Adhikarana atha granthyarbudashlIpadA~apacInADIpratiShedho nAma pa~jcatriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો ગ્રન્થ્યાદિપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो ग्रन्थ्यादिप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ઉક્તક્રમેણૈવ ગ્રન્થ્યાદીનાં સાધનં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||
Adhikarana granthiShu sAmAnyacikitsA (2) · Śloka 2
સર્વેષ્વેવ પૂર્વં ગ્રન્થિષુ બૃહતીદ્વયપિપ્પલીચિત્રકસાધિતેન પુરાણસર્પિષા સ્નિગ્ધં વામયેદ્વિરેચયેચ્ચ| કૃતસંસર્જનસ્ય ચોત્તમાઙ્ગગતેષુ ગ્રન્થિષુ લાક્ષાદ્વિરજનીવિડઙ્ગશુણ્ઠીપૂતી દારુભિઃ શિરો વિરચયેત્| ધૂમકવલગણ્ડૂષાંશ્ચ સંસેવેત| અઙ્કોલમધુકમાતુલુઙ્ગહિંસ્રાપૂતીદારુબિલ્વમૂલસરલકુષ્ઠવચાવરુણત્વક્કાલાતિવિષાજગન્ધાર્ભિર્લેપઃ| શ્યામા સુરદારુસમઙ્ગાકોશાતકોપુનર્નવસર્ષપૈર્Vવા| સશોફરુક્સ્તમ્ભે ચોપનાહો યવસક્તુમધુકકુષ્ઠશત પુષ્પાદેવદારુભિર્ઘૃતયુક્તૈઃ| ગોજાઽવિખરોષ્ટ્રાશ્વહસ્તિમૂ ષિકમાંસૈર્વા વેશવારીકૃતૈર્વસાતૈલવદ્ભિઃ| પલાશવૃન્તાગ્નિમન્થત્વક્કલ્કેન માંસપિણ્ડૈર્વા| બહુશઃ સ્વિન્નમઙ્ગુષ્ઠેન વેણુપર્વણા વા શતૈશ્શનૈઃ પુનઃ પુનર્વિમ ર્દ્દયેત્| યથાયથઞ્ચ શોફવત્ ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત||૨||
सर्वेष्वेव पूर्वं ग्रन्थिषु बृहतीद्वयपिप्पलीचित्रकसाधितेन पुराणसर्पिषा स्निग्धं वामयेद्विरेचयेच्च| कृतसंसर्जनस्य चोत्तमाङ्गगतेषु ग्रन्थिषु लाक्षाद्विरजनीविडङ्गशुण्ठीपूती दारुभिः शिरो विरचयेत्| धूमकवलगण्डूषांश्च संसेवेत| अङ्कोलमधुकमातुलुङ्गहिंस्रापूतीदारुबिल्वमूलसरलकुष्ठवचावरुणत्वक्कालातिविषाजगन्धार्भिर्लेपः| श्यामा सुरदारुसमङ्गाकोशातकोपुनर्नवसर्षपैर्Vवा| सशोफरुक्स्तम्भे चोपनाहो यवसक्तुमधुककुष्ठशत पुष्पादेवदारुभिर्घृतयुक्तैः| गोजाऽविखरोष्ट्राश्वहस्तिमू षिकमांसैर्वा वेशवारीकृतैर्वसातैलवद्भिः| पलाशवृन्ताग्निमन्थत्वक्कल्केन मांसपिण्डैर्वा| बहुशः स्विन्नमङ्गुष्ठेन वेणुपर्वणा वा शतैश्शनैः पुनः पुनर्विम र्द्दयेत्| यथायथञ्च शोफवत् क्रियां प्रयुञ्जीत||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષુ ગ્રન્થિષુ પૂર્વં બૃહતીદ્વયાદિસિદ્ધેન પુરાણસર્પિષા સ્નેહઃ| તત્સ્નિગ્ધસ્ય વમનં વિરેચનઞ્ચ| પશ્ચાત્ સંસર્જને પેયાદિક્રમે કૃત ઊર્ધ્વાઙ્ગગતેષુ ગ્રન્થિષુ લાક્ષાદિભિઃ શિરો વિરેચયેત્| ધૂમાદીમ્શ્ચ યથાગમં સેવેત| અઙ્કોલાદિના સામાન્યલેપઃ| શ્યામાદિભિર્વા| અઙ્કોલઃ પ્રસિદ્ધો માલવાદિષુ વેતસાકારપત્રૈસ્સકણ્ટકઃ| હિંસ્રા માંસી| કાલા નીલિની| સશોફાદિકે ચ ગ્રન્થૌ યવસક્ત્વાદિભિર્વા ગવાદિમાંસૈર્વા વેશવારીકૃતૈર્વસાતૈલવદ્ભિરુપનાહો બન્ધઃ| પલાશવૃન્તાદિભિર્વા સ્વિન્ને યથોક્તેન વિમર્દ્દનં યથાયથમિતિ દોષાદ્યનતિક્રમેણ| ઇતિ સાધારણમ્|| ૨||
Adhikarana vAtajagranthicikitsA (3) · Śloka 3
અથ વાતજે ગ્રન્થૌ દશમૂલસિદ્ધં મહાસ્નેહં પિબેત્| અમૃતા નિમ્બબીજભાર્ઙ્ગીસ્યોનાકબાણતાલપત્રીકૃષ્ણગન્ધાગરુભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈસ્સુખોષ્ણૈર્લેપઃ| વિવિધાશ્ચ વાતવ્યાધિવિહિતાઃ સ્નેહસ્વેદોપનાહાઃ| તથાનુપશમે સિરાવ્યધઃ| પક્વં તુ વિદાર્ય નિરસ્તપૂયં કૃત્વાઽર્કાદિવર્ગામ્ભસા પ્રક્ષા લ્ય તિલકલ્કેન સચિત્રકસૈન્ધવેનાલેપયેત્| તૈલઞ્ચ રોપણં રાસ્નાસરલોશીરવિડઙ્ગમધુકક્ષીરસંસ્કૃતં કુર્યાત્||૩||
अथ वातजे ग्रन्थौ दशमूलसिद्धं महास्नेहं पिबेत्| अमृता निम्बबीजभार्ङ्गीस्योनाकबाणतालपत्रीकृष्णगन्धागरुभिः क्षीरपिष्टैस्सुखोष्णैर्लेपः| विविधाश्च वातव्याधिविहिताः स्नेहस्वेदोपनाहाः| तथानुपशमे सिराव्यधः| पक्वं तु विदार्य निरस्तपूयं कृत्वाऽर्कादिवर्गाम्भसा प्रक्षा ल्य तिलकल्केन सचित्रकसैन्धवेनालेपयेत्| तैलञ्च रोपणं रास्नासरलोशीरविडङ्गमधुकक्षीरसंस्कृतं कुर्यात्||३||
🔊 Audio coming soon
(અથેત્યાદિના વાતાદિવિશેષેણોચ્યતે) મહાસ્નેહઃ સ્નેહચતુષ્ટયમ્| અમૃતાદિભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈર્લેપઃ| બાણો નીલસહચરઃ| તાલપત્રી મૌસલી| કૃષ્ણગન્ધા સૌભાઞ્જનમ્| સુબોધમ્| પક્વમિતિ ગ્રન્થિં રાસ્નાદિભિઃ સંસ્કૃતં તૈલં રોપણં કુર્યાત્|| ૩||
Adhikarana pittajagranthicikitsA raktajA ca (4) · Śloka 4
પિત્તજે રક્તજે ચ જલૌકસો ન્યગ્રોધાદિઃ પ્રદેહપરિષે કયોઃ પદ્મકાદિઃ પાને ચ દ્રાક્ષેક્ષુરસયુક્તા હરીતકીવિરેકઃ| પક્વે પાટિતે ચ પિત્તવ્રણોક્તો વિધિઃ||૪||
पित्तजे रक्तजे च जलौकसो न्यग्रोधादिः प्रदेहपरिषे कयोः पद्मकादिः पाने च द्राक्षेक्षुरसयुक्ता हरीतकीविरेकः| पक्वे पाटिते च पित्तव्रणोक्तो विधिः||४||
🔊 Audio coming soon
પિત્તજરક્તજયોઃ સુબોધમ્| ઉભયે ભિન્નવિપક્વે પિત્તવ્રણોક્તોવિધિઃ|| ૪||
Adhikarana kaphajagranthicikitsA (5) · Śloka 5
કફજમન્તઃશુદ્ધસ્ય ભૃશં સ્વેદયેદ્વિમ્લાપયેચ્ચ કાકા દનીવિકઙ્કતકાકનન્દિકારગ્વધેઙ્ગુદમૂલમદનફલભાર્ઙ્ગી કરઞ્જૈર્લેપયેત્| નાગરવિડઙ્ગૈલવાલુકચવ્યપલાશવૃન્ત ચિત્રકૈર્વા| ભલ્લાતકસૈન્ધવાજગન્ધાસર્ષર્પૈર્વા| એવમપ્યપચ્યમાનમમર્મસ્થં વિદાર્ય સ્થિતરક્તં નિશ્શેષ મગ્નિના દહેત્| સશેષો હિ પુનરાપૂર્યતે| તતો નિર્વાપિતં ક્ષારક્ષૌદ્રગુડોત્તરૈરાલેપૈસ્સંશુદ્ધં રોપયેત્||૫||
कफजमन्तःशुद्धस्य भृशं स्वेदयेद्विम्लापयेच्च काका दनीविकङ्कतकाकनन्दिकारग्वधेङ्गुदमूलमदनफलभार्ङ्गी करञ्जैर्लेपयेत्| नागरविडङ्गैलवालुकचव्यपलाशवृन्त चित्रकैर्वा| भल्लातकसैन्धवाजगन्धासर्षर्पैर्वा| एवमप्यपच्यमानममर्मस्थं विदार्य स्थितरक्तं निश्शेष मग्निना दहेत्| सशेषो हि पुनरापूर्यते| ततो निर्वापितं क्षारक्षौद्रगुडोत्तरैरालेपैस्संशुद्धं रोपयेत्||५||
🔊 Audio coming soon
કફજેઽન્તશ્શુદ્ધિર્વમનવિરેચનાભ્યામ્| વિમ્લાપનં વિલાયનમ્| કાકાદન્યાદિભિર્લેપયેત્| કાકાદની સ્થૂલકાકાદિની| કાકનન્દિકા ગુઞ્જા| (નાગરાદિભિર્વા લેપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ) પલાશવૃન્તં પલાશપત્રમ્| એવમિત્યનન્તરોક્તક્રિયયાઽપચ્યમાનમર્મણોઽન્યત્ર સ્થિતં શસ્ત્રેણ વિદાર્ય સ્થિતરક્તં નિશ્શેષમગ્નિના દહેત્| સશેષસ્ય પુનરાપૂરણાત્| નિર્વાપિતં શીતીકૃતમ્| રોપણૈરોલેપૈઃ ક્ષારાદ્યધિકૈસ્સંશુદ્ધં રોપયેત્||૫||
Adhikarana mAMsavraNamedogranthInAM cikitsA (6) · Śloka 6
માંસવ્રણગ્રન્થી ચૈવમેવ યાપયેત્| મેદોજેઽપ્યયમેવ વિધિઃ| અપિ ચ મેદોગ્રન્થિં તિલકલ્કદિગ્ધં દ્વિગુણપટાન્તરિતં તપ્તેન ફાલેન દર્વ્યા વા જતુલિપ્તયા બહુશઃ પ્રમૃજ્યાત્| શસ્ત્રં ચાવચાર્ય પૂર્વવન્મેદો દહેત્| સુપક્વં વા વિપાટ્ય મૂત્રપ્રક્ષાલિતં ક્ષૌદ્રસૈન્ધવસુવર્ચિકાકાઞ્ચનક્ષીરીહરિતાલ મિશ્રૈઃ ક્ષીરબકપ્રગાઢૈસ્તિલૈરાલેપયેત્| ગુઞ્જાદ્વિકરઞ્જતાપસવૃક્ષવંશાવલેખમૂત્રસિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગઃ| સમ્યકશુદ્ધં ચૈનં રોપયેત્||૬||
मांसव्रणग्रन्थी चैवमेव यापयेत्| मेदोजेऽप्ययमेव विधिः| अपि च मेदोग्रन्थिं तिलकल्कदिग्धं द्विगुणपटान्तरितं तप्तेन फालेन दर्व्या वा जतुलिप्तया बहुशः प्रमृज्यात्| शस्त्रं चावचार्य पूर्ववन्मेदो दहेत्| सुपक्वं वा विपाट्य मूत्रप्रक्षालितं क्षौद्रसैन्धवसुवर्चिकाकाञ्चनक्षीरीहरिताल मिश्रैः क्षीरबकप्रगाढैस्तिलैरालेपयेत्| गुञ्जाद्विकरञ्जतापसवृक्षवंशावलेखमूत्रसिद्धं तैलमभ्यङ्गः| सम्यकशुद्धं चैनं रोपयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
એવમેવેત્યનયૈવ કિર્યયા યાપયેત્| અપિ ચેતિ સમુચ્ચયે| સુબોધમ્| ફાલો લોહદલઃ| જતુલિપ્તયા દર્વ્યા તપ્તયેત્યર્થાત્| શસ્ત્રમવચાર્ય શસ્ત્રેણ પાટયિત્વેત્યર્થઃ| ક્ષીરબકં શ્વેતિકા| ગુઞ્જાદિસિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગઃ| તાપસવૃક્ષઃ ઇઙ્ગુદઃ| વંશાવલેખો વંશતનુવલ્કઃ| સમ્યક્શુદ્ધમેનં રોપયેત્|| ૬||
Adhikarana sirAgranthicikitsA (7) · Śloka 7
સિરાગ્રન્થૌ ત્વભિનવે તૈલે સાહચરં પિબેત્ ઉપનાહઞ્ચ વાત હરૈર્બસ્તિકર્મ ચ કુર્યાત્| સિરાવ્યધઞ્ચ||૭||
सिराग्रन्थौ त्वभिनवे तैले साहचरं पिबेत् उपनाहञ्च वात हरैर्बस्तिकर्म च कुर्यात्| सिराव्यधञ्च||७||
🔊 Audio coming soon
અભિનવે સિરાગ્રન્થૌ સાહચરં તૈલં પિબેત્| ઉપનાહાદીંશ્ચ કુર્યાત્||૭||
Adhikarana vAtArbudacikitsA (8) · Śloka 8
વાતાર્બુદમૈરણ્ડપ્રિયાલનાલિકેરમજ્જોર્વારુકર્કારુબી જોત્કારિકયોપનાહયેત્| આનૂપામિષવેશવારૈર્વા| નાડી સ્વેદઞ્ચ કુર્યાત્ બહુશશ્ચાત્ર શૃઙ્ગેણ રુધિરમવસેચયેત્| વાતહરવર્ગક્વાથપયોઽમ્લસિદ્ધં ત્રિવૃતં પિબેત્||૮||
वातार्बुदमैरण्डप्रियालनालिकेरमज्जोर्वारुकर्कारुबी जोत्कारिकयोपनाहयेत्| आनूपामिषवेशवारैर्वा| नाडी स्वेदञ्च कुर्यात् बहुशश्चात्र शृङ्गेण रुधिरमवसेचयेत्| वातहरवर्गक्वाथपयोऽम्लसिद्धं त्रिवृतं पिबेत्||८||
🔊 Audio coming soon
વાતાર્બુદે એરણ્ડપત્રાદિભિરુપનાહં નાડીસ્વેદઞ્ચ કુર્યાત્| અત્ર વાતાર્બુદે બહુશઃ શૃઙ્ગેણ રુધિરમવસેચયેત્| વાતહરવર્ગાદિસિદ્ધં ત્રિવૃત્સ્નેહં પિબેત્|| ૮||
Adhikarana pittArbudacikitsA (9) · Śloka 9
પિત્તોત્થે મૃદૂન્ સ્વેદોપનાહાન્ કાયવિરેચનઞ્ચ પ્રયોજયેત્| શાકકાકોદુમ્બરિકાપત્રઘૃષ્ટે ચ પ્રિયઙ્ગુપત્તઙ્ગઙ્ગસર્જરસા ર્જુનલોધ્રમધુકૈર્લેપઃ| શ્યામાગિરિકર્ણિકાઞ્જનક્લીતન કનખદ્રાક્ષાસપ્તલાન્યતમરસસાધિતં સર્પિઃ પીતં પિત્તા ર્બુદશ્લીપદોદરઘ્નમ્||૯||
पित्तोत्थे मृदून् स्वेदोपनाहान् कायविरेचनञ्च प्रयोजयेत्| शाककाकोदुम्बरिकापत्रघृष्टे च प्रियङ्गुपत्तङ्गङ्गसर्जरसा र्जुनलोध्रमधुकैर्लेपः| श्यामागिरिकर्णिकाञ्जनक्लीतन कनखद्राक्षासप्तलान्यतमरससाधितं सर्पिः पीतं पित्ता र्बुदश्लीपदोदरघ्नम्||९||
🔊 Audio coming soon
પિત્તોત્થે મૃદૂન્ સ્વેદોપનાહાન્ કાયવિરેચનઞ્ચ શાકાદિપત્રઘૃષ્ટે પ્રિયંગ્વાદિભિર્લેપઃ| પ્રિયંગ્વાદિભિસ્સાધિતં સર્પિઃ પીતં પિત્તાર્બુદાદિઘ્નમ્|| ૯||
Adhikarana shleShmArbudacikitsA (10) · Śloka 10
શ્લેષ્મજે તૂર્ધ્વમધશ્ચ હૃતદોષસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય ચ વમન વિરેચનદ્રવ્યૈઃ પ્રલેપઃ| કાકાદનીશુકબર્હિગ્નિજિહ્વામૂલ દક્ષકપોતગૃધ્રપુરીષકાશમૂલૈર્વા પલાશક્ષીરપિષ્ટૈઃ| પિણ્યા કકુલત્થનિષ્પાવૈર્વા માંસપ્રગાઢૈર્દધિપિષ્ટૈર્લેપયેત્| લેપા સ્વાદલોભેન ચ નિલીયમાનાઃ મક્ષિકાઃ સમુપેક્ષેત| તદ્વિમુક્તૈઃ કૃમિભિરિતરૈર્વા ભક્ષ્યમાણઞ્ચ| તતઃ કૃમિભક્ષિ તાવશેષં શાકાદિપત્રૈર્વિલિખ્યાઽગ્નિના પ્રતિસારયેત્| અલ્પમૂલં વા ત્રપુતામ્રાયઃ સીસપટ્ટકવેષ્ટિતમ્| પુનઃ પુનશ્ચ ક્ષારાન્ કાલાપેક્ષયા યોજયેત્| જાત્યાસ્ફોતકરવીરપલ્લવાંશ્ચ વ્રણશોધનાય કલ્કાદૌ| તૈલઞ્ચાત્ર પાઠાવિ ડઙ્ગભાર્ઙ્ગીત્રિફલાકષાયસિદ્ધમભ્યઞ્જનમ્||૧૦||
श्लेष्मजे तूर्ध्वमधश्च हृतदोषस्य स्रुतरक्तस्य च वमन विरेचनद्रव्यैः प्रलेपः| काकादनीशुकबर्हिग्निजिह्वामूल दक्षकपोतगृध्रपुरीषकाशमूलैर्वा पलाशक्षीरपिष्टैः| पिण्या ककुलत्थनिष्पावैर्वा मांसप्रगाढैर्दधिपिष्टैर्लेपयेत्| लेपा स्वादलोभेन च निलीयमानाः मक्षिकाः समुपेक्षेत| तद्विमुक्तैः कृमिभिरितरैर्वा भक्ष्यमाणञ्च| ततः कृमिभक्षि तावशेषं शाकादिपत्रैर्विलिख्याऽग्निना प्रतिसारयेत्| अल्पमूलं वा त्रपुताम्रायः सीसपट्टकवेष्टितम्| पुनः पुनश्च क्षारान् कालापेक्षया योजयेत्| जात्यास्फोतकरवीरपल्लवांश्च व्रणशोधनाय कल्कादौ| तैलञ्चात्र पाठावि डङ्गभार्ङ्गीत्रिफलाकषायसिद्धमभ्यञ्जनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મજે ઊર્ધ્વમધશ્ચ હૃતદોષસ્ય સ્રુતરક્તસ્ય વમનવિરેચન દ્રવ્યૈર્મદનાદિભિઃ પ્રલેપઃ કાકાદન્યાદિભિર્વા| શેષં સુબોધમ્|| ૧૦||
Adhikarana medo~arbudacikitsA (11) · Śloka 11
મેદોઽર્બુદં સ્વિન્નભિન્નં સુશોધિતમેદસ્કમુપશાન્તરક્ત સ્રાવં સદ્યસ્સીવ્યેત્| તતો ગૃહધૂમલોધ્રમનઃ શિલાહરિ દ્રાપત્તઙ્ગચૂર્ણૈર્મધુમદ્ભિઃ પ્રતિસારયેત્| કરઞ્જતૈલઞ્ચાભ્યઞ્ચનાર્થે નિયુઞ્જીત| સર્વાર્બુદાનિ ચ યદૃચ્છયા પર્યાગતાનિ સુપરિશોધિતાનિ રોપયેત્| અપિ ચ સશોષદોષાણિ તુ યોઽર્બુદાનિ કરોતિ તસ્યાશુ પુનર્ભવન્તિ| તસ્માદશેષોદ્ધરણં પ્રશસ્તં ક્ષારેણ શસ્ત્રેણ તથાગ્નિના વા||૧૧||
मेदोऽर्बुदं स्विन्नभिन्नं सुशोधितमेदस्कमुपशान्तरक्त स्रावं सद्यस्सीव्येत्| ततो गृहधूमलोध्रमनः शिलाहरि द्रापत्तङ्गचूर्णैर्मधुमद्भिः प्रतिसारयेत्| करञ्जतैलञ्चाभ्यञ्चनार्थे नियुञ्जीत| सर्वार्बुदानि च यदृच्छया पर्यागतानि सुपरिशोधितानि रोपयेत्| अपि च सशोषदोषाणि तु योऽर्बुदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति| तस्मादशेषोद्धरणं प्रशस्तं क्षारेण शस्त्रेण तथाग्निना वा||११||
🔊 Audio coming soon
મેદોઽર્બુદક્રિયા ચ સુબોધા|| ૧૧||
Adhikarana vAtajashlIpadacikitsA (12) · Śloka 12
શ્લીપદે તુ વાતાત્મકે સ્નેહસ્વેદોપનાહાન્ પ્રયુજ્યગુલ્ફસ્યોપરિષ્ટ્યઙ્ગુલે સિરાં વિધ્યેત્| એરણ્ડતૈલઞ્ચ ગોમૂત્રેણ માસં પિબેત્| જીર્ણે નાગરક્વથિતેન પયસા પુરાણધા ન્યાન્યશ્નીયાત્| ત્રિવૃતઞ્ચ પાયયેત્| બસ્તિઞ્ચ પ્રયુઞ્જીત| એવમપ્યશામ્યત્યગ્નિના દહેત્||૧૨||
श्लीपदे तु वातात्मके स्नेहस्वेदोपनाहान् प्रयुज्यगुल्फस्योपरिष्ट्यङ्गुले सिरां विध्येत्| एरण्डतैलञ्च गोमूत्रेण मासं पिबेत्| जीर्णे नागरक्वथितेन पयसा पुराणधा न्यान्यश्नीयात्| त्रिवृतञ्च पाययेत्| बस्तिञ्च प्रयुञ्जीत| एवमप्यशाम्यत्यग्निना दहेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
વાતાત્મકે શ્લીપદે સ્વેદાદીન્ પ્રયુજ્ય સિરાં વિધ્યેત્| એરણ્ડતૈલં ત્રિવૃત્સ્નેહઞ્ચ પાયયેત્| બસ્તિઞ્ચ કુર્યાત્| અનન્તરોક્તેનાશાન્યત્યગ્નિના દાહઃ|| ૧૨||
Adhikarana paittikashlIpadacikitsA (13) · Śloka 13
પૈત્તિકે મૃદુરુપનાહો ગુલ્ફસ્યાધઃસિરામોક્ષઃ પિત્તાર્બુદો ક્તાઃ સ્નેહવિરેકાઃ પિત્તઘ્નાશ્ચ લેપાઃ||૧૩||
पैत्तिके मृदुरुपनाहो गुल्फस्याधःसिरामोक्षः पित्तार्बुदो क्ताः स्नेहविरेकाः पित्तघ्नाश्च लेपाः||१३||
🔊 Audio coming soon
પૈત્તિકે ઉપનાહાદિકં પિત્તઘ્નલેપાન્તમ્|| ૧૩||
Adhikarana shlaiShmikashlIpadacikitsA (14) · Śloka 14
શ્લૈષ્મિકે ત્વઙ્ગુષ્ઠે સિરાં મુઞ્ચેત્| સક્ષૌદ્રાંશ્ચ કફઘ્નાન્ કષાયાનભીક્ષ્ણં પાયયેત્| યથાબલં વા હરીતકી વર્દ્ધ માનાઃ||૧૪||
श्लैष्मिके त्वङ्गुष्ठे सिरां मुञ्चेत्| सक्षौद्रांश्च कफघ्नान् कषायानभीक्ष्णं पाययेत्| यथाबलं वा हरीतकी वर्द्ध मानाः||१४||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્માત્મકે અઙ્ગુષ્ઠે સિરાવ્યધઃ| કફઘ્નાન્યુક્તાનિ તેષાં કષાયાત્સક્ષૌદ્રાનભીક્ષ્ણં પાયયેત્| પિપ્પલીવર્દ્ધમાનં રસાયને વક્ષ્યતે||૧૪||
Adhikarana shlIpadAdiShu AhAryakShAraprayogaH (15) · Śloka 15
આદારીકાકજઙ્ગાકાકાદનીશુકનાસાકદમ્બપુષ્પબૃહતી દ્વયમન્તર્ધૂમં દગ્ધ્વા ગોમૂત્રેણ બહુશઃ પરિસ્રાવયેત્| તત સ્તત્ ક્ષારોદકં ક્ષારકલ્પેન વિપચેત્| દદ્યાચ્ચાત્ર પ્રતી વાપં ફલ્ગુશુકાખ્યા મદનફલરસમ્| એષ ક્ષારો મધુરા હારેણાભ્યસ્તઃ શ્લીપદાપચીગ્રહણીદોષારોચકાન્ સર્વ વિષાણિ ચ નિયચ્છતિ||૧૫||
आदारीकाकजङ्गाकाकादनीशुकनासाकदम्बपुष्पबृहती द्वयमन्तर्धूमं दग्ध्वा गोमूत्रेण बहुशः परिस्रावयेत्| तत स्तत् क्षारोदकं क्षारकल्पेन विपचेत्| दद्याच्चात्र प्रती वापं फल्गुशुकाख्या मदनफलरसम्| एष क्षारो मधुरा हारेणाभ्यस्तः श्लीपदापचीग्रहणीदोषारोचकान् सर्व विषाणि च नियच्छति||१५||
🔊 Audio coming soon
આદાર્યાદીનામન્તર્ધૂમદગ્ધાનાં ક્ષારપરિસ્રુતં ગોમૂત્રં સૂત્રોક્તક્ષારવિધાનેન વિપચેત્| ક્ષારોદકશબ્દેન સામાન્યેન ક્ષારાચ્છમુચ્યતે||૧૫||
Adhikarana viDa~ggAditailapAnam (16) · Śloka 16
તૈલં વા પિબેદ્વિડઙ્ગાર્કમરિચચિત્રકશુણ્ઠીદેવદાર્વૈલવાલુ કલવણપઞ્ચકૈસ્સિદ્ધમ્||૧૬||
तैलं वा पिबेद्विडङ्गार्कमरिचचित्रकशुण्ठीदेवदार्वैलवालु कलवणपञ्चकैस्सिद्धम्||१६||
🔊 Audio coming soon
વિડઙ્ગાદિભિસ્સિદ્ધં તૈલં વા પિબેત્|| ૧૬||
Adhikarana nAgarAdyAlepanAni (17) · Śloka 17
ઓલેપયેચ્ચ નાગરામૃતાવિડઙ્ગકટુકાભદ્રદારુભિર્મૂત્રપિષ્ટૈઃ ઊરુસ્તમ્ભોક્તૈશ્ચ ભેષજૈર્યવાન્નઞ્ચ શીલયેત્||૧૭||
ओलेपयेच्च नागरामृताविडङ्गकटुकाभद्रदारुभिर्मूत्रपिष्टैः ऊरुस्तम्भोक्तैश्च भेषजैर्यवान्नञ्च शीलयेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
આલેપયેન્નાગરાદિભિઃ| ઉરુસ્તમ્ભોક્તૈશ્ચ ભેષજૈર્મૂત્રપિષ્ટૈરાલેપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| યવાન્નઞ્ચ ભોજને શીલયેત્| ઇતિ શ્લીપદમ્||૧૭||
Adhikarana gaNDamAlAcikitsA (18) · Śloka 18
ગણ્ડમાલાયાં કુમ્ભનિકુમ્ભદ્રવન્તીજીમૂતકોશાતકી ફલવિપક્વં ઘૃતમુભયાનુલોમનં પિબેત્| શાર્ઙ્ગષ્ટામૂલં વા તક્રપિષ્ટમ્| વમનાર્થં સુખોદકેન વા જાતીર્બહિષ્ઠ નિર્ગુણ્ડીજીમૂતકોત્તુણ્ડકીમૂલત્વક્ચૂર્ણમ્| સિરા ચાસ્ય વિધ્યેત્| સશેષદોષં તુ કૌષ્ઠિકં નવકં પાયયેત્| રસાઞ્જનં ગોમૂત્ર તણ્ડુલોદકાન્યતરેણ| તદેવ ચ નાવયેત્| મધુકસારં વા શિગ્રુફલાનિ વા નિમ્બકરઞ્જકરવીરસિદ્ધં વા તૈલં વૈરેચનિકઞ્ચ ધૂમં પિબેત્| અપક્વાંશ્ચ ગણ્ડાન્નાકુલીસૈન્ધવનાગરૈર્લેપયેત્| ગુઞ્જાક રવીરાર્કશ્યામાસિદ્ધાર્થકૈરજામૂત્રયુક્તૈર્દ્દશકૃત્વો વિપક્વં તૈલં લવણપઞ્ચકપિપ્પલીમરિચચૂર્ણોપેતમભ્યઙ્ગાત્સર્વાવ સ્થાનપચ્યર્શોઽર્બુદનાડીદુષ્ટવ્રણવલ્મીકાનપોહતિ||૧૮||
गण्डमालायां कुम्भनिकुम्भद्रवन्तीजीमूतकोशातकी फलविपक्वं घृतमुभयानुलोमनं पिबेत्| शार्ङ्गष्टामूलं वा तक्रपिष्टम्| वमनार्थं सुखोदकेन वा जातीर्बहिष्ठ निर्गुण्डीजीमूतकोत्तुण्डकीमूलत्वक्चूर्णम्| सिरा चास्य विध्येत्| सशेषदोषं तु कौष्ठिकं नवकं पाययेत्| रसाञ्जनं गोमूत्र तण्डुलोदकान्यतरेण| तदेव च नावयेत्| मधुकसारं वा शिग्रुफलानि वा निम्बकरञ्जकरवीरसिद्धं वा तैलं वैरेचनिकञ्च धूमं पिबेत्| अपक्वांश्च गण्डान्नाकुलीसैन्धवनागरैर्लेपयेत्| गुञ्जाक रवीरार्कश्यामासिद्धार्थकैरजामूत्रयुक्तैर्द्दशकृत्वो विपक्वं तैलं लवणपञ्चकपिप्पलीमरिचचूर्णोपेतमभ्यङ्गात्सर्वाव स्थानपच्यर्शोऽर्बुदनाडीदुष्टव्रणवल्मीकानपोहति||१८||
🔊 Audio coming soon
ગણ્ડમાલાયાં કુમ્ભાદિવિપક્વં ઘૃતમુભયાનુલોમકં વમનવિરેચનં પિબેત્| શાર્ઙ્ગાષ્ટામૂલં વા તક્રપિષ્ટં પિબેત્| જાત્યાદિમૂલત્વક્ચૂર્ણં વોષ્ણોદકેન વમનાર્થં પિબેત્| બર્હિષ્ઠં હ્નીબેરમ્| અસ્યેતિ ગણ્ડમાલાવતઃ| શોધનેન સશેષદોષં ગણ્ડમાલિનં કુષ્ઠોક્તં નવકં હરિદ્રાદિકં પાયયેત્| ગૂમૂત્રેણ વા તણ્ડુલોદકેન વા રસાઞ્જનં પાયયેત્| તદેવેતિ ગોમૂત્રેણ તણ્ડુલોદકેન વા યુક્તં રસાઞ્જનં નાવયેત્| મધૂકસારાદ્યન્યતમ્મં વા નાવયેત્| વૈરેચનિકઞ્ચ ધૂમં સૂત્રોક્તમ્| અપક્વશ્ચેત્યાદિ સુબોધમ્| નાકુલી સર્પગન્ધા| ગુઞ્જાદિભિર્વિપક્વં તૈલં તૈરેવ પુનઃ પચેત્| એવમેવ પુનર્દ્દશવારાન્ એવંપક્વેન લવણાદ્યુપેતેનાભ્યઙ્ગઃ સર્વાવસ્થાનપચ્યાદીનપોહતિ| વલ્મીકાખ્યઃ ક્ષુદ્રરોગઃ|| ૧૮||
Adhikarana apacIcikitsA (19) · Śloka 19
ઔર્વચલસૈન્ધવોદ્ભિદદન્તીભલ્લાતકચિત્રકકલ્કેન સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગોઽપચ્યામ્| તણ્ડુલીયકસ્વરસેન વા સનિ ર્ગુણ્ડીરસં વા તૈલં સાધિતમભ્યઙ્ગપાનનાવનૈર્ગણ્ડમાલા નાડીવ્રણકુષ્ઠાનિલર્તિહરમ્| કાકાદનીનલિકાગ્નિજિહ્વાવન્ધ્યાકર્કોટકીવિશા લાપાઠોત્તુણ્ડકીજીમૂતકોશાતકીબીજૈરાર્દ્ધપલંશૈર્વિષક ર્ષયુક્તૈર્નિર્ગુણ્ડીસ્વરસોપેતં કરઞ્જતૈલપ્રસ્થં વિપચેત્તત્પૂર્વ વદેવ પ્રયુક્તં પરમપચીઘ્નમ્||૧૯||
और्वचलसैन्धवोद्भिददन्तीभल्लातकचित्रककल्केन सिद्धं तैलमभ्यङ्गोऽपच्याम्| तण्डुलीयकस्वरसेन वा सनि र्गुण्डीरसं वा तैलं साधितमभ्यङ्गपाननावनैर्गण्डमाला नाडीव्रणकुष्ठानिलर्तिहरम्| काकादनीनलिकाग्निजिह्वावन्ध्याकर्कोटकीविशा लापाठोत्तुण्डकीजीमूतकोशातकीबीजैरार्द्धपलंशैर्विषक र्षयुक्तैर्निर्गुण्डीस्वरसोपेतं करञ्जतैलप्रस्थं विपचेत्तत्पूर्व वदेव प्रयुक्तं परमपचीघ्नम्||१९||
🔊 Audio coming soon
સૌવર્ચલાદિસિદ્ધં તૈલમપચ્યામભ્યઙ્ગઃ| તણ્ડુલીયકનિર્ગુણ્ડીસ્વરસાભ્યાં પ્રત્યેકં તૈલં સાધિતમભ્યઙ્ગાદિભિર્ગણ્ડમાલાદિહરમ્| કાકાદન્યાદિભિઃ પલાંશિકૈર્વિષકર્ષેણ યુક્તૈર્નિર્ગુણ્ડીસ્વરસસમં તૈલપ્રસ્થં વિપચેત્તત્પૂર્વવદભ્યઙ્ગાદિષૂપયુક્તં પરમતિશયેનાઽપચીઘ્નમ્| બન્ધ્યાકર્કોટકી નિષ્ફલા| વનજા કારવલ્લી|| ૧૯||
Adhikarana amarmajeShu gaNDeShu shastrakarma (20) · Śloka 20
અમર્મજાંશ્ચ ગણ્ડાનપક્વાનેવોદ્ધૃત્યાગ્નિના ક્ષારેણ વા પ્રસાધયેત્| સર્ષપવૃક્ષાદનીક્વાથૈર્વ્રણક્ષાલનમ્| તિલકુ ન્તલક્ષારપિષ્ટસ્તિલકલ્કઃ સુખોષ્ણો લેપઃ| કાકકૃ કલાસગોધાહિનિર્મોકકૂર્માણામન્યતમસ્યાન્તર્ધૂમદગ્ધસ્ય મષીઙ્ગુદતૈલપ્લુતાભ્યઙ્ગઃ| માંસીસર્જરસકાર્પાસીફલ સૈન્ધવૈઃ સ્તન્યપિષ્ટૈસ્તૈલં વિપક્વમભ્યઙ્ગો વ્રણકાઠિન્યઘ્નઃ સર્પાજગરવસે તૈલં ચ સમં ત્રયમેતદપચીઘ્નમ્| શ્લી પદોક્તાનિ ચ તૈલાનિ પ્રયોજયેત્| એવમનુપશમે વામપાર્શ્વજાયાં દક્ષિણજઙ્ઘાપૃષ્ઠમધ્યાદિન્દ્ર વસ્તેરધ ઊર્ધ્વં વા શસ્ત્રેણાક્ષિમાત્રં વ્રણં કૃત્વા મત્સ્યા ણ્ડજાલનિભં મેદોપનીયાઽગ્નિના દહેત્| અનેનેતરપાર્શ્વજા વ્યાખ્યાતા| એવમુભયપાર્શ્વજાયામુભયતઃ| યવમુદ્ગપ્રાયં ચ ગણ્ડમાલાસુ ભોજનમ્||૨૦||
अमर्मजांश्च गण्डानपक्वानेवोद्धृत्याग्निना क्षारेण वा प्रसाधयेत्| सर्षपवृक्षादनीक्वाथैर्व्रणक्षालनम्| तिलकु न्तलक्षारपिष्टस्तिलकल्कः सुखोष्णो लेपः| काककृ कलासगोधाहिनिर्मोककूर्माणामन्यतमस्यान्तर्धूमदग्धस्य मषीङ्गुदतैलप्लुताभ्यङ्गः| मांसीसर्जरसकार्पासीफल सैन्धवैः स्तन्यपिष्टैस्तैलं विपक्वमभ्यङ्गो व्रणकाठिन्यघ्नः सर्पाजगरवसे तैलं च समं त्रयमेतदपचीघ्नम्| श्ली पदोक्तानि च तैलानि प्रयोजयेत्| एवमनुपशमे वामपार्श्वजायां दक्षिणजङ्घापृष्ठमध्यादिन्द्र वस्तेरध ऊर्ध्वं वा शस्त्रेणाक्षिमात्रं व्रणं कृत्वा मत्स्या ण्डजालनिभं मेदोपनीयाऽग्निना दहेत्| अनेनेतरपार्श्वजा व्याख्याता| एवमुभयपार्श्वजायामुभयतः| यवमुद्गप्रायं च गण्डमालासु भोजनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
તત્ર ચામર્મજાન્ ગણ્ડાન્ મર્મેભ્યોઽન્યત્ર જાતાનુદ્ધૃત્યોત્પાટ્યાઽગ્નિક્ષારાન્યતરેણ સાધયેત્| પ્રક્ષાલનેલેપૌ સુબોધૌ| કાકાદીનામન્યતમસ્યાઽન્તર્ધૂમદગ્ધસ્ય મષીઙ્ગુદતૈલાપ્લુતાભ્યઙ્ગઃ| માંસ્યાદિભિસ્તૈલં સુબોધમ્| સર્ષપવસાઽજગરવસા તૈલઞ્ચેત્યેતત્ ત્રયમભ્યઙ્ગેનાઽપચીઘ્નમ્| સુબોધમ્| એવમિત્યનન્તરોક્તપ્રકારેણ ગણ્ડમાલાયા અનુપશમે વામપાર્શ્વજાયામપચ્યાં દક્ષિણજઙ્ઘાયાઃ યત્ પૃષ્ઠમગ્રભાગં તસ્ય મધ્યેન્દ્રવસ્ત્યાખ્યસ્ય જઙ્ઘામધ્યભવમર્મણ ઊર્ધ્વં વાઽધો વાઽક્ષિમાત્રં વ્રણં કૃત્વા તતો મત્સ્યાણ્ડજાલનિભં મેદોપનીય વ્રણમગ્નિના દહેત્| અનેન વામપાર્શ્વજઙ્ઘાવિધાનેનેતરપા્શ્વજા દક્ષિણપાર્શ્વજાઽપચી વ્યાખ્યાતા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-દક્ષિણપાર્શ્વજાયામપચ્યાં વામજઙ્ઘાયાં દક્ષિણપ્રકારેણ કર્મ કાર્યમિતિ| ઉભયપાર્શ્વજાયાં ગણ્ડમાલાયાં દક્ષિણપાર્શ્વમાશ્રિતાયાં વામપાર્શ્વજઙ્ઘાયામપિ વામપાર્શ્વમાશ્રિતાયાં દક્ષિણપાર્શ્વજઙ્ઘાયામપિ| યવમુદ્ગપ્રાયં યવમુદ્ગભૂયિષ્ઠમ્ ઇત્યપચી|| ૨૦||
Adhikarana vAtajanADIcikitsA (21) · Śloka 21
નાડીમનિલજામુપનાહ્ય પૂયગતિમસ્યા નિશ્શેષમેષિત્વાઽ વદારયેચ્છસ્ત્રેણ| તતસ્તિલાપામાર્ગફલકલ્કેન સસૈ ન્ધવેન પૂરયિત્વા બધ્નીયાત્||૨૧||
नाडीमनिलजामुपनाह्य पूयगतिमस्या निश्शेषमेषित्वाऽ वदारयेच्छस्त्रेण| ततस्तिलापामार्गफलकल्केन ससै न्धवेन पूरयित्वा बध्नीयात्||२१||
🔊 Audio coming soon
નાડીમનિલજામુપનાહ્ય બધ્વા અર્થાદ્વાતહરદ્રવ્યૈઃ| પૂયગતિં પૂયનાડીમોષિણ્યાન્ વીક્ષ્ય| સુબોધમ્|| ૨૧||
Adhikarana pittajanADIcikitsA (22) · Śloka 22
પિત્તજાં સઘૃતક્ષીરયા પદ્મકાદિકૃતયોત્કારિકયોઽપના હિતામ્| વિદારિતાઞ્ચ તિલનાગદન્તીમઞ્જિષ્ઠાકલ્કેન પૂર યેત્| શ્યામાત્રિભણ્ડીત્રિફલાતિલ્વકહરિદ્રાદ્વયકલ્ક ક્ષીરસંસ્કૃતં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ| પરં નાડીનિબર્હણમ્||૨૨||
पित्तजां सघृतक्षीरया पद्मकादिकृतयोत्कारिकयोऽपना हिताम्| विदारिताञ्च तिलनागदन्तीमञ्जिष्ठाकल्केन पूर येत्| श्यामात्रिभण्डीत्रिफलातिल्वकहरिद्राद्वयकल्क क्षीरसंस्कृतं सर्पिरभ्यङ्गः| परं नाडीनिबर्हणम्||२२||
🔊 Audio coming soon
પિત્તજાયા નાડ્યાઃ પદ્મકાદિગણકૃતયા સઘૃતક્ષીરયોત્કારિકયોઽપનાહઃ| તતઃ શસ્ત્રેણ વિદારણમ્| તતસ્તિલાદિકલ્કેન પૂરણમ્| શ્યામાદિકલ્કક્ષીરસંસ્કૃતં સર્પિરભ્યઙ્ગઃ|| ૨૨||
Adhikarana kaphajanADicikitsA (23) · Śloka 23
શ્લેષ્મજાં સક્તુકુલત્થકિણ્વસર્ષપૈરુપનાહ્ય વિદાર્ય ચ નિમ્બતૈલસૈન્ધવસૌરાષ્ટ્રીનિકુમ્ભૈર્લેપયેત્| દન્તીચિત્રકસ્વ ર્જિકાસૈન્ધવતાલીસનલદપૂતિકાપામાર્ગફલૈસ્તૈલં સમૂત્રં પાચિતમભ્યઙ્ગઃ||૨૩||
श्लेष्मजां सक्तुकुलत्थकिण्वसर्षपैरुपनाह्य विदार्य च निम्बतैलसैन्धवसौराष्ट्रीनिकुम्भैर्लेपयेत्| दन्तीचित्रकस्व र्जिकासैन्धवतालीसनलदपूतिकापामार्गफलैस्तैलं समूत्रं पाचितमभ्यङ्गः||२३||
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મજાયા નાડ્યાઃ સક્ત્વાદિભિરુપનાહઃ વિદારણઞ્ચ| નિમ્બાદિભિર્લેપઃ| દન્ત્યાદિભિઃ સમૂત્રં તૈલં પાચિતમભ્યઙ્ગઃ|| ૨૩||
Adhikarana shalyajanADIcikitsA (24) · Śloka 24
શલ્યહેતુકીં પાટયિત્વા સર્વશઃ શલ્યં વિશોધ્ય મધુઘૃત તિલકલ્કપ્રતિચ્છન્નાં બધ્નીયાત્| બિલ્વકપિત્થકુમ્ભી ખર્જૂરવનસ્પતિશલાટુક્વાથે પ્રિયઙ્ગુમુસ્તોરુપૂગશકુનસુ ગન્ધિકાલોધ્રમોચરસધાતકીપુષ્પગર્ભાં તૈલં પ્રસાધિતં સાધયત્યાશુ શલ્યજાં ગતિમ્||૨૪||
शल्यहेतुकीं पाटयित्वा सर्वशः शल्यं विशोध्य मधुघृत तिलकल्कप्रतिच्छन्नां बध्नीयात्| बिल्वकपित्थकुम्भी खर्जूरवनस्पतिशलाटुक्वाथे प्रियङ्गुमुस्तोरुपूगशकुनसु गन्धिकालोध्रमोचरसधातकीपुष्पगर्भां तैलं प्रसाधितं साधयत्याशु शल्यजां गतिम्||२४||
🔊 Audio coming soon
શલ્યહેતુકીં નાડીં શસ્ત્રેણ પાટયિત્વા સર્વશ ઇત્યાદિ સુબોધમ્| બિલ્વાદિવનસ્પતિશલાટુક્વાથે પ્રિયઙ્ગ્વાદિગર્ભં તૈલં પ્રસાધિતં શલ્યજાં ગતિમાશુ સાધયતિ|| ૨૪||
Adhikarana ashastrakRutyArhanADIcikitsA (25) · Śloka 25
અશસ્ત્રકૃત્યાં નાડ્યાં ભેદિન્યૈષિણ્યાઽન્તે સમુદ્ભિદ્ય ક્ષા રાક્તં સૂત્રં પ્રવેશયેત્| તદસન્નિધાને ત્વિતરયૈષિણ્યા ચ તેનાવદીર્ણાયાં તદનુસ્યૂતમન્યદન્યત્ ક્ષારસૂત્રં સઞ્ચારયે દાગતિભેદાદમનપાયેઽભ્યુપાયઃ| સૂક્ષ્માનેકગતિષુ ભગ ન્દરેષુ મૂલેષુ ચ છિદ્રિતેષુ ગ્રન્થ્યર્બુદેષ્વિતિ||૨૫||
अशस्त्रकृत्यां नाड्यां भेदिन्यैषिण्याऽन्ते समुद्भिद्य क्षा राक्तं सूत्रं प्रवेशयेत्| तदसन्निधाने त्वितरयैषिण्या च तेनावदीर्णायां तदनुस्यूतमन्यदन्यत् क्षारसूत्रं सञ्चारये दागतिभेदादमनपायेऽभ्युपायः| सूक्ष्मानेकगतिषु भग न्दरेषु मूलेषु च छिद्रितेषु ग्रन्थ्यर्बुदेष्विति||२५||
🔊 Audio coming soon
યા નાડી સૂત્રોક્તપ્રકારેણ શસ્ત્રકૃત્યા ન ભવતિ તાં ભેદિન્યા વિશિષ્ટયૈષિણ્યાઽન્તે સમુદ્ભિદ્યેત્યાદિ સુબોધમ્| તદસન્નિધાન ઇતિ ભેદિન્યેષણ્યસન્નિધાને| તેનેતિ ક્ષારસૂત્રેણ તદનુસ્યૂતમિતિ પૂર્વવત્ ક્ષારસૂત્રવેષ્ટિતં કૃત્વા સૂચીવત્સૂત્રં સૂત્રેણ પ્રવેશયેદયં ક્ષારસૂત્રપ્રયોગઃ અનપાયઃ પરિણામે નિર્દોષ ઉપાયઃ| કિં નાડીષ્વેવાયમનપાયોઽભ્યુપાય આહોસ્વિદન્યત્રાપીત્યાહ| સૂક્ષ્માઽનેકગતિષ્વિત્યાદિમૂલેષુ ચ છિદ્રિતેષ્વિતિ ગ્રન્થ્યર્બુદવિશેષણમ્| છિદ્રેણૈવ સૂત્રપ્રયોગઃ|| ૨૫||
Adhikarana atideshena vraNacikitsA (26-35) · Śloka 35
ભવતિ ચાત્ર- વ્રણેષુ દુષ્ટસૂક્ષ્માસ્યગમ્ભરાદિષુ સાધનમ્| યા વર્ત્યો યાનિ તૈલાનિ તન્નાડીષ્વપિ કલ્પયેત્| વિભીતકામ્રાસ્થિવટપ્રવાલહરેણુકાશાલ્મલિબીજયુક્તા| વરાહવિષ્ઠા ચ મષી સુદગ્ધા તૈલપ્લુતા સર્વગતીર્નિહન્તિ| ધત્તૂરકં મદનકોદ્રવજઞ્ચ બીજં કોશાતકી શુકનસા મૃગભાજની ચ| અઙ્કોલજઞ્ચ કુસુમં પરિકલ્પ્ય ચૂર્ણં લાક્ષોદકાપહૃતદોષગતૌ પ્રયોજ્યમ્| મિશ્રિતં તેન તૈલઞ્ચ પરમં ગતિરોપણમ્| સૌવહેષુ ચ કન્દેષુ કૃતં વજ્રાહ્વયેષુ ચ| ભલ્લાતકાર્કમરિચૈર્લવણોત્તમેન સિદ્ધં વિડઙ્ગરજનીદ્વયચિત્રકૈશ્ચ| તૈલં સમાર્કવરસૈર્વિનિહન્તિ કૃચ્છ્રાં નાડીં કફાનિલકૃતામપચીવ્રણાંશ્ચ||૨૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગ સંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાપચી નાડીપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ||૩૫||
भवति चात्र- व्रणेषु दुष्टसूक्ष्मास्यगम्भरादिषु साधनम्| या वर्त्यो यानि तैलानि तन्नाडीष्वपि कल्पयेत्| विभीतकाम्रास्थिवटप्रवालहरेणुकाशाल्मलिबीजयुक्ता| वराहविष्ठा च मषी सुदग्धा तैलप्लुता सर्वगतीर्निहन्ति| धत्तूरकं मदनकोद्रवजञ्च बीजं कोशातकी शुकनसा मृगभाजनी च| अङ्कोलजञ्च कुसुमं परिकल्प्य चूर्णं लाक्षोदकापहृतदोषगतौ प्रयोज्यम्| मिश्रितं तेन तैलञ्च परमं गतिरोपणम्| सौवहेषु च कन्देषु कृतं वज्राह्वयेषु च| भल्लातकार्कमरिचैर्लवणोत्तमेन सिद्धं विडङ्गरजनीद्वयचित्रकैश्च| तैलं समार्कवरसैर्विनिहन्ति कृच्छ्रां नाडीं कफानिलकृतामपचीव्रणांश्च||२६|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्ग संग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे ग्रन्थ्यर्बुदश्लीपदापची नाडीप्रतिषेधो नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः||३५||
🔊 Audio coming soon
પૂર્વં વ્રણેષુ દુષ્ટેષુ સૂક્ષ્માસ્યેષુ ગમ્ભીરાદિષુ યા વર્ત્યો યાનિ ચ તૈલાનિ તત્સાધનં ચિકિત્સિતં નાડીષ્વપિ કલ્પયેત્| વિભીતકાદિમષ્યાસ્તૈલપ્લુતાયાસ્સર્વગતિપ્રયોગઃ| ધત્તૂરાદિકં ચૂર્ણં પરિકલ્પ્ય મદનકોદ્રવૌ શાલિવિશેષૌ મૃગભોજની મૃગાદિની, તેન ચ ધત્તૂરાદિચૂર્ણેન યુક્તં તૈલં પરમં ગતિરોપણમ્| ભલ્લાતકાદિભિસ્સભૃઙ્ગરસૈસ્સિદ્ધં તૈલં સુકૃચ્છ્રાનપિ નાડ્યાદીન્ વિનિહન્તિ|| ૨૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે પઞ્ચત્રિંશોઽધ્યાયઃ