Adhikarana athAkShipAkapillapratiShedho nAma viMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athāta akṣipākapillapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथात अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
abhiṣyandasya tadēkayōgakṣēmasya cādhimanthasya cikitsāmuktvā akṣipākānāṁ pillānāṁ ca sādhanaṁ pradarśayitumadhyāya ārambhyatē-athāta ityādi| pillā uktēbhyaḥ ēva vartmādirōgēbhyaḥ kēcit| tē cēhaiva vakṣyantē||1||
Adhikarana shuShkAkShipAkacikitsA (2) · Śloka 2
śuṣkākṣipākē vātābhiṣyandavihitaṁ sarpiḥ pibēt|
kulīrarasakṣīrasiddhaṁ vā|
dārvīprapauṇḍarīkayōḥ kvātha āścyōtanamakṣipākaghnam|
mañjiṣṭhāmadhukkālānusārīsārivālōdhralākṣāprapauṇḍarīkāṇāmakṣipākaraktarājīghnam|
mr̥dvīkācandanakalkastaṇḍulāmbuparisrutō madhumānaśrudāhaharaḥ|
aṇutailaṁ nasyam|
śārivāvidārībalāmadhukōtpaladrākṣāṭarūṣakajīvakacandanairjāṅgalarasakṣīrōpētaṁ tailaṁ sādhitaṁ nāvanāt sarvōrdhvajatrujān gadān vātapittōttarān nihanti|
snigdhāścātra tarpaṇapuṭapākāḥ|
vātapittānyatarōdrēkataśca yathāsvamabhiṣyandavidhiḥ|
ādarśamaṇḍalē ghr̥tāktakēśān ghr̥ṣṭvāntardhūmaṁ dahētsā maṣīghr̥tapiṣṭā'yasabhājanasthitā'kṣipākamañjanādapaharati|
mañjiṣṭhāphalatrikakaṭaṅkaṭērīniṣkvāthē lōhasrōtō'ñjanacūrṇamāpiṇḍībhāvāt pacēt|
ētaccūrṇāñjanamabhayaṁ dāhōṣākarāgāśruharam|
tāmrarajassairyakapuṣpapuṇḍrāhvamadhukakālānusārīśārivāḥ chāgēna payasā piṣṭāḥ piṇḍāñjanam|
ānūpavasā śuṇṭhīsaindhavacūrṇānvitā snēhāñjanam|
ēvamapyaśāntau madhukasiddhaḥ śatāhvācūrṇayuktō ghr̥tamaṇḍastathā payō vā bastiḥ||2||
View original
शुष्काक्षिपाके वाताभिष्यन्दविहितं सर्पिः पिबेत्|
कुलीररसक्षीरसिद्धं वा|
दार्वीप्रपौण्डरीकयोः क्वाथ आश्च्योतनमक्षिपाकघ्नम्|
मञ्जिष्ठामधुक्कालानुसारीसारिवालोध्रलाक्षाप्रपौण्डरीकाणामक्षिपाकरक्तराजीघ्नम्|
मृद्वीकाचन्दनकल्कस्तण्डुलाम्बुपरिस्रुतो मधुमानश्रुदाहहरः|
अणुतैलं नस्यम्|
शारिवाविदारीबलामधुकोत्पलद्राक्षाटरूषकजीवकचन्दनैर्जाङ्गलरसक्षीरोपेतं तैलं साधितं नावनात् सर्वोर्ध्वजत्रुजान् गदान् वातपित्तोत्तरान् निहन्ति|
स्निग्धाश्चात्र तर्पणपुटपाकाः|
वातपित्तान्यतरोद्रेकतश्च यथास्वमभिष्यन्दविधिः|
आदर्शमण्डले घृताक्तकेशान् घृष्ट्वान्तर्धूमं दहेत्सा मषीघृतपिष्टाऽयसभाजनस्थिताऽक्षिपाकमञ्जनादपहरति|
मञ्जिष्ठाफलत्रिककटङ्कटेरीनिष्क्वाथे लोहस्रोतोऽञ्जनचूर्णमापिण्डीभावात् पचेत्|
एतच्चूर्णाञ्जनमभयं दाहोषाकरागाश्रुहरम्|
ताम्ररजस्सैर्यकपुष्पपुण्ड्राह्वमधुककालानुसारीशारिवाः छागेन पयसा पिष्टाः पिण्डाञ्जनम्|
आनूपवसा शुण्ठीसैन्धवचूर्णान्विता स्नेहाञ्जनम्|
एवमप्यशान्तौ मधुकसिद्धः शताह्वाचूर्णयुक्तो घृतमण्डस्तथा पयो वा बस्तिः||२||
vātābhiṣyandavihitaṁ sarpirdaśamūlādikaṁ kulīramāṁsarasakṣīrābhyāṁ siddhaṁ vā sarpiḥ pibēt| dārvyādi subōdham| mañjiṣṭhādīnāṁ kvātha āścyōtanamiti sambadhyatē| kālānusārī kālēyakaḥ| kāraṇḍaka āmlāyanaḥ| subōdham| aṇutailaṁ nasyavidhyuktam| śārivāditailaṁ nāvanādvātapittādhikān sarvānūrdhvajatrujān gadān nihanti nāśayati| atrētyakṣipākē vātapittayōranyatarasyōdrēkāddhētōryathāsvamudriktadōṣānatikramēṇābhiṣyandōktō vidhiḥ| ādarśamaṇḍalē malinitakēśamapyañjanam| subōdham| mañjiṣṭhādikvāthapakvagulikā cūrṇīkr̥tāñjanaṁ nāmnābhayaṁ dāhādiharam| tāmracūrṇādikaṁ piṇḍāñjanaṁ subōdham| sairyakasya sahacarasya puṣpamāmlāyanasyēti kēcit| ānūpavasētyādi subōdham| tathā paya iti ghr̥tamaṇḍavanmadhukasiddhaṁ śatāhvācūrṇayuktaṁ ca||2||
Adhikarana saSoPAlpaSoPayoScikitsA (3) · Śloka 3
saśōphālpaśōphayōstu snigdhasvinnasyānu sirāṁ vidhyēt|
drākṣābhayākvāthastrivr̥tkalkavān saghr̥tō virēkaḥ|
viriktasya yathādōṣōdayamāsthāpanam|
tataḥ piṇḍasvinnaśirasaḥ sarṣapatailēna saindhavayutēna vā sarpiṣā phaṇijjakayuktēna vā aṇutailēna śirōvirēkaḥ viriktaśirasō'nuvāsanaṁ kṣīrasarpiṣā dhūmapānaṁ ca|
śirōnētraṁ cāsya suniṣaṇṇakapattūrairaṇḍapatraiḥ kṣīrāṁbusvinnaiḥ saṁsvēdayēt|
ghr̥tabhr̥ṣṭaṁ lōdhracūrṇaṁ sūkṣmavāsasthamuṣṇōdakavimr̥ditamāścyōtanam|
śuṣkākṣipākōktaṁ ca vēdanāghnam||3||
View original
सशोफाल्पशोफयोस्तु स्निग्धस्विन्नस्यानु सिरां विध्येत्|
द्राक्षाभयाक्वाथस्त्रिवृत्कल्कवान् सघृतो विरेकः|
विरिक्तस्य यथादोषोदयमास्थापनम्|
ततः पिण्डस्विन्नशिरसः सर्षपतैलेन सैन्धवयुतेन वा सर्पिषा फणिज्जकयुक्तेन वा अणुतैलेन शिरोविरेकः विरिक्तशिरसोऽनुवासनं क्षीरसर्पिषा धूमपानं च|
शिरोनेत्रं चास्य सुनिषण्णकपत्तूरैरण्डपत्रैः क्षीरांबुस्विन्नैः संस्वेदयेत्|
घृतभृष्टं लोध्रचूर्णं सूक्ष्मवासस्थमुष्णोदकविमृदितमाश्च्योतनम्|
शुष्काक्षिपाकोक्तं च वेदनाघ्नम्||३||
saśōphākhyē'lpaśōphākhyē ca snigdhasvinnasya sataḥ sirāṁ vidhyēt| drākṣāharītakīkvāthēna trivr̥tkalkaghr̥tayuktēna viriktasya dōṣōdayānatikramēṇāsthāpanam| tata ityāsthāpanādanantaraṁ piṇḍasvēdaḥ sūtrōktasēna svinnaśirasaḥ sarṣapatailēna śirōvirēkaḥ sarpiṣā vā saindhavayutēnāṇutailēna vā phaṇijjakacūrṇayutēna| phaṇijjakō maruvakaḥ| tataḥ kṣīrasarpiṣā'nuvāsanam| dhūmapānaṁ dōṣādyapēkṣam| asya cākṣipākavataḥ śirōnētraṁ ca suniṣaṇṇakādipatraiḥ kṣīrāmbusvinnaiḥ svēdayēt| suniṣaṇṇakanāmānūpē bhavati| kāśmīrēṣu sulyēti prasiddhaḥ| pattūrō jalē bhavati nāmnā matsyākṣakaḥ| ghr̥tabhr̥ṣṭamityādināścyōtanaṁ subōdham| śuṣkākṣipākōktaṁ vēdanāghnamāścyōtanamiti sambadhyatē| tacca lōdhrakōraṇḍapuṣpakr̥taḥ kvāthaḥ|| 3||
Adhikarana tatra sandhAvAH (4) · Śloka 4
ēvamaśāntavēdanaṁ sandhāvairupakramēt|
śaśaśiraḥkapālaṁ saindhavaṁ kāṁsyē stanyaghr̥ṣṭaṁ sandhāvō vēdanāghnaḥ|
tadvattāmraṁ ca lōhē gōmūtraghr̥ṣṭaṁ ghr̥tadhūpitam|
śigrupallavarasaśca tāmraghr̥ṣṭō ghr̥tadhūpitaḥ|
śaṅkhatāmrē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ ghr̥tābhyaktayavaśamīpatradhūpitaṁ gharṣavēdanāghnam|
udumbaraphalaṁ lōhē stanyaghr̥ṣṭaṁ ghr̥tābhyaktaśamīpatradhūpitaṁ śūlarāgāśrugharṣaghnam|
dadhisaraḥpippalīsaindhavayuktastāmrē ghr̥ṣṭaśśōphagharṣāśruvēdanāghnaḥ|
mr̥tkapālaṁ kāṁsyē tilōdakaghr̥ṣṭaṁ ghr̥tāktanimbapatra-dhūpitaṁ śōphakaṇḍūgharṣāśruśūlarāgaghnam|
sandhāvāñjitaṁ cākṣi stanyēnānusiñcēt|
triparañca tairnnāñjayēt||4||
View original
एवमशान्तवेदनं सन्धावैरुपक्रमेत्|
शशशिरःकपालं सैन्धवं कांस्ये स्तन्यघृष्टं सन्धावो वेदनाघ्नः|
तद्वत्ताम्रं च लोहे गोमूत्रघृष्टं घृतधूपितम्|
शिग्रुपल्लवरसश्च ताम्रघृष्टो घृतधूपितः|
शङ्खताम्रे स्तन्येन घृष्टं घृताभ्यक्तयवशमीपत्रधूपितं घर्षवेदनाघ्नम्|
उदुम्बरफलं लोहे स्तन्यघृष्टं घृताभ्यक्तशमीपत्रधूपितं शूलरागाश्रुघर्षघ्नम्|
दधिसरःपिप्पलीसैन्धवयुक्तस्ताम्रे घृष्टश्शोफघर्षाश्रुवेदनाघ्नः|
मृत्कपालं कांस्ये तिलोदकघृष्टं घृताक्तनिम्बपत्र-धूपितं शोफकण्डूघर्षाश्रुशूलरागघ्नम्|
सन्धावाञ्जितं चाक्षि स्तन्येनानुसिञ्चेत्|
त्रिपरञ्च तैर्न्नाञ्जयेत्||४||
sandhāvairityanantaraṁ vakṣyamāṇaiḥ sandhāvanāmabhirañjanaiścōpakramēta| śaśasya śiraḥkapālaṁ saindhavēna saha kāṁsyapātrē stanyēna ghr̥ṣṭaṁ vēdanāghnaṁ sandhāvaḥ| lōhapātrē gōmūtraghr̥ṣṭaṁ tāmraṁ ghr̥tadhūpitaṁ sandhāvaḥ| śigrupallavarasastāmraghr̥ṣṭō ghr̥tadhūpitaśca sandhāvaḥ| tadvallōhapātrē ghruṣṭaṁ tāmraṁ ghr̥tadhūpitaṁ sandhāvaḥ| udumbaraphalamityādinā śūlādighnassandhāvaḥ| dadhisarādikaḥ sandhāvaḥ śōphādiharaḥ| mr̥nmayaṁ pakvakapālaṁ kāṁsyabhājanē tilōdakēna ghr̥ṣṭaṁ ghr̥tāktanimbapatradhūpitaṁ śōphādighnaḥ sandhāvaḥ| ēbhyō'nyatamēna sandhāvēnāñjitamakṣi stanyēna siñcēt| tairiti sandhāvaiḥ tristribhyō vārēbhyaḥ paramūrdhvaṁ nētraṁ nāñjayēt|| 4||
Adhikarana athA~jjanAni (5) · Śloka 5
madhukabr̥hatītvaktāmrarajāṁsyajākṣīrapiṣṭāni śamyāmalakapatrairghr̥tāplutaiḥ anēkaśō dhūpitāni piṇḍāñjanaṁ śōphavēdanāghnam|
tālīsapatrapippalīlōharajō'ñjanakāsīsatagarajātīmukulasaindhavairgōmūtrapiṣṭaistāmramāliptaṁ saptarātraṁ sthāpayitvā punastadvadēva piṣṭairguṭikāḥ kāryāstāḥ stanyaghr̥ṣṭāḥ stambhaśvayathuharṣagharṣāśrukaṇḍūghnyaḥ|
abaddhāsthisahakāramāṁsaṁ vigatatvacaṁ samatāmracūrṇamīṣatsaindhavōpētaṁ gavyēna dadhnā piṣṭvā tāmramālēpayēt|
śuṣkaṁ śuṣkaṁ tathaiva ca piṣṭvā punarlēpayēt|
ētatsaptabhiḥ saptāhaiḥ piṇḍāñjanaṁ kr̥taṁ sarvākṣikāśrugharṣaśōpharāgavartmōpacayaghnam|
aśmantakāmlavētasaparūṣakakōladāḍimaiḥ kr̥tā rasakriyā saśōphālpaśōphapūyālasān nāśayati|
itthamapi śōphānuvr̥ttau punarasrāvasēkaḥ śirōvirēkaśca||5||
View original
मधुकबृहतीत्वक्ताम्ररजांस्यजाक्षीरपिष्टानि शम्यामलकपत्रैर्घृताप्लुतैः अनेकशो धूपितानि पिण्डाञ्जनं शोफवेदनाघ्नम्|
तालीसपत्रपिप्पलीलोहरजोऽञ्जनकासीसतगरजातीमुकुलसैन्धवैर्गोमूत्रपिष्टैस्ताम्रमालिप्तं सप्तरात्रं स्थापयित्वा पुनस्तद्वदेव पिष्टैर्गुटिकाः कार्यास्ताः स्तन्यघृष्टाः स्तम्भश्वयथुहर्षघर्षाश्रुकण्डूघ्न्यः|
अबद्धास्थिसहकारमांसं विगतत्वचं समताम्रचूर्णमीषत्सैन्धवोपेतं गव्येन दध्ना पिष्ट्वा ताम्रमालेपयेत्|
शुष्कं शुष्कं तथैव च पिष्ट्वा पुनर्लेपयेत्|
एतत्सप्तभिः सप्ताहैः पिण्डाञ्जनं कृतं सर्वाक्षिकाश्रुघर्षशोफरागवर्त्मोपचयघ्नम्|
अश्मन्तकाम्लवेतसपरूषककोलदाडिमैः कृता रसक्रिया सशोफाल्पशोफपूयालसान् नाशयति|
इत्थमपि शोफानुवृत्तौ पुनरस्रावसेकः शिरोविरेकश्च||५||
athānantaramañjanāni bhavanti| madhukādinā piṇḍāñjanaṁ śōphādighnaṁ bhavati| tālīsapatrādinā guṭikāḥ stambhādighnyaḥ tadvadēvēti gōmūtrēṇa| añjanakālē stanyēna gupikōdgharṣaṇam| sahakāramāmraphalamabaddhāsthyatibālam| tasya sahakārasya māṁsaṁ tvacō'ntarbhāgam| saptāhēna saptāhēnōparyupari lēpaḥ| aśmantakādinā rasakriyā| aśmantaka indrakaḥ| subōdham|| 5||
Adhikarana amloShitacikitsA (6) · Śloka 6
amlōṣitaṁ pittābhiṣyandavadupācarēt|
pillalasādhanaṁ cēkṣēta||6||
View original
अम्लोषितं पित्ताभिष्यन्दवदुपाचरेत्|
पिल्ललसाधनं चेक्षेत||६||
amlōṣitē pittābhiṣyandavadupacāraḥ| pillasādhanaṁ cātraiva vakṣyamāṇamīkṣētāmlōṣitōpacāraṇāya| ityuktā akṣipākāḥ||6||
Adhikarana pillarogANAM sa~gkhyAnam (7) · Śloka 7
pittakapharaktanicayōtkliṣṭavartmapōthakībisākyakukūṇakapakṣmōparōdhapūyālasaśuṣkākṣipākālpaśōphāmlōṣitā vātavarjyāśca syandādhimanthā ityaṣṭādaśa dīrghakālānubandhinō rōgāḥ pillasaṁjñāḥ||7||
View original
पित्तकफरक्तनिचयोत्क्लिष्टवर्त्मपोथकीबिसाक्यकुकूणकपक्ष्मोपरोधपूयालसशुष्काक्षिपाकाल्पशोफाम्लोषिता वातवर्ज्याश्च स्यन्दाधिमन्था इत्यष्टादश दीर्घकालानुबन्धिनो रोगाः पिल्लसंज्ञाः||७||
pittōtkliṣṭavartma, kaphōtkliṣṭavartma, raktōtkliṣṭavartma, nicayōtkliṣṭavartma, pōthakībisākhyō bisavartma, kukūṇakaḥ, pakṣmōparōdhaḥ, pūyālasaḥ, śuṣkākṣipākaḥ, alpaśōphaḥ, amlōṣitaḥ, vātavarjyāḥ syandāścādhimanthāśca pittasyandaḥ, kaphasyandaḥ, raktasyandaḥ, pitādhimanthaḥ kaphādhimanthaḥ, raktādhimanthaśca ityaṣṭādaśa rōgā dīrghakālānuvarttinaḥ santaḥ pillasaṁjñāṁ labhantē||7||
Adhikarana pillAnAM pratyekaSaH cikitsA (8) · Śloka 8
ēṣāṁ kriyā yathāsvamupadiṣṭaiva punaśca pillī bhūtānāṁ sāmānyēnōpadiśyatē||8||
View original
एषां क्रिया यथास्वमुपदिष्टैव पुनश्च पिल्ली भूतानां सामान्येनोपदिश्यते||८||
ēṣāṁ pillasaṁjñitānāṁ pittōtkliṣṭavartmādīnāṁ kriyā cikitsā yathāsvamadhyāyēṣūktaiva||8||
Adhikarana pillasAmAnyacikitsA (9) · Śloka 9
atha pillākṣirōgiṇaṁ snēhayitvā vāmayēt|
kr̥takramasya sirāvyadhastatō virēkaḥ|
kr̥tavirēkasya vartmanī likhēt|
sakr̥llēkhanādaśuddhau punarlēkhayējjalaukōbhiśca grāhayēt|
priyaṅgulōdhrapadmakēsaracandanamadhukakalkēna samākṣikēṇa biḍālakaḥ|
tuvarikāphalatrikarōcanākvāthēna madhumatā sāyaṁ prātaḥ sadā prakṣālanamañjanāntē ca kaṣāyavr̥kṣapallavakaṣāyēṇa|
tairēva ca patrairuṣṇapriyatāyāmntarāntarā svēdaḥ|
tutthakapalaṁ viṁśatiśca śvētamaricāni dhānyāmlapiṣṭāni tatpalaistriṁśatā tāmrapātrē samālōḍitāni bahuvarṣāṇāmapi pillānāṁ paramamāścyōtanam|
añjanaṁ cāsyāmradhātakīpuṣpatilaparṇīkalkēna ca varttiḥ|
harītakyāḍhakīścāṣṭaguṇē'mbhasyaṣṭabhāgāvaśēṣaṁ kvāthayēt|
punaśca parisrāvyādarvīpralōpādrasakriyēyaṁ pillākṣirōpaṇī|
palāśaśākhāsvarasē kvāthyamānē br̥hatyuśīrarajō dadyāt|
tad ghanībhūtaṁ śītamañjanam|
surasārasapiṣṭairvā vacāladēvadārubhiḥ|
gōpittapiṣṭābhyāṁ vā vyōṣarasāñjanābhyām|
haritālasauvīrakāñjanasamāṁśaṁ vā tāmracūrṇamañjanam|
paripēlavakāsīsaharidrādvayasarṣapapriyaṅgutagarapippalīkalkēna tāmrabhājanamantarlēpayitvā sauvīrakakumbhē'dhōmukhaṁ saptāhaṁ vāsayēt tatō guṭikāścūrṇaṁ vā kuryāt|
tutthagairikacūrṇaṁ chagalīpayaḥpiṣṭaṁ guṭikā pratyañjanam|
cūrṇa ēva vā divyōdakabhāvitaḥ|
sa ēva vā tadāplutō nētrāścyōtanamiti|
bhavati cātra- vartmāvalēkhaṁ bahuśastadvacchōṇitamōkṣaṇam|
punaḥ punarvirēkaṁ ca pillarōgāturō bhajēt||9||
View original
अथ पिल्लाक्षिरोगिणं स्नेहयित्वा वामयेत्|
कृतक्रमस्य सिराव्यधस्ततो विरेकः|
कृतविरेकस्य वर्त्मनी लिखेत्|
सकृल्लेखनादशुद्धौ पुनर्लेखयेज्जलौकोभिश्च ग्राहयेत्|
प्रियङ्गुलोध्रपद्मकेसरचन्दनमधुककल्केन समाक्षिकेण बिडालकः|
तुवरिकाफलत्रिकरोचनाक्वाथेन मधुमता सायं प्रातः सदा प्रक्षालनमञ्जनान्ते च कषायवृक्षपल्लवकषायेण|
तैरेव च पत्रैरुष्णप्रियतायाम्न्तरान्तरा स्वेदः|
तुत्थकपलं विंशतिश्च श्वेतमरिचानि धान्याम्लपिष्टानि तत्पलैस्त्रिंशता ताम्रपात्रे समालोडितानि बहुवर्षाणामपि पिल्लानां परममाश्च्योतनम्|
अञ्जनं चास्याम्रधातकीपुष्पतिलपर्णीकल्केन च वर्त्तिः|
हरीतक्याढकीश्चाष्टगुणेऽम्भस्यष्टभागावशेषं क्वाथयेत्|
पुनश्च परिस्राव्यादर्वीप्रलोपाद्रसक्रियेयं पिल्लाक्षिरोपणी|
पलाशशाखास्वरसे क्वाथ्यमाने बृहत्युशीररजो दद्यात्|
तद् घनीभूतं शीतमञ्जनम्|
सुरसारसपिष्टैर्वा वचालदेवदारुभिः|
गोपित्तपिष्टाभ्यां वा व्योषरसाञ्जनाभ्याम्|
हरितालसौवीरकाञ्जनसमांशं वा ताम्रचूर्णमञ्जनम्|
परिपेलवकासीसहरिद्राद्वयसर्षपप्रियङ्गुतगरपिप्पलीकल्केन ताम्रभाजनमन्तर्लेपयित्वा सौवीरककुम्भेऽधोमुखं सप्ताहं वासयेत् ततो गुटिकाश्चूर्णं वा कुर्यात्|
तुत्थगैरिकचूर्णं छगलीपयःपिष्टं गुटिका प्रत्यञ्जनम्|
चूर्ण एव वा दिव्योदकभावितः|
स एव वा तदाप्लुतो नेत्राश्च्योतनमिति|
भवति चात्र- वर्त्मावलेखं बहुशस्तद्वच्छोणितमोक्षणम्|
पुनः पुनर्विरेकं च पिल्लरोगातुरो भजेत्||९||
pillībhūtānāṁ tu dīrghakālānuvarttināṁ sāmānyēna kriyā sādhāraṇī cikitsōcyatē| athētyādi subōdham| vamanādanukr̥takramasya vihitapēyādikramasya sirāvyadhaḥ| priyaṅgvādinā biḍālakō bahirlēpaḥ| tuvarikādikvāthēna mākṣikavatā sāyaṁ prātaśca prakṣālanam| añjanāntē ca kaṣāyavr̥kṣāṇāmanantarōktānāṁ tuvarikādīnāṁ pallavakaṣāyēṇa prakṣālanam| uṣṇapriyatāyāmuṣṇābhilāṣē tairēva kaṣāyavr̥kṣapatrairantarāntarā kadācit svēdaḥ| tutthakapālamityādi subōdham| tatpalairiti dhānyāmlapalaiḥ| asya ca pillākṣirōgiṇa āmrādikalkēna varttirañjanam| harītakyādinā rasakriyā subōdhā| palāśētyādinā lōhō'ñjanam| vacādibhiḥ, surasāyā rasēna piṣṭairañjanam| surasā pūrvā| gōḥ pittēna piṣṭābhyāṁ vyōṣarasāñjanābhyāṁ vāñjanam| haritālādikaṁ bhāgastāmraṁ bhāga iti cūrṇāñjanam| paripēlavādinā guṭikāthavā cūrṇāñjanam| sauvīrakaṁ satuṣayavajātaṁ kāñjikam| tutthādikaṁ pratyañjanam| athavaiṣa tutthagairikayōścūrṇō divyōdakabhāvitō'ñjanam| sa ēva vā divyōdakabhāvitutthādicūrṇō divyōdakēnāpluta āścyōtanam| bahuśō vartmāvalēkhādikaṁ pillarōgēṇāturō bhajēt||9||
Adhikarana pUyAlase viSeShaH (10) · Śloka 10
pūyālasē tvaśāntē'ntē dāhaḥ sūkṣmaśalākayā||10||
View original
पूयालसे त्वशान्तेऽन्ते दाहः सूक्ष्मशलाकया||१०||
pūyālasē tu pillībhūtē aśāntē sarvakriyāṇāmantē'vasānē śalākayā dāhō vidhēyaḥ||10||
Adhikarana netrarogANAmuktAnAM sa~gkhyAnam (11) · Śloka 11
caturnavatirityakṣṇōrhētulakṣaṇasādhanaiḥ|
parasparamasaṅkīrṇāḥ kārtsnyēna gaditā gadā||11||
View original
चतुर्नवतिरित्यक्ष्णोर्हेतुलक्षणसाधनैः|
परस्परमसङ्कीर्णाः कार्त्स्न्येन गदिता गदा||११||
ityanantarōktairadhyāyairakṣṇōrgadāścaturnavatiḥ parasparamasaṅkīrṇāḥ hētvādibhiḥ kārtsnyēna niśśēṣatayā gaditā uktāḥ| tē ca kr̥cchrōnmīla, nimēṣa, vātahata, kumbhīkā, pittōtkliṣṭa, pakṣmaśāta, pōthakī, kaphōtkliṣṭa, lagaṇa, utsaṅga, raktōtkliṣṭā, arśō, añjananāmikā, bisavartma, utkliṣṭavartma, śyāvavartma, śliṣṭavartma, sikatāvartma, kardama, bahala, kukūṇaka, pakṣmōparōdha, alajī, arbuda, jalāsrava, kaphāsrava, upanāha, raktāsrava, parvaṇī, pūyālasa, alajī, kr̥migranthi, śuktikā, śuklārma, balāsagrathita, piṣṭaka, sirōtpāta, sirāharṣa, sirājāta, śōṇitārma, arjuna, prastāryarma, snāvārma, adhimāṁsārma, sirāsaṁsa, kṣataśulka, śuddhaśulka, ajakā, sirāśulka, tīvravēdana, vātatimira, vātakāca, vātaliṅganāśa, pittatimira, pittakāca, pittaliṅganāśa, gambhīrā, hrasvā, pittavidagdhā, kaphatimira, kaphakāca, kaphaliṅganāśa, raktatimira, raktakāca, raktaliṅganāśa, saṁsargatimira, saṁsargakāca, saṁsargaliṅganāśa, sannipātatimira, sannipātakāca, sannipātaliṅganāśa, nakulāndha, dōṣāndha, ūṣṇavidagdhā, amlavidagdhā, dhūmara, apasargikaliṅganāśa, vātābhiṣyanda, vātādhimantha, hatādhimantha, anyatōvāta, vātaparyaya, pittābhiṣyanda, pittādhimantha, kaphabhiṣyanda, kaphādhimantha, raktābhiṣyanda, raktādhimantha, śuṣkākṣipāka, saśōpha, alpaśōpha, akṣipāka, atyaya, amlōṣitā ityakhyābhiruktāḥ|| 11||
Adhikarana svasthe~api pathyApathyanirdeSaH (12) · Śloka 12
sarvadā ca niṣēvēta svasthō'pi nayanapriyaḥ|
purāṇayavagōdhūmaśāliṣaṣṭikakōdravān|
mudgādīn kaphapittaghnān bhūrisarpiḥ pariplutān|
śākaṁ caivaṁvidhaṁ māṁsaṁ jāṅgalaṁ dāḍimaṁ sitām|
saindhavaṁ triphalāṁ drākṣāṁ vāri pānē ca nābhasam|
ātapatraṁ padatrāṇaṁ vidhivaddōṣaśōdhanam|
varjayēdvēgasaṁrōdhamajīrṇādhyaśanāni ca|
krōdhaśōkadivāsvapnarātrijāgaraṇātapān|
vidāhaviṣṭambhakaraṁ yaccēhāhārabhēṣajam||12||
View original
सर्वदा च निषेवेत स्वस्थोऽपि नयनप्रियः|
पुराणयवगोधूमशालिषष्टिककोद्रवान्|
मुद्गादीन् कफपित्तघ्नान् भूरिसर्पिः परिप्लुतान्|
शाकं चैवंविधं मांसं जाङ्गलं दाडिमं सिताम्|
सैन्धवं त्रिफलां द्राक्षां वारि पाने च नाभसम्|
आतपत्रं पदत्राणं विधिवद्दोषशोधनम्|
वर्जयेद्वेगसंरोधमजीर्णाध्यशनानि च|
क्रोधशोकदिवास्वप्नरात्रिजागरणातपान्|
विदाहविष्टम्भकरं यच्चेहाहारभेषजम्||१२||
yastu nayanapriyaḥ sa sarvadā ṣaṭsvapyr̥tuṣu svasthōpyapiśabdādakṣirōgavānapi purāṇayavādikaṁ sēvēta| ēvaṁvidhaṁ ca śākaṁ kaphapittaghnaṁ bhūrisarpiḥ pariplutaṁ ca sēvēta| vēgasaṁrōdhādikaṁ varjayēt| yaccēhādikaṁ vidāhakaraṁ viṣṭambhakaraṁ ca tadapi varjjayēt||12||
Adhikarana pAdaSirayornetrasambandhaH (13-20) · Śloka 20
dvē pādamadhyē pr̥thusannivēśē sirē gatē tē bahudhā ca nētrē|
tā bhraṅkṣaṇōdvartanalēpanādīn pādaprayuktānnayanaṁ nayanti|
malōṣṇasaṅghaṭṭanapīḍanādyaistā dūṣayantē nayanāni duṣṭāḥ|
bhajētsadā dr̥ṣṭihitāni tasmādupānadabhyañjanadhāvanāni||13||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē akṣipākapillapratiṣēdhō nāma viṁśō'dhyāyaḥ||20||
View original
द्वे पादमध्ये पृथुसन्निवेशे सिरे गते ते बहुधा च नेत्रे|
ता भ्रङ्क्षणोद्वर्तनलेपनादीन् पादप्रयुक्तान्नयनं नयन्ति|
मलोष्णसङ्घट्टनपीडनाद्यैस्ता दूषयन्ते नयनानि दुष्टाः|
भजेत्सदा दृष्टिहितानि तस्मादुपानदभ्यञ्जनधावनानि||१३||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे अक्षिपाकपिल्लप्रतिषेधो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
pratyēkaṁ pādamadhyē dvē sirē pr̥thusannivēśē vistīrṇarūpē na tu vartulē yē sirē tē nētrē bahudhā gatē| tāḥ pādayōścatasraḥ sirāḥ pādaprayuktān bhraṅkṣaṇādīn nētraṁ nayanti| bhraṅkṣaṇāmabhyaṅgaḥ| tāśca malādibhirduṣṭā nayanāni sarvēṣāṁ dūṣayanti| yata ēvamatō hētōrupānadādīni dr̥ṣṭihitāni sadā bhajēt| upanāhau pādukē| dhāvanaṁ prakṣālanam|| 13|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē viṁśō'dhyāyaḥ