Adhikarana atha yantrashastravidhirnAma catustriMsho~adhyAyaH pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō yantraśastravidhiṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो यन्त्रशस्त्रविधिं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
atra hi nijāgantubhēdēna dvividhasya rōgasya cikitsā prastutā | ubhayatrāpi ca yantraśastrōpayōgāttannirṇayāyādhyāyārambhastatrāpi yantrēṇa dr̥ṣṭaṁ gr̥hītaṁ vā paścācchāstrēṇa yujyata iti prathamaṁ yantrāṇi nirṇīyantē-athāta ityādi | śalyōpāyatvādyantrāṇāmidamucyatē || 1 ||
Adhikarana ynatraprayojanaM yantrANAmasa~gKyeyatva~jca (2) · Śloka 2
manaḥśarīrabādhakarāṇi śalyāni|
tēṣāṁ nānāvidhānāṁ śalyānāṁ nānāpradēśaniviṣṭānāmāharaṇē'bhyupāyō yantrāṇyarśōbhagandarādiṣu|
śastrakṣārāgnyavacāraṇē śēṣāṅgarakṣaṇē ca|
tathā bastipraṇayanādau śr̥ṅgālābughaṭikādayō jāmbabauṣṭhādīni|
anyānyapi cānēkarūpāṇyanēkakarmāṇi svasthāturōpakaraṇāni|
ataḥ karmavaśattēṣāmiyattāvadhāraṇamaśkyam||2||
View original
मनःशरीरबाधकराणि शल्यानि|
तेषां नानाविधानां शल्यानां नानाप्रदेशनिविष्टानामाहरणेऽभ्युपायो यन्त्राण्यर्शोभगन्दरादिषु|
शस्त्रक्षाराग्न्यवचारणे शेषाङ्गरक्षणे च|
तथा बस्तिप्रणयनादौ शृङ्गालाबुग़टिकादयो जाम्बबौष्ठादीनि|
अन्यान्यपि चानेकरूपाण्यनेककर्माणि स्वस्थातुरोपकरणानि|
अतः कर्मवशत्तेषामियत्तावधारणमश्क्यम्||२||
mana ityādi | śalyāni manasaḥ śarīrasya cābādhaṁ kurvanti | tatra śalyānāmākarṣaṇōpāyō nānāvidhākr̥tipradēśānāṁ yantrāṇi | nijānāmapyarśōbhagandarādīnāṁ śastrādiyōjanē śēṣāṅgarakṣaṇē ca paramabhyupāyō yantrāṇīti sambandhaḥ | tathā śr̥ṅgādīni ca | tēṣāṁ tu yantrāṇāṁ nānākāratvānnānāpramāṇātvānnānākarmatvācca saṅkhyālakṣaṇādīnāmiyattayā'vadhāraṇaṁ kartu na pāryatē | nānāvidhā hi bāhyādhyātmikānāṁ bhāvānāṁ sannivēśaviśēṣāḥ | na hyēkō'nyēna kathañcidapi sādr̥ṣyaṁ yātītyatō bahutvam || 2 ||
Adhikarana yantrasa~gKyAviShaye matAntaraM svamata~jca (3) · Śloka 3
anyē punarēkōttaraṁ yantraśatamityācakṣatē|
iha punaḥ samā sataḥ ṣōḍhā nirdiśyantē|
tadyathā svastikasandaṁśatālanāḍīśalākākhyānyanuyantrāṇi ca||3||
View original
अन्ये पुनरेकोत्तरं यन्त्रशतमित्याचक्षते|
इह पुनः समा सतः षोढा निर्दिश्यन्ते|
तद्यथा स्वस्तिकसन्दंशतालनाडीशलाकाख़्यान्यनुयन्त्राणि च||३||
anyē punarācāryāḥ ēkōttaraṁ yantraśatamācakṣatē | iha punaḥ saṁgrahē samāsataḥ saṁkṣēpataḥ svastikādibhiḥ ṣaḍbhiḥ prakārairyantrāṇyucyantē | tēna sarvāṇi yantraṇīmaṁ svastikādiṣaṭkaṁ nātivartanta ityarthaḥ || 3 ||
Adhikarana svastikayantravarNanamupayogasthala~jca (4) · Śloka 4
tatra svastikayantrāṇi kaṅkasiṁhagr̥dhrakurarādivividhavyālamukhānyākārānugatābhidhānāni|
prāyaśau lauhānyaṣṭādaśāṅgulāni|
masūrākāraprāntaiḥ kaṇṭhē kīlaraivabaddhāni mūlē'ṅkuśavadāvr̥ttavāraṅgāṇyasthivinaṣṭaśalyōddharaṇārthāni|
tēṣāṁ siṁhavyāghrabhujaṅgamakarādimukhāni dr̥śyavāraṅgēṣu śalyēṣu prayōjayēt|
itarēṣu tu yathāyōgaṁ vraṇākārānurōdhēna kaṅkakākakurarādimukhāni||4||
View original
तत्र स्वस्तिकयन्त्राणि कङ्कसिंहगृध्रकुररादिविविधव्यालमुख़ान्याकारानुगताभिधानानि|
प्रायशौ लौहान्यष्टादशाङ्गुलानि|
मसूराकारप्रान्तैः कण्ठे कीलरैवबद्धानि मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाण्यस्थिविनष्टशल्योद्धरणार्थानि|
तेषां सिंहव्याग़्रभुजङ्गमकरादिमुख़ानि दृश्यवारङ्गेषु शल्येषु प्रयोजयेत्|
इतरेषु तु यथायोगं व्रणाकारानुरोधेन कङ्ककाककुररादिमुख़ानि||४||
svastikamiva svastikaṁ dakṣiṇasya bāhōrvāmē gamanaṁ vāmasya dakṣiṇa iti svastikatā | tāni ca siṁhādimukhasādr̥śyēna bahuvidhānyaṣṭādaśāṅgulānyāyāmēna kaṇṭhē yantragranthau kīlēna baddhaḥ | vāraṅgaṁ grahaṇasthānam | itarēṣu ityadr̥śyavāraṅgēṣu ēṣāṁ śarīrē magnatvādvāraṅgaṁ na dr̥śyatē || 4 ||
Adhikarana sandaMshayantravarnanantadadhikArashca (5) · Śloka 5
sanibandhanō nirnibandhanaśca ṣōḍaśāṅgulau sandaṁśau dvau bhavataḥ|
tau tvaṅmāṁsasirāsnāyugataśalyōddharaṇārthamupadiśyētē|
tathānyaḥ sandaṁśaḥ ṣaḍaṅgulō'rdhāṅgulavistr̥tō vakradvibāhuraṅguṣṭhāṅguliprāntasamāgamākr̥tiḥ sūkṣmaśalyākṣipakṣmavraṇādhimāṁsāharaṇē||5||
View original
सनिबन्धनो निर्निबन्धनश्च षोडशाङ्गुलौ सन्दंशौ द्वौ भवतः|
तौ त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते|
तथान्यः सन्दंशः षडङ्गुलोऽर्धाङ्गुलविस्तृतो वक्रद्विबाहुरङ्गुष्ठाङ्गुलिप्रान्तसमागमाकृतिः सूक्ष्मशल्याक्षिपक्ष्मव्रणाधिमांसाहरणे||५||
sanibandhanaḥ kīlabaddhaḥ | anibandhanaḥ aspaṣṭabāhuraṅgulībhyāmiva puruṣaḥ prayatnēna gr̥hṇāti | ardhāṅgulavistr̥tō bāhvōḥ spaṣṭabāhvōḥ saṅgamē'ṅguṣṭhāṅgulisamāgamākr̥tiḥ || 5 ||
Adhikarana mucuTIvarNanamadhikArashca (6) · Śloka 6
tadvacca mucuṭī|
sā tu r̥juślakṣṇā sūkṣmadantarjurdvibhujā mūlē rucakanaddhā valayapīḍanācchinnārmaśēṣagambhīravraṇādhimāṁsāharaṇē||6||
View original
तद्वच्च मुचुटी|
सा तु ऋजुश्लक्ष्णा सूक्ष्मदन्तर्जुर्द्विभुजा मूले रुचकनद्धा वलयपीडनाच्छिन्नार्मशेषगम्भीरव्रणाधिमांसाहरणे||६||
tadvacca mucuṭī | tasya mucuṭyā dantā antarbāhvagrē bhavanti | tasyāṁ rucakaṁ valayō yathā yathā mūlādagraṁ gacchati tathā tathā tad bāhū saṁyōjayati || 6 ||
Adhikarana tAlayantravarNanantadadhikArashca (7) · Śloka 7
tālayantrē api dvē dvādaśāṅgulē matsyagalatālakavadēkatālakadvitālakē karṇanāḍīśalyāharaṇārthē||7||
View original
तालयन्त्रे अपि द्वे द्वादशाङ्गुले मत्स्यगलतालकवदेकतालकद्वितालके कर्णनाडीशल्याहरणार्थे||७||
tālayantrē dvē | tayōrēka ēkapārśvatālakaḥ, anya ubhayapārśvatālakaḥ || 7 ||
Adhikarana nADIyantrANi tadadhikArashca (8) · Śloka 8
nāḍīyantrāṇi suṣirāṇyanēkaprakārāṇyanēkaprayōjanānyanēkatōmukhānyēkatōmukhāni ca bhavanti|
srōtōgataśalyadarśanārthamāharaṇārthaṁ kriyāsaukaryārthamācūṣaṇārthañcēti|
tāni srōtōdvārapariṇāhāni yathāyōgapradīrghāṇi ca kuryāt||8||
View original
नाडीयन्त्राणि सुषिराण्यनेकप्रकाराण्यनेकप्रयोजनान्यनेकतोमुख़ान्येकतोमुख़ानि च भवन्ति|
स्रोतोगतशल्यदर्शनार्थमाहरणार्थं क्रियासौकर्यार्थमाचूषणार्थञ्चेति|
तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि यथायोगप्रदीर्ग़ाणि च कुर्यात्||८||
nāḍīyantrāṇyucyantē-nāḍīyantrāṇīti | suṣirāṇyantaḥ sāvakāśāni vēṇunālādivat | subōdham | kānicidanēkatōmukhāni kānicidēkatōmukhāni | tānīti nāḍīyantrāṇi | pariṇāhō vartulatvam || 8 ||
Adhikarana katicidvishiShTanADIyantrANi (9) · Śloka 9
kaṇṭhaśalyadarśanārthaṁ nāḍīṁ daśaṅgulāyatāṁ pañcāṅgulapariṇāhāṁ dvikarṇasya tu vāraṅgasya saṁgrahārthaṁ tricchidramukhāṁ nāḍīṁ tatpramaṇataḥ kuryāt|
tathā catuṣkarṇasya pañcacchidramukhām|
śalyanirghātinīṁ tu padmakarṇikākāraśīrṣāṁ dvādaśāṅgulāṁ tryaṅgulasuṣirām||9||
View original
कण्ठशल्यदर्शनार्थं नाडीं दशङ्गुलायतां पञ्चाङ्गुलपरिणाहां द्विकर्णस्य तु वारङ्गस्य संग्रहार्थं त्रिच्छिद्रमुख़ां नाडीं तत्प्रमणतः कुर्यात्|
तथा चतुष्कर्णस्य पञ्चच्छिद्रमुख़ाम्|
शल्यनिर्ग़ातिनीं तु पद्मकर्णिकाकारशीर्षां द्वादशाङ्गुलां त्र्यङ्गुलसुषिराम्||९||
kaṇṭhasyāntargataśalyāvalōkanārthaṁ daśāṅgulādiguṇāṁ nāḍīṁ kuryāt | pañcamukhāyāstrimukhāyāśca nāḍyā mukhānāṁ mūlamēkaṁ viśati | tatra madhyamaṁ mukhaṁ vāraṅgagrahaṇē śēṣāṇi tatkarṇānām | nirghātinyā suṣirē bhāgē nirghātya śalyaṁ praviṣṭaṁ mukhēna nirgacchati || 9 ||
Adhikarana arshoyantrantadadhikArashca (10) · Śloka 10
arśōyantraṁ trividham|
tāmrāyōhaimaṁ dāntaṁ śārṅgaṁ vārkṣaṁ vā gōstanākāraṁ caturaṅgulāyataṁ hastatalāyatamēkaṁ pañcāṅgulāni pariṇāhēna puṁsāṁ ṣaḍaṅgulāni strīṇām|
dvicchidraṁ darśanārthamēkacchidraṁ karmaṇi|
tathā hi sukhēna darśanaṁ śastrakṣārāgnyanatikramaśca|
chidraṁ tu tryaṅgulāyatamaṅguṣṭhōdaravistāram|
yadaṅgulamavaśiṣṭaṁ tasyādhō'rdhāṅgulamupari tathārdhāṅgulōcchritōddr̥ttakarṇikam|
tr̥tīyaṁ tu tādr̥ṣamēva śamyākhyaṁ pārśvacchidrarahitaṁ pīḍanārtham|
bhagandarē tu chidrādūrdhvamōṣṭhamapanīya kurvīta|
tadvacca ghrāṇārśō'rbudayantraṁ nāḍyākāraṁ dvyaṅgulāyatamēkacchidraṁ pradēśinīparīṇāham||10||
View original
अर्शोयन्त्रं त्रिविधम्|
ताम्रायोहैमं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं हस्ततलायतमेकं पञ्चाङ्गुलानि परिणाहेन पुंसां षडङ्गुलानि स्त्रीणाम्|
द्विच्छिद्रं दर्शनार्थमेकच्छिद्रं कर्मणि|
तथा हि सुख़ेन दर्शनं शस्त्रक्षाराग्न्यनतिक्रमश्च|
छिद्रं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरविस्तारम्|
यदङ्गुलमवशिष्टं तस्याधोऽर्धाङ्गुलमुपरि तथार्धाङ्गुलोच्छ्रितोद्दृत्तकर्णिकम्|
तृतीयं तु तादृषमेव शम्याख़्यं पार्श्वच्छिद्ररहितं पीडनार्थम्|
भगन्दरे तु छिद्रादूर्ध्वमोष्ठमपनीय कुर्वीत|
तद्वच्च ग़्राणार्शोऽर्बुदयन्त्रं नाड्याकारं द्व्यङ्गुलायतमेकच्छिद्रं प्रदेशिनीपरीणाहम्||१०||
atśōyantraṁ triprakāramēkamēkapārśvacchidraṁ dvitīyamubhayapārśvacchidraṁ tr̥tīyaṁ chidrarahitamiti | sarvaṁ pariṇāhē pañcāṅgulamāyāmē caturaṅgulaṁ chidrasyōparyadhaśca śiṣṭē'rdhē ūrdhvē ardhāṅgulē karṇikādvayayuktaṁ bhagandarē arśōyantrasyōṣṭharahitatvam || 10 ||
Adhikarana a~ggulitrANakamupayogashca (11) · Śloka 11
tathāṅgulītrāṇakamaṅgulīpravēśitaṁ kiñcitsthūlavr̥ttauṣṭhamūrdhvādhaśchidraṁ gōstanākr̥ti caturaṅgulandāntaṁ śārṅgaṁ vārkṣaṁ vā|
tadr̥ḍhēna sūtrēṇa maṇibandhapratibaddhamāsyavisrāvaṇē yōjyam|11|
View original
तथाङ्गुलीत्राणकमङ्गुलीप्रवेशितं किञ्चित्स्थूलवृत्तौष्ठमूर्ध्वाधश्छिद्रं गोस्तनाकृति चतुरङ्गुलन्दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा|
तदृढेन सूत्रेण मणिबन्धप्रतिबद्धमास्यविस्रावणे योज्यम्|११|
aṅgulītrāṇakamaṅgulyāṁ praviṣṭamaṅgulīmukhaṁ nāvr̥ṇōtītyubhayacchidram || 11 ||
Adhikarana yonivraNadarshanayantram (11) · Śloka 11
yōnivraṇadarśanē yantraṁ ṣōḍaśāṅgulam|
madhyē suṣiraṁ caturbhittaṁ catuśśalākaṁ sañcāriṇyā mudrayōrdhvaṁ nibaddhamutpalamukulavaktraṁ mūlē śalākākramaṇādurdhvavikāsi ca||11||
View original
योनिव्रणदर्शने यन्त्रं षोडशाङ्गुलम्|
मध्ये सुषिरं चतुर्भित्तं चतुश्शलाकं सञ्चारिण्या मुद्रयोर्ध्वं निबद्धमुत्पलमुकुलवक्त्रं मूले शलाकाक्रमणादुर्ध्वविकासि च||११||
Adhikarana nADIvraNaprakShAlanABya~jjanayantre (12) · Śloka 12
nāḍīvraṇaprakṣālanābhyañjanayantrē ṣaḍaṅgulē bastiyantrākārē mukhatō'karṇikē mūlamukhayōraṅguṣṭhakalāyapravēśastrōtasī|12|
View original
नाडीव्रणप्रक्षालनाभ्यञ्जनयन्त्रे षडङ्गुले बस्तियन्त्राकारे मुख़तोऽकर्णिके मूलमुख़योरङ्गुष्ठकलायप्रवेशस्त्रोतसी|१२|
Adhikarana dakodare nADIyantravisheShaH (12) · Śloka 12
dakōdarē nāḍīmubhayatōdvārāṁ picchanāḍīm va yuñjyāt|12|
View original
दकोदरे नाडीमुभयतोद्वारां पिच्छनाडीम् व युञ्ज्यात्|१२|
Adhikarana snehabastyAdiShu yathAsvaM yantroprayogaH (12) · Śloka 12
snēhabastyuttarabastipradhamanadhūmamūtravr̥ddhiniruddhamaṇiprabhr̥tiṣu yathāsvamēva yantrāṇyuktāni||12||
View original
स्नेहबस्त्युत्तरबस्तिप्रधमनधूममूत्रवृद्धिनिरुद्धमणिप्रभृतिषु यथास्वमेव यन्त्राण्युक्तानि||१२||
caturbhittaṁ catuśśakalaṁ śakalānāṁ mūlē mudrā tasyāḥ kōṇēṣu catasraśśalākāḥ mūlē cāntarvakrāḥ kārayēt | yathā mukulōtpalamukhaṁ yantraṁ bhavati | picchaṁ pakṣiṇāṁ paścimā pakṣasaṁhatiḥ | niruddhamaṇirguhyarōgēśu vakṣyatē || 12 ||
Adhikarana shRu~ggayantramupayogas (13) · Śloka 13
śr̥ṅgantu hrasvamadhyadīrghamaṣṭādaśadvādaśāṅgulāyataṁ tryaṅgulapravēśamukamagrē sarṣapōpamacchidraṁ tanucarmanaddhaṁ cūcukākāraṁ mukhañca|
tadvātaviṣaraktāmbuduṣṭastanyacūṣaṇārtha|13|
View original
शृङ्गन्तु ह्रस्वमध्यदीर्घमष्टादशद्वादशाङ्गुलायतं त्र्यङ्गुलप्रवेशमुकमग्रे सर्षपोपमच्छिद्रं तनुचर्मनद्धं चूचुकाकारं मुखञ्च|
तद्वातविषरक्ताम्बुदुष्टस्तन्यचूषणार्थ|१३|
Adhikarana alAbuyantramupayogashca (13) · Śloka 13
ślēṣmaraktācūṣaṇārthastvalābuḥ|
sa dvādaśāṅguladīrghō'ṣṭādaśāṅgulapariṇāhastricaturaṅgulavr̥ttasamucchritamukhaḥ parivēṣṭitadīptakuśabalvajapicugarbhaśca prayōjyaḥ|13|
View original
श्लेष्मरक्ताचूषणार्थस्त्वलाबुः|
स द्वादशाङ्गुलदीर्ग़ोऽष्टादशाङ्गुलपरिणाहस्त्रिचतुरङ्गुलवृत्तसमुच्छ्रितमुख़ः परिवेष्टितदीप्तकुशबल्वजपिचुगर्भश्च प्रयोज्यः|१३|
Adhikarana ghaTIyantramupayogashca (13) · Śloka 13
tadvadēva ca mānakarmābhyāṁ ghaṭī|
sā tu gulmōnnamanavilayanārthaṁ ca||13||
View original
तद्वदेव च मानकर्माभ्यां ग़टी|
सा तु गुल्मोन्नमनविलयनार्थं च||१३||
carmanaddhaṁ cūcukākāraṁ cāgrē | cūcukaṁ stanāgraṁ striyāḥ | pradīptāni kuśādīni garbhē yasya tattathōktam || 13 ||
Adhikarana shalAkAyantrANyeShaNAdiShu (14) · Śloka 14
śalākāyantrāṇyapi nānākr̥tīni nānārthāni yathāyōgaṁ dairghyapariṇāhāni ca bhavanti|
tēṣāmēṣaṇakarmaṇī dvē gaṇḍūpadamukhē|
srōtōgataśalyāharaṇārthē'ṣṭāṅgulanavāṅgulē dvē masūradalamukhē|
ṣaṭ śaṅkavaḥ|
tēṣāṁ vyahanakriyau dvādaśaśōḍaśāṅgulau dvāvahiphaṇāmukhau|
tathā cālanārthē daśadvādaśāṅgulau śarapuṅkhamukhau|
āharaṇārthē baḍiśamukhau|
tathā garbhaśaṅkaḥ śaṅkutulyō'ṣṭādaśāṅgulaḥ praṇatāgrō mūḍhagarbhāharaṇē|
tathā sarpaphaṇāvadēvāgrāvakraṁ tadākhyamaśmaryāharaṇārtham|
tathā dantanirghātanaṁ caturaṅgulaṁ śarapuṅkhamukhaṁ sthūlavr̥ttaprāntam||14||
View original
शलाकायन्त्राण्यपि नानाकृतीनि नानार्थानि यथायोगं दैर्ग़्यपरिणाहानि च भवन्ति|
तेषामेषणकर्मणी द्वे गण्डूपदमुख़े|
स्रोतोगतशल्याहरणार्थेऽष्टाङ्गुलनवाङ्गुले द्वे मसूरदलमुख़े|
षट् शङ्कवः|
तेषां व्यहनक्रियौ द्वादशशोडशाङ्गुलौ द्वावहिफणामुख़ौ|
तथा चालनार्थे दशद्वादशाङ्गुलौ शरपुङ्ख़मुख़ौ|
आहरणार्थे बडिशमुख़ौ|
तथा गर्भशङ्कः शङ्कुतुल्योऽष्टादशाङ्गुलः प्रणताग्रो मूढगर्भाहरणे|
तथा सर्पफणावदेवाग्रावक्रं तदाख़्यमश्मर्याहरणार्थम्|
तथा दन्तनिर्ग़ातनं चतुरङ्गुलं शरपुङ्ख़मुख़ं स्थूलवृत्तप्रान्तम्||१४||
ēṣaṇaṁ mārgaparyēṣaṇaṁ karma yayōḥ śalākāyantrayōstē tathōktē | vyūhanaṁ viparītasthānāṁ māṁsādīnāṁ samyagracanam | cālanāya śarapuṅkhamukhau āharaṇāya vaḍiśamukhau || 14 ||
Adhikarana kArpAsoShNIShashalAkAdi pramArjanAdiShu (15) · Śloka 15
ṣaṭ kārpāsakr̥tōṣṇīṣāṇi vividhavraṇaklēdakṣārapramārjanakriyāsu|
tēṣāmapi dūrāsannaghrāṇavraṇōpayōgīni ṣaṭ saptāṅgulē dvē|
pāyau daśadvādaśāṅgulē karṇaśōdhanaṁ sruvamukhamaśvatthapatrāgram|
tathā kṣārāgnikarmārthē jāmbavōṣṭhāni dvādaśāṣṭāṅgulāni kramādvyaṅgulāṅgulārddhāṅgulaphalāni||15||
View original
षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि विविधव्रणक्लेदक्षारप्रमार्जनक्रियासु|
तेषामपि दूरासन्नग़्राणव्रणोपयोगीनि षट् सप्ताङ्गुले द्वे|
पायौ दशद्वादशाङ्गुले कर्णशोधनं स्रुवमुख़मश्वत्थपत्राग्रम्|
तथा क्षाराग्निकर्मार्थे जाम्बवोष्ठानि द्वादशाष्टाङ्गुलानि क्रमाद्व्यङ्गुलाङ्गुलार्द्धाङ्गुलफलानि||१५||
dūrē ghrāṇavraṇē saptāṅgulaḥ | āsannē ghrāṇavraṇē ṣaḍaṅgulaḥ ||15||
Adhikarana sthUlashalAkAdi AntravRuddhyAdiShu (16) · Śloka 16
śālākāśca sthūlasūkṣmadīrghahrsvamadhyāḥ|
āntravr̥ddhau tvardhēnduvakrā madhyōrdhvanirgataśalākāḥ dahanē nāsārśō'rbudayōḥ kōlāsthidalamātramukhā vēllitauṣṭhā|
kṣāraviṣauṣadhaprāṇidhānāya ca darvyastisrō'ṣṭāṅgulā darvyākārāḥ kaniṣṭhikānāmikāmadhyamāṅgulinakhaparimāṇanimnamukhāstathāñjalisaṁsthānāḥ|
uttarabastyañjanādiṣu yathāyathamēvōpadiṣṭāni||16||
View original
शालाकाश्च स्थूलसूक्ष्मदीर्ग़ह्र्स्वमध्याः|
आन्त्रवृद्धौ त्वर्धेन्दुवक्रा मध्योर्ध्वनिर्गतशलाकाः दहने नासार्शोऽर्बुदयोः कोलास्थिदलमात्रमुख़ा वेल्लितौष्ठा|
क्षारविषौषधप्राणिधानाय च दर्व्यस्तिस्रोऽष्टाङ्गुला दर्व्याकाराः कनिष्ठिकानामिकामध्यमाङ्गुलिनख़परिमाणनिम्नमुख़ास्तथाञ्जलिसंस्थानाः|
उत्तरबस्त्यञ्जनादिषु यथायथमेवोपदिष्टानि||१६||
induvakrāyāṁ vakrādanyasmin pārśvē daṇḍō vidhēyaḥ | vēllantau calāvōṣṭhau yasyāḥ sā tathōkta || 16 ||
Adhikarana anuyantrANi (17) · Śloka 17
anuyantrāṇyayaskāntarajjucarmāntravastrāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvādantamukaśākā-nakhabālāśvakālapākaharṣabhayāni|
ētāni dēhē sarvasmin dēhasyāvayavē'pi vā|
sandhau kōṣṭhadhamanyāṁ ca yathāyōgaṁ prayōjayēt||17||
View original
अनुयन्त्राण्ययस्कान्तरज्जुचर्मान्त्रवस्त्राश्ममुद्गरपाणिपादतलाङ्गुलिजिह्वादन्तमुकशाका-नख़बालाश्वकालपाकहर्षभयानि|
एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवेऽपि वा|
सन्धौ कोष्ठधमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत्||१७||
ayaskāntādīnyanuyantrāṇi yathāyōgaṁ dēhē yōjayēditi sambandhaḥ ||17||
Adhikarana yantrakarmANi (18) · Śloka 18
yantrakarmāṇi tu nirghātanapūraṇabandhanavyahanaparivarttanacālanavivaraṇapīḍanamārgaśōdhanavikarṣaṇāharaṇavyathanōnnamanavinamanabhañjanōnmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjukaraṇaprakṣālanapradhamanāñjanapramārjanāni bāhulyēna caturviṁśatirbhavanti||18||
View original
यन्त्रकर्माणि तु निर्ग़ातनपूरणबन्धनव्यहनपरिवर्त्तनचालनविवरणपीडनमार्गशोधनविकर्षणाहरणव्यथनोन्नमनविनमनभञ्जनोन्मथनाचूषणैषणदारणर्जुकरणप्रक्षालनप्रधमनाञ्जनप्रमार्जनानि बाहुल्येन चतुर्विंशतिर्भवन्ति||१८||
yantrāṇāṁ yathāsambhavaṁ nirghātanādīni karmāṇi vidadhyāt | anyamukhasya svamūlasammukhīkaraṇaṁ parivarttanam | vivaraṇaṁ prakāśanam | vikarṣaṇamanyamārganayanam || 18 ||
Adhikarana ka~gkamuKayantrasya shreShThatA (19) · Śloka 19
nivarttatē sādhvavagāhatē ca grāhyaṁ gr̥hītvōddharatē ca yasmāt|
yantrēṣvataḥ kaṅkamukhaṁ pradhānaṁ sthānēṣu sarvēṣvadhikāri yacca||19||
View original
निवर्त्तते साध्ववगाहते च ग्राह्यं गृहीत्वोद्धरते च यस्मात्|
यन्त्रेष्वतः कङ्कमुख़ं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधिकारि यच्च||१९||
sarvayantrēṣu madhyē kaṅkamukhaṁ pradhānaṁ kuta ityāha-vivarttata ityādi | avagāhatē sādhu praviśati | grāhyaṁ śalyaṁ gr̥hṇāti | yadyasmāt sarvēṣvapi sthānēṣu vikāraṁ na darśayatyataḥ kaṅkamukhaṁ pradhānam || 19 ||
Adhikarana shastrANi ShaDviMshatiH (20) · Śloka 20
śastrāṇi tu ṣaḍviṁśatirbhavanti|
tadyathā dantalēkhanamaṇḍalāgravr̥ddhipatrōtpalapatrādhyardhadhāramudrikākarttarīsarpavaktrakarapatrakuśāpatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcakuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvētasapatrārākarṇavyadhanasūcīsūcīkūrcakharjaṣiṇībaḍiśanakhaśastrāṇi cēti|
prāyaśca tāni ṣaḍaṅgulāni sudhmatāvartitāyōghaṭitānyutpalapatranīlāni sugrahāṇi surūpāṇi sudhārāṇi susamāhitamukhāgrāṇyakarālāni pratyēkaṁ ca prāyō dvitrāṇi svapramāṇārdhacaturthabhāgaphalāni|
tāni vyādhidēśavaśāt prayuñjīta|
tēṣāṁ nāmabhirēvākr̥tayaḥ prāyēṇa yantravadvyākhyātāḥ||20||
View original
शस्त्राणि तु षड्विंशतिर्भवन्ति|
तद्यथा दन्तलेख़नमण्डलाग्रवृद्धिपत्रोत्पलपत्राध्यर्धधारमुद्रिकाकर्त्तरीसर्पवक्त्रकरपत्रकुशापत्राटीमुख़ान्तर्मुख़शरारीमुख़त्रिकूर्चकुठारिकाव्रीहिमुख़शलाकावेतसपत्राराकर्णव्यधनसूचीसूचीकूर्चख़र्जषिणीबडिशनख़शस्त्राणि चेति|
प्रायश्च तानि षडङ्गुलानि सुध्मतावर्तितायोग़टितान्युत्पलपत्रनीलानि सुग्रहाणि सुरूपाणि सुधाराणि सुसमाहितमुख़ाग्राण्यकरालानि प्रत्येकं च प्रायो द्वित्राणि स्वप्रमाणार्धचतुर्थभागफलानि|
तानि व्याधिदेशवशात् प्रयुञ्जीत|
तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण यन्त्रवद्व्याख़्याताः||२०||
dantalēkhanāni ṣaḍviṁśatiḥ śastrāṇi bhavanti | āvartitaṁ piṇḍīkr̥tya pakvamayaḥ | svapramāṇādardhacaturthaphalāni sārdhatribhāgānītyarthaḥ | vyādhivaśāddēśavaśācca prayuñjīta dēhadēśō bāhvādiḥ ||20||
Adhikarana shastrmaNAmupayogasthAnam (21) · Śloka 21
tatra tryamādyaṁ lēkhanē|
vr̥ddhipatrādīni trīṇi pāṭanē|
catvāri bhēdanē|
maṇḍalāgrādīnyaṣṭau chēdanē|
kuśapatrādīni pañca pracchānē|
kuṭhārikādīni ṣaṭ vyadhanē|
tēṣāmārāvrīhimukhē bhēdanē chēdanē ca|
sūcyaḥ sīvanē|
sūcīkūrcaḥ kuṭṭanē|
khajō mathanē|
ēṣiṇyēṣaṇē bhēdanē ca|
baḍiśō grahaṇē|
nakhaśastramuddharaṇē|
chēdyabhēdyalēkhyapracchānēṣu ca|
iti dvādaśavidhē śastrakarmaṇyupayōgaḥ||21||
View original
तत्र त्र्यमाद्यं लेख़ने|
वृद्धिपत्रादीनि त्रीणि पाटने|
चत्वारि भेदने|
मण्डलाग्रादीन्यष्टौ छेदने|
कुशपत्रादीनि पञ्च प्रच्छाने|
कुठारिकादीनि षट् व्यधने|
तेषामाराव्रीहिमुख़े भेदने छेदने च|
सूच्यः सीवने|
सूचीकूर्चः कुट्टने|
ख़जो मथने|
एषिण्येषणे भेदने च|
बडिशो ग्रहणे|
नख़शस्त्रमुद्धरणे|
छेद्यभेद्यलेख़्यप्रच्छानेषु च|
इति द्वादशविधे शस्त्रकर्मण्युपयोगः||२१||
tatrādyaṁ trayaṁ dantalēkhanamaṇḍalāgravr̥ddhipatrāṇi lēkhanē | lēkhanaṁ lēkhābhirvilikhanam | vr̥ddhipatrōtpalapatrādhyardhadhārāṇi pāṭanē | vr̥ddhipatrōtpalapatrādhyardhadhārāmudrikākhyāni catvāri bhēdanē | maṇḍalāgravr̥ddhipatrōtpalapatrādhyardhadhāramudrikākartarīsarpavaktrakarapatrāṇyaṣṭau chēdanē | kuśapatrāṭīmukhāntarmukhaśarārīmukhatrikūrcāni pañca pracchānē | kuṭhārikāvrīhimukhaśalākāvētasapatrārākarṇavyadhanasūcyaḥ ṣaḍ vyadhanē tāḍana ityarthaḥ | tēṣāmēva madhyād vrīhimukhākārasūcīnāṁ nirdhāraṇam | chēdyādiṣu nakhaśastramiti sambandhaḥ | iti sarvēṣāṁ śastrāṇāṁ dvādaśavidhē karmaṇyupayōgaḥ || 21 ||
Adhikarana dantaleKanashastramupayogashca (22) · Śloka 22
viśēṣatastu dantalēkhanaṁ suprabandhavaccaturasramēkadhāraṁ dantaśarkarālēkhanē||22||
View original
विशेषतस्तु दन्तलेख़नं सुप्रबन्धवच्चतुरस्रमेकधारं दन्तशर्करालेख़ने||२२||
caturasrasyaikasyāṁ diśi dhārāyandraprabandhākr̥tiḥ || 22 ||
Adhikarana maNDalAgrashastramupayogashca (23) · Śloka 23
maṇḍalāgraṁ, pradēśinyantarnakhavistr̥taphalaṁ tatlēkhanacchēdanayōrvartmarōgōtsannadantamāṁsadurniviṣṭavraṇagalaśuṇḍikādiṣu prayōjyam||23||
View original
मण्डलाग्रं, प्रदेशिन्यन्तर्नख़विस्तृतफलं तत्लेख़नच्छेदनयोर्वर्त्मरोगोत्सन्नदन्तमांसदुर्निविष्टव्रणगलशुण्डिकादिषु प्रयोज्यम्||२३||
antarmukhaṁ māṁsanikaṭaṁ tadākr̥ti phalaṁ yasya tattathōktam | tallēkhanādiṣu prayōjyamiti sambandhaḥ || 23 ||
Adhikarana dvividhaM vRuddhipatramupayogashca (24) · Śloka 24
vr̥ddhipatraṁ kṣurākāraṁ tattūnnatē gambhīrē vā śvayathāvr̥jusūcyagramiṣṭam|
viparītē tu pr̥ṣṭhatō'vanatadhāram||24||
View original
वृद्धिपत्रं क्षुराकारं तत्तून्नते गम्भीरे वा श्वयथावृजुसूच्यग्रमिष्टम्|
विपरीते तु पृष्ठतोऽवनतधारम्||२४||
vr̥ddhipatramunnatē vā gambhīrē vā śōphē agrē spaṣṭaṁ sūkṣmaṁ ca | viparītē ūrdhvavaktram || 24 ||
Adhikarana a~ggulishastrakamupayogashca (25) · Śloka 25
aṅguliśastrakaṁ mudrikānirgatamukhaṁ vr̥ddhipatramaṇḍalāgrādhyardhadhārānyatamatulyārdhāṅgulāyatadhāraṁ pradēśinīprathamaparvapramāṇarpaṇavr̥ttamudrikaṁ dr̥ḍhasūtrapratibandhaṁ kaṇṭharōgēṣu prayujyatē||25||
View original
अङ्गुलिशस्त्रकं मुद्रिकानिर्गतमुख़ं वृद्धिपत्रमण्डलाग्राध्यर्धधारान्यतमतुल्यार्धाङ्गुलायतधारं प्रदेशिनीप्रथमपर्वप्रमाणर्पणवृत्तमुद्रिकं दृढसूत्रप्रतिबन्धं कण्ठरोगेषु प्रयुज्यते||२५||
aṅguliśastrasyārdhāṅgulā dhārā ākr̥tyā vr̥ddhipatrādyanyatamasadr̥śaphālādūrdhvaṁ tatra mudrikā kāryā tāṁ cāṅgulyāṁ pravēśya kāryaṁ kriyatē || 25 ||
Adhikarana kartarishastramupayogashca (26) · Śloka 26
kartarī tribhāgapāśā vraṇasnāyukēśasūtracchēdanārthā|26|
View original
कर्तरी त्रिभागपाशा व्रणस्नायुकेशसूत्रच्छेदनार्था|२६|
Adhikarana sarpavaktrashastramupayogashca (26) · Śloka 26
sarpavaktraṁ vakramardhāṅgulaphalaṁ ghrāṇakarṇārśō'rbudacchēdanārtham|26|
View original
सर्पवक्त्रं वक्रमर्धाङ्गुलफलं ग़्राणकर्णार्शोऽर्बुदच्छेदनार्थम्|२६|
Adhikarana karapatrashastramupayogashca (26) · Śloka 26
karapatraśastraṁ daśāṅgulaṁ dvyaṅgulavistāraṁ sūkṣmadantaṁ kharadhāraṁ sutsarunibaddhamasthicchēdanārtham|26|
View original
करपत्रशस्त्रं दशाङ्गुलं द्व्यङ्गुलविस्तारं सूक्ष्मदन्तं ख़रधारं सुत्सरुनिबद्धमस्थिच्छेदनार्थम्|२६|
Adhikarana kushapatrATImuKe shastre ,antarmuKashastram (26) · Śloka 26
kuśapatrāṭīmukhē dvyaṅgulaphalē|
antarmukhamardhacandrākāramadhyardhāṅgulaphalam||26||
View original
कुशपत्राटीमुख़े द्व्यङ्गुलफले|
अन्तर्मुख़मर्धचन्द्राकारमध्यर्धाङ्गुलफलम्||२६||
kartaryāstr̥̄tīyabhāgē pāśō grahaṇasthānaṁ kāryam | sā ca prasiddhā ||26||
Adhikarana kuThArikAshastramupayogashca (27) · Śloka 27
kuṭhārikā pr̥thudaṇḍā gōdantākārā ardhāṅgulaphalāsthyāśritasirāvyadhārthā|27|
View original
कुठारिका पृथुदण्डा गोदन्ताकारा अर्धाङ्गुलफलास्थ्याश्रितसिराव्यधार्था|२७|
Adhikarana vrIhimuKashastramupayogashca (27) · Śloka 27
vrīhimukhamadhyardhāṅgulaphalaṁ māṁsalapradēśasirāvyadhārthaṁ vardhmōdaragulmavidradhyādivyadhanabhēdanārthaṁ ca|27|
View original
व्रीहिमुख़मध्यर्धाङ्गुलफलं मांसलप्रदेशसिराव्यधार्थं वर्ध्मोदरगुल्मविद्रध्यादिव्यधनभेदनार्थं च|२७|
Adhikarana li~gganAshavyadhArthaM shalAkA (27) · Śloka 27
śalākōbhayatōmukhī kurabakamukulāgrā tāmramayī liṅganāśavyadhanārthā||27||
View original
शलाकोभयतोमुख़ी कुरबकमुकुलाग्रा ताम्रमयी लिङ्गनाशव्यधनार्था||२७||
kuṭhārikā kuṭhārākārā gōdantaphalā kurabakasya mukulamānanē tryasraṁ bhavati || 27 ||
Adhikarana ArAshastramupayogashca (28) · Śloka 28
ārā caturasrārdhāṅgulavr̥ttamukhā tāvatpravēśā bahalakarṇapālīvyadhārthā pakvāmaśōphasandēhabhēdanārthā ca|28|
View original
आरा चतुरस्रार्धाङ्गुलवृत्तमुख़ा तावत्प्रवेशा बहलकर्णपालीव्यधार्था पक्वामशोफसन्देहभेदनार्था च|२८|
Adhikarana karNavyadhanashastram (28) · Śloka 28
karṇavyadhanaṁ tryaṅgulāyatamaṅgulasuṣiraṁ ghanaṁ vā yūthikāmukulāgram||28||
View original
कर्णव्यधनं त्र्यङ्गुलायतमङ्गुलसुषिरं ग़नं वा यूथिकामुकुलाग्रम्||२८||
ārā dairghyāccaturaṅgulā mukhē ardhāṅgulāvr̥ttā ca śōphasya pakvatvasandēhē bhēdanārthā | karṇavyadhanaṁ suṣirabhāgē bhēryākr̥tiḥ ||28||
Adhikarana sUcIshastram (29) · Śloka 29
sūcyastisrō vr̥ttā nigūḍhadr̥ḍhapāśāḥ|
tatra māṁsalēṣvavakāśēṣu tryaṅgulā tryasrā|
sandhyasthivraṇēṣvalpamāṁsēṣu ca dvyaṅgulā vr̥ttā|
pakvāmāśayayōrmarmasu ca sārdhadvyaṅgulā dhanurvakrā vrīhimukhā ca||29||
View original
सूच्यस्तिस्रो वृत्ता निगूढदृढपाशाः|
तत्र मांसलेष्ववकाशेषु त्र्यङ्गुला त्र्यस्रा|
सन्ध्यस्थिव्रणेष्वल्पमांसेषु च द्व्यङ्गुला वृत्ता|
पक्वामाशययोर्मर्मसु च सार्धद्व्यङ्गुला धनुर्वक्रा व्रीहिमुख़ा च||२९||
nigūḍhaḥ pāśō yasya pāśasya pārśvayōrmagnaṁ sūtraṁ na dr̥śyatē | dhanurvakrābhyadhikaṁ na praviśati praviśatyēva dvitīyēna vraṇōṣṭhēnāgacchati || 29 ||
Adhikarana sUcIkUrcashastramupayogashca (30) · Śloka 30
sūcīkūrcō vr̥ttaikamūlō'grē sunibaddhasaptāṣṭasūcikaḥ kuṣṭhaśvitravyaṅgēluptasuptādiṣu|30|
View original
सूचीकूर्चो वृत्तैकमूलोऽग्रे सुनिबद्धसप्ताष्टसूचिकः कुष्ठश्वित्रव्यङ्गेलुप्तसुप्तादिषु|३०|
Adhikarana Kajashastramupayogashca (30) · Śloka 30
khajastvardhāṅgulāyatāṣṭakaṇṭakamukhastāmrō lauhō vā nāsābhyantaragataḥ śōṇitamōkṣaṇārthaḥ|30|
View original
ख़जस्त्वर्धाङ्गुलायताष्टकण्टकमुख़स्ताम्रो लौहो वा नासाभ्यन्तरगतः शोणितमोक्षणार्थः|३०|
Adhikarana dvividhameShaNIshastramupayogashca (30) · Śloka 30
ēṣaṇyā dvē suślakṣṇasparśē tayōrēkāṣṭāṅgulā gatikōthaśalyasrāvavatsu vraṇēṣu suṣirānvēṣaṇē|
anyā sūcī saṁsthānā kṣārāktasūtrapratibaddhā nāḍīnāṁ bhagandaragatīnāṁ ca bhēdanē|30|
View original
एषण्या द्वे सुश्लक्ष्णस्पर्शे तयोरेकाष्टाङ्गुला गतिकोथशल्यस्राववत्सु व्रणेषु सुषिरान्वेषणे|
अन्या सूची संस्थाना क्षाराक्तसूत्रप्रतिबद्धा नाडीनां भगन्दरगतीनां च भेदने|३०|
Adhikarana baDishashastramupayogashca (30) · Śloka 30
baḍiśō'tyavanatamukhaḥ sūcītīkṣṇāgrō grahaṇē galaśuṇḍikārmādēḥ|30|
View original
बडिशोऽत्यवनतमुख़ः सूचीतीक्ष्णाग्रो ग्रहणे गलशुण्डिकार्मादेः|३०|
Adhikarana naKashastramupayogashca (30) · Śloka 30
nakhaśastramaṣṭāṅgulamēkatō'śvakarṇamukhamanyatō vatsadantamukhaṁ sūkṣmaśalyōddhatau||30||
View original
नख़शस्त्रमष्टाङ्गुलमेकतोऽश्वकर्णमुख़मन्यतो वत्सदन्तमुख़ं सूक्ष्मशल्योद्धतौ||३०||
sūcīkūrcaḥ kuṣṭhādiṣu yōjyaḥ | subōdhamanyat || 30 ||
Adhikarana anushastrANi (31) · Śloka 31
anuśastraṇi tu jalaukaḥ kṣārāgnisūryakāntakācasphaṭikakuruvindanakhaśākaśēphālikādikharapatrasamudraphēnaśuṣkagōmayādīni|31|
View original
अनुशस्त्रणि तु जलौकः क्षाराग्निसूर्यकान्तकाचस्फटिककुरुविन्दनख़शाकशेफालिकादिख़रपत्रसमुद्रफेनशुष्कगोमयादीनि|३१|
Adhikarana svabuddhyA yantrashastrakalpanam (31) · Śloka 31
svabuddhyā ca vikalpya vividhāni yantraśastrāṇi tatkarmāṇi cōpakalpayēt|31|
View original
स्वबुद्ध्या च विकल्प्य विविधानि यन्त्रशस्त्राणि तत्कर्माणि चोपकल्पयेत्|३१|
Adhikarana hastasya yantrashastreShu prAdhAnyam (31) · Śloka 31
hasta ēva cātra pradhānatamamastadadhīnatvādyantraśastrāṇām||31||
View original
हस्त एव चात्र प्रधानतममस्तदधीनत्वाद्यन्त्रशस्त्राणाम्||३१||
aśastrāṇyēva śastrakāryaṁ kurvantītyanuśastrāṇi || 31 ||
Adhikarana yantrashastradoShAH apavAdashca (32) · Śloka 32
tatra dīrghahrasvasthūlatanuvakraviṣamagrāhyagrāhiśithilatā ityaṣṭau yantradōṣāḥ|
atrādyāḥ pañca kuṇṭhakhaṇḍakharadhārāścētyaṣṭāvēva śastradōṣāḥ|
anyatra karapatrāt||32||
View original
तत्र दीर्ग़ह्रस्वस्थूलतनुवक्रविषमग्राह्यग्राहिशिथिलता इत्यष्टौ यन्त्रदोषाः|
अत्राद्याः पञ्च कुण्ठख़ण्डख़रधाराश्चेत्यष्टावेव शस्त्रदोषाः|
अन्यत्र करपत्रात्||३२||
dīrghādayō'ṣṭau yantradōṣāḥ | ēkatō gr̥hṇātyanyata nēti viṣamagrāhī grāhyaṁ na gr̥hṇātyēvētyagrāhi | śithilatā śithilagrahaṇam | atrādyāḥ pañca dīrghahrasvasthūlatanuvakrāḥ kuṇṭhatādayastraya ityaṣṭau śastradōṣāḥ | karapatrasya hi khaṇḍatvaṁ ca kharadhāratvaṁ svabhāvaḥ ||32||
Adhikarana shastrakarmavisheSheNa pAyanAvisheShaH (33) · Śloka 33
tatra kṣārēṇa pāyitaṁ śastraṁ śaraśalyāsthicchēdanēṣu udakēna māṁsacchēdanēśu|
tailēna pāṭanabhēdanēṣu sirāvyadhasnāyucchēdanēṣu ca prayuñjīta||33||
View original
तत्र क्षारेण पायितं शस्त्रं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु उदकेन मांसच्छेदनेशु|
तैलेन पाटनभेदनेषु सिराव्यधस्नायुच्छेदनेषु च प्रयुञ्जीत||३३||
pāyayitamiti dravēṇa taikṣṇyakaraṇē śilpināṁ bhāṣā | śēṣaṁ subōdham || 33 ||
Adhikarana dhArApramANam (34) · Śloka 34
dhārā punaḥ chēdanānāṁ māsūrī lēkhanānāmardhamāsūrī|
vyadhanānāṁ visrāvaṇānāṁ ca kaiśikī||34||
View original
धारा पुनः छेदनानां मासूरी लेख़नानामर्धमासूरी|
व्यधनानां विस्रावणानां च कैशिकी||३४||
dhārā punarmāsūryā sūryaparyantākārāḥ | ardhamāsūrikā pāṭitamasūrikādaladhārāsadr̥śā | kaiśikī bālākr̥tiḥ || 34 ||
Adhikarana vividhaShashastragrahaNaprakAraH (35) · Śloka 35
tēṣāṁ chēdanabhēdanalēkhanānāṁ vr̥ntasādhāraṇē bhāgē pradēśinīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ susamāhitō gr̥hṇīyāt|
vr̥ntāgrē visrāvaṇāni pradēśinyaṅguṣṭhāṅgulībhyām|
hastatalapracchāditavr̥ntāgraṁ vrīhimukhaṁ mukhē|
mūlēṣvāharaṇārthāni|
pāśasyōpari madhyē laghusandēśaṁ kartarīṁ ca|
śēṣāṇyapi yathāyōgaṁ kriyāsaukaryēṇa||35||
View original
तेषां छेदनभेदनलेख़नानां वृन्तसाधारणे भागे प्रदेशिनीमध्यमाङ्गुष्ठैः सुसमाहितो गृह्णीयात्|
वृन्ताग्रे विस्रावणानि प्रदेशिन्यङ्गुष्ठाङ्गुलीभ्याम्|
हस्ततलप्रच्छादितवृन्ताग्रं व्रीहिमुख़ं मुख़े|
मूलेष्वाहरणार्थानि|
पाशस्योपरि मध्ये लग़ुसन्देशं कर्तरीं च|
शेषाण्यपि यथायोगं क्रियासौकर्येण||३५||
tēṣāmityādinā karmakālē bhiṣakkaragrahaṇē sannivēśaḥ | vr̥ntasādhāraṇaṁ mukhavāraṅgasandhiḥ | pradēśinī tarjanī | visrāvaṇāni vr̥ntāgrē mūlaprāntē nātimūla iti yāvat | hastatalēna pracchādita vr̥ntāgraṁ tattathōktam | vr̥ntamūlaṁ tasyāgraṁ madhyanikaṭam || 35 ||
Adhikarana nishAtanI , dhArAsaMsthApanam (36) · Śloka 36
niśātanī tu tēṣāṁ suślakṣṇā śilā māṣamudgaprabhā|
dhārāsaṁsthāpanaṁ ca śālmalīphalakam||36||
View original
निशातनी तु तेषां सुश्लक्ष्णा शिला माषमुद्गप्रभा|
धारासंस्थापनं च शाल्मलीफलकम्||३६||
niśātanī taikṣṇyāya gharṣaṇaśilā | dhārāsaṁsthāpanaṁ yēna dhārā spaṣṭamr̥dvīva kriyatē || 36 ||
Adhikarana vaidyasya yogyAkaraNAvashyakatA (37) · Śloka 37
na cādhigataśāstrō'pyakr̥tayōgyaḥ subahuśō vāpyadr̥ṣṭakarmā śastrakarmaṇi pravarttēta|
sirāsnāyumarmādivyāptatvāddēhasya|
tasmāt sarōmacarmapuṣpaphalālābutrapusōdakapaṅkapūrṇadr̥tibastivardhmamāṁsapēśikōtpalanālādiṣu kuryāt|
tathā ghaṭapārśvasrōtasyambhōbhiḥ pūrṇēna nētrēṇa bastipīḍanayōgyāṁ mr̥dumāṁsakhaṇḍēṣvagnikṣārāvacaraṇayōgyām|
pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgēṣu bandhanayōgyām||37||
View original
न चाधिगतशास्त्रोऽप्यकृतयोग्यः सुबहुशो वाप्यदृष्टकर्मा शस्त्रकर्मणि प्रवर्त्तेत|
सिरास्नायुमर्मादिव्याप्तत्वाद्देहस्य|
तस्मात् सरोमचर्मपुष्पफलालाबुत्रपुसोदकपङ्कपूर्णदृतिबस्तिवर्ध्ममांसपेशिकोत्पलनालादिषु कुर्यात्|
तथा ग़टपार्श्वस्रोतस्यम्भोभिः पूर्णेन नेत्रेण बस्तिपीडनयोग्यां मृदुमांसख़ण्डेष्वग्निक्षारावचरणयोग्याम्|
पुस्तमयपुरुषाङ्गप्रत्यङ्गेषु बन्धनयोग्याम्||३७||
na cādhigataśāstrō'pyakr̥tayōgyaḥ karmaṇi pravartētēti sambandhaḥ | na kr̥tā yōgyā karmaśiśikṣābhyāsō yēnāsāvakr̥tayōgyaḥ | tasmāt sarōmacarmādīnāmāharaṇādiyōgyāṁ kuryāditi sambandhaḥ | tatra sarōmē carmaṇi gharṣaṇayōgyām | puṣpaphalē bhēdanayōgyām | alābutrapusayōḥ pāṭanayōgyām | bhēdanāharaṇayōgyaṁ ca | udakapūrṇadr̥tau srāvaṇayōgyām | paṅkapūrṇadr̥tau sīvanādiyōgyāṁ ca | dr̥tirbhastrā | bastirmūtrādhāraḥ | tatra sīvanādi | vardhmē āharaṇaṁ kr̥ntanaṁ ca | māṁsapēśyāṁ sīvanaṁ takṣaṇaṁ ca | utpalanālādiṣvēṣaṇādīni yathārhārthaḥ subōdham || 37 ||
Adhikarana vaidyaH mRutashIrasyA~ggapratya~ggAnAM pratyakShadarshanaM kuryAt (38) · Śloka 38
api ca-yuktakārī bhiṣagbubhūṣuḥ puruṣaṁ sampurṇagātramaviṣahatamadīrghavyādhipīḍitaṁ niṣkr̥ṣṭadr̥ṣṭāntramāvahantyāmāpagāyāṁ muñjabalbajavēṣṭitaṁ pañcarasthamaprakāśē dēśē kōthayēt|
taṁ samyakprakuthitaṁ cōddhr̥tyāyatadēhaṁ kr̥tvōśīravēṇukūrcādīnāmanyatamēna śanaiḥ śanairavaghr̥ṣya tvagādīn sarvānēva bāhyābhyantarānaṅgasirāsnāyvādīnavayavānācāryōpadarśitēnāgamēna cakṣuṣā ca lakṣayēt||38||
View original
अपि च-युक्तकारी भिषग्बुभूषुः पुरुषं सम्पुर्णगात्रमविषहतमदीर्ग़व्याधिपीडितं निष्कृष्टदृष्टान्त्रमावहन्त्यामापगायां मुञ्जबल्बजवेष्टितं पञ्चरस्थमप्रकाशे देशे कोथयेत्|
तं सम्यक्प्रकुथितं चोद्धृत्यायतदेहं कृत्वोशीरवेणुकूर्चादीनामन्यतमेन शनैः शनैरवग़ृष्य त्वगादीन् सर्वानेव बाह्याभ्यन्तरानङ्गसिरास्नाय्वादीनवयवानाचार्योपदर्शितेनागमेन चक्षुषा च लक्षयेत्||३८||
api cēti samuccayē | yuktakārī bhavitumiccurbhiṣagiva kuryāt | kimityāha-puruṣamityādi | sampūrṇagātraṁ mr̥taṁ puruṣaṁ jalē klēditaṁ prakṣālya tatra snāyvādīnācaryairupadarśitēnāgamēna cakṣuṣā cōpalakṣayēt ||38||
Adhikarana shAstradarshanaM pratyakShadarshana~jca j~jAnavardhanAya (39) · Śloka 39
iti śāstrēṇa yaddr̥ṣṭaṁ dr̥ṣṭaṁ pratyakṣataśca yat|
samāgataṁ tadubhayaṁ bhūyō jñānaṁ vivardhayēt||39||
View original
इति शास्त्रेण यद्दृष्टं दृष्टं प्रत्यक्षतश्च यत्|
समागतं तदुभयं भूयो ज्ञानं विवर्धयेत्||३९||
yataḥ śāstradr̥ṣṭaṁ pratyakṣadr̥ṣṭaṁ cōbhayaṁ samāgataṁ miśrībhūtaṁ bhūyō'tyarthaṁ jñānavr̥ddhiṁ karōti || 39 ||
Adhikarana shastrakoshaH (40-41) · Śloka 41
syānnavāṅgulavistāraḥ sughanō dvādaśāṅgulaḥ|
kṣaumapatrōrṇakauśēyadukūlamr̥ducarmajaḥ|
vinyastapāśaḥ susyūtaḥ sāntarōrṇāsthaśastrakaḥ|
śalākāpihitāsyaśca śastrakōśaḥ susañcayaḥ||40||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē yantravidhirnāma caturstriṁśō'dhyāyaḥ||41||
View original
स्यान्नवाङ्गुलविस्तारः सुग़नो द्वादशाङ्गुलः|
क्षौमपत्रोर्णकौशेयदुकूलमृदुचर्मजः|
विन्यस्तपाशः सुस्यूतः सान्तरोर्णास्थशस्त्रकः|
शलाकापिहितास्यश्च शस्त्रकोशः सुसञ्चयः||४०||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम चतुर्स्त्रिंशोऽध्यायः||४१||
syādityādinā śastrakōśavidhānam | navāṅgulavistārādiyuktaḥ śastrakōśaḥ syāt | sughanō nibiḍaḥ | dvādaśāṅgulō dairghyēṇa tathā kṣaumādijaḥ | vinyastapāśau vividhanihitapāśaḥ | susyūtaḥ puṭānāṁ bhēdō sīvanē kr̥tē yathā na bhavati | tathā sāntariti antarāntarā rōmabhiḥ saha saṁsīvya tasmin rōmapuñjē śastrasthitiḥ kāryēti | tathā śalākayā pihitaṁ sthagitamāsyaṁ yasya sa ēvam | susañcayaḥ śastraiḥ paripūrṇa iti || 40 || iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyām aṣṭāṅgasaṁgraha vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ sūtrasthānē catustriṁśō'dhyāyaḥ