રવિશતિ | ગ્રાહ્યં શલ્યં ગૃહ્ણાતિ | યદ્યસ્માત્ સર્વેષ્વપિ સ્થાનેષુ વિકારં ન દર્શયત્યતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનમ્ || ૧૯ ||

Adhikarana shastrANi ShaDviMshatiH (20) · Śloka 20

શસ્ત્રાણિ તુ ષડ્વિંશતિર્ભવન્તિ| તદ્યથા દન્તલેખનમણ્ડલાગ્રવૃદ્ધિપત્રોત્પલપત્રાધ્યર્ધધારમુદ્રિકાકર્ત્તરીસર્પવક્ત્રકરપત્રકુશાપત્રાટીમુખાન્તર્મુખશરારીમુખત્રિકૂર્ચકુઠારિકાવ્રીહિમુખશલાકાવેતસપત્રારાકર્ણવ્યધનસૂચીસૂચીકૂર્ચખર્જષિણીબડિશનખશસ્ત્રાણિ ચેતિ| પ્રાયશ્ચ તાનિ ષડઙ્ગુલાનિ સુધ્મતાવર્તિતાયોઘટિતાન્યુત્પલપત્રનીલાનિ સુગ્રહાણિ સુરૂપાણિ સુધારાણિ સુસમાહિતમુખાગ્રાણ્યકરાલાનિ પ્રત્યેકં ચ પ્રાયો દ્વિત્રાણિ સ્વપ્રમાણાર્ધચતુર્થભાગફલાનિ| તાનિ વ્યાધિદેશવશાત્ પ્રયુઞ્જીત| તેષાં નામભિરેવાકૃતયઃ પ્રાયેણ યન્ત્રવદ્વ્યાખ્યાતાઃ||૨૦||

દન્તલેખનાનિ ષડ્વિંશતિઃ શસ્ત્રાણિ ભવન્તિ | આવર્તિતં પિણ્ડીકૃત્ય પક્વમયઃ | સ્વપ્રમાણાદર્ધચતુર્થફલાનિ સાર્ધત્રિભાગાનીત્યર્થઃ | વ્યાધિવશાદ્દેશવશાચ્ચ પ્રયુઞ્જીત દેહદેશો બાહ્વાદિઃ ||૨૦||

Adhikarana shastrmaNAmupayogasthAnam (21) · Śloka 21

તત્ર ત્ર્યમાદ્યં લેખને| વૃદ્ધિપત્રાદીનિ ત્રીણિ પાટને| ચત્વારિ ભેદને| મણ્ડલાગ્રાદીન્યષ્ટૌ છેદને| કુશપત્રાદીનિ પઞ્ચ પ્રચ્છાને| કુઠારિકાદીનિ ષટ્ વ્યધને| તેષામારાવ્રીહિમુખે ભેદને છેદને ચ| સૂચ્યઃ સીવને| સૂચીકૂર્ચઃ કુટ્ટને| ખજો મથને| એષિણ્યેષણે ભેદને ચ| બડિશો ગ્રહણે| નખશસ્ત્રમુદ્ધરણે| છેદ્યભેદ્યલેખ્યપ્રચ્છાનેષુ ચ| ઇતિ દ્વાદશવિધે શસ્ત્રકર્મણ્યુપયોગઃ||૨૧||

તત્રાદ્યં ત્રયં દન્તલેખનમણ્ડલાગ્રવૃદ્ધિપત્રાણિ લેખને | લેખનં લેખાભિર્વિલિખનમ્ | વૃદ્ધિપત્રોત્પલપત્રાધ્યર્ધધારાણિ પાટને | વૃદ્ધિપત્રોત્પલપત્રાધ્યર્ધધારામુદ્રિકાખ્યાનિ ચત્વારિ ભેદને | મણ્ડલાગ્રવૃદ્ધિપત્રોત્પલપત્રાધ્યર્ધધારમુદ્રિકાકર્તરીસર્પવક્ત્રકરપત્રાણ્યષ્ટૌ છેદને | કુશપત્રાટીમુખાન્તર્મુખશરારીમુખત્રિકૂર્ચાનિ પઞ્ચ પ્રચ્છાને | કુઠારિકાવ્રીહિમુખશલાકાવેતસપત્રારાકર્ણવ્યધનસૂચ્યઃ ષડ્ વ્યધને તાડન ઇત્યર્થઃ | તેષામેવ મધ્યાદ્ વ્રીહિમુખાકારસૂચીનાં નિર્ધારણમ્ | છેદ્યાદિષુ નખશસ્ત્રમિતિ સમ્બન્ધઃ | ઇતિ સર્વેષાં શસ્ત્રાણાં દ્વાદશવિધે કર્મણ્યુપયોગઃ || ૨૧ ||

Adhikarana dantaleKanashastramupayogashca (22) · Śloka 22

વિશેષતસ્તુ દન્તલેખનં સુપ્રબન્ધવચ્ચતુરસ્રમેકધારં દન્તશર્કરાલેખને||૨૨||

ચતુરસ્રસ્યૈકસ્યાં દિશિ ધારાયન્દ્રપ્રબન્ધાકૃતિઃ || ૨૨ ||

Adhikarana maNDalAgrashastramupayogashca (23) · Śloka 23

મણ્ડલાગ્રં, પ્રદેશિન્યન્તર્નખવિસ્તૃતફલં તત્લેખનચ્છેદનયોર્વર્ત્મરોગોત્સન્નદન્તમાંસદુર્નિવિષ્ટવ્રણગલશુણ્ડિકાદિષુ પ્રયોજ્યમ્||૨૩||

અન્તર્મુખં માંસનિકટં તદાકૃતિ ફલં યસ્ય તત્તથોક્તમ્ | તલ્લેખનાદિષુ પ્રયોજ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ || ૨૩ ||

Adhikarana dvividhaM vRuddhipatramupayogashca (24) · Śloka 24

વૃદ્ધિપત્રં ક્ષુરાકારં તત્તૂન્નતે ગમ્ભીરે વા શ્વયથાવૃજુસૂચ્યગ્રમિષ્ટમ્| વિપરીતે તુ પૃષ્ઠતોઽવનતધારમ્||૨૪||

વૃદ્ધિપત્રમુન્નતે વા ગમ્ભીરે વા શોફે અગ્રે સ્પષ્ટં સૂક્ષ્મં ચ | વિપરીતે ઊર્ધ્વવક્ત્રમ્ || ૨૪ ||

Adhikarana a~ggulishastrakamupayogashca (25) · Śloka 25

અઙ્ગુલિશસ્ત્રકં મુદ્રિકાનિર્ગતમુખં વૃદ્ધિપત્રમણ્ડલાગ્રાધ્યર્ધધારાન્યતમતુલ્યાર્ધાઙ્ગુલાયતધારં પ્રદેશિનીપ્રથમપર્વપ્રમાણર્પણવૃત્તમુદ્રિકં દૃઢસૂત્રપ્રતિબન્ધં કણ્ઠરોગેષુ પ્રયુજ્યતે||૨૫||

અઙ્ગુલિશસ્ત્રસ્યાર્ધાઙ્ગુલા ધારા આકૃત્યા વૃદ્ધિપત્રાદ્યન્યતમસદૃશફાલાદૂર્ધ્વં તત્ર મુદ્રિકા કાર્યા તાં ચાઙ્ગુલ્યાં પ્રવેશ્ય કાર્યં ક્રિયતે || ૨૫ ||

Adhikarana kartarishastramupayogashca (26) · Śloka 26

કર્તરી ત્રિભાગપાશા વ્રણસ્નાયુકેશસૂત્રચ્છેદનાર્થા|૨૬|

Adhikarana sarpavaktrashastramupayogashca (26) · Śloka 26

સર્પવક્ત્રં વક્રમર્ધાઙ્ગુલફલં ઘ્રાણકર્ણાર્શોઽર્બુદચ્છેદનાર્થમ્|૨૬|

Adhikarana karapatrashastramupayogashca (26) · Śloka 26

કરપત્રશસ્ત્રં દશાઙ્ગુલં દ્વ્યઙ્ગુલવિસ્તારં સૂક્ષ્મદન્તં ખરધારં સુત્સરુનિબદ્ધમસ્થિચ્છેદનાર્થમ્|૨૬|

Adhikarana kushapatrATImuKe shastre ,antarmuKashastram (26) · Śloka 26

કુશપત્રાટીમુખે દ્વ્યઙ્ગુલફલે| અન્તર્મુખમર્ધચન્દ્રાકારમધ્યર્ધાઙ્ગુલફલમ્||૨૬||

કર્તર્યાસ્તૄતીયભાગે પાશો ગ્રહણસ્થાનં કાર્યમ્ | સા ચ પ્રસિદ્ધા ||૨૬||

Adhikarana kuThArikAshastramupayogashca (27) · Śloka 27

કુઠારિકા પૃથુદણ્ડા ગોદન્તાકારા અર્ધાઙ્ગુલફલાસ્થ્યાશ્રિતસિરાવ્યધાર્થા|૨૭|

Adhikarana vrIhimuKashastramupayogashca (27) · Śloka 27

વ્રીહિમુખમધ્યર્ધાઙ્ગુલફલં માંસલપ્રદેશસિરાવ્યધાર્થં વર્ધ્મોદરગુલ્મવિદ્રધ્યાદિવ્યધનભેદનાર્થં ચ|૨૭|

Adhikarana li~gganAshavyadhArthaM shalAkA (27) · Śloka 27

શલાકોભયતોમુખી કુરબકમુકુલાગ્રા તામ્રમયી લિઙ્ગનાશવ્યધનાર્થા||૨૭||

કુઠારિકા કુઠારાકારા ગોદન્તફલા કુરબકસ્ય મુકુલમાનને ત્ર્યસ્રં ભવતિ || ૨૭ ||

Adhikarana ArAshastramupayogashca (28) · Śloka 28

આરા ચતુરસ્રાર્ધાઙ્ગુલવૃત્તમુખા તાવત્પ્રવેશા બહલકર્ણપાલીવ્યધાર્થા પક્વામશોફસન્દેહભેદનાર્થા ચ|૨૮|

Adhikarana karNavyadhanashastram (28) · Śloka 28

કર્ણવ્યધનં ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુલસુષિરં ઘનં વા યૂથિકામુકુલાગ્રમ્||૨૮||

આરા દૈર્ઘ્યાચ્ચતુરઙ્ગુલા મુખે અર્ધાઙ્ગુલાવૃત્તા ચ શોફસ્ય પક્વત્વસન્દેહે ભેદનાર્થા | કર્ણવ્યધનં સુષિરભાગે ભેર્યાકૃતિઃ ||૨૮||

Adhikarana sUcIshastram (29) · Śloka 29

સૂચ્યસ્તિસ્રો વૃત્તા નિગૂઢદૃઢપાશાઃ| તત્ર માંસલેષ્વવકાશેષુ ત્ર્યઙ્ગુલા ત્ર્યસ્રા| સન્ધ્યસ્થિવ્રણેષ્વલ્પમાંસેષુ ચ દ્વ્યઙ્ગુલા વૃત્તા| પક્વામાશયયોર્મર્મસુ ચ સાર્ધદ્વ્યઙ્ગુલા ધનુર્વક્રા વ્રીહિમુખા ચ||૨૯||

નિગૂઢઃ પાશો યસ્ય પાશસ્ય પાર્શ્વયોર્મગ્નં સૂત્રં ન દૃશ્યતે | ધનુર્વક્રાભ્યધિકં ન પ્રવિશતિ પ્રવિશત્યેવ દ્વિતીયેન વ્રણોષ્ઠેનાગચ્છતિ || ૨૯ ||

Adhikarana sUcIkUrcashastramupayogashca (30) · Śloka 30

સૂચીકૂર્ચો વૃત્તૈકમૂલોઽગ્રે સુનિબદ્ધસપ્તાષ્ટસૂચિકઃ કુષ્ઠશ્વિત્રવ્યઙ્ગેલુપ્તસુપ્તાદિષુ|૩૦|

Adhikarana Kajashastramupayogashca (30) · Śloka 30

ખજસ્ત્વર્ધાઙ્ગુલાયતાષ્ટકણ્ટકમુખસ્તામ્રો લૌહો વા નાસાભ્યન્તરગતઃ શોણિતમોક્ષણાર્થઃ|૩૦|

Adhikarana dvividhameShaNIshastramupayogashca (30) · Śloka 30

એષણ્યા દ્વે સુશ્લક્ષ્ણસ્પર્શે તયોરેકાષ્ટાઙ્ગુલા ગતિકોથશલ્યસ્રાવવત્સુ વ્રણેષુ સુષિરાન્વેષણે| અન્યા સૂચી સંસ્થાના ક્ષારાક્તસૂત્રપ્રતિબદ્ધા નાડીનાં ભગન્દરગતીનાં ચ ભેદને|૩૦|

Adhikarana baDishashastramupayogashca (30) · Śloka 30

બડિશોઽત્યવનતમુખઃ સૂચીતીક્ષ્ણાગ્રો ગ્રહણે ગલશુણ્ડિકાર્માદેઃ|૩૦|

Adhikarana naKashastramupayogashca (30) · Śloka 30

નખશસ્ત્રમષ્ટાઙ્ગુલમેકતોઽશ્વકર્ણમુખમન્યતો વત્સદન્તમુખં સૂક્ષ્મશલ્યોદ્ધતૌ||૩૦||

સૂચીકૂર્ચઃ કુષ્ઠાદિષુ યોજ્યઃ | સુબોધમન્યત્ || ૩૦ ||

Adhikarana anushastrANi (31) · Śloka 31

અનુશસ્ત્રણિ તુ જલૌકઃ ક્ષારાગ્નિસૂર્યકાન્તકાચસ્ફટિકકુરુવિન્દનખશાકશેફાલિકાદિખરપત્રસમુદ્રફેનશુષ્કગોમયાદીનિ|૩૧|

Adhikarana svabuddhyA yantrashastrakalpanam (31) · Śloka 31

સ્વબુદ્ધ્યા ચ વિકલ્પ્ય વિવિધાનિ યન્ત્રશસ્ત્રાણિ તત્કર્માણિ ચોપકલ્પયેત્|૩૧|

Adhikarana hastasya yantrashastreShu prAdhAnyam (31) · Śloka 31

હસ્ત એવ ચાત્ર પ્રધાનતમમસ્તદધીનત્વાદ્યન્ત્રશસ્ત્રાણામ્||૩૧||

અશસ્ત્રાણ્યેવ શસ્ત્રકાર્યં કુર્વન્તીત્યનુશસ્ત્રાણિ || ૩૧ ||

Adhikarana yantrashastradoShAH apavAdashca (32) · Śloka 32

તત્ર દીર્ઘહ્રસ્વસ્થૂલતનુવક્રવિષમગ્રાહ્યગ્રાહિશિથિલતા ઇત્યષ્ટૌ યન્ત્રદોષાઃ| અત્રાદ્યાઃ પઞ્ચ કુણ્ઠખણ્ડખરધારાશ્ચેત્યષ્ટાવેવ શસ્ત્રદોષાઃ| અન્યત્ર કરપત્રાત્||૩૨||

દીર્ઘાદયોઽષ્ટૌ યન્ત્રદોષાઃ | એકતો ગૃહ્ણાત્યન્યત નેતિ વિષમગ્રાહી ગ્રાહ્યં ન ગૃહ્ણાત્યેવેત્યગ્રાહિ | શિથિલતા શિથિલગ્રહણમ્ | અત્રાદ્યાઃ પઞ્ચ દીર્ઘહ્રસ્વસ્થૂલતનુવક્રાઃ કુણ્ઠતાદયસ્ત્રય ઇત્યષ્ટૌ શસ્ત્રદોષાઃ | કરપત્રસ્ય હિ ખણ્ડત્વં ચ ખરધારત્વં સ્વભાવઃ ||૩૨||

Adhikarana shastrakarmavisheSheNa pAyanAvisheShaH (33) · Śloka 33

તત્ર ક્ષારેણ પાયિતં શસ્ત્રં શરશલ્યાસ્થિચ્છેદનેષુ ઉદકેન માંસચ્છેદનેશુ| તૈલેન પાટનભેદનેષુ સિરાવ્યધસ્નાયુચ્છેદનેષુ ચ પ્રયુઞ્જીત||૩૩||

પાયયિતમિતિ દ્રવેણ તૈક્ષ્ણ્યકરણે શિલ્પિનાં ભાષા | શેષં સુબોધમ્ || ૩૩ ||

Adhikarana dhArApramANam (34) · Śloka 34

ધારા પુનઃ છેદનાનાં માસૂરી લેખનાનામર્ધમાસૂરી| વ્યધનાનાં વિસ્રાવણાનાં ચ કૈશિકી||૩૪||

ધારા પુનર્માસૂર્યા સૂર્યપર્યન્તાકારાઃ | અર્ધમાસૂરિકા પાટિતમસૂરિકાદલધારાસદૃશા | કૈશિકી બાલાકૃતિઃ || ૩૪ ||

Adhikarana vividhaShashastragrahaNaprakAraH (35) · Śloka 35

તેષાં છેદનભેદનલેખનાનાં વૃન્તસાધારણે ભાગે પ્રદેશિનીમધ્યમાઙ્ગુષ્ઠૈઃ સુસમાહિતો ગૃહ્ણીયાત્| વૃન્તાગ્રે વિસ્રાવણાનિ પ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠાઙ્ગુલીભ્યામ્| હસ્તતલપ્રચ્છાદિતવૃન્તાગ્રં વ્રીહિમુખં મુખે| મૂલેષ્વાહરણાર્થાનિ| પાશસ્યોપરિ મધ્યે લઘુસન્દેશં કર્તરીં ચ| શેષાણ્યપિ યથાયોગં ક્રિયાસૌકર્યેણ||૩૫||

તેષામિત્યાદિના કર્મકાલે ભિષક્કરગ્રહણે સન્નિવેશઃ | વૃન્તસાધારણં મુખવારઙ્ગસન્ધિઃ | પ્રદેશિની તર્જની | વિસ્રાવણાનિ વૃન્તાગ્રે મૂલપ્રાન્તે નાતિમૂલ ઇતિ યાવત્ | હસ્તતલેન પ્રચ્છાદિત વૃન્તાગ્રં તત્તથોક્તમ્ | વૃન્તમૂલં તસ્યાગ્રં મધ્યનિકટમ્ || ૩૫ ||

Adhikarana nishAtanI , dhArAsaMsthApanam (36) · Śloka 36

નિશાતની તુ તેષાં સુશ્લક્ષ્ણા શિલા માષમુદ્ગપ્રભા| ધારાસંસ્થાપનં ચ શાલ્મલીફલકમ્||૩૬||

નિશાતની તૈક્ષ્ણ્યાય ઘર્ષણશિલા | ધારાસંસ્થાપનં યેન ધારા સ્પષ્ટમૃદ્વીવ ક્રિયતે || ૩૬ ||

Adhikarana vaidyasya yogyAkaraNAvashyakatA (37) · Śloka 37

ન ચાધિગતશાસ્ત્રોઽપ્યકૃતયોગ્યઃ સુબહુશો વાપ્યદૃષ્ટકર્મા શસ્ત્રકર્મણિ પ્રવર્ત્તેત| સિરાસ્નાયુમર્માદિવ્યાપ્તત્વાદ્દેહસ્ય| તસ્માત્ સરોમચર્મપુષ્પફલાલાબુત્રપુસોદકપઙ્કપૂર્ણદૃતિબસ્તિવર્ધ્મમાંસપેશિકોત્પલનાલાદિષુ કુર્યાત્| તથા ઘટપાર્શ્વસ્રોતસ્યમ્ભોભિઃ પૂર્ણેન નેત્રેણ બસ્તિપીડનયોગ્યાં મૃદુમાંસખણ્ડેષ્વગ્નિક્ષારાવચરણયોગ્યામ્| પુસ્તમયપુરુષાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષુ બન્ધનયોગ્યામ્||૩૭||

ન ચાધિગતશાસ્ત્રોઽપ્યકૃતયોગ્યઃ કર્મણિ પ્રવર્તેતેતિ સમ્બન્ધઃ | ન કૃતા યોગ્યા કર્મશિશિક્ષાભ્યાસો યેનાસાવકૃતયોગ્યઃ | તસ્માત્ સરોમચર્માદીનામાહરણાદિયોગ્યાં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ | તત્ર સરોમે ચર્મણિ ઘર્ષણયોગ્યામ્ | પુષ્પફલે ભેદનયોગ્યામ્ | અલાબુત્રપુસયોઃ પાટનયોગ્યામ્ | ભેદનાહરણયોગ્યં ચ | ઉદકપૂર્ણદૃતૌ સ્રાવણયોગ્યામ્ | પઙ્કપૂર્ણદૃતૌ સીવનાદિયોગ્યાં ચ | દૃતિર્ભસ્ત્રા | બસ્તિર્મૂત્રાધારઃ | તત્ર સીવનાદિ | વર્ધ્મે આહરણં કૃન્તનં ચ | માંસપેશ્યાં સીવનં તક્ષણં ચ | ઉત્પલનાલાદિષ્વેષણાદીનિ યથાર્હાર્થઃ સુબોધમ્ || ૩૭ ||

Adhikarana vaidyaH mRutashIrasyA~ggapratya~ggAnAM pratyakShadarshanaM kuryAt (38) · Śloka 38

અપિ ચ-યુક્તકારી ભિષગ્બુભૂષુઃ પુરુષં સમ્પુર્ણગાત્રમવિષહતમદીર્ઘવ્યાધિપીડિતં નિષ્કૃષ્ટદૃષ્ટાન્ત્રમાવહન્ત્યામાપગાયાં મુઞ્જબલ્બજવેષ્ટિતં પઞ્ચરસ્થમપ્રકાશે દેશે કોથયેત્| તં સમ્યક્પ્રકુથિતં ચોદ્ધૃત્યાયતદેહં કૃત્વોશીરવેણુકૂર્ચાદીનામન્યતમેન શનૈઃ શનૈરવઘૃષ્ય ત્વગાદીન્ સર્વાનેવ બાહ્યાભ્યન્તરાનઙ્ગસિરાસ્નાય્વાદીનવયવાનાચાર્યોપદર્શિતેનાગમેન ચક્ષુષા ચ લક્ષયેત્||૩૮||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે | યુક્તકારી ભવિતુમિચ્ચુર્ભિષગિવ કુર્યાત્ | કિમિત્યાહ-પુરુષમિત્યાદિ | સમ્પૂર્ણગાત્રં મૃતં પુરુષં જલે ક્લેદિતં પ્રક્ષાલ્ય તત્ર સ્નાય્વાદીનાચર્યૈરુપદર્શિતેનાગમેન ચક્ષુષા ચોપલક્ષયેત્ ||૩૮||

Adhikarana shAstradarshanaM pratyakShadarshana~jca j~jAnavardhanAya (39) · Śloka 39

ઇતિ શાસ્ત્રેણ યદ્દૃષ્ટં દૃષ્ટં પ્રત્યક્ષતશ્ચ યત્| સમાગતં તદુભયં ભૂયો જ્ઞાનં વિવર્ધયેત્||૩૯||

યતઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટં પ્રત્યક્ષદૃષ્ટં ચોભયં સમાગતં મિશ્રીભૂતં ભૂયોઽત્યર્થં જ્ઞાનવૃદ્ધિં કરોતિ || ૩૯ ||

Adhikarana shastrakoshaH (40-41) · Śloka 41

સ્યાન્નવાઙ્ગુલવિસ્તારઃ સુઘનો દ્વાદશાઙ્ગુલઃ| ક્ષૌમપત્રોર્ણકૌશેયદુકૂલમૃદુચર્મજઃ| વિન્યસ્તપાશઃ સુસ્યૂતઃ સાન્તરોર્ણાસ્થશસ્ત્રકઃ| શલાકાપિહિતાસ્યશ્ચ શસ્ત્રકોશઃ સુસઞ્ચયઃ||૪૦|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને યન્ત્રવિધિર્નામ ચતુર્સ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૪૧||

સ્યાદિત્યાદિના શસ્ત્રકોશવિધાનમ્ | નવાઙ્ગુલવિસ્તારાદિયુક્તઃ શસ્ત્રકોશઃ સ્યાત્ | સુઘનો નિબિડઃ | દ્વાદશાઙ્ગુલો દૈર્ઘ્યેણ તથા ક્ષૌમાદિજઃ | વિન્યસ્તપાશૌ વિવિધનિહિતપાશઃ | સુસ્યૂતઃ પુટાનાં ભેદો સીવને કૃતે યથા ન ભવતિ | તથા સાન્તરિતિ અન્તરાન્તરા રોમભિઃ સહ સંસીવ્ય તસ્મિન્ રોમપુઞ્જે શસ્ત્રસ્થિતિઃ કાર્યેતિ | તથા શલાકયા પિહિતં સ્થગિતમાસ્યં યસ્ય સ એવમ્ | સુસઞ્ચયઃ શસ્ત્રૈઃ પરિપૂર્ણ ઇતિ || ૪૦ || ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ