Adhikarana atha bha~ggapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతో భంగప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातो भङ्गप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ప్రహారప్రసంగేన భంగానాం స్వరూపం చికిత్సాం చ ప్రదర్శయుతుమధ్యాయ ఆRరభ్యతే||1||
Adhikarana bha~ggavaividhyam (2) · Śloka 2
పతనపీడనప్రహారాక్షేపణవ్యాలదంశనప్రభృతిభిరభిఘాతవి- శేషైరనేకవిధమస్థి భంగుముపదిశంతి||2||
पतनपीडनप्रहाराक्षेपणव्यालदंशनप्रभृतिभिरभिघातवि- शेषैरनेकविधमस्थि भङ्गुमुपदिशन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
పతనాదిభిరభిఘాతవిశేషైరనేకవిధమస్థ్నో భంగముపదిశంత్యాచార్యాః| పతనం శ్వభ్రాదౌ వృక్షపర్వతాదేర్వా| పీడనం గుల్మయంత్రాదినా| ప్రహారో ముద్గరాదినా| ఆక్షేపణమంగస్యాకర్షణేన త్రోటనం| వ్యాలగజమహిషాదయస్తేషాం దంశనం దంశః| ఏవంవిధమన్యదపి ప్రభృతిశబ్దేన గృహ్యతే| ఏతేషాం విశేషైరనేకవిధోఽనంతరూపోఽస్థిభంగః ||2||
Adhikarana bha~ggAdhiShThAnadvaividhyam (3) · Śloka 3
తత్తు భంగజాతం ద్వ్యధిష్ఠానం సంధావసంధౌ చ||3||
तत्तु भङ्गजातं द्व्यधिष्ठानं सन्धावसन्धौ च||३||
🔊 Audio coming soon
తచ్చ భంగజాతం సంధ్యసంధిభేదేన ద్వ్యధిష్ఠానం||3||
Adhikarana sandhibha~ggasya ShaDvidhatvam (4) · Śloka 4
తత్ర సంధిముక్తం షడ్విధముత్పిష్టం విశ్లిష్టమవక్షిప్తమతిక్షిప్తం తిర్యక్ క్షిప్తం వివర్తితమితి||4||
तत्र सन्धिमुक्तं षड्विधमुत्पिष्टं विश्लिष्टमवक्षिप्तमतिक्षिप्तं तिर्यक् क्षिप्तं विवर्तितमिति||४||
🔊 Audio coming soon
తత్రోత్పిష్టాదిభేదేన షడ్విధం సంధిగతం భంగజాతం||4||
Adhikarana sandhibha~ggasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5
తస్య సామాన్యలక్షణం ప్రసారణాఽఽకుంచనవివర్తనాక్షేప- ణాశక్తిరుగ్రరుజతా స్పర్శాసహిష్ణుత్వం చ||5||
तस्य सामान्यलक्षणं प्रसारणाऽऽकुञ्चनविवर्तनाक्षेप- णाशक्तिरुग्ररुजता स्पर्शासहिष्णुत्वं च||५||
🔊 Audio coming soon
తస్య చ షడ్విధస్యాపి సంధిభంగస్య ప్రసారణాఽశక్త్యాదికం సామాన్యం సాధారణం లక్షణం||5||
Adhikarana sandhibha~ggavisheShalakShaNam (6) · Śloka 6
అథోత్పిష్టే స్వస్థాన ఏవ సంధావుభయతః శోఫో వేదనావిశేషతశ్చ రాత్రౌ భవతి| విశ్లిష్టేఽల్పశోఫో వేదనాసాతత్యం సంధివికిర్యా చ| అవక్షిప్తే సంధివిశ్లేషస్తీవ్రా చ రుక్| అతిక్షిప్తే ద్వయోరపి సంధ్యస్థ్నోరతిక్రాంతతా వేదనా చ| తిర్యక్ క్షిప్తే త్వేకస్యాస్థ్నః పార్శ్వతో గమన- మత్యర్థం వేదనా చ| వివర్తితే సంధిపార్శ్వగమనాద్విషమాంగతా వేదనా చ||6||
अथोत्पिष्टे स्वस्थान एव सन्धावुभयतः शोफो वेदनाविशेषतश्च रात्रौ भवति| विश्लिष्टेऽल्पशोफो वेदनासातत्यं सन्धिविकिर्या च| अवक्षिप्ते सन्धिविश्लेषस्तीव्रा च रुक्| अतिक्षिप्ते द्वयोरपि सन्ध्यस्थ्नोरतिक्रान्तता वेदना च| तिर्यक् क्षिप्ते त्वेकस्यास्थ्नः पार्श्वतो गमन- मत्यर्थं वेदना च| विवर्तिते सन्धिपार्श्वगमनाद्विषमाङ्गता वेदना च||६||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినోత్పిష్టాది విశేషేణోచ్యతే| ఉత్పిష్టే స్వస్థాన ఏవ సంధౌ స్వస్థానస్థస్యైవ సంధేరుభయతః శోఫః| రాత్రౌ చ వేదనా విశేషేణ భవతి| విశ్లిష్టేత్యాది సుబోధం| వేదనాయాః సాతత్యమవిచ్ఛిన్నతా| సంధేర్విక్రియా పూర్వాపేక్షయా కించిద్వికృతత్వం| అతిక్రాంతతా దూరవర్తిత్వం| ఇత్యుక్తః సంధిభంగః|| 6||
Adhikarana asandhiBa~ggasya dvAdashavidhatvam (7) · Śloka 7
అసంధిభగ్నం పునర్ద్వాదశవిధం| తద్యథా-కర్కటకం వక్రం స్ఫుటితం వేల్లితమస్థిచ్ఛల్లికాఽశ్వకర్ణం పిచ్చితం దారితం చూర్ణితమతిపాతితం శేషితం మజ్జానుగతమితి||7||
असन्धिभग्नं पुनर्द्वादशविधम्| तद्यथा-कर्कटकं वक्रं स्फुटितं वेल्लितमस्थिच्छल्लिकाऽश्वकर्णं पिच्चितं दारितं चूर्णितमतिपातितं शेषितं मज्जानुगतमिति||७||
🔊 Audio coming soon
అసంధిభగ్నం తు కర్కటకాదిభేదేన ద్వాదశవిధం||7||
Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8
శ్వయథుబాహుల్యం స్పందనం వివర్తనం స్పర్శాసహిష్ణుతా చ పీడ్యమానే శబ్దః స్రస్తాంగతా వేదనాతిప్రవృత్తిః సర్వాసు చావస్థాసు శర్మ న లభత ఇతి సాధారణమసంధిభగ్నరూపం|8|
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनं विवर्तनं स्पर्शासहिष्णुता च पीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता वेदनातिप्रवृत्तिः सर्वासु चावस्थासु शर्म न लभत इति साधारणमसन्धिभग्नरूपम्|८|
🔊 Audio coming soon
తస్య చ ద్వాదశవిధస్యాఽప్యసంధిభగ్నస్య శ్వయథుబాహుల్యాదికం సాధారణం లక్షణం||8||
Adhikarana asandhiBa~ggasAmAnyalakShaNam (8) · Śloka 8
శ్వయథుబాహుల్యం స్పందనం వివర్తనం స్పర్శాసహిష్ణుతా చ పీడ్యమానే శబ్దః స్రస్తాంగతా వేదనాతిప్రవృత్తిః సర్వాసు చావస్థాసు శర్మ న లభత ఇతి సాధారణమసంధిభగ్నరూపం||8||
श्वयथुबाहुल्यं स्पन्दनं विवर्तनं स्पर्शासहिष्णुता च पीड्यमाने शब्दः स्रस्ताङ्गता वेदनातिप्रवृत्तिः सर्वासु चावस्थासु शर्म न लभत इति साधारणमसन्धिभग्नरूपम्||८||
🔊 Audio coming soon
తస్య చ ద్వాదశవిధస్యాఽప్యసంధిభగ్నస్య శ్వయథుబాహుల్యాదికం సాధారణం లక్షణం||8||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeshaH (10) · Śloka 10
ఏషామంత్యాని పంచ కృచ్ఛ్రసాధ్యాని కృశాతిబాలవృద్ధాసహానామత్యాశినాం వాతాత్మకానాం కుష్ఠినాముపద్రవవతాం చ| అసాధ్యం తు భిన్నం కటీకపాలం సంధిముక్తం వా జఘనముత్పిష్టం కూర్పరో వివర్తితస్తథా లలాటం చూర్ణితమసంశ్లిష్టకపాలం చ శిరః శంఖపృష్ఠస్తనాంతరభంగంచేతి||10||
एषामन्त्यानि पञ्च कृच्छ्रसाध्यानि कृशातिबालवृद्धासहानामत्याशिनां वातात्मकानां कुष्ठिनामुपद्रववतां च| असाध्यं तु भिन्नं कटीकपालं सन्धिमुक्तं वा जघनमुत्पिष्टं कूर्परो विवर्तितस्तथा ललाटं चूर्णितमसंश्लिष्टकपालं च शिरः शङ्खपृष्ठस्तनान्तरभङ्गञ्चेति||१०||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం ద్వాదశానామంత్యాని పంచ దారితచూర్ణితాతిపాతితశేషితమజ్జానుగతాని కృశాతిబాలాదీనాం కృచ్ఛ్రసాధ్యాని| భిన్నం కటీకపాలాదికమసాధ్యం| కటీకపాలం సంధిముక్తం వా భిన్నం వా| సుబోధం| శిరః శంఖస్య పృష్ఠస్తనస్య చాంతరే మధ్యే యత్ భగ్నం తదప్యసాధ్యం||10||
Adhikarana sAdhAraNopakramaH (11) · Śloka 11
భవంతి చాత్ర అథావనతమున్నామ్యమున్నతం చావపీడయేత్| అంచ్ఛేదధిక్షిప్తమధోగతం చోపరి వర్తయేత్| ఆంచ్ఛనోత్పీడనోన్నామచర్మసంక్షేపబంధనైః||11||
भवन्ति चात्र अथावनतमुन्नाम्यमुन्नतं चावपीडयेत्| अञ्च्छेदधिक्षिप्तमधोगतं चोपरि वर्तयेत्| आञ्च्छनोत्पीडनोन्नामचर्मसङ्क्षेपबन्धनैः||११||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాది| యదవనతమస్థి తదున్నామ్యమున్నమనీయమున్నతం చావపీడనీయం| ఆంచ్ఛేదిత్యాది అధిక్షిప్తం స్థానాంతరగతమస్థి ఆచ్ఛేదాకర్షేత్| తథా అధోగతమాంచ్ఛనాదిభిరుపరి వర్తయేత్| చర్మసంక్షేపబంధనం దేహచర్మణః సంకోచం కృత్వాఽవబంధనం| అథైషాం విశేషావగతేరనంతరమవనతమస్థి యేన కేనాఽప్యుపాయాంతరేణోన్నమనీయం| ఉన్నతమస్థ్యవపీడయేద్ధస్తతలాదినావపీడనం గమయేత్| అధిక్షిప్తం స్థానాత్ స్థానాంతరగతమాంచ్ఛేదాంచ్ఛనేన స్వస్థానమానయేత్| ఆంచ్ఛనం సంవాహనం| అధోగతం ప్రహారదివైచిత్ర్యాదన్యస్యాస్థ్న అధోభాగగతముపరి వర్తయేద్యథాపురం స్థాపయేత్||11||
Adhikarana vraNabandhanavidhiH (12) · Śloka 12
సంధీన్ శరీరగాన్ సర్వాశ్చలానప్యచలానపి| ఇత్యేతైః స్థాపనోపాయైః సమ్యక్సంస్థాప్య నిశ్చలం| పట్టైః ప్రభూతసర్పిర్భిర్వేష్టయిత్వా సుఖైస్తతః| కదంబోదుంబరాశ్వత్థసర్జార్జునపలాశజైః| వంశోద్భవైర్వా పృథుభిస్తనుభిః సునివేశితైః| సుశ్లక్ష్ణైః సప్రతిష్టంభైర్వల్కలైః శకలైరపి| కుశాహ్వయైః సమం బంధం పట్టస్యోపరి యోజయేత్||12||
सन्धीन् शरीरगान् सर्वाश्चलानप्यचलानपि| इत्येतैः स्थापनोपायैः सम्यक्संस्थाप्य निश्चलम्| पट्टैः प्रभूतसर्पिर्भिर्वेष्टयित्वा सुखैस्ततः| कदम्बोदुम्बराश्वत्थसर्जार्जुनपलाशजैः| वंशोद्भवैर्वा पृथुभिस्तनुभिः सुनिवेशितैः| सुश्लक्ष्णैः सप्रतिष्टम्भैर्वल्कलैः शकलैरपि| कुशाह्वयैः समं बन्धं पट्टस्योपरि योजयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
సంధీనిత్యాది| ఇత్యేతైరనంతరప్రదర్శితైః స్థాపనోపాయైః శరీరగాన్ సర్వాన్ సంధీశ్చలాంశ్చాచలాంశ్చ శరీరప్రదేశకాన్ సమ్యఙ్ నిశ్చలం సంస్థాప్య ప్రభూతసర్పిభిః సుఖైర్వస్త్రపట్టైర్వైష్టయిత్వా తతోఽనంతరం పృథ్వాదిగుణైః కదంబాదిజైర్వల్కలైస్త్వక్పట్టై వంశోద్భవైః శకలైస్త్వక్సారపట్టైర్వా వేష్టితస్య వస్త్రస్యోపరి నిహితైరేవ కుశాహ్వయై రజ్జ్వాదిభిః సన్నివిష్టైర్బంధం యోజయేత్ సమం చ| (అచలానపీత్యపి శబ్దేనాచలేషూత్పిష్టాదిష్వపి బంధనాద్వినా రూక్శోఫాద్యుపశమో న స్యాదితి సూచితం| సర్వాన్ సంధీన్ భగ్నానిత్యర్థాత్ గమ్యతే| ప్రభూతసర్పిర్భిస్తాంతవానుపశ్లేషణార్థం బహులఘృతైః| పట్టైర్వ్రణప్రమాణైశ్చేలఖండైః ప్రతిష్టంభోపేతైః| ప్రతిష్టంభః ప్రతిబంధః సూత్రసంగార్థముభయోరప్యగ్రయోః కర్ణికోపేతైరిత్యర్థః| కుశాహ్వయైః కుశాసంజ్ఞై కేవలం కుశాభిరేవ వా| బంధం తాంతవసూత్రాదిభిర్వంధనం యోజయేత్| కుశాహ్వయైః శకలైరితి పాఠ్యాకారః||12||
Adhikarana bandhadoShau (13) · Śloka 13
శిథిలేన హి బంధేన సంధిస్థైర్యం న జాయతే| గాఢేనాతిరుజాదాహపాకశ్వయథుసంభవః||13||
शिथिलेन हि बन्धेन सन्धिस्थैर्यं न जायते| गाढेनातिरुजादाहपाकश्वयथुसम्भवः||१३||
🔊 Audio coming soon
సమబంధహేతుః శిథిల ఇత్యాది| సుబోధం| (శిథిలేన శ్లథేన బంధేన సంధేః స్థైర్యం| అధ్వాటనభారవహనవ్యాయామాది క్లేశసహిష్ణుత్వం న సంపద్యతే| హి యస్మాదర్థే||13||
Adhikarana bandhamokShaNaniyamAH (14) · Śloka 14
త్ర్యహాత్త్ర్యహాదృతౌ ఘర్మే సప్తాహాన్మోక్షయేద్ధిమే| సాధారణే తు పంచాహాత్ భంగదోషవశేన వా||14||
त्र्यहात्त्र्यहादृतौ घर्मे सप्ताहान्मोक्षयेद्धिमे| साधारणे तु पञ्चाहात् भङ्गदोषवशेन वा||१४||
🔊 Audio coming soon
త్ర్యహాదితి| ఋతుశబ్దః కాలపర్యాయః| అథవా భంగాధిష్ఠాతృదోషవశేన మోక్షయేత్| వాతే శ్లేష్మణి చ చిరాత్| పిత్తే రక్తే చ శీఘ్రమిత్యర్థః ||14||
Adhikarana anantaropacArAH (15) · Śloka 15
న్యగ్రోధాదికషాయేణ తతః శీతేన సేచయేత్| తం పంచమూలపక్వేన పయసా తు సవేదనం| సుఖోష్ణం చావచార్యం స్యాచ్చక్రతైలం విజానతా| విభజ్య దేశం కాలం చ వాతఘ్నౌషధసంయుతం| ప్రతతం లేపసేకాంశ్చ విదధ్యాత్ భృశశీతలాన్| గృష్టిక్షీరం ససర్పిష్కం మధురౌషధసాధితం| ప్రాతఃప్రాతః పిబేద్భగ్నః శీతలం లాక్షయా యుతం| సవ్రణస్య తు భగ్నస్య వ్రణో మధుఘృతోత్తరైః| కషాయైః ప్రతిసార్యోఽథ శేషో భంగోదితః క్రమః||15||
न्यग्रोधादिकषायेण ततः शीतेन सेचयेत्| तं पञ्चमूलपक्वेन पयसा तु सवेदनम्| सुखोष्णं चावचार्यं स्याच्चक्रतैलं विजानता| विभज्य देशं कालं च वातघ्नौषधसंयुतम्| प्रततं लेपसेकांश्च विदध्यात् भृशशीतलान्| गृष्टिक्षीरं ससर्पिष्कं मधुरौषधसाधितम्| प्रातःप्रातः पिबेद्भग्नः शीतलं लाक्षया युतम्| सव्रणस्य तु भग्नस्य व्रणो मधुघृतोत्तरैः| कषायैः प्रतिसार्योऽथ शेषो भङ्गोदितः क्रमः||१५||
🔊 Audio coming soon
న్యగ్రోధాదీత్యాది| సుబోధం| (తతో బంధనాదనంతరం తం భగ్నమంగం శీతేన స్పర్శశీతలేన న్యగ్రోధాదిగణకషాయేణ సేచయేత్| సవేదనం వేదనాన్వితం చేద్బిల్వాదిపంచకక్వాథవిపక్వేన క్షీరేణ సేచయేద్వేదనోపశమాయ)| సుఖోష్ణమిత్యాది| దేశం కాలం చ గుణదోషైర్విభజ్య వాతఘ్నౌషధసంయుతం సుఖోష్ణం చక్రతైలమవచార్యం యాద్విజానతా విజ్ఞానవతా భిషజా| (వాశబ్దః పంచమూలసిద్ధక్షీరచక్రతైలయోర్వికల్పార్థః| అవచార్యం ప్రయోజ్యం స్యాత్)| సుబోధం| (ప్రతతమనవరతం భృశశీతలాన్ స్పర్శవీర్యయోరతిశయేన శీతాన్ ప్రలేపాన్ పరిషేకాంశ్చ కుర్యాత్)| సుబోధం| గృష్టిరేకవారప్రసూతా గౌః (భగ్నః పురుషః ససర్పిష్కం సర్పిషోపేతం మధురౌషధసాధితం మధురస్కంధసిద్ధం లాక్షాచూర్ణయుక్తం శీతస్పర్శం గృష్టిక్షీరం సకృత్ప్రసూతా గౌర్గృష్టిస్తస్యాః క్షీరం ప్రతిదినం ప్రాతఃకాలే పిబేత్| సవ్రణస్యేత్యాది సుబోధం| (సవ్రణస్య వ్రణోపేతస్య| భగ్నస్య వ్రణస్తు మధుఘృతోత్తరైరుద్రిక్తమధుఘృతైః కషాయైః కషాయద్రవ్యచూర్ణైః ప్రతిసార్యః| తుశబ్దేన భగ్నవ్రణస్య ఘృష్టావకృత్తాద్యన్యతమత్వేఽపి క్రియావిశేషః సూచితః| అథేత్యానంతర్యే శేషోఽవశిష్టో భంగోదితః భంగేషుక్తో బంధనాదిః క్రియాక్రమః కార్యః)||15||
Adhikarana vraNAntaraprakAreShu cikitsAvisheShaH (16) · Śloka 16
లంబాని వ్రణమాంసాని ప్రలిప్య మధుసర్పిషా| సందధీత వ్రణాన్ వైద్యో బంధనైశ్చోపపాదయేత్| తాన్ సమాన్ సుస్థితాంజ్ఞాత్వా ఫలినీలోధ్రకట్ఫలైః| సమంగాధాతకీయుక్తైశ్చూర్ణితైరవచూర్ణయేత్| పంచవల్కలచూర్ణైర్వా మధుశుక్తసమన్వితైః| ధాతకీలోధ్రచూర్ణైర్వా రోహంత్యాశు తథా వ్రణాః| విశ్లిష్టోత్పిష్టయోః సంధిమేవమేవావిఘట్టయన్| ఉపాచరేద్యథాస్వం చ విసర్పాదీనుపద్రవాన్||16||
लम्बानि व्रणमांसानि प्रलिप्य मधुसर्पिषा| सन्दधीत व्रणान् वैद्यो बन्धनैश्चोपपादयेत्| तान् समान् सुस्थिताञ्ज्ञात्वा फलिनीलोध्रकट्फलैः| समङ्गाधातकीयुक्तैश्चूर्णितैरवचूर्णयेत्| पञ्चवल्कलचूर्णैर्वा मधुशुक्तसमन्वितैः| धातकीलोध्रचूर्णैर्वा रोहन्त्याशु तथा व्रणाः| विश्लिष्टोत्पिष्टयोः सन्धिमेवमेवाविघट्टयन्| उपाचरेद्यथास्वं च विसर्पादीनुपद्रवान्||१६||
🔊 Audio coming soon
అత్ర వ్రణప్రసంగాదష్టవిధేషు సద్యోవ్రణేషు ప్రవిలంబివ్రణస్యాపి బంధనావశ్యకత్వాత్ తత్క్రియాఽత్ర విశేషేణోచ్యతే| సుబోధం| (వైద్యో భిషక్ లంబాని యేన-కేనాపి వేధవిశేషేణ ప్రవిలంబితాని వ్రణమాంసాని మధుమిశ్రితేన సర్పిషా ప్రలిప్య వ్రణాన్ సంధధీత అన్యోన్యం సంశ్లేషయేత్| యథాస్థానం నివేశ్య సీవ్యేదిత్యర్థః| బంధనైస్తత్తదంగ ప్రత్యంగోచితైః కోశస్వస్తికాదిబంధనవిశేషైరుపపాదయేత్ సంపాదయేత్| బధ్నీయాదిత్యర్థః)| తానితి వ్రణాన్| పంచవల్కలానాం న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షవేతసానాం త్వచః| (తాన్ వ్రణాన్ సమాన్ నిమ్నోన్నతరహితాన్ అన్యోన్యసంశ్లిష్టాన్ జ్ఞాత్వా యథావదవగమ్య చూర్ణితైః సూక్ష్మరజీకృతైః సమంగాదియుక్తైః ఫలిన్యాదిచూర్ణైర్వ్రణే అవాకిరేత్| అథవా మధుశుక్తయుక్తైః పంచవల్కలచూర్ణైరథవా ధాతకీలోధ్రచూర్ణైరవాకిరేత్| తథా ఏవం కృతే సతి వ్రణా ఆశు ద్రాగేవ రోహంతి )| విశ్లిష్టే తథోత్పిష్టే చైవమేవానంతరోక్తేన ప్రకారేణాఽవిఘట్టయన్ సంధిముపాచరేత్| వ్రణే చ యే విసర్పశ్వయథుదాహకృమ్యాదయ ఉపద్రవాస్తాన్యథాస్వముక్తేన చికిత్సితేనోపచరేత్ ||16||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatA sthairyatAptikAlashca (17) · Śloka 17
ఇతి భంగౌపక్రాంతః స్థిరధాతోఋతౌ హిమే| మాంసలస్యాల్పదోషస్య సుసాధో దారుణోఽన్యథా| పూర్వమధ్యాంతవయసామేకద్విత్రిగుణైః క్రమాత్| మాసైః స్థైర్యం భవేత్సంధేయథోక్తం భజతాం విధిం| సామాన్యం సాధనమిదం ................................||17||
इति भङ्गौपक्रान्तः स्थिरधातोऋतौ हिमे| मांसलस्याल्पदोषस्य सुसाधो दारुणोऽन्यथा| पूर्वमध्यान्तवयसामेकद्वित्रिगुणैः क्रमात्| मासैः स्थैर्यं भवेत्सन्धेयथोक्तं भजतां विधिम्| सामान्यं साधनमिदं ................................||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యనేనోపక్రాంతో భంగః స్థిరధాతోర్మాంసలస్యాల్పదోషస్య చ హిమఋతౌ శీతకాలే సుసాధో భవతి| అన్యథేత్యుక్తవైపరీత్యే దారుణో దుస్సాధః| పూర్వ ఇత్యాది| పూర్వవయసో యథోక్తం విధిం భజత ఏకేన మాసేన సంధేః స్థైర్యం భవతి| మధ్యవయసో ద్వాభ్యాం మాసాభ్యాం| అంతవయసో వృద్ధస్య త్రిభిర్మాసైరితి క్రమార్థః| ఇతి సామాన్యం భంగసాధనముక్తం||17||
Adhikarana sandhivisheShe karmavisheShaH - nakhasandhibha~ggaH (18) · Śloka 18
..........................విశేషో వక్ష్యతే త్వతః| నఖసంధిం సముత్పిష్టం రక్తానుగతమారయా| అవమథ్య స్రుతే రక్తే శాలిపిష్టేన లేపయేత్||18||
..........................विशेषो वक्ष्यते त्वतः| नखसन्धिं समुत्पिष्टं रक्तानुगतमारया| अवमथ्य स्रुते रक्ते शालिपिष्टेन लेपयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
అతోఽనంతరం విశేషో వక్ష్యతే| యో నఖసంధిః సముత్పిష్టం సన్ రక్తానుగతో భవతిత తమారయాఽఽరాఖ్యేన శస్త్రేణావమథ్య స్రుతే తు రక్తే శాలిపిష్టేన లేపయేత్||18||
Adhikarana a~ggulisandhiBa~ggaH (19) · Śloka 19
భగ్నాన్ సంధివిముక్తాంశ్చ కృత్వా పూర్వవదంగులీన్| తనునాఽఽవేష్ట్య పట్టేన ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్||19||
भग्नान् सन्धिविमुक्तांश्च कृत्वा पूर्ववदङ्गुलीन्| तनुनाऽऽवेष्ट्य पट्टेन घृतसेकं प्रदापयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
భగ్నానిత్యాది| సుబోధం||19||
Adhikarana UrvasthiBa~ggaH (20) · Śloka 20
చక్రయోగేన మతిమానాంఛేదూర్వస్థి నిర్గతం||20||
चक्रयोगेन मतिमानाञ्छेदूर्वस्थि निर्गतम्||२०||
🔊 Audio coming soon
మతిమాన్ నిర్గతమూర్వస్థి చక్రయోగేనాంఛేత్| చక్రవత్ దూరమాక్షిపన్నాధారే ప్రవేశయేదిత్యర్థః||20||
Adhikarana kaTiBagnam (21) · Śloka 21
ఆంచ్ఛేదూర్ధ్వమధస్తాచ్చ కటిభగ్నం చికిత్సకః||21||
आञ्च्छेदूर्ध्वमधस्ताच्च कटिभग्नं चिकित्सकः||२१||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సకః కటిభగ్నం ఊర్ధ్వమితి పూర్వకాయమధ ఇతి పశ్చిమకాయమాంచ్ఛేదేవం సంధిః స్వస్థానమాసాదయతి||21||
Adhikarana aMsasandhiBa~ggaH (22) · Śloka 22
ముసలేనోత్క్షిపేత్ కక్షమంససంధౌ విసంగతే| స్థానస్థితంచ బధ్నీయాత్స్వస్తికేన సమాహితః||22||
मुसलेनोत्क्षिपेत् कक्षमंससन्धौ विसङ्गते| स्थानस्थितञ्च बध्नीयात्स्वस्तिकेन समाहितः||२२||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| ముసలోత్క్షేపణేన స్థానస్థితమంసం స్వస్తికాఖ్యేన బంధేన బధ్నీయాత్||22||
Adhikarana kUrparasandhiBa~ggaH (23) · Śloka 23
కౌర్పరం తు భిషక్సంధిమంగుష్ఠేనానుమార్జయేత్| అనుమృజ్య తతః సంధిం పీడయేత్కూర్పరాచ్చ్యుతం| ప్రసార్యాకుంచయేచ్చైనం స్నేహసేకం చ కారయేత్||23||
कौर्परं तु भिषक्सन्धिमङ्गुष्ठेनानुमार्जयेत्| अनुमृज्य ततः सन्धिं पीडयेत्कूर्पराच्च्युतम्| प्रसार्याकुञ्चयेच्चैनं स्नेहसेकं च कारयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
భగ్నం కౌర్పరం సంధిమంగుష్ఠానుమార్జనేన కూర్పరాచ్చ్యావయేత్| తతః కూర్పరాచ్చ్యుతం ప్రసార్యాఽఽకుంచయేత్| ఏవం హి స్వస్థానమాసాదయతి||23||
Adhikarana atideshena maNibandhAdiBa~ggaH (24) · Śloka 24
మణిబంధే చ జానౌ చ గుల్ఫే చైషః క్రియాక్రమః||24||
मणिबन्धे च जानौ च गुल्फे चैषः क्रियाक्रमः||२४||
🔊 Audio coming soon
మణిబంధః ఇత్యాది| సుబోధం||24||
Adhikarana hastatalaBa~ggaH (25) · Śloka 25
ఉభే తలే సమే కృత్వా తలభగ్నస్య దేహినః| బధ్నీయాదామతైలేన పరిషేకం చ కారయేత్| ప్రాగ్గోమయమయం పిండం ధారయేన్మృన్మయం తతః| హస్తే జాతబలే కార్యం క్రమాత్పాషాణధారణం||25||
उभे तले समे कृत्वा तलभग्नस्य देहिनः| बध्नीयादामतैलेन परिषेकं च कारयेत्| प्राग्गोमयमयं पिण्डं धारयेन्मृन्मयं ततः| हस्ते जातबले कार्यं क्रमात्पाषाणधारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
తలభగ్నస్య దేహిన ఉభే తలే సమే పరస్పరం పుటలగ్నే కృత్వా బధ్నీయాత్| తతః కరతలమామతైలేనాపక్వతైలేన పరిషేచయేత్| ప్రాగిత్యాది| సుబోధం||25||
Adhikarana akShakaBa~ggaH (26) · Śloka 26
సన్నమున్నామయేత్ స్విన్నమక్షకం ముసలేన తు| తథోన్నతం పీడయేత బధ్నీయాన్నిబిడం తతః||26||
सन्नमुन्नामयेत् स्विन्नमक्षकं मुसलेन तु| तथोन्नतं पीडयेत बध्नीयान्निबिडं ततः||२६||
🔊 Audio coming soon
సన్నమక్షకం స్వేదయిత్వా ముసలేనోన్నామయేత్| తత్తూన్నతం తత్సంపీడ్య నిబిడం బధ్నీయాత్||26||
Adhikarana bAhuBa~ggaH (27) · Śloka 27
ఊరువచ్చ విధాతవ్యం బాహుభంగో ప్రసాధనం||27||
ऊरुवच्च विधातव्यं बाहुभङ्गो प्रसाधनम्||२७||
🔊 Audio coming soon
బాహుభంగే చ ప్రసాధనం ఊరువద్విధాతవ్యం| ఊరువదితి చక్రయోజనేన||27||
Adhikarana grIvABa~ggaH (28) · Śloka 28
గ్రీవాయాం తు వివృత్తాయాం ప్రవిష్టాయామధోఽపి వా| అవటావథ హన్వోశ్చ ప్రగృహ్యోన్నమయేచ్ఛిరః| సమం కుశాభిర్బధ్నీయాదుత్తానం శాయయేచ్చ తం||28||
ग्रीवायां तु विवृत्तायां प्रविष्टायामधोऽपि वा| अवटावथ हन्वोश्च प्रगृह्योन्नमयेच्छिरः| समं कुशाभिर्बध्नीयादुत्तानं शाययेच्च तम्||२८||
🔊 Audio coming soon
వివృత్తా పరివృతా యా గ్రీవా తస్యామథవా క్రోడభాగప్రవిష్టాయాం గ్రీవాయాం శిరః అవటౌ చ హన్వోశ్చ ప్రగృహ్యోన్నమయేత్| అవటుః కృకాటికా| తతః సమం కుశాభిర్బధ్నీయాత్| కుశాఖ్యాః కాష్ఠవల్కలాదయః||28||
Adhikarana hanusandhiBa~ggaH (29) · Śloka 29
హన్వస్థీని సమానీయ హనుసంధౌ విసంగతే| స్వేదయిత్వా స్థితే సమ్యక్పంచాంగీబంధమాచరేత్| ఘృతం వాతఘ్నమధురైః సిద్ధం నస్యం చ పూజితం||29||
हन्वस्थीनि समानीय हनुसन्धौ विसङ्गते| स्वेदयित्वा स्थिते सम्यक्पञ्चाङ्गीबन्धमाचरेत्| घृतं वातघ्नमधुरैः सिद्धं नस्यं च पूजितम्||२९||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| పంచాంగీబంధః అంతరిక్షే కాష్ఠప్రయోగేన||29||
Adhikarana dantasandhiBa~ggaH (30) · Śloka 30
దంతానభగ్నాంశ్చలితాన్ సరక్తానవపీడయేత్| వయస్థస్యాంబుభిః శీతైః పరిషిచ్య ప్రలేపయేత్| బహిర్నిర్వాపణైరంతః సంధానీయైరుపాచరేత్| బలాద్వయశృతే క్షీరే పద్మకాదిశృతం ఘృతం| నస్యగండూషయోర్యోజ్యం చలద్విజహితని చ| కల్కితైస్తద్ధి తైశ్చాస్య దంతమాంసాని లేపయేత్| త్రీన్ మాసాన్ మృదు భుంజీత రసాన్నం కఠినాంస్త్యజేత్||30||
दन्तानभग्नांश्चलितान् सरक्तानवपीडयेत्| वयस्थस्याम्बुभिः शीतैः परिषिच्य प्रलेपयेत्| बहिर्निर्वापणैरन्तः सन्धानीयैरुपाचरेत्| बलाद्वयशृते क्षीरे पद्मकादिशृतं घृतम्| नस्यगण्डूषयोर्योज्यं चलद्विजहितनि च| कल्कितैस्तद्धि तैश्चास्य दन्तमांसानि लेपयेत्| त्रीन् मासान् मृदु भुञ्जीत रसान्नं कठिनांस्त्यजेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| క్షీరం బలాద్వయేన శ్రుతం కృత్వా తస్మిన్ పద్మకాదిగర్భం ఘృతం శ్రపయేత్ తన్నస్యే గండూషే చ యోజ్యం| చలద్విజహితైరౌషధైః కల్కితైర్దంతమాంసాని లేపయేత్| అత్ర చ దంతచాలే త్రీన్ మాసాన్ మృద్వకఠినం రసాన్నం భుంజీత| కఠినాంశ్చ భక్ష్యాదీంస్త్యజేత్||30||
Adhikarana nAsABa~ggaH (31) · Śloka 31
నాసాం వివృత్తాం సన్నాం వా ఋజూకృత్య శలాకయా| ప్రత్యేకం నస్తతో నాడీం ద్విముఖీం సంప్రవేశయేత్| తతః పట్టేన సంవేష్ట్య ఘృతసేకం ప్రదాపయేత్||31||
नासां विवृत्तां सन्नां वा ऋजूकृत्य शलाकया| प्रत्येकं नस्ततो नाडीं द्विमुखीं सम्प्रवेशयेत्| ततः पट्टेन संवेष्ट्य घृतसेकं प्रदापयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
వివృత్తాం పరివృత్తాం సన్నాం వా నాసాం శలాకయా ఋజూపవిష్టాం కృత్వా ప్రత్యేకం నాసాచ్ఛిద్రం ఉభయముఖీం నాడీం యస్యామంతర్వహిశ్చ ముఖం ఏకేన శ్వాసం ప్రవిష్టమన్యేన నిస్సరతి తాం||31||
Adhikarana karNaBa~ggaH (32) · Śloka 32
భగ్నం కర్ణం ఘృతాభ్యక్తం న్యస్య బంధేన యోజయేత్| సద్యః క్షతవిధానం చ తతః పశ్చాత్ సమాచరేత్||32||
भग्नं कर्णं घृताभ्यक्तं न्यस्य बन्धेन योजयेत्| सद्यः क्षतविधानं च ततः पश्चात् समाचरेत्||३२||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| న్యస్యేతి స్వే సన్నివేశే స్థాప్య||32||
Adhikarana kaTyAdiBa~gge shayanavidhiH (33) · Śloka 33
కటీజంఘోరుభగ్నానాం కవాటశయనం హితం| యంత్రణార్థం తతః కీలాః పంచ కార్యా నిబంధనాః| జడోరుపార్శ్వయోర్ద్వౌ ద్వౌ తల ఏకశ్చ కీలకః| శ్రోణ్యాం వా పృష్ఠవంశే వా వక్షస్యక్షకయోస్తథా| విమోక్షే భగ్నసంధీనాం విధిమేనం సమాచరేత్||33||
कटीजङ्घोरुभग्नानां कवाटशयनं हितम्| यन्त्रणार्थं ततः कीलाः पञ्च कार्या निबन्धनाः| जडोरुपार्श्वयोर्द्वौ द्वौ तल एकश्च कीलकः| श्रोण्यां वा पृष्ठवंशे वा वक्षस्यक्षकयोस्तथा| विमोक्षे भग्नसन्धीनां विधिमेनं समाचरेत्||३३||
🔊 Audio coming soon
కటీభగ్నానాం జంఘాభగ్నానామూరుభగ్నానాం చ కవాటశయనం హితం| కవాటం స్థిరం కాష్ఠపట్టం| యేషాం చ యంత్రణార్థమచలనాయ నిబంధనాః నియమనాధారభూతాః పంచకీలాః కార్యాః| తేషాం నియోజనమాహజంఘా చ ఊరుశ్చ జంఘోరు, తస్మిన్ జంఘోరుణి పార్శ్వయోశ్చ ద్వౌ ద్వౌ కీలకౌ తలే పాదతలే ఏకః| తేనోత్తానస్య కవాటే స్థితస్యవామే జఙ్హ్ఘోరుణ్యేకః కీలకో దక్షిణే జంఘోరుణి ద్వితీయః| వామే పార్శ్వే తృతీయో దక్షిణే పాRశ్వే చతుర్థః| పాదతలే ఏకః కీలకో విశ్రమాయ| శ్రోణ్యాదిషు భగ్నసంధీనాం విమోక్షే చైతదేవ| శ్రోణిర్జఘనమూలం| అక్షకో దోర్వక్షోమూలం| (కీలకస్య పంచసంఖ్యాకథనాత్ సర్వత్రాపి పంచైవ కీలకాః భగ్నస్య సంధేరధ ఊర్ధ్వంచ ద్వౌ ద్వౌ కీలకో భవతః తల ఏకశ్చ| తత్ర నాభేరుర్ధ్వగానాం సంధీనాం భంగే త్వేకః కీలక ఉపరిష్టాద్యోజ్య ఇతి విశేషః)||33||
Adhikarana ciravimuktasandhisthApanam (34) · Śloka 34
సంధీంశ్చిరవిముక్తాంస్తు స్నిగ్ధస్విన్నాన్ మృదూకృతాన్| ఉక్తైర్విధానైర్బుద్ధ్యా చ యథాస్వం స్థానమానయేత్||34||
सन्धींश्चिरविमुक्तांस्तु स्निग्धस्विन्नान् मृदूकृतान्| उक्तैर्विधानैर्बुद्ध्या च यथास्वं स्थानमानयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
(చిరవిముక్తసంధేః స్వస్థానస్థాపనోపాయమాహ) సుబోధం| చిరవిముక్తాః యే విముక్తాః సంతో బహుకాలముపేక్షితాః| బుద్ధ్యేతి యథౌపయికం వికల్పనేన||34||
Adhikarana asandhiBagnasya saMshleShaNam (35) · Śloka 35
అసంధిభగ్నే రూఢే తు విషమోల్బణసాధితే| ఆపోథ్య భగ్నం యమయేత్తతో భగ్నవదాచరేత్||35||
असन्धिभग्ने रूढे तु विषमोल्बणसाधिते| आपोथ्य भग्नं यमयेत्ततो भग्नवदाचरेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
(అసంశ్లిష్టరూఢస్యాఽసంధిభగ్నస్య సంశ్లేష్ణోపాయమాహ) యస్త్వసంధిభగ్నః స విషమోల్బణం కృత్వా సాధితో దుర్యోజితో రూఢశ్చ తం సంధిమాపోథ్య భంక్త్వా పునర్యమయేత్| తతో భగ్నవత్ భంగోక్తవిధానేనాచరేత్ చికిత్సేత్||35||
Adhikarana bha~ggasya pAkAdrakShaNam (36) · Śloka 36
భగ్నో నైతి యథా పాకం ప్రయతేత తథా భిషక్| పక్వమాంససిరాస్నాయుః సంధిః శ్లేషం న గచ్ఛతి||36||
भग्नो नैति यथा पाकं प्रयतेत तथा भिषक्| पक्वमांससिरास्नायुः सन्धिः श्लेषं न गच्छति||३६||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| (భిషక్ భంగక్రియాకుశలో వైద్యః భంగో యథా పాకం న ప్రాప్నోతి తథా ప్రత్యనం కుర్యాత్| యతః పక్వమాంససిరాస్నాయుః పక్వాని మాంససిరాదీని యస్మిన్ సః సంధిః శ్లేషమన్యోన్యసంశ్లేషం న గచ్ఛతి ప్రాప్నోతి) ||36||
Adhikarana atideshena vAtavyAdhicikitsAprayogaH (37) · Śloka 37
వాతవ్యాధివినిర్దిష్టాన్ స్నేహాన్ భగ్నస్య యోజయేత్| చతుష్ప్రయోగాన్ బల్యాంశ్చ బస్తికర్మ చ శీలయేత్||37||
वातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहान् भग्नस्य योजयेत्| चतुष्प्रयोगान् बल्यांश्च बस्तिकर्म च शीलयेत्||३७||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| (భగ్నస్య నరస్య వాతవ్యాధివినిర్దిష్టన్ వాతవ్యాధిచికిత్సితోక్తగుగ్గులుతిక్తబలాతైలాదీన్ స్నేహాన్| బల్యాన్ బలకరాన్ చతుష్ప్రయోగాన్ పానాన్వాసననావనాభ్యంగాన్ యోజయేత్| తథా బస్తికర్మ కర్మకాలాదిభేదేన బహవిధం బస్తికర్మ చ శీలయేదభ్యసేత్)||37||
Adhikarana pathyApathyam (38) · Śloka 38
శాలీక్షీరరసాజ్యాద్యైః పౌష్టికైరవిదాహిభిః| మాత్రయోపచరేత్ భగ్నం సంధిసంశ్లేషకారిభిః| గ్లానిర్న శస్యతే తస్య సంధివిశ్లేషకృద్ధి సా| లవణం కటుకం క్షారమమ్లం మైథునమాతపం| వ్యాయామంచ న సేవేత భగ్నో రూక్షంచ భేషజం||38||
शालीक्षीररसाज्याद्यैः पौष्टिकैरविदाहिभिः| मात्रयोपचरेत् भग्नं सन्धिसंश्लेषकारिभिः| ग्लानिर्न शस्यते तस्य सन्धिविश्लेषकृद्धि सा| लवणं कटुकं क्षारमम्लं मैथुनमातपम्| व्यायामञ्च न सेवेत भग्नो रूक्षञ्च भेषजम्||३८||
🔊 Audio coming soon
సుబోధం| (భగ్నం పురుషం సంధిసంశ్లేషకారిభిః సంధేః సంశ్లేషకరణసమర్థైః పౌష్టికైర్దేహపుష్టికరైరవిదాహిభిర్విదాహరహితైః శాల్యాదిభిర్మాత్రయోపచరేత్ భోజయేదిత్యర్థః| ఆదిశబ్దేన మాంసకంగుషష్టికాది పరిగ్రహః)| తస్య భగ్నస్య తు గ్లానిర్న శస్యతే సా హి గ్లానిః సంధివిశ్లేషకృత్ (గ్లానిరింద్రియసాదః తత్కారణం వ్యాయామాదికమిత్యర్థః| సా గ్లానిః సంధివిశ్లేషకృద్యస్మాత్తస్మాత్ గ్లానిర్న హితా)| భగ్నశ్చ లవణాదికం న సేవేత| క్షారం యవక్షారాది| రూక్షం నిఃస్నేహం||38||
Adhikarana vivarjanIyaM bha~ggam (39) · Śloka 39
సమ్యగ్యమితమప్యస్థి దుర్న్యాసాద్దుర్నిబంధనాత్| సంక్షోభాదపి యద్గచ్ఛేద్విక్రియాం తద్వివర్జయేత్| ఆదితో యచ్చ దుర్జాతమస్థిసంధిరథాపి వా||39||
सम्यग्यमितमप्यस्थि दुर्न्यासाद्दुर्निबन्धनात्| सङ्क्षोभादपि यद्गच्छेद्विक्रियां तद्विवर्जयेत्| आदितो यच्च दुर्जातमस्थिसन्धिरथापि वा||३९||
🔊 Audio coming soon
సమ్యక్శాస్త్రోక్తవిధానేన నియమితమపి తత్కాలం| కాలాంతరేణ దుర్న్యాసాదినా యదస్థి వికారం విక్రియాం గచ్ఛేత్ తద్వివర్జయేత్| ఆదితో గర్భాదేవ యదస్థి వా సంధిర్వా దుర్జాతం తదపి వర్జయేత్| (విక్రియా ఉన్నతావనతత్వాద్యయథాపూర్వసంస్థితిః)||39||
Adhikarana asthivisheShAdbha~ggaprakAravisheShaH (40) · Śloka 40
తరుణాస్థీని భుజ్యంతే భజ్యంతే నలకాని తు| కపాలాని విభిద్యంతే స్ఫుటంత్యన్యాని భూయసా||40||
तरुणास्थीनि भुज्यन्ते भज्यन्ते नलकानि तु| कपालानि विभिद्यन्ते स्फुटन्त्यन्यानि भूयसा||४०||
🔊 Audio coming soon
(అస్థివిశేషకృతం భంగస్య వ్యవహారవిశేషనిమిత్తమాహ)| తరుణాస్థ్యాదీని శారీర ఉక్తాన్యస్థీని| భుజ్యంతే కుటిలీభవంతి| భంగో ద్విధాభవనం| విభేదః ఛిద్రణం| స్ఫుటనం దలనం| (తరుణాస్థీని నాసాదిగతాని మృద్వస్థీని| నలకాని కౌర్పరజంఘాదిగతాని| కపాలాని శిరఃకటీకపాలాదిగతాని| అన్యాని పృష్ఠవంశపర్శుకాగ్రాదీని||40||
Adhikarana susAdhitalakShaNam (41) · Śloka 41
అనుల్బణమనావిద్ధం స్వస్థానే పర్యవస్థితం| ఆవేదనంచ చేష్టాయాం భగ్నం విద్యాత్ సుసాధితం||41||
अनुल्बणमनाविद्धं स्वस्थाने पर्यवस्थितम्| आवेदनञ्च चेष्टायां भग्नं विद्यात् सुसाधितम्||४१||
🔊 Audio coming soon
అనుల్బణమిత్యాది సుసాధితస్య భగ్నస్య లక్షణం ||41||
Adhikarana gandhatailam (42-32) · Śloka 32
కృష్ణాస్తిలాన్ విరజసో దృఢవస్త్రబద్ధాన్ సప్తక్షపా వహతి వారిణి వాసయేత| సంశోషయేదనుదినం ప్రతిసార్య చైనాన్ క్షీరే తథైవ మధుకక్వథితే చ తోయే| పునరపి పీతపయస్కాంస్తాన్ పూర్వవదేవ శోషితాన్ బాఢం| విగతతుషానరజస్కాన్ సంచూర్ణ్య విచూర్ణితిర్యుంజ్యాత్| నలదవాలకలోహితయష్టికా నఖమిసిప్లవకుష్ఠబలాత్రయైః| అగరుకుంకుమచందనసారివా సరలసర్జరసామరదారుభిః| పద్మకాదిగణోపేతైస్తిలపిష్టం తతశ్చ తత్| సమస్తగంధభైషజ్యసిద్ధదుగ్ధేన పీడయేత్| శైలేయరాస్నాశుమతీకశేరుకాలానుసారీనతపత్రలోధ్రైః| సక్షీరశుక్లైః సపయః సదూర్వైః తైలం పచేత్తన్నలదాదిభిశ్చ| గంధతైలమిదముత్తమమస్థి స్థైర్యకృజ్జయతి చాశు వికారాన్| వాతపిత్తజనితానతివీర్యం వ్యాపినోఽపి వివిధైరుపయోగైః||42|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా- వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే భంగప్రతిషేధో నామ ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః||32||
कृष्णास्तिलान् विरजसो दृढवस्त्रबद्धान् सप्तक्षपा वहति वारिणि वासयेत| संशोषयेदनुदिनं प्रतिसार्य चैनान् क्षीरे तथैव मधुकक्वथिते च तोये| पुनरपि पीतपयस्कांस्तान् पूर्ववदेव शोषितान् बाढम्| विगततुषानरजस्कान् सञ्चूर्ण्य विचूर्णितिर्युञ्ज्यात्| नलदवालकलोहितयष्टिका नखमिसिप्लवकुष्ठबलात्रयैः| अगरुकुङ्कुमचन्दनसारिवा सरलसर्जरसामरदारुभिः| पद्मकादिगणोपेतैस्तिलपिष्टं ततश्च तत्| समस्तगन्धभैषज्यसिद्धदुग्धेन पीडयेत्| शैलेयरास्नाशुमतीकशेरुकालानुसारीनतपत्रलोध्रैः| सक्षीरशुक्लैः सपयः सदूर्वैः तैलं पचेत्तन्नलदादिभिश्च| गन्धतैलमिदमुत्तममस्थि स्थैर्यकृज्जयति चाशु विकारान्| वातपित्तजनितानतिवीर्यं व्यापिनोऽपि विविधैरुपयोगैः||४२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे भङ्गप्रतिषेधो नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः||३२||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణాంస్తిలానిత్యాదినా గంధతైలమాహ| తిలానాం దివా శోషణం రాత్రౌ వహతి ప్రవహతి వారిణి పానీయే వస్త్రబద్ధానాం వాసనమితి సప్తరాత్రం| తతః క్షీరే ప్రతిసారణం శోషణం చ| తతో మధుయష్టీజలే ప్రతిసారణం పునః శోషణం| పునరపి క్షీరే భావనం| తతః సంశోష్యావచూర్ణనం| తతో నలదాదిచూర్ణైః సంయోజనం| తతః సర్వగంధద్రవ్య సిద్ధక్షీరేణ పీడనం| తతస్తస్య తైలస్యైర్తైర్నలదాదిభిః శైలేయాదిభిశ్చ సహ పచనమితి గంధతైలవిధానం| నలదం మాంసీ ఉశీరం వా| బాలకం జలం| లోహితయష్టికా మంజిష్ఠా| మిసిః శతపుష్పా| ప్లవంకైవర్తీ ముస్తకం| బలాత్రయం బలా అతిబలా శ్వేతబలా చ| పద్మకాదిగణః శోధనాదిగణోక్తః| సర్జో దేవధూపః| రసో నిర్యాసః| అమరదారు దేవకాష్ఠం| క్షీరశుక్లా క్షీరవిదారీ| శైలేయం శిలాజతు| కశేరు ప్లవం| కాలానుసారీ తుంబురుః| నతం తగరం| పత్రం గంధపత్రం| ఇదం నామ్నా గంధతైలం| ఉత్తమం శ్రేష్ఠమస్థ్నాం స్థర్యకృత్| ఏతచ్చాతివీర్యం వ్యాపినోఽపి వాతపిత్తాజనితాన్ వికారాన్ వివిధైః పానాదిభిరుపయోగైర్జయతీతి| (విరజసో రజోరహితాన్ దృఢవస్త్రబద్ధాన్ దృఢేన వస్త్రఖండేన బద్ధాన్ కృష్ణతిలాన్ వహతి ప్రవాహయుక్తే జలే సప్తాక్షపాః సప్తరాత్రం వాసయేత్| అత్ర క్షపాశబ్దేన రాత్రిరేవ గృహ్యతే| ఏనాన్ తిలాన్ పునః క్షీరే మధుకక్వథితే తోయే చ ప్రతిసార్య నిక్షిప్యేత్యర్థః| చశబ్దః సముచ్చయే| తథైవ తద్వదేవ సప్తసప్తక్షపా ఇత్యర్థః| అనుదినమహన్యహని పరిశోషయేచ్చ| నిశితోయాదినిక్షిప్తేష్వేకవింశతిదినేష్వప్యాతపే నిక్షిప్య దివా పరిశోషయేదిత్యర్థః| ఉక్తం చ సౌశ్రుతే- రాత్రౌ రాత్రౌ తిలాన్ కృష్ణాన్ వాసయేదస్థిరే జలే| దివా దివా శోషయిత్వా గవాం క్షీరే చ భావయేత్|| తృతీయం సప్తరాత్రం తు భావయేన్మధుకాంబునా| తతః క్షీరం పునః పీతాన్ విశుశ్కాంశ్చూర్ణయేద్భిషక|| ఇతి| పునరపి పీతపయస్కాన్ క్షీరాస్థితానిత్యర్థః| పూర్వవదేవ బాఢమతిశయేన శోషితాన్| విగతతుషాన్ వీతత్వచః| అరజస్కానపగతరజసస్తాన్ కృష్ణతిలాన్ సంచూర్ణ్య చూర్ణయిత్వా విచూర్ణితైః సూక్ష్మరజీ కృతైర్నలదాదిభిర్యోజయేత్| నలదాదిచూర్ణం తిలచూర్ణాద్దశాంశం యోజ్యం| తిలాద్దశాంశం తిలపీడనేషు చూర్ణం తు భైషజ్యభవం ప్రయుంజ్యాత్| చూర్ణేఽతిరిక్తే న తు తైలభవో న్యూనే న భైషజ్యఫలం భవేచ్చ|| ఇత్యుక్తత్వాత్| తతోఽనంతరం తం తిలపిష్టం సమస్తగంధభైషజ్యసిద్ధదుగ్ధేన సమస్తైర్గంధభైషజ్యైశ్చోరకవాలకోశీరకుష్ఠచందనాదిగంధద్రవ్యైః సిద్ధేన పయసా సహ చక్రయంత్రే పీడయేచ్చ| పీడనస్య తోయస్థానే పయో యోజ్యమిత్యర్థః| పీడనోద్భూతం తం తైలం పునః సక్షీరశుక్లైః క్షీరశుక్లాసహితైః సదూర్వైర్దూర్వయోపేతైః శైలేయాదిభిః పూర్వోక్తైర్నలదాదిభిశ్చ సహ సపయః పయోయుక్తం తైలాచ్చతుర్గుణేన పయసా యుక్తమిత్యర్థః| ఉక్తం చ సౌశ్రుతే-'చతుర్గుణేన పయసా తత్తైలం విపచేద్భిషగీతి| ఉత్తమం శ్రేష్ఠం ఇదం గంధతైలాఖ్యం తైలమస్థిస్థైర్యకృత్ పానాభ్యంగాదినా అస్థ్నః స్థైర్య కరోతి| వివిధైరుపయోగైః పానాన్వాసననస్యాభ్యంగాదిభేదైః ప్రయోగవిశేషైః వాతపిత్తజనితాన్ వాతపిత్తోత్థాన్ అతివీర్యం అతిశయితముత్కృష్టం వీర్యం యస్య తత్ అతిక్రాంతమర్యాదమిత్యథ| యథా భవతి తథా వ్యాపినః సకలశరీరవ్యాపినః వికారాన్ వ్యాధీనప్యాశు న చిరాజ్జయతి| గంధతైలాఖ్యేఽస్మిన్యోగే వసంతతిలకాయౌపచ్ఛందసికేంద్రవజ్రాస్వాగతాఖ్యాని క్రమాత్ పంచవృత్తాని చ)|| 42|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే ద్వాత్రింశోఽధ్యాయః