7. bhūtavijñānīyaḥ

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો ભૂતવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana BUtalokanirdeshaH (2) · Śloka 2

અષ્ટાદશ ભૂતાધિપતયઃ| તદ્યથા-સુરાસુરગન્ધર્વારગ યક્ષબ્રહ્મરાક્ષસરાક્ષસપિશાચપ્રેતકૂષ્માણ્ડકાખોર્દમૌકિ રણવેતાલપિતરઃ ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાશ્ચ| તે પુનઃ પૃથક્ કોટિપરિવારાઃ| તેષામપિ પ્રત્યેકમપરિસઙ્ખ્યેયઃ પરિ વાર ઇત્યનન્તો ભૂતલોકઃ||૨||

Adhikarana sAmAnyena BUtasvaBAvaH (3) · Śloka 3

સર્વેઽપિ ચ પ્રાયેણાહારકામા નિશાઽર્ધવિચારિણો ભયા નકા માંસાસૃગ્વસાશિનઃ||૩||

Adhikarana BUtasaMj~jAvisheShe hetuH (4) · Śloka 4

અપિ ચ સુરાસુરાદિસંવાસસંસર્ગાત્તચ્છીલાચારકર્મતયા ચ તત્સંજ્ઞાં લભન્તે||૪||

Adhikarana BUtAnupraveshahetuH sampraptishca (5) · Śloka 5

તેષાં પુનરનુપ્રવેશે કારણં સદ્યઃ પૂર્વકૃતો વા વિશેષેણ પ્રજ્ઞાપરાધઃ| તેન હિ કામક્રોધલોભમોહાદિજનિતેન પ્રલુપ્તધર્મો ભિન્ન વ્રતાચારશૌચો મલીમસઃ પૂજ્યાનતિક્રામન્નાત્માનમુપહન્તિ| તતસ્તમાત્મહનમવતારગવેષિણો દેવાદિગ્રહા અપ્યનુઘ્નન્તિ| તદ્વદુન્માદાપસ્મારોપપ્લુતચિત્તં તથા જ્વરાદ્યામયોપહતમપિ| વિશેષતશ્ચ વ્રણિનઃ પૂયાસૃક્સ્નેહગન્ધેન||૫||

Adhikarana BUtAveshakAlAH (6) · Śloka 6

એવંવિધાંસ્તુ પુરુષનેષ્વાઘાતકાલેષ્વભિગચ્છન્તિ| તદ્યથા-પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે| પૂર્વકૃતસ્ય વા પરિણામકાલે| એકસ્ય વા શૂન્યગૃહનિવાસે| ચતુષ્પથાધિષ્ઠાને વ| સન્ધ્યાવેલાયામપ્રયતભાવે વા પક્ષસન્ધિષુ યા મિથુનીભાવે| રજસ્વલાભિગમને વા| વિગુણે વાધ્યા પનહોમબલિમઙ્ગલપ્રયોગે| નિયમબ્રહ્મચર્યવ્રતભઙ્ગે વા| મહાહવે વા| દેશપુરકુલવિનાશે વા| મહાગ્રહોપગમને વા| સ્ત્રિયા વા પ્રજનનકાલે| વિવિધભૂતાશુચિસંસ્પર્શે વા| વમનવિરેચનરુધિરસ્રાવે વા| અશુચેરપ્રયતસ્ય વા ચૈત્યદેવાયતનાભિગમને વા| માંસમધુગુડાતિલમદ્યોચ્છિષ્ટે વા| દિગ્વાસસિ વા| નિશિ નગરચતુષ્પથોપવનશ્મશા નાભિગમને વા| દ્વિજગુરુસુરયતિપૂજ્યવ્યતિક્રમે વા||૬||

Adhikarana surAdInAmAveshaprakAraH (7) · Śloka 7

તત્રાવલોકયન્તો જનયન્તિ મનોવિકારં સુરાસુરગ્રહાઃ| સ્પૃશન્તો ગન્ધર્વાઃ| સમાવિશન્તો ભુજગાઃ| યક્ષાશ્ચાત્મગન્ધમાઘ્રાપયન્તઃ| રાક્ષસા વાહયન્તોઽધિરુહ્ય| તથૈવ પિશાચાદ્યાઃ| દર્શયન્તઃ પિતરોઽભિશપન્ત ઋષિગુરુ વૃદ્ધસિદ્ધાઃ||૭||

Adhikarana surAdInAmAveshapAtrANi kAlashca (8) · Śloka 8

તત્ર શીલવન્તં ચોક્ષાચારં શુક્લામ્બરધરં તપઃસ્વા ધ્યાયપરં પ્રાયઃ શુક્લપ્રતિપદિ ત્રયોદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં વા દેવા ગૃહ્ણન્તિ| ક્રોધનં કદર્યમાત્મસમ્ભાવિનં કુલરૂપગર્વિતં કૃષ્ણદ્વાદશ્યાં કૃષ્ણત્રયોદશ્યાં સન્ધ્ય યોશ્ચાસુરાઃ| પ્રિયનૃત્તગીતવાદિત્રગન્ધમાલ્યામ્બરં પરદાર રતમ્ ચોક્ષાચારં પ્રાયશ્ચતુર્થ્યામષ્ટમ્યાં દ્વાદશ્યાં ચતુર્દશ્યાં ચ ગન્ધર્વાઃ| સ્વપ્નશીલં ચપલમનિમિત્તક્રોધનમર્થસિદ્ધં બ્રાહ્મણં પ્રાયઃ પઞ્ચમ્યાં સન્ધ્યયોર્મધ્યાહ્ને ચ નાગાઃ| સત્ત્વબલરૂપગાન્ધર્વધનશૌર્યયુક્તં માલ્યાનુલેપનહા સ્યપ્રિયમતિવ્યાકરણં પ્રાયઃ શુક્લસપ્તમ્યામેકાદશ્યાઞ્ચ યક્ષાઃ| સ્વાધ્યાયતપોવ્રતચર્યાદેવયતિગુરુપૂજારતં ભ્રષ્ટશૌચં વા બ્રાહ્મણમબ્રાહ્મણં વા બ્રહ્મવાદિનં શૂરં માનિનં દેવાગાર સલિલક્રીડનપ્રિયં ચ સ્ખલિતબ્રહ્મચર્યં પ્રાયઃ શુક્લ પઞ્ચમ્યામષ્ટમ્યાં પૂર્ણચન્દ્રદર્શને સન્ધ્યાસુ ચ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ| હીનસ્ત્વં પિશુનં સ્તેનં લુબ્ધં શઠં પ્રાયો દ્વિતીયાતૃતી યાષ્ટમીષુ રાક્ષસપિશાચાદયઃ| કલિપાનપ્રિયમસૂયાવન્તં પરુષભાષિણં બહ્વાશિનં ચ કૃષ્ણનવમીદ્વાદશ્યોર્નિશિ ચ રાક્ષસાઃ| આત્મશ્લાઘિનં કૂટસાક્ષ્યપ્રદં પરોપતાપિનં ચ ચતુર્દશ્યાં પિશાચાદયઃ| માતાપિતૃગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યોપસેવિનં પ્રાયો દશમ્યામમા વાસ્યાં ચ પિતરઃ| તદ્વિધમેવ ચ પ્રાયઃ ષષ્ઠ્યાં નવમ્યાં ચ ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાઃ| તથૈવ ચ સ્નાનશુચિવિવિક્તસેવિનં ધર્મશાસ્ત્રશ્રુતિકાવ્યકુશલમૃષયઃ||૮||

Adhikarana grahagrahaNapUrvarUpANi (9) · Śloka 9

તેષાં તુ ગ્રહીષ્યતાં પૂર્વારૂપાણિ ભવન્તિ| તદ્યથા-દેવ ગોબ્રાહ્મણતપસ્વિનાં હિંસારુચિત્વં નૃશંસાભિપ્રાયતા કોપ નત્વમરતિરોજોવર્ણચ્છાયાબલવપુષાં ચોપતપ્તિઃ સ્વપ્ને દેવાદિભિર્ભર્ત્સનં પ્રવર્ત્તનં ચ||૯||

Adhikarana devagrahAviShTe lakShaNAni (10) · Śloka 10

તત્ર સૌમ્યદૃષ્ટિં ગમ્ભીરમપ્રધૃષ્યમકોપનં શુચિમનિદ્રં ભોજ નાનાભિલાષિણમલ્પસ્વેદમૂત્રપુરીષવાચં સંસ્કૃતવાદિનં દેવદ્વિજગુરુભક્તં શુક્લમાલ્યામ્બરસરિત્પુલિનશૈલોચ્ચ ભવનદધિક્ષીરસુરભિપ્રિયં ચિરાદક્ષિણી નિમીલયન્તંવર પ્રદાતારં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં ફુલ્લપદ્મોપમમુખં દેવગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાત્| તત્રાપિ ગોવૃષમિવ નદન્તં દીપ્તમુખનયનમાદીપ્તેન સ્વરેણ સર્વમા ભાષમાણમીશ્વરેણ| મેઘસ્તનિતવિદ્યુદૃષ્ટીર્વાચા વિસૃજન્તમિન્દ્રેણ| ધનાનિ વાચા પ્રયચ્છન્તમાચ્છિન્દન્તં ચ ધનદેન| સુરાસવસમગન્ધં કાષ્ઠતૃણરજ્જ્વાદિ સર્વં પાશમભિમન્યમાનં વરુણેન||૧૦||

Adhikarana asurAviShTe lakShaNAni (11) · Śloka 11

જિહ્વાદૃષ્ટિં દુષ્ટાત્માનં ક્રોધનમતૃપ્તં સસ્વેદગાત્રં દેવ બ્રાહ્મણગુરુદ્વેષિણં નિર્ભયમભિમાનિનં શૂરં વ્યવસાયિનં રુદ્રોઽહમિન્દ્રોઽહમુપેન્દ્રોઽહં સ્કન્દોઽહં વિશાખેઽહમિ ત્યાદિભાષમાણં વિકૃતવાચમસકૃદ્ધસન્તં સુરામિષરુચિં દન્તૈર્નખૈશ્ચ પરાન્ હિંસન્તમસુરેણ||૧૧||

Adhikarana gandharvAviShTe lakShaNAni (12) · Śloka 12

સ્વાચારં હૃષ્ટાત્માનં શુભગન્ધમલ્પવ્યવહારં નૃત્યન્તં ગાયન્તં મુખવાદ્યાનિ કુર્વન્તં પ્રિયોદ્યાનપુલિનરક્તવસ્ત્રસ્નાનમા- લ્યાનુલેપનધૂપાન્નપાનહાસલીલા શૃઙ્ગારકથાગાન્ધર્વં ગન્ધ ર્વેણ| તત્રાપિ શિરો ધુનાનં કલહં કુર્વન્તં સંરમ્ભેણ જા-ગરૂકં પઠન્તં હસન્તં હસનેન||૧૨||

Adhikarana uragAviShTe lakShaNAni (13) · Śloka 13

ક્રોધનમનિશં નિઃશ્વસન્તં ભ્રમન્તમાતપત્રાત્ ત્રસ્યન્તં રક્તાક્ષં સ્તબ્ધદૃષ્ટિં જિહ્વાં લોલયન્તં સૃક્કિણ્યૌ લિહાનમધોમુખ શાયિનં ચલં વક્રગામિનં બિલમવલોક્ય સર્પવદૂર્ધ્વં પ્રસરન્તં જલૌઘઘનદુન્નુભિસ્વનૈર્હૃષ્યન્તં ક્ષીરઘૃતગુડમધુ સ્નાનમાલ્યપ્રિયં ગાત્રાણિ કમ્પયન્તં દન્તૈઃ ખાદન્તં જલેઽવતીર્ણમુત્તરણમનિચ્છન્તમુરગેણ||૧૩||

Adhikarana yakShAviShTe lakShaNAni (14) · Śloka 14

અસકૃત્ સ્વપ્નરોદનહાસનૃત્યગીતપાઠકથાન્નપાનસ્નાન માલ્યધૂપગન્ધરક્તવસ્ત્રરતિં રક્તત્રસ્તવિપ્લુતાક્ષં દ્રુતં સગર્વં મત્તમિવ ગચ્છન્તં વસ્ત્રાન્તમુત્કર્ષયન્તં ચલિતાગ્રહસ્તં બહુ ભાષિણં સ્ત્રીલોલુપં મદ્યામિષપ્રિયં સન્નહ્ય શસ્ત્રં મૃગયમાણ મતિબલમવ્યથં હૃષ્ટં તુષ્ટમલ્પરોષં કિં કસ્મૈ દદામીતિ વાદિનં શુભગન્ધં વર્ચસ્વિનં દ્વિજાતિવૈદ્યપરિભાવિનં રહસ્ય ભાષિણં યક્ષેણ||૧૪||

Adhikarana yakShavisheShAviShTe lakShaNAni (15) · Śloka 15

તત્રાપિ હૃષિતરોમાણમૂર્ધ્વેક્ષણં પ્રહૃષ્ટનયનં ચણ્ડં પરુષં મહાનિનાદં મણિવરેણ| રહોહસિતનૃત્યગીતાન્યાચરન્ત માકીર્ણે મૌનમાસેવમાનં વિકટેન||૧૫||

Adhikarana brahmarAkShasAviShTe lakShaNAni (16) · Śloka 16

હાસનૃત્તપ્રિયમાક્રોશિનં પ્રધાવિનં દેવદ્વિજભિષગ્દ્વેષિણં મન્ત્ર વેદશાસ્ત્રાભિધાયિનં કાષ્ઠશસ્ત્રાદિભિશ્ચાત્માનમાઘ્નન્તં છિદ્રપ્રહારિણં વૈદ્યરન્ધ્રાન્વેષિણં ભોઃશબ્દવાદિનં પરુષં રૌદ્ર ચેષ્ટં શીઘ્રગામિનં બ્રહ્મરાક્ષસેન| તત્રાપિ વિકૃતસ્વરં ભાષયન્તમુત્રાસયન્તં બ્રહ્મવાદિનં સંસ્કૃતભાષિણં બહુશ સ્તોયં યાચન્તં યજ્ઞસેનેન||૧૬||

Adhikarana rAkShasAviShTe lakShaNAni (17) · Śloka 17

સક્undefined્રોધદૃષ્ટિં ભ્રૂકુટિમુદ્વહન્તં ભૈરવાસ્યં ત્વરિતમભિધાવન્તં રુવન્તં સસમ્ભ્રમં પ્રહરન્તં નષ્ટનિદ્રં નિશાવિચારિણમન્ન દ્વેષિણમનાહારમપ્યતિબલિનમન્નકાલે હસન્તં નિર્લજ્જં શૂરં રોષણમપ્રિયવાદિનમશુચિં સ્ત્રીમદ્યમાંસરક્તમાલ્યપ્રિયં રક્તમામિવં વા દૃષ્ટ્વોષ્ઠૌ પરિલિહન્તં દીનં શઙ્કિતં ધાવ ન્તમકસ્માદ્રુદન્તં હસન્તં ગાયન્તં નૃત્યન્તં નિરર્થકં પરિ ભાષમાણં રાક્ષસેન| તત્રાપિ પરુષચ્છવિં ભૂમિં તાડયન્ત મકસ્માદ્રુદન્તં વિશાખેન| ભિન્નગદ્ગદકણ્ઠમઙ્ગાનિ ભઞ્જ યન્તં જિહ્વાં પરિલિહાનમક્ષમાલયા જપમાનં શૌચમભીક્ષ્ણં કુર્વાણં સઙમેન| મેઘવિદ્યુદુદયાયાસતે ક્રુધ્યન્તં જલવૃષ્ટિં સમન્તાન્મન્યમાનં શકટનિષ્પીડિનં વિદ્યુન્માલિના| આમ માંસપલમૂલકાપૂપપરમાન્નયાચિનં રૂક્ષચ્છવિં વિરૂ પાક્ષેણ||૧૭||

Adhikarana pishAcAviShTe lakShaNAni (18) · Śloka 18

અસ્વસ્થચિત્તં નૈકત્ર તિષ્ઠન્તં પરિધાવિનં દયિતનૃત્યગીત હાસોચ્છિષ્ટમદ્યમાંસશૂન્યનિવાસરતિં પુરસ્તાદભિઘ્નન્તં નિર્ભર્ત્સનાદ્દીનશઙ્કિતવદનં નખૈરાત્મવપુષિ લિખન્તં નષ્ટ સ્મૃતિં બદ્ધાબદ્ધભાષિણમકસ્માદ્રુદન્તં દુઃખાન્યાવેદયમાન મુધ્વસ્તરૂક્ષદેહસ્વરં દુર્ગન્ધમશુચિં નગ્નં મલિનં રથ્યાચૈલ તૃણાભરણાં સઙ્કરકૂટકાષ્ઠાશ્વારોહિણં લોલં બહ્વાશિનં પિશાચેન||૧૮||

Adhikarana pretAviShTe lakShaNAni (19) · Śloka 19

તત્રાપિ ભોજનં દૃષ્ટ્વા હસન્તં વિસ્વરં ક્રોશન્તં નિત્યભીતં કશ્મલેન| સર્વગાત્રાણિ સ્પન્દયન્તં મુહુર્મુહુર્ધાવન્તં ભીષ યમાણં કુશેન| વૈદ્ય દૃષ્ટ્વા કુપ્યન્તં ભ્રમદ્ભોજિન બહ્વાશિનં ભસ્મગણ્ઠનશયનં સ્ત્રિયોમાર્ગે રુન્ધાનં મૂત્રપુરીષવિમર્દિનં નિસ્તેજસા| પ્રેતાકૃતિચેષ્ટાગન્ધં તૃણચ્છેદિનં ભીતમાહાર દ્વેષિણં પ્રેતેન||૧૯||

Adhikarana kUShmANDAviShTe lakShaNAni (20) · Śloka 20

બહુપ્રલાપમુગ્રવાક્યં વિલમ્બિતગતિં કૃષ્ણવદનં શૂનપ્રલ મ્બવૃષણં કૂષ્માણ્ડેન||૨૦||

Adhikarana kAkhordAviShTe lakShaNAni (21) · Śloka 21

નગ્નં ધાવન્તમકસ્માદશ્મકાષ્ઠાદિ ગૃહીત્વા ભ્રમન્તં તૃણ ચીરમાલ્યનિવસનમુત્રસ્તદૃષ્ટિં પરુષાભિધયિનં શ્મશાન શૂન્યૈકવૃક્ષરથ્યાનિષેવિણં તિલાન્નમદ્યામિષસક્તદૃષ્ટિં કાખોર્દેન||૨૧||

Adhikarana maukiraNAviShTe lakShaNAni (22) · Śloka 22

ઉગ્રવાદિનં રક્તત્રસ્તનેન્નમન્નાભિલાષિણમુદકં પ્રાર્થયમાનં મૌકિરણેન||૨૨||

Adhikarana vetAlAviShTe lakShaNAni (23) · Śloka 23

સત્યવાદિનં પરિવેપિનં ધૂપગન્ધમાલ્યરતિમતિનિદ્રાલું વેતા લેન||૨૩||

Adhikarana pitRugrahAviShTe lakShaNAni (24) · Śloka 24

અપ્રસન્નદૃષ્ટિં ચલન્નેત્રપક્ષ્માણં શઙ્કિતેક્ષણં દીનવદનં સં શુષ્કતાલું નિદ્રાલું પ્રતિહતવાચમપસવ્યવસ્ત્રમલ્પાગ્નિ મરોચકિનં તિલગુડપાયસમાંસરુચિં ચ પિતૃગ્રહેણ||૨૪||

Adhikarana RuShyAdyAviShTe lakShaNam (25) · Śloka 25

ઋષિગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનામભિશાપાનુધ્યાનાનુરૂપવિહાર વ્યાહારં તદ્ ગ્રહેણ ગૃહીતં વિદ્યાદિતિ||૨૫||

Adhikarana saMgrahashlokaH (26) · Śloka 26

ભવતિ ચાત્ર લક્ષયેત્ જ્ઞાનવિજ્ઞાનવાક્ચેષ્ટાબલપૌરુષમ્| પુરુષેઽપૌરુષં યત્ર તત્ર ભૂતગ્રહં વદેત્||૨૬||

Adhikarana asAdhyagrahalakShaNam (27-28) · Śloka 28

કુમારવૃન્દાનુગતં નગ્નમુદ્ધતમૂર્ધજમ્| અસ્વસ્થમનસં દૈર્ઘ્યકાલિકં સગ્રહં ત્યજેત્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ભૂતવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૨૮||