૭. ભૂતવિજ્ઞાનીયઃ

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

અષ્ટાદશ ભૂતાધિપતયઃ| તદ્યથા-સુરાસુરગન્ધર્વારગ યક્ષબ્રહ્મરાક્ષસરાક્ષસપિશાચપ્રેતકૂષ્માણ્ડકાખોર્દમૌકિ રણવેતાલપિતરઃ ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાશ્ચ| તે પુનઃ પૃથક્ કોટિપરિવારાઃ| તેષામપિ પ્રત્યેકમપરિસઙ્ખ્યેયઃ પરિ વાર ઇત્યનન્તો ભૂતલોકઃ||૨||

સર્વેઽપિ ચ પ્રાયેણાહારકામા નિશાઽર્ધવિચારિણો ભયા નકા માંસાસૃગ્વસાશિનઃ||૩||

અપિ ચ સુરાસુરાદિસંવાસસંસર્ગાત્તચ્છીલાચારકર્મતયા ચ તત્સંજ્ઞાં લભન્તે||૪||

તેષાં પુનરનુપ્રવેશે કારણં સદ્યઃ પૂર્વકૃતો વા વિશેષેણ પ્રજ્ઞાપરાધઃ| તેન હિ કામક્રોધલોભમોહાદિજનિતેન પ્રલુપ્તધર્મો ભિન્ન વ્રતાચારશૌચો મલીમસઃ પૂજ્યાનતિક્રામન્નાત્માનમુપહન્તિ| તતસ્તમાત્મહનમવતારગવેષિણો દેવાદિગ્રહા અપ્યનુઘ્નન્તિ| તદ્વદુન્માદાપસ્મારોપપ્લુતચિત્તં તથા જ્વરાદ્યામયોપહતમપિ| વિશેષતશ્ચ વ્રણિનઃ પૂયાસૃક્સ્નેહગન્ધેન||૫||

એવંવિધાંસ્તુ પુરુષનેષ્વાઘાતકાલેષ્વભિગચ્છન્તિ| તદ્યથા-પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે| પૂર્વકૃતસ્ય વા પરિણામકાલે| એકસ્ય વા શૂન્યગૃહનિવાસે| ચતુષ્પથાધિષ્ઠાને વ| સન્ધ્યાવેલાયામપ્રયતભાવે વા પક્ષસન્ધિષુ યા મિથુનીભાવે| રજસ્વલાભિગમને વા| વિગુણે વાધ્યા પનહોમબલિમઙ્ગલપ્રયોગે| નિયમબ્રહ્મચર્યવ્રતભઙ્ગે વા| મહાહવે વા| દેશપુરકુલવિનાશે વા| મહાગ્રહોપગમને વા| સ્ત્રિયા વા પ્રજનનકાલે| વિવિધભૂતાશુચિસંસ્પર્શે વા| વમનવિરેચનરુધિરસ્રાવે વા| અશુચેરપ્રયતસ્ય વા ચૈત્યદેવાયતનાભિગમને વા| માંસમધુગુડાતિલમદ્યોચ્છિષ્ટે વા| દિગ્વાસસિ વા| નિશિ નગરચતુષ્પથોપવનશ્મશા નાભિગમને વા| દ્વિજગુરુસુરયતિપૂજ્યવ્યતિક્રમે વા||૬||

તત્રાવલોકયન્તો જનયન્તિ મનોવિકારં સુરાસુરગ્રહાઃ| સ્પૃશન્તો ગન્ધર્વાઃ| સમાવિશન્તો ભુજગાઃ| યક્ષાશ્ચાત્મગન્ધમાઘ્રાપયન્તઃ| રાક્ષસા વાહયન્તોઽધિરુહ્ય| તથૈવ પિશાચાદ્યાઃ| દર્શયન્તઃ પિતરોઽભિશપન્ત ઋષિગુરુ વૃદ્ધસિદ્ધાઃ||૭||

તત્ર શીલવન્તં ચોક્ષાચારં શુક્લામ્બરધરં તપઃસ્વા ધ્યાયપરં પ્રાયઃ શુક્લપ્રતિપદિ ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વા દેવા ગૃહ્ણન્તિ| ક્રોધનં કદર્યમાત્મસમ્ભાવિનં કુલરૂપગર્વિતં કૃષ્ણદ્વાદશ્યાં કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં સન્ધ્ય યોશ્ચાસુરાઃ| પ્રિયનૃત્તગીતવાદિત્રગન્ધમાલ્યામ્બરં પરદાર રતમ્ ચોક્ષાચારં પ્રાયશ્ચતુર્થ્યામષ્ટમ્યાં દ્વાદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ ગન્ધર્વાઃ| સ્વપ્નશીલં ચપલમનિમિત્તક્રોધનમર્થસિદ્ધં બ્રાહ્મણં પ્રાયઃ પઞ્ચમ્યાં સન્ધ્યયોર્મધ્યાહ્ને ચ નાગાઃ| સત્ત્વબલરૂપગાન્ધર્વધનશૌર્યયુક્તં માલ્યાનુલેપનહા સ્યપ્રિયમતિવ્યાકરણં પ્રાયઃ શુક્લસપ્તમ્યામેકાદશ્યાઞ્ચ યક્ષાઃ| સ્વાધ્યાયતપોવ્રતચર્યાદેવયતિગુરુપૂજારતં ભ્રષ્ટશૌચં વા બ્રાહ્મણમબ્રાહ્મણં વા બ્રહ્મવાદિનં શૂરં માનિનં દેવાગાર સલિલક્રીડનપ્રિયં ચ સ્ખલિતબ્રહ્મચર્યં પ્રાયઃ શુક્લ પઞ્ચમ્યામષ્ટમ્યાં પૂર્ણચન્દ્રદર્શને સન્ધ્યાસુ ચ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ| હીનસ્ત્વં પિશુનં સ્તેનં લુબ્ધં શઠં પ્રાયો દ્વિતીયાતૃતી યાષ્ટમીષુ રાક્ષસપિશાચાદયઃ| કલિપાનપ્રિયમસૂયાવન્તં પરુષભાષિણં બહ્વાશિનં ચ કૃષ્ણનવમીદ્વાદશ્યોર્નિશિ ચ રાક્ષસાઃ| આત્મશ્લાઘિનં કૂટસાક્ષ્યપ્રદં પરોપતાપિનં ચ ચતુર્દશ્યાં પિશાચાદયઃ| માતાપિતૃગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યોપસેવિનં પ્રાયો દશમ્યામમા વાસ્યાં ચ પિતરઃ| તદ્વિધમેવ ચ પ્રાયઃ ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં ચ ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાઃ| તથૈવ ચ સ્નાનશુચિવિવિક્તસેવિનં ધર્મશાસ્ત્રશ્રુતિકાવ્યકુશલમૃષયઃ||૮||

તેષાં તુ ગ્રહીષ્યતાં પૂર્વારૂપાણિ ભવન્તિ| તદ્યથા-દેવ ગોબ્રાહ્મણતપસ્વિનાં હિંસારુચિત્વં નૃશંસાભિપ્રાયતા કોપ નત્વમરતિરોજોવર્ણચ્છાયાબલવપુષાં ચોપતપ્તિઃ સ્વપ્ને દેવાદિભિર્ભર્ત્સનં પ્રવર્ત્તનં ચ||૯||

તત્ર સૌમ્યદૃષ્ટિં ગમ્ભીરમપ્રધૃષ્યમકોપનં શુચિમનિદ્રં ભોજ નાનાભિલાષિણમલ્પસ્વેદમૂત્રપુરીષવાચં સંસ્કૃતવાદિનં દેવદ્વિજગુરુભક્તં શુક્લમાલ્યામ્બરસરિત્પુલિનશૈલોચ્ચ ભવનદધિક્ષીરસુરભિપ્રિયં ચિરાદક્ષિણી નિમીલયન્તંવર પ્રદાતારં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં ફુલ્લપદ્મોપમમુખં દેવગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| તત્રાપિ ગોવૃષમિવ નદન્તં દીપ્તમુખનયનમાદીપ્તેન સ્વરેણ સર્વમા ભાષમાણમીશ્વરેણ| મેઘસ્તનિતવિદ્યુદૃષ્ટીર્વાચા વિસૃજન્તમિન્દ્રેણ| ધનાનિ વાચા પ્રયચ્છન્તમાચ્છિન્દન્તં ચ ધનદેન| સુરાસવસમગન્ધં કાષ્ઠતૃણરજ્જ્વાદિ સર્વં પાશમભિમન્યમાનં વરુણેન||૧૦||

જિહ્વાદૃષ્ટિં દુષ્ટાત્માનં ક્રોધનમતૃપ્તં સસ્વેદગાત્રં દેવ બ્રાહ્મણગુરુદ્વેષિણં નિર્ભયમભિમાનિનં શૂરં વ્યવસાયિનં રુદ્રોઽહમિન્દ્રોઽહમુપેન્દ્રોઽહં સ્કન્દોઽહં વિશાખેઽહમિ ત્યાદિભાષમાણં વિકૃતવાચમસકૃદ્ધસન્તં સુરામિષરુચિં દન્તૈર્નખૈશ્ચ પરાન્ હિંસન્તમસુરેણ||૧૧||

સ્વાચારં હૃષ્ટાત્માનં શુભગન્ધમલ્પવ્યવહારં નૃત્યન્તં ગાયન્તં મુખવાદ્યાનિ કુર્વન્તં પ્રિયોદ્યાનપુલિનરક્તવસ્ત્રસ્નાનમા- લ્યાનુલેપનધૂપાન્નપાનહાસલીલા શૃઙ્ગારકથાગાન્ધર્વં ગન્ધ ર્વેણ| તત્રાપિ શિરો ધુનાનં કલહં કુર્વન્તં સંરમ્ભેણ જા-ગરૂકં પઠન્તં હસન્તં હસનેન||૧૨||

ક્રોધનમનિશં નિઃશ્વસન્તં ભ્રમન્તમાતપત્રાત્ ત્રસ્યન્તં રક્તાક્ષં સ્તબ્ધદૃષ્ટિં જિહ્વાં લોલયન્તં સૃક્કિણ્યૌ લિહાનમધોમુખ શાયિનં ચલં વક્રગામિનં બિલમવલોક્ય સર્પવદૂર્ધ્વં પ્રસરન્તં જલૌઘઘનદુન્નુભિસ્વનૈર્હૃષ્યન્તં ક્ષીરઘૃતગુડમધુ સ્નાનમાલ્યપ્રિયં ગાત્રાણિ કમ્પયન્તં દન્તૈઃ ખાદન્તં જલેઽવતીર્ણમુત્તરણમનિચ્છન્તમુરગેણ||૧૩||

અસકૃત્ સ્વપ્નરોદનહાસનૃત્યગીતપાઠકથાન્નપાનસ્નાન માલ્યધૂપગન્ધરક્તવસ્ત્રરતિં રક્તત્રસ્તવિપ્લુતાક્ષં દ્રુતં સગર્વં મત્તમિવ ગચ્છન્તં વસ્ત્રાન્તમુત્કર્ષયન્તં ચલિતાગ્રહસ્તં બહુ ભાષિણં સ્ત્રીલોલુપં મદ્યામિષપ્રિયં સન્નહ્ય શસ્ત્રં મૃગયમાણ મતિબલમવ્યથં હૃષ્ટં તુષ્ટમલ્પરોષં કિં કસ્મૈ દદામીતિ વાદિનં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં દ્વિજાતિવૈદ્યપરિભાવિનં રહસ્ય ભાષિણં યક્ષેણ||૧૪||

તત્રાપિ હૃષિતરોમાણમૂર્ધ્વેક્ષણં પ્રહૃષ્ટનયનં ચણ્ડં પરુષં મહાનિનાદં મણિવરેણ| રહોહસિતનૃત્યગીતાન્યાચરન્ત માકીર્ણે મૌનમાસેવમાનં વિકટેન||૧૫||

હાસનૃત્તપ્રિયમાક્રોશિનં પ્રધાવિનં દેવદ્વિજભિષગ્દ્વેષિણં મન્ત્ર વેદશાસ્ત્રાભિધાયિનં કાષ્ઠશસ્ત્રાદિભિશ્ચાત્માનમાઘ્નન્તં છિદ્રપ્રહારિણં વૈદ્યરન્ધ્રાન્વેષિણં ભોઃશબ્દવાદિનં પરુષં રૌદ્ર ચેષ્ટં શીઘ્રગામિનં બ્રહ્મરાક્ષસેન| તત્રાપિ વિકૃતસ્વરં ભાષયન્તમુત્રાસયન્તં બ્રહ્મવાદિનં સંસ્કૃતભાષિણં બહુશ સ્તોયં યાચન્તં યજ્ઞસેનેન||૧૬||

સક્undefined્રોધદૃષ્ટિં ભ્રૂકુટિમુદ્વહન્તં ભૈરવાસ્યં ત્વરિતમભિધાવન્તં રુવન્તં સસમ્ભ્રમં પ્રહરન્તં નષ્ટનિદ્રં નિશાવિચારિણમન્ન દ્વેષિણમનાહારમપ્યતિબલિનમન્નકાલે હસન્તં નિર્લજ્જં શૂરં રોષણમપ્રિયવાદિનમશુચિં સ્ત્રીમદ્યમાંસરક્તમાલ્યપ્રિયં રક્તમામિવં વા દૃષ્ટ્વોષ્ઠૌ પરિલિહન્તં દીનં શઙ્કિતં ધાવ ન્તમકસ્માદ્રુદન્તં હસન્તં ગાયન્તં નૃત્યન્તં નિરર્થકં પરિ ભાષમાણં રાક્ષસેન| તત્રાપિ પરુષચ્છવિં ભૂમિં તાડયન્ત મકસ્માદ્રુદન્તં વિશાખેન| ભિન્નગદ્ગદકણ્ઠમઙ્ગાનિ ભઞ્જ યન્તં જિહ્વાં પરિલિહાનમક્ષમાલયા જપમાનં શૌચમભીક્ષ્ણં કુર્વાણં સઙમેન| મેઘવિદ્યુદુદયાયાસતે ક્રુધ્યન્તં જલવૃષ્ટિં સમન્તાન્મન્યમાનં શકટનિષ્પીડિનં વિદ્યુન્માલિના| આમ માંસપલમૂલકાપૂપપરમાન્નયાચિનં રૂક્ષચ્છવિં વિરૂ પાક્ષેણ||૧૭||

અસ્વસ્થચિત્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનં દયિતનૃત્યગીત હાસોચ્છિષ્ટમદ્યમાંસશૂન્યનિવાસરતિં પુરસ્તાદભિઘ્નન્તં નિર્ભર્ત્સનાદ્દીનશઙ્કિતવદનં નખૈરાત્મવપુષિ લિખન્તં નષ્ટ સ્મૃતિં બદ્ધાબદ્ધભાષિણમકસ્માદ્રુદન્તં દુઃખાન્યાવેદયમાન મુધ્વસ્તરૂક્ષદેહસ્વરં દુર્ગન્ધમશુચિં નગ્નં મલિનં રથ્યાચૈલ તૃણાભરણાં સઙ્કરકૂટકાષ્ઠાશ્વારોહિણં લોલં બહ્વાશિનં પિશાચેન||૧૮||

તત્રાપિ ભોજનં દૃષ્ટ્વા હસન્તં વિસ્વરં ક્રોશન્તં નિત્યભીતં કશ્મલેન| સર્વગાત્રાણિ સ્પન્દયન્તં મુહુર્મુહુર્ધાવન્તં ભીષ યમાણં કુશેન| વૈદ્ય દૃષ્ટ્વા કુપ્યન્તં ભ્રમદ્ભોજિન બહ્વાશિનં ભસ્મગણ્ઠનશયનં સ્ત્રિયોમાર્ગે રુન્ધાનં મૂત્રપુરીષવિમર્દિનં નિસ્તેજસા| પ્રેતાકૃતિચેષ્ટાગન્ધં તૃણચ્છેદિનં ભીતમાહાર દ્વેષિણં પ્રેતેન||૧૯||

બહુપ્રલાપમુગ્રવાક્યં વિલમ્બિતગતિં કૃષ્ણવદનં શૂનપ્રલ મ્બવૃષણં કૂષ્માણ્ડેન||૨૦||

નગ્નં ધાવન્તમકસ્માદશ્મકાષ્ઠાદિ ગૃહીત્વા ભ્રમન્તં તૃણ ચીરમાલ્યનિવસનમુત્રસ્તદૃષ્ટિં પરુષાભિધયિનં શ્મશાન શૂન્યૈકવૃક્ષરથ્યાનિષેવિણં તિલાન્નમદ્યામિષસક્તદૃષ્ટિં કાખોર્દેન||૨૧||

ઉગ્રવાદિનં રક્તત્રસ્તનેન્નમન્નાભિલાષિણમુદકં પ્રાર્થયમાનં મૌકિરણેન||૨૨||

સત્યવાદિનં પરિવેપિનં ધૂપગન્ધમાલ્યરતિમતિનિદ્રાલું વેતા લેન||૨૩||

અપ્રસન્નદૃષ્ટિં ચલન્નેત્રપક્ષ્માણં શઙ્કિતેક્ષણં દીનવદનં સં શુષ્કતાલું નિદ્રાલું પ્રતિહતવાચમપસવ્યવસ્ત્રમલ્પાગ્નિ મરોચકિનં તિલગુડપાયસમાંસરુચિં ચ પિતૃગ્રહેણ||૨૪||

ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનામભિશાપાનુધ્યાનાનુરૂપવિહાર વ્યાહારં તદ્ ગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાદિતિ||૨૫||

ભવતિ ચાત્ર લક્ષયેત્ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાક્ચેષ્ટાબલપૌરુષમ્| પુરુષેઽપૌરુષં યત્ર તત્ર ભૂતગ્રહં વદેત્||૨૬||

કુમારવૃન્દાનુગતં નગ્નમુદ્ધતમૂર્ધજમ્| અસ્વસ્થમનસં દૈર્ઘ્યકાલિકં સગ્રહં ત્યજેત્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભૂતવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૨૮||