7. bhūtavijñānīyaḥ

Adhikarana atha bhUtavij~jAnIyo nAma saptamo~adhyAyaH - ata · Śloka

શારીરમાનસદોષોપઘાતક્રમેણ ભૂતવિજ્ઞાનીયાધ્યાય આરભ્યતે||

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અથાત ઇત્યાદિ પૂર્વવત્|| ૧||

Adhikarana BUtalokanirdeshaH (2) · Śloka 2

અષ્ટાદશ ભૂતાધિપતયઃ| તદ્યથા-સુરાસુરગન્ધર્વારગ યક્ષબ્રહ્મરાક્ષસરાક્ષસપિશાચપ્રેતકૂષ્માણ્ડકાખોર્દમૌકિ રણવેતાલપિતરઃ ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાશ્ચ| તે પુનઃ પૃથક્ કોટિપરિવારાઃ| તેષામપિ પ્રત્યેકમપરિસઙ્ખ્યેયઃ પરિ વાર ઇત્યનન્તો ભૂતલોકઃ||૨||

યથાઽષ્ટાદશભૂતાધિપતયો ભવન્તિ| તદ્યથેત્યાદિના તથા દર્શયતિ| તે ચ સુરાદયઃ પૃથક્ પ્રત્યેકં કોટિપરિવારાઃ તેષામપિ પરિવારાણાં પ્રત્યેકમપરિસઙ્ખ્યેયઃ પરિવાર ઇત્યનેન પ્રકારેણાન્તો ભૂતલોકઃ|| ૨||

Adhikarana sAmAnyena BUtasvaBAvaH (3) · Śloka 3

સર્વેઽપિ ચ પ્રાયેણાહારકામા નિશાઽર્ધવિચારિણો ભયા નકા માંસાસૃગ્વસાશિનઃ||૩||

સર્વેઽપિ ભૂતલોકા આહારકામિનઃ સન્તો નિશાઽર્ધવિચારિણો ભવન્તિ| ભયાનકા ભયઙ્કરા માંસાદ્યાશિનશ્ચ|| ૩||

Adhikarana BUtasaMj~jAvisheShe hetuH (4) · Śloka 4

અપિ ચ સુરાસુરાદિસંવાસસંસર્ગાત્તચ્છીલાચારકર્મતયા ચ તત્સંજ્ઞાં લભન્તે||૪||

અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| ય એતેઽસ્માભિઃ સુરાદયઃ પ્રદર્શિતાઃ ન તે પુરન્દરબલિચિત્રરથવાસુકિધનદપ્રભૃતયો જ્ઞેયા અપિ ત્વન્ય એવ| તેષાં તુ સુરાદીનાં સંવાસસંસર્ગાત્તત્સદૃશશીલાદિતયા ચ સુરાદિસંજ્ઞાં લભન્તે|| ૪||

Adhikarana BUtAnupraveshahetuH sampraptishca (5) · Śloka 5

તેષાં પુનરનુપ્રવેશે કારણં સદ્યઃ પૂર્વકૃતો વા વિશેષેણ પ્રજ્ઞાપરાધઃ| તેન હિ કામક્રોધલોભમોહાદિજનિતેન પ્રલુપ્તધર્મો ભિન્ન વ્રતાચારશૌચો મલીમસઃ પૂજ્યાનતિક્રામન્નાત્માનમુપહન્તિ| તતસ્તમાત્મહનમવતારગવેષિણો દેવાદિગ્રહા અપ્યનુઘ્નન્તિ| તદ્વદુન્માદાપસ્મારોપપ્લુતચિત્તં તથા જ્વરાદ્યામયોપહતમપિ| વિશેષતશ્ચ વ્રણિનઃ પૂયાસૃક્સ્નેહગન્ધેન||૫||

તેષાં તુ દેહાનુપ્રવેશે પુંસાં પ્રજ્ઞ્હાપરાધો વિશેષતઃ કારણમ્| કિંભૂતઃ પ્રજ્ઞાપરાધ આહ| સદ્યઃ કૃતો વા પૂર્વજન્મકૃતો વા| સ ચ સૂત્ર ઉક્તઃ| તેન હિ પ્રજ્ઞાપરાધનકામાદિજનિતેન લુપ્તધર્મત્વાદિયુક્ત આત્માનમુહન્તિ| ભિન્નશબ્દસ્ય નષ્ટપર્યાયસ્ય શૌચાન્તેન સમ્બન્ધઃ| તં તથાવિધમાત્મનૈવ હતાત્માનમવતારગવેષિણશ્છિદ્રાન્વેષિણો દેવાદિગ્રહા અપ્યનુ પશ્ચાત્ ઘ્નન્તિ| તદ્વદેવોન્માદેનાપસ્મારેણ વોપપ્લુતચિત્તં દેવાદયોઽનુઘ્નન્તિ| વ્રણિનશ્ચ પુરુષાણ્ પૂયાદિગન્ધેન હેતુના વિશેષતોઽનુઘ્નન્તિ||૫||

Adhikarana BUtAveshakAlAH (6) · Śloka 6

એવંવિધાંસ્તુ પુરુષનેષ્વાઘાતકાલેષ્વભિગચ્છન્તિ| તદ્યથા-પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે| પૂર્વકૃતસ્ય વા પરિણામકાલે| એકસ્ય વા શૂન્યગૃહનિવાસે| ચતુષ્પથાધિષ્ઠાને વ| સન્ધ્યાવેલાયામપ્રયતભાવે વા પક્ષસન્ધિષુ યા મિથુનીભાવે| રજસ્વલાભિગમને વા| વિગુણે વાધ્યા પનહોમબલિમઙ્ગલપ્રયોગે| નિયમબ્રહ્મચર્યવ્રતભઙ્ગે વા| મહાહવે વા| દેશપુરકુલવિનાશે વા| મહાગ્રહોપગમને વા| સ્ત્રિયા વા પ્રજનનકાલે| વિવિધભૂતાશુચિસંસ્પર્શે વા| વમનવિરેચનરુધિરસ્રાવે વા| અશુચેરપ્રયતસ્ય વા ચૈત્યદેવાયતનાભિગમને વા| માંસમધુગુડાતિલમદ્યોચ્છિષ્ટે વા| દિગ્વાસસિ વા| નિશિ નગરચતુષ્પથોપવનશ્મશા નાભિગમને વા| દ્વિજગુરુસુરયતિપૂજ્યવ્યતિક્રમે વા||૬||

એવંવિધાન્ પૂર્વોક્તપ્રકારાન્ પુરુષાંસ્તુ એષુ વક્ષ્યમાણેષ્વાઘાતકાલેષુ છિદ્રેષુ દેવાદયોઽભિગમનં કુર્વન્તિ| કેષ્વિત્યાહ-તદ્યથેત્યાદિ| પાપં કર્મ હિંસાદિઃ| અપ્રયતભાવોઽશુચિત્વમ્| પક્ષસન્ધયોઽષ્ટમીચતુર્દશ્યમાવાસ્યાઃ| મિથુનીભાવો યોષિતા રતિઃ| અથવાધ્યાપનાદીનાં પ્રયોણે વિગુણે શાસ્ત્રનિષિદ્ધે| અથવા નિયમાદિભઙ્ગે| શાસ્ત્રતો નિયમઃ સ્મૃતઃ| મહાહવો મહાન્ સંગ્રામઃ| દેશવિનાશે વા પુરવિનાશે વા કુલવિનાશે વા| મહાગ્રહસ્ય રાહોરુપગમને વા| સ્ત્રિયાઃ પ્રજનનકાલઃ પ્રસૂતિકાલઃ| અથવા વિવિધાનાં ભૂતાનામશુચીનાં સંસ્પર્શે વા| વમનાદીનાં પ્રયોગે વા| અશુચેરપ્રયતસ્ય વા સતશ્ચૈત્યાદ્યભિગમને વા| માંસાદ્યુચ્છિષ્ટે વા| દિગ્વાસસિ નગ્ને| નિશિ વા નગરાદ્યભિગમને| દ્વિજાદીનાં પૂજ્યાનાં વ્યતિક્રમે વા|| ૬||

Adhikarana surAdInAmAveshaprakAraH (7) · Śloka 7

તત્રાવલોકયન્તો જનયન્તિ મનોવિકારં સુરાસુરગ્રહાઃ| સ્પૃશન્તો ગન્ધર્વાઃ| સમાવિશન્તો ભુજગાઃ| યક્ષાશ્ચાત્મગન્ધમાઘ્રાપયન્તઃ| રાક્ષસા વાહયન્તોઽધિરુહ્ય| તથૈવ પિશાચાદ્યાઃ| દર્શયન્તઃ પિતરોઽભિશપન્ત ઋષિગુરુ વૃદ્ધસિદ્ધાઃ||૭||

તત્રેત્યાદિના યો ગ્રહો યેન પ્રકારેણ મનોવિકારં જનયતીતિ પ્રદર્શ્યતે| સુબોધમ્| રાક્ષસા અધિરુહ્ય વાહયન્તસ્તથૈવ પિશાચાદ્યા અપિ| પિતરો દર્શયન્તઃ| ઋશ્યાદયસ્ત્વભિશાપં કુર્વન્તઃ| અપિ ચ| આદૂષયન્તઃ પુરુષસ્ય દેહં દેવાદયઃ સ્વૈસ્તુ ગુણપ્રભાવૈઃ| વિશન્ત્યદૃશ્યાસ્તરસા યથૈવ છાયાતપૌ દર્પણસૂર્યકાન્તૌ|| ૭||

Adhikarana surAdInAmAveshapAtrANi kAlashca (8) · Śloka 8

તત્ર શીલવન્તં ચોક્ષાચારં શુક્લામ્બરધરં તપઃસ્વા ધ્યાયપરં પ્રાયઃ શુક્લપ્રતિપદિ ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વા દેવા ગૃહ્ણન્તિ| ક્રોધનં કદર્યમાત્મસમ્ભાવિનં કુલરૂપગર્વિતં કૃષ્ણદ્વાદશ્યાં કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં સન્ધ્ય યોશ્ચાસુરાઃ| પ્રિયનૃત્તગીતવાદિત્રગન્ધમાલ્યામ્બરં પરદાર રતમ્ ચોક્ષાચારં પ્રાયશ્ચતુર્થ્યામષ્ટમ્યાં દ્વાદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ ગન્ધર્વાઃ| સ્વપ્નશીલં ચપલમનિમિત્તક્રોધનમર્થસિદ્ધં બ્રાહ્મણં પ્રાયઃ પઞ્ચમ્યાં સન્ધ્યયોર્મધ્યાહ્ને ચ નાગાઃ| સત્ત્વબલરૂપગાન્ધર્વધનશૌર્યયુક્તં માલ્યાનુલેપનહા સ્યપ્રિયમતિવ્યાકરણં પ્રાયઃ શુક્લસપ્તમ્યામેકાદશ્યાઞ્ચ યક્ષાઃ| સ્વાધ્યાયતપોવ્રતચર્યાદેવયતિગુરુપૂજારતં ભ્રષ્ટશૌચં વા બ્રાહ્મણમબ્રાહ્મણં વા બ્રહ્મવાદિનં શૂરં માનિનં દેવાગાર સલિલક્રીડનપ્રિયં ચ સ્ખલિતબ્રહ્મચર્યં પ્રાયઃ શુક્લ પઞ્ચમ્યામષ્ટમ્યાં પૂર્ણચન્દ્રદર્શને સન્ધ્યાસુ ચ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ| હીનસ્ત્વં પિશુનં સ્તેનં લુબ્ધં શઠં પ્રાયો દ્વિતીયાતૃતી યાષ્ટમીષુ રાક્ષસપિશાચાદયઃ| કલિપાનપ્રિયમસૂયાવન્તં પરુષભાષિણં બહ્વાશિનં ચ કૃષ્ણનવમીદ્વાદશ્યોર્નિશિ ચ રાક્ષસાઃ| આત્મશ્લાઘિનં કૂટસાક્ષ્યપ્રદં પરોપતાપિનં ચ ચતુર્દશ્યાં પિશાચાદયઃ| માતાપિતૃગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યોપસેવિનં પ્રાયો દશમ્યામમા વાસ્યાં ચ પિતરઃ| તદ્વિધમેવ ચ પ્રાયઃ ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં ચ ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાઃ| તથૈવ ચ સ્નાનશુચિવિવિક્તસેવિનં ધર્મશાસ્ત્રશ્રુતિકાવ્યકુશલમૃષયઃ||૮||

તત્ર શીલવત્વાદિગુણં પ્રાયઃ શુક્લપ્રતિપદાદિષુ દેવા ગૃહ્ણન્તિ| ક્રોધનાદિકં કૃષ્ણદ્વાદશ્યાદિષ્વસુરાઃ| પ્રિયનૃત્તગીતાદિકં ચતુર્થ્યાદિષુ ગન્ધર્વાઃ| સ્વપ્નશીલાદિકં પઞ્ચમ્યાદિષુ નાગાઃ| ન્યસ્યાર્થેસિદ્ધોઽર્થસિદ્ધઃ| સત્ત્વાદિયુક્તં માલ્યાદિપ્રિયં ચ વાચમતિક્રમ્યચરતિ યસ્તં શુક્લસપ્તમ્યાદિષુ યક્ષાઃ| સ્વાધ્યાયાદિરતં બ્રાહ્મણમબ્રાહ્મણં વા બ્રહ્મવાદિનં વેદપાઠશીલં દેવાગારાદિપ્રિયં સ્ખલિતબ્રહ્મચર્યં ચ શુક્લપઞ્ચમ્યાદિષુ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ| હીનસત્ત્વાદિકં દ્વિતીયાદિષુ રાક્ષસપિશાચાદયઃ| તત્ર વિશેષઃ કલિપ્રિયાદિકં કૃષ્ણનવમ્યદિષુ રાક્ષસાઃ| આત્મશ્લાઘિપ્રવૃત્તિનં ચતુર્દશ્યાં પિશાચાદયઃ| કૂટસાક્ષ્યમસત્યસાક્ષ્યમ્| માત્રાદ્યુપસેવિનં પિતરો દશમ્યાદિકે| તદ્વિધમેવ ચ માત્રાદ્યુપસેવિનં ષષ્ઠ્યાદિકે ગુર્વાદયઃ| તથૈવ ચેતિ ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં ચ સ્નાનાદિસેવિનં ધર્મશાસ્ત્રાદિકુશલં ચર્ષયઃ|| ૮||

Adhikarana grahagrahaNapUrvarUpANi (9) · Śloka 9

તેષાં તુ ગ્રહીષ્યતાં પૂર્વારૂપાણિ ભવન્તિ| તદ્યથા-દેવ ગોબ્રાહ્મણતપસ્વિનાં હિંસારુચિત્વં નૃશંસાભિપ્રાયતા કોપ નત્વમરતિરોજોવર્ણચ્છાયાબલવપુષાં ચોપતપ્તિઃ સ્વપ્ને દેવાદિભિર્ભર્ત્સનં પ્રવર્ત્તનં ચ||૯||

તેષાં તુ સર્વેષાં સુરાદીનાં ગ્રહીષ્યતાં ગ્રહણં કરિષ્યતાં પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ| કાનીત્યાહ-તદ્યથેત્યાદિ| ઉપતપ્તેરોજોવર્ણાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| સ્વપ્ને દેવાદિભિર્ભર્ત્સનં સન્તર્જનમ્| પ્રવર્તનં ચ યથોક્તેષુ વ્યાપારેષુ|| ૯||

Adhikarana devagrahAviShTe lakShaNAni (10) · Śloka 10

તત્ર સૌમ્યદૃષ્ટિં ગમ્ભીરમપ્રધૃષ્યમકોપનં શુચિમનિદ્રં ભોજ નાનાભિલાષિણમલ્પસ્વેદમૂત્રપુરીષવાચં સંસ્કૃતવાદિનં દેવદ્વિજગુરુભક્તં શુક્લમાલ્યામ્બરસરિત્પુલિનશૈલોચ્ચ ભવનદધિક્ષીરસુરભિપ્રિયં ચિરાદક્ષિણી નિમીલયન્તંવર પ્રદાતારં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં ફુલ્લપદ્મોપમમુખં દેવગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| તત્રાપિ ગોવૃષમિવ નદન્તં દીપ્તમુખનયનમાદીપ્તેન સ્વરેણ સર્વમા ભાષમાણમીશ્વરેણ| મેઘસ્તનિતવિદ્યુદૃષ્ટીર્વાચા વિસૃજન્તમિન્દ્રેણ| ધનાનિ વાચા પ્રયચ્છન્તમાચ્છિન્દન્તં ચ ધનદેન| સુરાસવસમગન્ધં કાષ્ઠતૃણરજ્જ્વાદિ સર્વં પાશમભિમન્યમાનં વરુણેન||૧૦||

તત્રેત્યાદિના સુરાદિનામષ્ટાદશાનામવિષ્ટાનાં ક્રમેણ લક્ષણમ્| તત્ર સૌમ્યદૃષ્ટ્યાદિકં દેવગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| ગમ્ભીરમ્| યસ્ય પ્રભાવાદાકારે ક્રોધશોકભયાદયઃ ભાવસ્થા નોપલક્ષ્યન્તે તદ્ગામ્ભીર્યમિતિ સ્મૃતમિતિ| તેન યુક્તમ્| સ્વેદાદિવાગન્તાનામલ્પશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| ભક્તશબ્દસ્ય દેવાદિભિઃ| પ્રિયશબ્દસ્ય માલ્યાદિભિઃ| વર્ચસ્વી તેજસ્વી| તત્રાપીત્યાદિના ઈશ્વરાખ્યસ્ય દેવવિશેષસ્ય લક્ષણમ્| ગોવૃષો મદોત્કટો ગૌઃ| આદીપ્તઃ સ્વર ઓજસ્વી| મેધસ્તનિતાદિ વાચા વિસૃજન્તમિન્દ્રાખ્યેન દેવેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| વાચૈવ ધનાનિ પ્રયચ્છન્તં ધનદેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| વરુણાખ્યેન દેવેન ગૃહીતઃ સુરાદિગન્ધો ભવતિ| કાષ્ઠાદિકઞ્ચ સર્વમ્ પાશં મન્યતે| ઇતિ દેવાનાં લક્ષણમ્|| ૧૦||

Adhikarana asurAviShTe lakShaNAni (11) · Śloka 11

જિહ્વાદૃષ્ટિં દુષ્ટાત્માનં ક્રોધનમતૃપ્તં સસ્વેદગાત્રં દેવ બ્રાહ્મણગુરુદ્વેષિણં નિર્ભયમભિમાનિનં શૂરં વ્યવસાયિનં રુદ્રોઽહમિન્દ્રોઽહમુપેન્દ્રોઽહં સ્કન્દોઽહં વિશાખેઽહમિ ત્યાદિભાષમાણં વિકૃતવાચમસકૃદ્ધસન્તં સુરામિષરુચિં દન્તૈર્નખૈશ્ચ પરાન્ હિંસન્તમસુરેણ||૧૧||

જિહ્વાદૃષ્ટ્યાદિકમસુરેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| દુષ્ટાત્માનં દુષ્ટબુદ્ધિમ્||૧૧||

Adhikarana gandharvAviShTe lakShaNAni (12) · Śloka 12

સ્વાચારં હૃષ્ટાત્માનં શુભગન્ધમલ્પવ્યવહારં નૃત્યન્તં ગાયન્તં મુખવાદ્યાનિ કુર્વન્તં પ્રિયોદ્યાનપુલિનરક્તવસ્ત્રસ્નાનમા- લ્યાનુલેપનધૂપાન્નપાનહાસલીલા શૃઙ્ગારકથાગાન્ધર્વં ગન્ધ ર્વેણ| તત્રાપિ શિરો ધુનાનં કલહં કુર્વન્તં સંરમ્ભેણ જા-ગરૂકં પઠન્તં હસન્તં હસનેન||૧૨||

સ્વાચારાદિકં ગન્ધર્વેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| તત્રાપિ શિરો ધુનાનમિત્યાદિકં હસનેન| ઇતિ ગન્ધર્વાઃ|| ૧૨||

Adhikarana uragAviShTe lakShaNAni (13) · Śloka 13

ક્રોધનમનિશં નિઃશ્વસન્તં ભ્રમન્તમાતપત્રાત્ ત્રસ્યન્તં રક્તાક્ષં સ્તબ્ધદૃષ્ટિં જિહ્વાં લોલયન્તં સૃક્કિણ્યૌ લિહાનમધોમુખ શાયિનં ચલં વક્રગામિનં બિલમવલોક્ય સર્પવદૂર્ધ્વં પ્રસરન્તં જલૌઘઘનદુન્નુભિસ્વનૈર્હૃષ્યન્તં ક્ષીરઘૃતગુડમધુ સ્નાનમાલ્યપ્રિયં ગાત્રાણિ કમ્પયન્તં દન્તૈઃ ખાદન્તં જલેઽવતીર્ણમુત્તરણમનિચ્છન્તમુરગેણ||૧૩||

ક્રોધનત્વાદિગુણમુરગેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| અનિશં પ્રતિક્ષણં જિહ્વાં લોલયન્તં પરિલોલયન્તમ્| સૃક્કિણ્યાવોષ્ઠસન્ધી| બિલં છિદ્રમવલોક્ય દૃષ્ટ્વા સર્પવદૂર્ધ્વં પ્રસરન્તમ્| જલૌઘાદિસ્વનૈર્હૃષ્યન્તમ્| જલૌઘાદિસ્વનૈર્હૃષ્યન્તમ્| પ્રિયશબ્દસ્ય ક્ષીરાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ|| ૧૩||

Adhikarana yakShAviShTe lakShaNAni (14) · Śloka 14

અસકૃત્ સ્વપ્નરોદનહાસનૃત્યગીતપાઠકથાન્નપાનસ્નાન માલ્યધૂપગન્ધરક્તવસ્ત્રરતિં રક્તત્રસ્તવિપ્લુતાક્ષં દ્રુતં સગર્વં મત્તમિવ ગચ્છન્તં વસ્ત્રાન્તમુત્કર્ષયન્તં ચલિતાગ્રહસ્તં બહુ ભાષિણં સ્ત્રીલોલુપં મદ્યામિષપ્રિયં સન્નહ્ય શસ્ત્રં મૃગયમાણ મતિબલમવ્યથં હૃષ્ટં તુષ્ટમલ્પરોષં કિં કસ્મૈ દદામીતિ વાદિનં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં દ્વિજાતિવૈદ્યપરિભાવિનં રહસ્ય ભાષિણં યક્ષેણ||૧૪||

અસકૃત્સ્વપ્નાદિરતિં રક્તાક્ષત્વાદિગુણઞ્ચ યક્ષેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| વસ્ત્રાન્તમઞ્ચલમ્| સન્નહ્ય કઙ્કટં ગૃહીત્વા યુદ્ધાય શસ્ત્રં માર્ગયન્તમ્||૧૪||

Adhikarana yakShavisheShAviShTe lakShaNAni (15) · Śloka 15

તત્રાપિ હૃષિતરોમાણમૂર્ધ્વેક્ષણં પ્રહૃષ્ટનયનં ચણ્ડં પરુષં મહાનિનાદં મણિવરેણ| રહોહસિતનૃત્યગીતાન્યાચરન્ત માકીર્ણે મૌનમાસેવમાનં વિકટેન||૧૫||

તત્રાપીત્યાદિના યક્ષવિશેષાઃ| હૃષિતરોમત્વાદિરૂપં મણિવરાખ્યેન યક્ષેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| રહઃપ્રભૃત્યાચરન્તમાકીર્ણે જનસંકુલે મૌનમાચરન્તં વિકટાખ્યેન યક્ષેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્||૧૫||

Adhikarana brahmarAkShasAviShTe lakShaNAni (16) · Śloka 16

હાસનૃત્તપ્રિયમાક્રોશિનં પ્રધાવિનં દેવદ્વિજભિષગ્દ્વેષિણં મન્ત્ર વેદશાસ્ત્રાભિધાયિનં કાષ્ઠશસ્ત્રાદિભિશ્ચાત્માનમાઘ્નન્તં છિદ્રપ્રહારિણં વૈદ્યરન્ધ્રાન્વેષિણં ભોઃશબ્દવાદિનં પરુષં રૌદ્ર ચેષ્ટં શીઘ્રગામિનં બ્રહ્મરાક્ષસેન| તત્રાપિ વિકૃતસ્વરં ભાષયન્તમુત્રાસયન્તં બ્રહ્મવાદિનં સંસ્કૃતભાષિણં બહુશ સ્તોયં યાચન્તં યજ્ઞસેનેન||૧૬||

હાસનૃત્તપ્રિયાદિગુણં બ્રહ્મરાક્ષસેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| વૈદ્યસ્ય રન્ધ્રાન્વેષિણં રન્ધ્રં પ્રહરણાવસરમ્| તત્રાપિ બ્રહ્મરાક્ષસેષુ મધ્યે વિકૃતસ્વરાદિગુણં યજ્ઞસેનાખ્યેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| ઇતિ યક્ષાઃ||૧૬||

Adhikarana rAkShasAviShTe lakShaNAni (17) · Śloka 17

સક્undefined્રોધદૃષ્ટિં ભ્રૂકુટિમુદ્વહન્તં ભૈરવાસ્યં ત્વરિતમભિધાવન્તં રુવન્તં સસમ્ભ્રમં પ્રહરન્તં નષ્ટનિદ્રં નિશાવિચારિણમન્ન દ્વેષિણમનાહારમપ્યતિબલિનમન્નકાલે હસન્તં નિર્લજ્જં શૂરં રોષણમપ્રિયવાદિનમશુચિં સ્ત્રીમદ્યમાંસરક્તમાલ્યપ્રિયં રક્તમામિવં વા દૃષ્ટ્વોષ્ઠૌ પરિલિહન્તં દીનં શઙ્કિતં ધાવ ન્તમકસ્માદ્રુદન્તં હસન્તં ગાયન્તં નૃત્યન્તં નિરર્થકં પરિ ભાષમાણં રાક્ષસેન| તત્રાપિ પરુષચ્છવિં ભૂમિં તાડયન્ત મકસ્માદ્રુદન્તં વિશાખેન| ભિન્નગદ્ગદકણ્ઠમઙ્ગાનિ ભઞ્જ યન્તં જિહ્વાં પરિલિહાનમક્ષમાલયા જપમાનં શૌચમભીક્ષ્ણં કુર્વાણં સઙમેન| મેઘવિદ્યુદુદયાયાસતે ક્રુધ્યન્તં જલવૃષ્ટિં સમન્તાન્મન્યમાનં શકટનિષ્પીડિનં વિદ્યુન્માલિના| આમ માંસપલમૂલકાપૂપપરમાન્નયાચિનં રૂક્ષચ્છવિં વિરૂ પાક્ષેણ||૧૭||

સક્રોધદૃષ્ટિત્વાદિયુક્તં રાક્ષસેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| ભૈરવં ભીષણમ્| રુવન્તં શબ્દં કુર્વન્તમ્| પ્રિયશબ્દસ્ય સ્ત્ર્યાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| અકસ્માદિતિ શઙ્કિતાદિનાપિ સમ્બદ્ધ્યતે| તત્રાપિ રાક્ષસેષુ મધ્યે પરુષચ્છવિત્વાદિયુક્તં વિશાખાખ્યેન રાક્ષસેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| ભિન્નગદ્ગદકણ્ઠત્વાદિયુક્તં સઙ્ગમાખ્યેન ગૃહીતમ્| અસતે અભવતે મેઘાદ્યુદયાય ક્રુધ્યન્તમેવમાદિગુણં વિદ્યુન્માલિના ગૃહીતમ્| આમમાંસાદિયાચિનં રૂક્ષચ્છવિં ચ વિરૂપાક્ષેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| ઇતિ રાક્ષસવિશેષાઃ|| ૧૭||

Adhikarana pishAcAviShTe lakShaNAni (18) · Śloka 18

અસ્વસ્થચિત્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનં દયિતનૃત્યગીત હાસોચ્છિષ્ટમદ્યમાંસશૂન્યનિવાસરતિં પુરસ્તાદભિઘ્નન્તં નિર્ભર્ત્સનાદ્દીનશઙ્કિતવદનં નખૈરાત્મવપુષિ લિખન્તં નષ્ટ સ્મૃતિં બદ્ધાબદ્ધભાષિણમકસ્માદ્રુદન્તં દુઃખાન્યાવેદયમાન મુધ્વસ્તરૂક્ષદેહસ્વરં દુર્ગન્ધમશુચિં નગ્નં મલિનં રથ્યાચૈલ તૃણાભરણાં સઙ્કરકૂટકાષ્ઠાશ્વારોહિણં લોલં બહ્વાશિનં પિશાચેન||૧૮||

અસ્વસ્થચિત્તત્વાદિગુણં પિશાચેન ગૃહીતં વિદ્યાત્| નિર્ભર્ત્સનં સન્તર્જનમ્| આવેદયમાનં કથયન્તમ્| રથ્યાચૈલં માર્ગવસ્ત્ર ખણ્ડિકા| સઙ્કરકૂટમવકરનિકરમ્| કાષ્ઠમય્યશ્વપ્રતિકૃતિઃ કાષ્ઠાશ્વઃ|| ૧૮||

Adhikarana pretAviShTe lakShaNAni (19) · Śloka 19

તત્રાપિ ભોજનં દૃષ્ટ્વા હસન્તં વિસ્વરં ક્રોશન્તં નિત્યભીતં કશ્મલેન| સર્વગાત્રાણિ સ્પન્દયન્તં મુહુર્મુહુર્ધાવન્તં ભીષ યમાણં કુશેન| વૈદ્ય દૃષ્ટ્વા કુપ્યન્તં ભ્રમદ્ભોજિન બહ્વાશિનં ભસ્મગણ્ઠનશયનં સ્ત્રિયોમાર્ગે રુન્ધાનં મૂત્રપુરીષવિમર્દિનં નિસ્તેજસા| પ્રેતાકૃતિચેષ્ટાગન્ધં તૃણચ્છેદિનં ભીતમાહાર દ્વેષિણં પ્રેતેન||૧૯||

તત્રાપિ પિશાચગ્રહેષ્વપિ પ્રેતાકૃતીત્યાદ્યન્તેન ગ્રન્થેન કશ્મલાદિભિઃ પ્રેતાન્તૈર્ગૃહીતાનાં લક્ષણં સુબોધમ્| ઇતિ પિશાચાઃ||૧૯||

Adhikarana kUShmANDAviShTe lakShaNAni (20) · Śloka 20

બહુપ્રલાપમુગ્રવાક્યં વિલમ્બિતગતિં કૃષ્ણવદનં શૂનપ્રલ મ્બવૃષણં કૂષ્માણ્ડેન||૨૦||

બહુપ્રલાપાદિગુણં કુષ્માણ્ડેન ગૃહીતં વિદ્યાત્||૨૦||

Adhikarana kAkhordAviShTe lakShaNAni (21) · Śloka 21

નગ્નં ધાવન્તમકસ્માદશ્મકાષ્ઠાદિ ગૃહીત્વા ભ્રમન્તં તૃણ ચીરમાલ્યનિવસનમુત્રસ્તદૃષ્ટિં પરુષાભિધયિનં શ્મશાન શૂન્યૈકવૃક્ષરથ્યાનિષેવિણં તિલાન્નમદ્યામિષસક્તદૃષ્ટિં કાખોર્દેન||૨૧||

નગ્નત્વાદિગુણં કાખોર્દાખ્યેન ગ્રહેણાધિષ્ઠિતં વિદ્યાત્| નિવસનશબ્દસ્ય તૃણાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| સક્તશબ્દસ્ય તિલાન્નાદિભિઃ||૨૧||

Adhikarana maukiraNAviShTe lakShaNAni (22) · Śloka 22

ઉગ્રવાદિનં રક્તત્રસ્તનેન્નમન્નાભિલાષિણમુદકં પ્રાર્થયમાનં મૌકિરણેન||૨૨||

ઉગ્રવાગાદિયુતં મૌકિરણેન ગૃહીતં વિદ્યાત્|| ૨૨||

Adhikarana vetAlAviShTe lakShaNAni (23) · Śloka 23

સત્યવાદિનં પરિવેપિનં ધૂપગન્ધમાલ્યરતિમતિનિદ્રાલું વેતા લેન||૨૩||

સત્યવાગાદિગુણં વેતાલેન ગૃહીતમિતિ જાનીયાત્| પરિવેપનં કમ્પનમ્||૨૩||

Adhikarana pitRugrahAviShTe lakShaNAni (24) · Śloka 24

અપ્રસન્નદૃષ્ટિં ચલન્નેત્રપક્ષ્માણં શઙ્કિતેક્ષણં દીનવદનં સં શુષ્કતાલું નિદ્રાલું પ્રતિહતવાચમપસવ્યવસ્ત્રમલ્પાગ્નિ મરોચકિનં તિલગુડપાયસમાંસરુચિં ચ પિતૃગ્રહેણ||૨૪||

અપ્રસન્નદૃષ્ટિત્વાદિગુણં પિતૃગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| અપસવ્યમવામમ્| રુચિશબ્દસ્તિલાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| તેન તિલરુચિં વા ગુડરુચિં વા પાયસરુચિં વા માંસરુચિં વા ઇતિ|| ૨૪||

Adhikarana RuShyAdyAviShTe lakShaNam (25) · Śloka 25

ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનામભિશાપાનુધ્યાનાનુરૂપવિહાર વ્યાહારં તદ્ ગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાદિતિ||૨૫||

ઋષ્યાદીનામન્યતમસ્ય યસ્ય વાઽભિશાપાનુધ્યાનસ્યાનુરૂપૈઃ પ્રત્યક્ષાનુમિતૈર્વિહારાદિભિર્યુક્તસ્તં તદ્ગૃહીતમેવ વિદ્યાત્| (યો નરો ગુર્વાદીનાં શાપસ્યાનુધ્યાનેન 'તે મામેવં શપ્તવન્ત' ઇત્યાદિ સર્વદા વ્યવહરતિ તદ્વિધાહારચેષ્ટો વા ભવતિ તં ગુર્વાદ્યન્યતમગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાદિતિ કૈરલી વ્યાખ્યા)||૨૫||

Adhikarana saMgrahashlokaH (26) · Śloka 26

ભવતિ ચાત્ર લક્ષયેત્ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાક્ચેષ્ટાબલપૌરુષમ્| પુરુષેઽપૌરુષં યત્ર તત્ર ભૂતગ્રહં વદેત્||૨૬||

યત્ર યસ્મિન્ પુરુષેઽપૌરુષમપુરુષોચિતં જ્ઞાનાદિકં વૈદ્યો લક્ષયેત્ તત્ર ભૂતગ્રહમસ્તીતિ વદેદિતિ સાધારણં લિઙ્ગમ્||૨૬||

Adhikarana asAdhyagrahalakShaNam (27-28) · Śloka 28

કુમારવૃન્દાનુગતં નગ્નમુદ્ધતમૂર્ધજમ્| અસ્વસ્થમનસં દૈર્ઘ્યકાલિકં સગ્રહં ત્યજેત્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભૂતવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૨૮||

કુમારવૃન્દાનુગતમિત્યાદ્યસાધ્યગ્રહલક્ષણમ્ ||૨૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે સપ્તમોઽધ્યાયઃ