Adhikarana dRuShTirogavij~jAnIyo nAma pa~jcadasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō dr̥ṣṭirōgavijñānaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो दृष्टिरोगविज्ञानं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāṁ dr̥ṣṭirōgāṇāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| dr̥ṣṭibhāgapaṭlatvagviṣavyāptyā dōṣasya rōgaviśēṣapradarśanaṁ kriyatē||1||
Adhikarana prathamapaTalagatadoShalakShaNam (2) · Śloka 2
sirānusāriṇi malē prathamaṁ paṭalaṁ śritē| avyaktamīkṣatē rūpaṁ vyaktamapyanimittataḥ||2||
सिरानुसारिणि मले प्रथमं पटलं श्रिते| अव्यक्तमीक्षते रूपं व्यक्तमप्यनिमित्ततः||२||
🔊 Audio coming soon
sirānusāriṇītyādi| malōvātādibhiḥ kr̥tō dōṣaviśēṣaḥ| sirānusāriṇi sirābhiḥ kōṣṭhāt dr̥ṣṭimanusarati tasmiṁstathāvidhēmalē prathamābhyantaraṁ na tu bāhyaṁ paṭalamāśritē sati puruṣō vyaktamapi rūpaṁ kalaśādinimittābhāvē'pyavyaktaṁ paśyati|(nanu kathaṁ vraṇaśuklē bāhyaṁ paṭalaṁ prathamapaṭalamityuktvā atrābhyantaraṁ paṭalaṁ prathamapaṭamityucyatē| atra brūmaḥ- paṭalasya tvagviśēṣatvād vraṇaśuklasya bāhyāt paṭalādārabhya kramēṇābhyantarayōrdvitīyatr̥tīyapaṭalayōrāvēśācca vraśuklē bāhyaṁ paṭalaṁ prathamapaṭamityuktam| atra punaḥ sirānusāriṇi mala ityuktvā abhyantarasthānāṁ sirāṇāṁ bahirmukhatvāt bahirnigacchatō malasya prathamābhyantarapaṭalasaṁśrayatvāccābhyantarapaṭamēva prathamapaṭalam| nimināpyuktam- yadā dōṣāḥ prakupitāḥ prāpya rūpavahē sirē| dr̥ṣṭērabhyantarāttu paṭalaṁ samabhidrutāḥ|| apidhānādvivr̥ddhāśca nīrujatvādupēkṣitāḥ| dr̥śōḥ paṭalamāśritya nētramadhyānusāriṇaḥ|| ēkaikamanupadyantē paryāyāt paṭalāntaram| śanairanusr̥tāścaiva puṣyanti sthiratāṁ gatāḥ|| ōṣadhīrasavīryāṇāṁ mārgamāvr̥tya nētrayōḥ|| iti| bāhyamēva paṭalaṁ prathamapaṭalamiti kēcit| tadayuktam; timirakālē dr̥ṣṭimaṇḍalasya rāgādyabhāvāt| kācatāṁ prāptē rāgādidarśanācca sarvathā timirarōgē ābhyantaraṁ paṭalamēva prathamapaṭalamiti vyavasthitam| dr̥ṣṭimaṇḍalasaṁsthānantu śāstramatamanusr̥tya kiñcidbrūmaḥ| dr̥ṣṭēścatvāri paṭalāni santi| jyōtirmayī dr̥ṣṭistēṣu paṭalēṣu vyāptā'pyābhyantarē mēdōmayē paṭala ēva tiṣṭhatītyavagantavyam| uktaśca catuṣṣaṣṭau- sirāguṇō'tra prathamē dvitīyē kaṇḍarāguṇaḥ| mēdōguṇastr̥tīyē syād dr̥ṣṭirmēdaḥ pratiṣṭhitā|| tataḥ paraṁ bhavētkālaṁ tataḥ kālātparaṁ kaphaḥ| nivartatē sirāgraistu tatra khalvasthibandhanam| yāvadāhr̥dayādbaddhvā yāvatpādatalāditi|| nanu ēvamābhyantarē paṭalē dr̥ṣṭau sthitāyāṁ dvitīyapaṭalastha ēva malē dōṣāvadācchāditatvālliṅganāśanaṁ bhavitavyam| ucyatē tēja-ssambhavāyā jyōtirmayyā dr̥ṣṭērjyōtiṣāṁ sākalyēna sannidhānādābhyantarē paṭalē malasya balahānirbhavati| tasmād dvitīyapaṭalasthasyāpi malasya tējaḥsānnidhyēnālpabalatvād dr̥ṣṭēstirōdhānē'pi liṅganāśakaraṇē na śaktirbhavati| yathā paṭāntaritō'pi dīpassannidhau ghaṭapaṭādīn padārthānavadyōtayati tathā dōṣāntaritāpi dr̥ṣṭirdōṣasyālpabalatvāt rūpāvadyōtinī bhavati| uktañca- yathā paṭēnāntikasaṁsthitēna tirōhitā dīpaśikhā pradīptā| tathā malēnāntaritā'pi dr̥ṣṭiḥ prakāśayēdrūpamadūrasaṁstham|| iti| ēvaṁ paṭalāntarēṣu dr̥ṣṭērviprakr̥ṣṭatayā kramēṇa pravr̥ddhaṁ malaṁ caturthaṁ paṭalamāśritya liṅganāśāya bhavati|| 2||
Adhikarana dvitIyapaTalagatadoShalakShaNam (3) · Śloka 3
prāptē dvitīyaṁ paṭalamabhūtamapi paśyati| bhūtaṁ tu yatnādāsannaṁ dūrē sūkṣmañca nēkṣatē| dūrāntikasthaṁ rūpañca viparyāsēna manyatē| dōṣē maṇḍalasaṁsthānē maṇḍalānīva paśyati| dvidhaikaṁ dr̥ṣṭimadhyasthē bahudhā bahudhāsthitē| dr̥ṣṭērabhyantaragatē hrasvavaḍhraviparyayam| nāntikasthamadhaḥsaṁsthē dūragaṁ nōparisthitē| pārśvē paśyēnna pārśvasthē timirākhyō'yamāmayaḥ||3||
प्राप्ते द्वितीयं पटलमभूतमपि पश्यति| भूतं तु यत्नादासन्नं दूरे सूक्ष्मञ्च नेक्षते| दूरान्तिकस्थं रूपञ्च विपर्यासेन मन्यते| दोषे मण्डलसंस्थाने मण्डलानीव पश्यति| द्विधैकं दृष्टिमध्यस्थे बहुधा बहुधास्थिते| दृष्टेरभ्यन्तरगते ह्रस्ववढ्रविपर्ययम्| नान्तिकस्थमधःसंस्थे दूरगं नोपरिस्थिते| पार्श्वे पश्येन्न पार्श्वस्थे तिमिराख्योऽयमामयः||३||
🔊 Audio coming soon
yadā tu dvitīyamapi paṭalaṁ prāptō dōṣō bhavati tadā abhūtamapyapadapi rūpaṁ paśyati| bhūtaṁ sadrūpaṁ yatnāt paśyatyāsannañca paśyati| yattu bhūtaṁ dūrē sūkṣmaṁ vā tanna paśyatyēva| dūrasthamantikē samīpē manyatē| antikasthaṁ dūra iti viparyāsaḥ| tatra tu yadā maṇḍalasaṁsthānōpalayā kr̥tyā dōṣō bhavati tadā'grē maṇḍalānīva paśyati| dr̥ṣṭimadhyasthē rēkhā kr̥tāvēkaṁ rūpaṁ dvidhā paśyati| bahubhiḥ prakāraiḥ sthitairdōṣairbahudhārūpaṁ paśyati| yadā tu dr̥ṣṭērabhyantarē madhyē dōṣō bhavati tadā vaḍhraṁ rūpaṁ hrasvaṁ paśyati| yadātu dr̥ṣṭērupari dōṣō bhavati tadā dūrasthanna paśyati| yadā tu dr̥ṣṭipārśvē dōṣō vartatē tadā pārśvasthitaṁ rūpaṁ na paśyēdayamanēkaprakāra āmayaḥ ākhyayā timiraḥ|| 3||
Adhikarana tRutIyapaTalASritadoShalakShaNam (4) · Śloka 4
prāpnōti kācatāṁ dōṣē tr̥tīyapaṭalāśritē| tēnōrddhvamīkṣatē nādhastanu cailāvr̥tōpamam| yathā varṇañca rajyēta dr̥ṣṭirhīyēta ca kramāt||4||
प्राप्नोति काचतां दोषे तृतीयपटलाश्रिते| तेनोर्द्ध्वमीक्षते नाधस्तनु चैलावृतोपमम्| यथा वर्णञ्च रज्येत दृष्टिर्हीयेत च क्रमात्||४||
🔊 Audio coming soon
yadā tu tr̥tīyamapi paṭalaṁ dōṣō vyāpnōti tadā tadēva timirākhyaṁ kācatāṁ yāti| tēna kācēna tu nara ūrdhvasthitaṁ rūpamīkṣatē paśyati| nādhaḥ sthitam| yacca paścati tattanucailāvr̥tōpamaṁ paśyati| dr̥ṣṭēśca yathā yathā varṇō rajyēta tathā tathā darśanaśaktirhīyēta iti kramārthaḥ|| 4||
Adhikarana caturthapaTalAshritadoShalakShaNam (5) · Śloka 5
tathā'pyupēkṣamāṇasya caturthaṁ paṭalaṁ gataḥ| liṅganāśaṁ malaḥ kurvañchādayēddr̥ṣṭimaṇḍalam||5||
तथाऽप्युपेक्षमाणस्य चतुर्थं पटलं गतः| लिङ्गनाशं मलः कुर्वञ्छादयेद्दृष्टिमण्डलम्||५||
🔊 Audio coming soon
tathābhūtō'pi dōṣa upēkṣayā caturthaṁ paṭalaṁ prāptō liṅganāśākhyaṁ rōgaṁ kurvan dr̥ṣṭimaṇḍalamaśēṣamācchādayēt| iti sāmānyēna timirādīnāṁ rūpam||5||
Adhikarana vAtajatimiralakShaNam (6) · Śloka 6
tatra vātēna timirē vyāviddhamiva paśyati| calāvilāruṇābhāsaṁ prasannañcēkṣatē muhuḥ| jālāni kēśān maśakān raśmīṁścōpēkṣitē'tra ca| kācībhūtē dr̥garuṇā paśyatyāsyamanāsikam| candradīpādyanēkatvaṁ vakramr̥jvapi manyatē| vr̥ddhaḥ kācō dr̥śaṁ kuryādrajō dhūmāvr̥tāmiva| spaṣṭāruṇābhāṁ vistīrṇāṁ sūkṣmāṁ vā hatadarśanām| saliṅganāśō vātē tu saṅkōcayati dr̥ksirāḥ| dr̥ṅmaṇḍalaṁ viśatyantargambhīrā dr̥rasau smr̥tā||6||
तत्र वातेन तिमिरे व्याविद्धमिव पश्यति| चलाविलारुणाभासं प्रसन्नञ्चेक्षते मुहुः| जालानि केशान् मशकान् रश्मींश्चोपेक्षितेऽत्र च| काचीभूते दृगरुणा पश्यत्यास्यमनासिकम्| चन्द्रदीपाद्यनेकत्वं वक्रमृज्वपि मन्यते| वृद्धः काचो दृशं कुर्याद्रजो धूमावृतामिव| स्पष्टारुणाभां विस्तीर्णां सूक्ष्मां वा हतदर्शनाम्| सलिङ्गनाशो वाते तु सङ्कोचयति दृक्सिराः| दृङ्मण्डलं विशत्यन्तर्गम्भीरा दृरसौ स्मृता||६||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā vātādibhēdēnōcyatē| vyāviddhamākulam| calābhāsamasthiram| āvilamasphuṭam| raśmyantaṁ muhurīkṣatē paśyati| tatra vātatimira upēkṣitē vātakācatvaṁ prāptē dr̥garuṇavarṇā bhavatyāturaśca svamāsyamanāsikaṁ paśyati| sa ēva vātakācō vr̥ddhō dr̥śaṁ dr̥ṣṭimaṇḍalaṁ rajasēva dhūmēnēva cāvr̥taṁ kuryāt| spaṣṭamaruṇamābhāti yasyā dr̥śaḥ sa vātaliṅganāśō bhavati| tatraiva vātaliṅganāśē dr̥ksirā vātēna saṅkōcayati| dr̥ṅmaṇḍalamantarviśatyasau dr̥ṅnāmnā gambhīrā| gambhīrāvagāḍharūpā| iti vātikatimirādilakṣaṇam|| 6||
Adhikarana pittajatimiralakShaNam (7) · Śloka 7
pittajē timirē vidyutkhadyōtadīpitam| śikhitittiripatrābhaṁ prāyō nīlañca paśyati| kācē dr̥kkāṁsyanīlābhā tādr̥gēva ca paśyati| arkēnduparivēṣāgnimarīcīndradhanūṁṣi ca| br̥ṅhganīlā nirālōkā dr̥ksnigdhā liṅganāśataḥ| dr̥ṣṭiḥ pittēna hrasvākhyā sā hrasvāhrasvadarśinī| bhavēt pittavidagdhākyā pītā pītābhadarśanā||7||
पित्तजे तिमिरे विद्युत्खद्योतदीपितम्| शिखितित्तिरिपत्राभं प्रायो नीलञ्च पश्यति| काचे दृक्कांस्यनीलाभा तादृगेव च पश्यति| अर्केन्दुपरिवेषाग्निमरीचीन्द्रधनूंषि च| बृङ्ह्गनीला निरालोका दृक्स्निग्धा लिङ्गनाशतः| दृष्टिः पित्तेन ह्रस्वाख्या सा ह्रस्वाह्रस्वदर्शिनी| भवेत् पित्तविदग्धाक्या पीता पीताभदर्शना||७||
🔊 Audio coming soon
pittajē timirē sadasadvā rūpaṁ vidyuddīpitatvādiyuktaṁ paśyati| khadyōtō bhāsvān kīṭaḥ| tasminnupēkṣayā kācībhūtē kāṁsyanīlābhā dr̥gbhavati| tādr̥gēva ca rūpaṁ paśyatyarkēnduparivēṣādikaṁ vā'sadēva paśyati| parivēṣō maṇḍalamagnimarīcyō raśmayaḥ| tasmin pittakāca upēkṣitē liṅganāśībhūtē dr̥gbhr̥ṅgavadbhramaravannīlā snigdhā ca bhavati| tatraiva dr̥ṣṭiryā mahadapi rūpaṁ hrasvaṁ paśyati sā nāmnā hrasvā bhavati| tatraiva pītavarṇēna dr̥ṣṭiḥ pītābharūpadarśanā ca nāmnā pittavidagdhā bhavati| iti paittikānāṁ timirādīnāṁ lakṣaṇam|| 7||
Adhikarana kaphajatimiralakShaNam (8) · Śloka 8
kaphēna timirē prāyaḥ snigdhaṁ śvētañca paśyati| śaṅkhēndukundakusumaiḥ kumudairiva cācitam| kācē tu niṣprabhēndvarkapradīpādyairivācitam| sitābhāsā ca dr̥ṣṭiḥ syālliṅganāśē tu dr̥śyatē| mūrttaḥ kaphō dr̥ṣṭigataḥ snigdhō darśananāśanaḥ| bindurjalasyēva calaḥ padminīpuṭasaṁśritaḥ| uṣṇē saṅkōcamāyāti chāyāyāṁ parisarpati| śaṅkhakundēndukumudasphaṭikōpamaśuklimā||8||
कफेन तिमिरे प्रायः स्निग्धं श्वेतञ्च पश्यति| शङ्खेन्दुकुन्दकुसुमैः कुमुदैरिव चाचितम्| काचे तु निष्प्रभेन्द्वर्कप्रदीपाद्यैरिवाचितम्| सिताभासा च दृष्टिः स्याल्लिङ्गनाशे तु दृश्यते| मूर्त्तः कफो दृष्टिगतः स्निग्धो दर्शननाशनः| बिन्दुर्जलस्येव चलः पद्मिनीपुटसंश्रितः| उष्णे सङ्कोचमायाति छायायां परिसर्पति| शङ्खकुन्देन्दुकुमुदस्फटिकोपमशुक्लिमा||८||
🔊 Audio coming soon
kphēna timirē prāyaḥ sarvaṁ snigdhaṁ śvētaśca paśyati| śaṅkhādibhiriva cācitaṁ rūpaṁ paśyati| tasminnēvōpēkṣayā kaphakācībhūtē niṣprabhā dr̥gindvādyairācitamiva rūpaṁ paśyati| tatra ca sitābhāsā dr̥ṣṭiḥ syāt| tasmiṁstūpēkṣayā kaphaliṅganāśībhūtē mūrtta ēva kaphaḥ snigdhatvādiguṇō dr̥ṣṭigatō lakṣyatē| sa tathāvidhō dr̥ṣṭikapha uṣṇē ātapē saṅkōcamāyāti chāyāyāntu śaṅkhādyupamaśuklimā parisarpati vistīryatē| iti kaphajatimirādīnāṁ rūpam|| 8||
Adhikarana raktajatimiralakShaNam (9) · Śloka 9
raktēna timirē raktaṁ tamōbhūtañcu paśyati| kācēna raktā kr̥ṣṇā vā dr̥ṣṭistādr̥kca paśyati| liṅganāśē'pi dr̥k tādr̥ṅniṣprabhā hatadarśanā||9||
रक्तेन तिमिरे रक्तं तमोभूतञ्चु पश्यति| काचेन रक्ता कृष्णा वा दृष्टिस्तादृक्च पश्यति| लिङ्गनाशेऽपि दृक् तादृङ्निष्प्रभा हतदर्शना||९||
🔊 Audio coming soon
raktēna timirē| subōdham| tasminnēvōpēkṣayā raktakācībhūtē raktā vā kr̥ṣṇā vā dr̥ṣṭiḥ syāt| tādr̥gēva raktaṁ kr̥ṣṇaṁ vā paśyati| tadupēkṣayā raktaliṅganāśē dr̥k tāṁdr̥giti kācasamā raktā kr̥ṣṇā vā||9||
Adhikarana saMsargasannipAtatimiralakShaNam (10) · Śloka 10
saṁsargasannipātēṣu vidyāt saṅkīrṇalakṣaṇān| timirādīnakasmācca taiḥ syādvyaktākulēkṣaṇaḥ| timirē śēṣayōrdr̥ṣṭau citrau rāgaḥ prajāyatē||10||
संसर्गसन्निपातेषु विद्यात् सङ्कीर्णलक्षणान्| तिमिरादीनकस्माच्च तैः स्याद्व्यक्ताकुलेक्षणः| तिमिरे शेषयोर्दृष्टौ चित्रौ रागः प्रजायते||१०||
🔊 Audio coming soon
saṁsargēṣu triṣu sannipātē caikasminnuktalakṣaṇasaṅkīrṇānyathā saṁsargaṁ timirādīn vidyāt|saṁsargasannipātayōścaikatvādvivakṣitabhēdatvam| tēna saṁsargajaṁ timiraṁ saṁsargajaḥ kācaḥ saṁsargajō liṅganāśaḥ| tathā sannipātajaṁ timiraṁ sannipātajaḥ kācaḥ sannipātajō liṅganāśaḥ| taiśca saṁsargasannipātaistimirē akasmādakāraṇaṁ kadācid vyaktēkṣaṇaḥ puruṣaḥ syāt kadācidākulēkṣaṇaḥ| śēṣayōḥ kācaliṅganāśayōstairdr̥ṣṭau citrō'nēkaprakārō rāgō jāyatē| (nanvēvaṁ saṁsarganānātvē vivakṣitē nirdiṣṭassaptaviṁśatirityuktiragrē'nupapannētyata āha-saṁsargēti| ayaṁ bhāvaḥ-yathā sannipātānāṁ nānātvē'pi sannipātatvēnaikatvaṁ tathā saṁsargāṇāmapi saṁsargatvēnaikatvaṁ vivakṣitam| ēvacca timirādīnāṁ vivakṣitavibhāgaḥ saṅgacchata iti||10||
Adhikarana nakulAndhyam (11) · Śloka 11
dyōtatē nakulasyēva yasya dr̥ṅ nicitā malaiḥ| nakulāndhassa tatrāhni citraṁ paśyati nō niśi||11||
द्योतते नकुलस्येव यस्य दृङ् निचिता मलैः| नकुलान्धस्स तत्राह्नि चित्रं पश्यति नो निशि||११||
🔊 Audio coming soon
yasya dr̥gdr̥ṣṭimaṇḍalaṁ malairvātādibhirnicitā nakulasyēva dyōtatē dīptā bhavati sa puruṣō nakulāndha ucyatē| sa cāhni divasē citraṁ nānārūpaṁ paśyati niśi tu naiva paśyati|| 11||
Adhikarana doShAndhyam ( rAtryandham ) (12) · Śloka 12
arkēstamastakanyastagabhastau stambhamāgatāḥ| sthagayanti dr̥śaṁ dōṣā dōṣāndhaḥ sagadōparaḥ| divākarakaraspr̥ṣṭā bhraṣṭā dr̥ṣṭipathānmalāḥ| vilīnalīnā yacchanti vyaktamatrāhnidarśanam||12||
अर्केस्तमस्तकन्यस्तगभस्तौ स्तम्भमागताः| स्थगयन्ति दृशं दोषा दोषान्धः सगदोपरः| दिवाकरकरस्पृष्टा भ्रष्टा दृष्टिपथान्मलाः| विलीनलीना यच्छन्ति व्यक्तमत्राह्निदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
stambhamāgatā dōṣā dr̥śaṁ sthāgayanti| kadētyāha-arkē bhagavati tigmaraśmāvastamastakanyastagabhastau| astō nāma parvatastasya mastakē śikharē nyastā kṣiptā gabhastayō marīcayō yēna tasmin| anēna dināpagamaḥ pradarśitaḥ| ayamēvambhūtō gadō nāmnā dōṣāndhaḥ| dōṣā rātriḥ| apara iti sarvadōṣajasāmyēna nakulāndhāpēkṣayā| atra ca dōṣāndhē dōṣāḥ ahni vyaktaṁ sphuṭaṁ darśanaṁ yacchanti dadati| kimbhūtā āha-divākarasya sūryasya karai raśmibhiḥ spr̥ṣṭā ata-ēva ca dr̥ṣṭipathād bhraṣṭā vilīnāḥ kvāpi ca līnāśca|| 12||
Adhikarana uShNavidagdhadRuShTiH (13) · Śloka 13
uṣṇataptasya sahasā śītavārinimajjanāt| tridōṣaraktasampr̥ktō yātyūṣmōrdhvaṁ tatō'kṣiṇī| dāhōṣē malinaṁ śuklamahanyāviladarśanam| rātrāvāndhyaṁ ca jāyēta vidagdhōṣṇēna sā smr̥tā||13||
उष्णतप्तस्य सहसा शीतवारिनिमज्जनात्| त्रिदोषरक्तसम्पृक्तो यात्यूष्मोर्ध्वं ततोऽक्षिणी| दाहोषे मलिनं शुक्लमहन्याविलदर्शनम्| रात्रावान्ध्यं च जायेत विदग्धोष्णेन सा स्मृता||१३||
🔊 Audio coming soon
uṣṇēnātapādinā taptasya yacchītavārinimajjanaṁ tatō hētōstribhirdōṣai raktacaturthaissaṁsr̥ṣṭō dēhōṣmōrdhvaṁ śirō yāti tatastasminyātē akṣiṇi nētrē dāhādikaṁ jāyatē| sā dr̥ṣṭirnāmnōṣṇavidagdhōcyatē||13||
Adhikarana vidagdhAmladRuShTiH (14) · Śloka 14
bhr̥śamamlāśanāddōṣaiḥ sāstrairyā dr̥ṣṭirācitā| saklēdakaṇḍūḥ kaluṣā vidagdhāmlēna sā smr̥tā||14||
भृशमम्लाशनाद्दोषैः सास्त्रैर्या दृष्टिराचिता| सक्लेदकण्डूः कलुषा विदग्धाम्लेन सा स्मृता||१४||
🔊 Audio coming soon
atyarthāmlāśanāddhētōssaraktairvātādibhiryā dr̥ṣṭirācitā tata ēva ca saklēdādikā sā'mlavidagdhēti nāmnā smr̥tā ācāryaiḥ|| 14||
Adhikarana dhUmaraH (15) · Śloka 15
śōkajvaraśirōrōgasantaptasyānilādayaḥ| dhūmāvilāṁ dhūmadr̥śaṁ dr̥śaṁ kuryuḥ sa dhūmaraḥ||15||
शोकज्वरशिरोरोगसन्तप्तस्यानिलादयः| धूमाविलां धूमदृशं दृशं कुर्युः स धूमरः||१५||
🔊 Audio coming soon
śōkādisantaptasyānilādayō dhūmāvilāṁ dr̥śaṁ kuryuḥ| sā ca dhūmaṁ paśyatīti dhūmadr̥k| tasmāt sa rōgō nāmnā dhūmaraḥ||15||
Adhikarana aupasargikaH (AgantukaH), li~gganAshaH (16) · Śloka 16
sahasaivālpasattvasya paśyatō rūpamadbhutam| bhāsvaraṁ bhāskarādi vā vātādyā nayanāśritāḥ| kurvanti tējaḥ saṁśōṣya dr̥ṣṭiṁ muṣitadarśanām| vaiḍūryavarṇāṁ stimitāṁ prakr̥tisthamivāvyathām| aupasargika ityēṣa liṅganāśaḥ............||16||
सहसैवाल्पसत्त्वस्य पश्यतो रूपमद्भुतम्| भास्वरं भास्करादि वा वाताद्या नयनाश्रिताः| कुर्वन्ति तेजः संशोष्य दृष्टिं मुषितदर्शनाम्| वैडूर्यवर्णां स्तिमितां प्रकृतिस्थमिवाव्यथाम्| औपसर्गिक इत्येष लिङ्गनाशः............||१६||
🔊 Audio coming soon
alpasattvasya puṁsaḥ sahasā jhaṭityēvādbhutāmāścaryajananaṁ rūpaṁ paśyatō bhāskarādērvā rūpaṁ bhāsvaraṁ tējasvi paśyatō vātādya nayanamāśritāstatsthaṁ darśakaṁ tējaḥ saṁśōṣya muṣitadarśanāṁ hatadarśanaśaktiṁ dr̥ṣṭiṁ kuryuḥ| vaiḍūryavarṇādikaṁ dr̥ṣṭiviśēṣaṇam| ayaṁ rōga aupasargika āgantukō liṅganāśa ucyatē|| 16||
Adhikarana dRuShTirogANAM sAdhyAsAdhyatA (17-15) · Śloka 15
..............................atra varjayēt| vinā kaphālliṅganāśān gambhīrāṁ hrasvajāmapi| ṣaṭ kācā nakulāndhaśca yāpyāḥ śēṣāṁstu sādhayēt| dvādaśēti gadā dr̥ṣṭau nirdiṣṭāḥ saptaviṁśatiḥ||17|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē dr̥ṣṭirōgavijñānīyō nāma pañcadaśō'dhyāyaḥ||15||
..............................अत्र वर्जयेत्| विना कफाल्लिङ्गनाशान् गम्भीरां ह्रस्वजामपि| षट् काचा नकुलान्धश्च याप्याः शेषांस्तु साधयेत्| द्वादशेति गदा दृष्टौ निर्दिष्टाः सप्तविंशतिः||१७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे दृष्टिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
upasaṁharannāha-atrēti| atra dr̥ṣṭirōgēṣu kaphādvinā kaphajaṁ liṅganāśaṁ varjayitvā śēṣān liṅganāśān vātapittaraktasaṁsargasannipātōpasargajān ṣaḍ varjayēdasādhyatvāt| gambhīrāmapi dr̥ṣṭiṁ varjayēt| hrasvajāmapyēvamaṣṭau varjyāḥ| ṣaṭ kācā vātapittakapharaktasaṁsargasannipātajā nakulāndhaścēti saptayāpyāḥ| ēvaṁ pūrvairēkīkr̥tāḥ pañcadaśa| śēṣāṇi tu dvādaśa vātapittakapharaktasaṁsargasannipātajāni ṣaṭ timirāṇi pittavidagdhāṁ kaphaliṅganāśadōṣāndhyāmlavidagdhōṣṇavidagdhādhūmara iti sādhayēccikitsēdityanēna prakārēṇa saptaviṁśatirgadā dr̥ṣṭāvuktāḥ| śuklantu yadyapi dr̥ṣṭau bhavati tathā'pyasitamūlatvāttatraivōktamiti|| 17|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē pañcadaśō'dhyāyaḥ|