Adhikarana atha kITaviShapratiShedho nAma tricatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ kīṭaviṣapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti has smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः कीटविषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति हस् स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
jaṅgamaviṣaprasaṅgēna sarpānvayānāṁ kīṭānāṁ cikitsāpradarśanārthamadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana kITasvarUpam (2) · Śloka 2
sarpāṇāmēva viṇmūtraśukrāṇḍaśavakōthajāḥ| dōṣairvyastaiḥ samastaiśca yuktāḥ kīṭāścaturvidhāḥ||2||
सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः||२||
🔊 Audio coming soon
atra prathamamēva kīṭānāṁ svarūpamucyatē| tadavijñānē hi cikitsāyāḥ pradarśanasyāśakyatvāt| sarpāṇāmēva viḍādiṣu kīṭā jāyantē vakṣyamāṇēna vāyavyāgnēyasaumyasaṅkīrṇabhēdēna caturvidhāḥ| kramēṇa ca prathamāstrayō dōṣairvātādibhirvyastairyuktā anyāḥ samastaiḥ||2||
Adhikarana vAyavyAH kITAH (3) · Śloka 3
kumbhīnasastuṇḍikērī śr̥ṅgī śatakulīrakaḥ| ucciṭiṅō'gnināmā ca cicciṭāṅgō mayūrakaḥ| ahijōrabhrakāvarttaśārikāmukhavaidalāḥ| śarāvakurddau paruṣaścitraśīrṣō hi jārakaḥ| aṣṭādaśēti vāyavyā: kīṭā vātaprakōpanāḥ||3||
कुम्भीनसस्तुण्डिकेरी शृङ्गी शतकुलीरकः| उच्चिटिङोऽग्निनामा च चिच्चिटाङ्गो मयूरकः| अहिजोरभ्रकावर्त्तशारिकामुखवैदलाः| शरावकुर्द्दौ परुषश्चित्रशीर्षो हि जारकः| अष्टादशेति वायव्या: कीटा वातप्रकोपनाः||३||
🔊 Audio coming soon
kumbhīnasādayō'ṣṭādaśa kīṭā vāyavyāstē ca vātaprakōpanāḥ| śarāvakurddō'bhirājī puruṣaścitraśīrṣakaḥ śatabāhuśca yaścāpi raktarājiḥ prakīrttitaḥ| iti suśrutapāṭhaḥ| vyākhyā-tānēva catuṣprakārān vātādisvabhāvairnirdiśannāha| kumbhīnasa ityādi| ētē kīṭakabhēdā nānādēśīyalōkādavagantavyāḥ| yataḥ surasavīranandivarāhajējjaṭagayadāsādibhiḥ ṭīkākārairna vyākhyātāḥ| vātaprakōpanānāṁ kumbhīnasādīnāṁ madhyē śr̥ṅgicicciṭiṅgaśarāvakurdacitraśīrṣakān varjayitvā śēṣāścaturdaśa mukhasandaṁśaviṣāḥ| iti prabandhasaṁgrahaḥ|| 3||
Adhikarana AgneyAH kITAH (4) · Śloka 4
āgnēyāḥ kīṭāḥ kauṇḍinyakaḥ kaṇabhakō varaṭīpatravr̥ścikaḥ| vināsikā brāhmaṇikā vindulō bhramarastathā| bāhyakī picciṭaḥ kumbhīvarcaḥ kīṭō'rimēdakaḥ| dundubhiḥ padmakīṭaśca makaraḥ śatapādakaḥ| pañcālaḥ pākamatsyaśca sūkṣmatuṇḍō'tha gardabhiḥ| klītaḥ kr̥miśarārī ca yaścāpyutklēśakaḥ smr̥taḥ| caturviṁśatirāgnēyāḥ kīṭāḥ pittavikāradāḥ||4||
आग्नेयाः कीटाः कौण्डिन्यकः कणभको वरटीपत्रवृश्चिकः| विनासिका ब्राह्मणिका विन्दुलो भ्रमरस्तथा| बाह्यकी पिच्चिटः कुम्भीवर्चः कीटोऽरिमेदकः| दुन्दुभिः पद्मकीटश्च मकरः शतपादकः| पञ्चालः पाकमत्स्यश्च सूक्ष्मतुण्डोऽथ गर्दभिः| क्लीतः कृमिशरारी च यश्चाप्युत्क्लेशकः स्मृतः| चतुर्विंशतिराग्नेयाः कीटाः पित्तविकारदाः||४||
🔊 Audio coming soon
kauṇḍinyakādayaścaturviṁśatiḥ kīṭā āgnēyāstē ca pittavikāradāḥ| (pittakōpanānāṁ madhyē kauṇḍinyakavaraṭībhramarapicciṭavarccaḥ kīṭamakaraśatapadapañcālapākamatsyasūkṣmatuṇḍān vihāya śēṣāścaturddaśamukhasandaṁśaviṣāḥ)|| 4||
Adhikarana saumyAH kITAH (5) · Śloka 5
viśvambharaḥ pañcaśuṣkaḥ pañcakr̥ṣṇō'tha kōkilaḥ| sthairyakaḥ pracalākaśca vaṭabhaḥ kiṭibhō jaṭī| sūcīmukhaḥ kr̥ṣṇagōdhā darbhaḥ kāṣāyavāsikaḥ| trayōdaśaitē nirddiṣṭāḥ saumyāḥ ślēṣmaprakōpanāḥ||5||
विश्वम्भरः पञ्चशुष्कः पञ्चकृष्णोऽथ कोकिलः| स्थैर्यकः प्रचलाकश्च वटभः किटिभो जटी| सूचीमुखः कृष्णगोधा दर्भः काषायवासिकः| त्रयोदशैते निर्द्दिष्टाः सौम्याः श्लेष्मप्रकोपनाः||५||
🔊 Audio coming soon
viśvambharādayastrayōdaśa kīṭāḥ saumyāstē ca ślēṣmaprakōpanāḥ| (ślēṣmaprakōpināṁ madhyē viśvambharapracalākakr̥ṣṇagōdhākaṣāyavāsikāṁścaturō varjayitvā navā'nyē mukhasandaṁśaviṣā iti prabandhasaṁgrahē)|| 5||
Adhikarana sa~gkIrNAH kITAH (6) · Śloka 6
tuṅganāsaścipilakastālakō vāhakastathā| kōṣṭhāgārī kr̥mikarō yaśca maṇḍalapucchakaḥ| tuṇḍanābhaḥ sarṣapakō madguliḥ śambukastathā| agnikīṭaśca saṅkīrṇā dvādaśa prāṇanāśanāḥ||6||
तुङ्गनासश्चिपिलकस्तालको वाहकस्तथा| कोष्ठागारी कृमिकरो यश्च मण्डलपुच्छकः| तुण्डनाभः सर्षपको मद्गुलिः शम्बुकस्तथा| अग्निकीटश्च सङ्कीर्णा द्वादश प्राणनाशनाः||६||
🔊 Audio coming soon
tuṅganāsādayō dvādaśa kīṭāḥ saṅkīrṇāstē ca prāṇanāśanāḥ sānnipātikatvāt| (trīn kīṭān darvīkaramaṇḍalirājilasambandhēna vāyvādiprakr̥tīn kramānnirdiśya sarvadōṣaprakr̥tikānāha-tuṅganāsa ityādi| sarvadōṣaprakr̥tikānāṁ madhyē vāhakasarṣapaśambukān varjayitvā nava mukhasandaṁśaviṣāḥ)|| 6||
Adhikarana bhedAnusAraM daMshalakShaNam (7) · Śloka 7
daṣṭasya kīṭairvāyavyairddaṁśastōdarujōlbaṇaḥ| āgnēyairalpasaṁsrāvō dāharāgavisarpavān| pakvapīluphalaprakhyaḥ kharjūrasadr̥śō'tha vā| kaphādikairmandarujaḥ pakvōdumbarasannibhaḥ| srāvāḍhyaḥ sarvaliṅgastu daṁśaḥ syātsānnipātikaiḥ||7||
दष्टस्य कीटैर्वायव्यैर्द्दंशस्तोदरुजोल्बणः| आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान्| पक्वपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशोऽथ वा| कफादिकैर्मन्दरुजः पक्वोदुम्बरसन्निभः| स्रावाढ्यः सर्वलिङ्गस्तु दंशः स्यात्सान्निपातिकैः||७||
🔊 Audio coming soon
daṣṭasya kīṭairityādinā caturṇāṁ kīṭānāṁ kramēṇa daṁśalakṣaṇam| vyākhyāsamam| (vāyavyasaṁjñaiḥ kīṭairdaṣṭasya narasya daṁśō daṁśavraṇastōdarujādyaḥ syāt| āgnēyasaṁjñaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṁśō'lpasrāvayuktō dāhādimān pakvapīluphalasamavarṇaḥ kharjūraphalavarṇō vā syāt| kaphādikaiḥ saumyasaṁjñaiḥ kīṭairdaṣṭasya daṁśavraṇaḥ mandarujō'lpavēdanaḥ pakvajantuphalatulyaḥ snāvabahulaśca syāt| sānnipātikaiḥ kīṭairdaṣṭasya tu daṁśavraṇō vāyavyādisarvalakṣaṇayuktaḥ syāt)||7||
Adhikarana kITaviShavegAH (8) · Śloka 8
vēgāśca sarpavacchōphō varddhiṣṇurvisraraktatā| śirō'kṣigauravaṁ mūrcchā bhramaḥ śvāsō'tivēdanā||8||
वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्द्धिष्णुर्विस्ररक्तता| शिरोऽक्षिगौरवं मूर्च्छा भ्रमः श्वासोऽतिवेदना||८||
🔊 Audio coming soon
kīṭēṣu viṣavēgāḥ sarpavadvijñēyā vātādiviśēṣēṇa| atra tu śōphō varddhiṣṇurvisraraktatādikaṁ ca| (visramāmagandhi| murcchā mōhaḥ| ativēdanā rujādhikyam)|| 8||
Adhikarana kITadaMshe sAmAnyali~ggam (9) · Śloka 9
sarvēṣāṁ karṇikā śōphō jvaraḥ kaṇḍūrarōcakaḥ||9||
सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः||९||
🔊 Audio coming soon
sarvēṣāṁ kīṭānāṁ karṇikārādisāmānyaṁ liṅgam| karṇikākārā piṭakōktā kṣudrarōgē| (kīṭadaṣṭānāṁ sāmānyalakṣaṇamāha-śōphō varddhiṣṇurityādi| karṇikākāraḥ kiñcidutsannō daṁśavraṇaḥ karṇikāśōphaḥ| tadvidhō māṁsāṅkurō vā)|| 9||
Adhikarana vAtikAdInAM daMshanopAyAH (10) · Śloka 10
vātikaḥ pakṣavātēna sparśaddaśati paittikaḥ| mukhēna ślaiṣmikaḥ kīṭaḥ sarvathā sānnipātikaḥ||10||
वातिकः पक्षवातेन स्पर्शद्दशति पैत्तिकः| मुखेन श्लैष्मिकः कीटः सर्वथा सान्निपातिकः||१०||
🔊 Audio coming soon
vātika ityādinā caturṇāṁ kīṭānāṁ daṁśanōpāyāḥ| sarvathēti pakṣavātēna sparśānmukhēna ca|| 10||
Adhikarana kaNabhadaShTe lakShaNam (11) · Śloka 11
daṣṭasya kaṇabhaiḥ śōphō visarpō vamathurjvaraḥ| daṁśaśca karṇikākāraḥ śyāvaraktō viśīryatē||11||
दष्टस्य कणभैः शोफो विसर्पो वमथुर्ज्वरः| दंशश्च कर्णिकाकारः श्यावरक्तो विशीर्यते||११||
🔊 Audio coming soon
daṣṭasya kaṇabhairityādinā kīṭēbhyaḥ pradhānavivaraṇam| śyāvaraktō viśīryata ityēvamantaṁ kaṇabhē| (sarva ēva kaṇabhāścatuṣpādakīṭāḥ sādhyā iti prabandhasaṁgrahē)|| 11||
Adhikarana trikaNTakAdidaMshalakShaNAni (12) · Śloka 12
trikaṇṭakaistu daṣṭasya nānāvarṇō'thavā sitaḥ| daṁśō bhavēcchvayathumān mōhō bhēdaśca varcasaḥ| kr̥kalāsē'rddhacandrābhaḥ srāvavān bhr̥śalōhitaḥ| daṁśō raktaiścitaḥ sphōṭaiḥ saśūlairdambhavōdbhavaḥ| ēkadaṁṣṭrārpitaḥ pītaḥ kaṇḍūmān dārduraḥ saruk| daṁśō daṣṭaḥ satr̥ṇnidrō mūrcchāvān haritaṁ vamēt| mātsyō daṁśaḥ sarugdāhaḥ prāgēvōktō jalaukasām| viśvabharakr̥tō daṁśaḥ śōphakaṇḍūrujānvitaḥ| kaphōdvamamatīsāraṁ kurutē kōṭhajanma ca| pītaḥ śatapadīdaṁśaḥ svēdarugrāgaśōphavān| atasīpuṣpavarṇō vā piṭakāvanbhramapradaḥ| gr̥hagōdhikayā svēdatōdaśvayathudāhavān| klēdī ca daṁśō daṣṭasya hr̥tpīḍāgranthisambhavaḥ| kaṇḍūmān maśakairīṣacchvayathurmandavēdanaḥ| asādhyakīṭasadr̥śamasādhyamaśakakṣatam| prāyēṇa makṣikā nētrē daśanti śvayathūlbaṇaḥ| taddaṁśō dāhakaṇḍūmāṁstāsāṁ tu sthālikāṁ tyajēt| taddaṣṭē piṭakā śyāvā srāviṇī bhūryupadravā| rugvān pipīlikādaṁśō vahninēva ca dahyatē||12||
त्रिकण्टकैस्तु दष्टस्य नानावर्णोऽथवा सितः| दंशो भवेच्छ्वयथुमान् मोहो भेदश्च वर्चसः| कृकलासेऽर्द्धचन्द्राभः स्राववान् भृशलोहितः| दंशो रक्तैश्चितः स्फोटैः सशूलैर्दम्भवोद्भवः| एकदंष्ट्रार्पितः पीतः कण्डूमान् दार्दुरः सरुक्| दंशो दष्टः सतृण्निद्रो मूर्च्छावान् हरितं वमेत्| मात्स्यो दंशः सरुग्दाहः प्रागेवोक्तो जलौकसाम्| विश्वभरकृतो दंशः शोफकण्डूरुजान्वितः| कफोद्वममतीसारं कुरुते कोठजन्म च| पीतः शतपदीदंशः स्वेदरुग्रागशोफवान्| अतसीपुष्पवर्णो वा पिटकावन्भ्रमप्रदः| गृहगोधिकया स्वेदतोदश्वयथुदाहवान्| क्लेदी च दंशो दष्टस्य हृत्पीडाग्रन्थिसम्भवः| कण्डूमान् मशकैरीषच्छ्वयथुर्मन्दवेदनः| असाध्यकीटसदृशमसाध्यमशकक्षतम्| प्रायेण मक्षिका नेत्रे दशन्ति श्वयथूल्बणः| तद्दंशो दाहकण्डूमांस्तासां तु स्थालिकां त्यजेत्| तद्दष्टे पिटका श्यावा स्राविणी भूर्युपद्रवा| रुग्वान् पिपीलिकादंशो वह्निनेव च दह्यते||१२||
🔊 Audio coming soon
trikaṇṭakairiti| varccōbhēdāntaṁ trikaṇṭakē| bhr̥śalōhitāntaṁ kr̥kalāsadaṁśē| dambhavōdbhavō daṁśō raktaiḥ saśūlaiḥ sphōṭaiścitō bhavati| ēkadaṁṣṭrārpita ityādi haritaṁ vamēdityantaṁ dārdurē daṁśē| dardurō maṇḍūkaḥ| mātsyō daṁśaḥ sarugdāhō rugdāhasahitō bhavati| jalaukasāṁ tu daṁśaḥ prāksūtrasthāna ēvōktaḥ| kōṭhajanmāntaṁ viśvambharakr̥tē daṁśē| śatapadyāḥ karṇajalūkikayā daṁśaḥ pītaḥ svēdādimāṁśca| athavā atasīpuṣpavarṇaḥ piṭakāyuktō bhramapradaśca| granthisambhavāntaṁ gr̥hagōdhikāyā gharōllikāyāṁ daṁśē| mandavēdanāntaṁ maśakadaṁśē| asādhyamaśakakṣatamasādhyakīṭalakṣaṇairjñēyam| makṣikāḥ prāyēṇa nētrē daśanti| taddaṁśō makṣikādaṁśō śvayathūlbaṇaḥ śvayathubahulō dāhādimāṁśca| tāsāṁ makṣikāṇāṁ madhyē yā sthālikā nāma makṣikā tāṁ tu tyajēdasādhyatvāt| taddaṣṭa iti sthālikādaṣṭē bhūryupadravāntalakṣaṇā piṭakā syāt| dahyata ityētadantaṁ pipīlikādaṁśē|| 12||
Adhikarana avamUtritalakShaNam (13) · Śloka 13
jalabindunibhaiḥ sphōṭairdāhakaṇḍūrujānvitaiḥ| yadgātramācitaṁ sōṣma tadvidyādavamūtritam||13||
जलबिन्दुनिभैः स्फोटैर्दाहकण्डूरुजान्वितैः| यद्गात्रमाचितं सोष्म तद्विद्यादवमूत्रितम्||१३||
🔊 Audio coming soon
jalabinduprakhyairdāhādyanvitaiḥ sphōṭairyadgātramācitaṁ vyāptamūṣmasahitaṁ bhavati tadviṣaprāṇinā avamūtritamiti vidyāt|| 13||
Adhikarana vRushcikaviShaM bhedAH lakShaNAni ca (14) · Śloka 14
vr̥ścikasya viṣaṁ tīkṣṇamādau dahati vahnivat| ūrdhvamārōhati kṣipraṁ daṁśē paścāttu tiṣṭhati| daṁśaḥ sadyōtiruk śyāvastudyatē sphuṭatīva ca| tē gavādiśakr̥t kōthāddigdhadaṣṭādikōpataḥ| sarpakōthācca sambhūtāḥ mandamadhyamahāviṣāḥ| mandāḥ pītāḥ sitāḥ śyāvā rūkṣāḥ karburamēcakāḥ| rōmaśā bahuparvāṇō lōhatāḥ pāṇḍurōdarāḥ| dhūmrōdarāstriparvāṇō madhyāstu kapilāruṇāḥ| piśaṅgāḥ śabalāścitrāḥ śōṇitābhā mahāviṣāḥ| agnyābhā dvyēkaparvāṇō raktāsitasitōdarāḥ| tairdaṣṭaḥ śūnarasanaḥ stabdhagātrō rujārditaḥ| khairvaman śōṇitaṁ kr̥ṣṇamindriyārthānasaṁvidan| svidyan mūrcchan viśuṣkāsyō vihvalō vēdanāturaḥ| viśīryamāṇamāṁsaśca prāyaśō vijahātyasūn| ucciṭiṅgastu vaktrēṇa daśatyabhyadhikavyathaḥ| sādhyatō vr̥ścikātstambhaṁ śēphasō hr̥ṣṭarōmatām| karōti sēkamaṅgānāṁ daṁśaḥ śītāmbunēva ca| uṣṭravarṇatayā prōktaḥ sa ēva hyuṣṭradhūmakaḥ| rātrikō rātricārācca.............................||14||
वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णमादौ दहति वह्निवत्| ऊर्ध्वमारोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात्तु तिष्ठति| दंशः सद्योतिरुक् श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च| ते गवादिशकृत् कोथाद्दिग्धदष्टादिकोपतः| सर्पकोथाच्च सम्भूताः मन्दमध्यमहाविषाः| मन्दाः पीताः सिताः श्यावा रूक्षाः कर्बुरमेचकाः| रोमशा बहुपर्वाणो लोहताः पाण्डुरोदराः| धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः| पिशङ्गाः शबलाश्चित्राः शोणिताभा महाविषाः| अग्न्याभा द्व्येकपर्वाणो रक्तासितसितोदराः| तैर्दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो रुजार्दितः| खैर्वमन् शोणितं कृष्णमिन्द्रियार्थानसंविदन्| स्विद्यन् मूर्च्छन् विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः| विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून्| उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः| साध्यतो वृश्चिकात्स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम्| करोति सेकमङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च| उष्ट्रवर्णतया प्रोक्तः स एव ह्युष्ट्रधूमकः| रात्रिको रात्रिचाराच्च.............................||१४||
🔊 Audio coming soon
vr̥ścikasyētyādi subōdham| vr̥ścikasya viṣaṁ tīkṣṇamāśukāri ādau daṁśasamaya ēva agniriva dahati| kṣipramāśvēva ūrdhvaṁ daṁśavraṇādūrdhvadēhamārōhati paścāttadanantaramēva daṁśavraṇamāśritya tiṣṭhati| tatō daṁśa āśvēvādhikavēdanāyuktaḥ śyāvavarṇastōdayuktaḥ sphuṭanapratītiyuktaśca bhavati| tēṣāmutpattibhēdajanitaṁ viṣabhēdaṁ darśayati| tē vr̥ścikāstribhiḥ kōthairjāyantē| tē ca gavādiśakr̥tkōthajā mandaviṣāḥ| digdhadaṣṭādikōthajāḥ madhyaviṣāḥ| sarpakōthajā mahāviṣāḥ| kōthaḥ klēdaḥ| ēṣāṁ viśēṣaparijñānārthaṁ lakṣaṇamāha| pāṇḍurōdarāntaṁ mandaviṣavr̥ścikē lakṣaṇam| mandā mandaviṣāḥ| gavādiśakr̥tkōthajā vr̥ścikāḥ pītādivarṇāḥ karburā nānāvarṇāḥ mēcakāḥ kr̥ṣṇavarṇāḥ| rōmaśā rōmabahulāḥ bahuparvāṇō bahusandhyupētapucchāḥ| lōhitāḥ raktāḥ udarē pāṇḍuvarṇāḥ| aruṇāntaṁ madhyaviṣē| madhyā madhyaviṣā digdhadaṣṭādikōthajā vr̥ścikāḥ| turviśēṣē| dhūmrōdarā dhūmravarṇamudaraṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ| triparvāṇaḥ pucchē trīṇi parvāṇi sandhayō yēṣāṁ tē| kapilāruṇāḥ kapilavarṇā aruṇavarṇāśca| piśaṅgādikaṁ mahāviṣē| mahāviṣāḥ sarpakōthaśavajā vr̥ścikāḥ piśaṅgāstāmravarṇāḥ śabalā nānāvarṇāḥ citrā vicitravarṇāḥ śōṇitābhā raktavarṇāḥ| sitōdarāntamagnyābhēṣu| dvē vā ēkaṁ vā parva yēṣāṁ tē tathōktāḥ| agnyābhā agnisadr̥śavarṇāḥ raktāsitāsitōdarā raktādyanyatamavarṇōdarāḥ| piśaṅgādi sitōdarantaṁ mahāviṣavr̥ścikalakṣaṇamiti kēcit| tairagnyābhairdaṣṭāḥ śūnarasanādikaḥ san prāyō'sūn vijahāti| śūnarasana ucchūnajihvaḥ| stabdhagātrō niścalāṅgaḥ| jvarārditastīvrajvarayuktaḥ| khaiḥ rōmakūpaiḥ kr̥ṣṇavarṇaṁ raktamudvaman| indriyārthānasaṁvidan śrōtrādīndriyāṇāṁ śabdādiviṣayānavijānan| svidyan svēdayuktaḥ| mūrcchan mōhaṁ gacchan| viśuṣkāsyaḥ anārdravadanaḥ| vēdanāturō vēdanayā pīḍitaḥ viśīryamāṇamāṁsaḥ daṁśavraṇādviśīryamāṇāni māṁsāni yasya| prāyaśaḥ prāyēṇāsūn prāṇān vijahāti tyajati| ucciṭiṅgākhyō vr̥ścikastu vaktrēṇa daśatyadhikavyathaśca bhavati| 'vr̥ścikastanudīrghōcca ucciṭiṅgaḥ smr̥tō budhairiti' mañjarī| sādhyataḥ sādhyasaṁjñād vr̥ścikāt śēphastambhādikaṁ bhavati| daṁśaścāṅgānāṁ śītāmbunā sēkaṁ karōtīva| sa ēva sādhyasaṁjñō vr̥ścika uṣṭravaddhūmavarṇatvāduṣṭradhūma ityuktaḥ| rātricaraṇācca rātrikaḥ||14||
Adhikarana kaNabhAdInAM bhedanirdeshaH (15) · Śloka 15
............................pr̥thak tu kaṇabhādiṣu| vikārasādhanābhēdāt bhēdāḥ santō'pi nōditāḥ||15||
............................पृथक् तु कणभादिषु| विकारसाधनाभेदात् भेदाः सन्तोऽपि नोदिताः||१५||
🔊 Audio coming soon
kaṇabhādiṣvaśēṣēṣu pr̥thakpratyēkaṁ tu bhēdāḥ santō'pi na kīrtitāḥ| kuta ityāha-vikārāṇāṁ vyādhīnāṁ sādhanasya cikitsitasya cābhēdāt|| 15||
Adhikarana kITeShu vAtAdibhedAH (16) · Śloka 16
vātapittōttarāḥ kīṭāḥ ślaiṣmikāḥ kaṇabhōndurāḥ| prāyō vātōlbaṇaviṣā vr̥ścikāḥ sōṣṭradhūmakāḥ||16||
वातपित्तोत्तराः कीटाः श्लैष्मिकाः कणभोन्दुराः| प्रायो वातोल्बणविषा वृश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः||१६||
🔊 Audio coming soon
sarvē kīṭāḥ prāyēṇa vātapittādhikāḥ| kaṇabhōndurāstu prāyaḥ ślaiṣmikāḥ| vr̥ścikā uṣṭradhūmakāśca prāyō vātōlbaṇaviṣāḥ|| 16||
Adhikarana cikitsAsUtram (17) · Śloka 17
yatra yasyaiva dōṣasya liṅgādhikyaṁ pratarkayēt| tatra tasyauṣadhaiḥ kuryādviparītaguṇaiḥ kriyām||17||
यत्र यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत्| तत्र तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्||१७||
🔊 Audio coming soon
yatra yasya dōṣasya liṅgānāmādhikyaṁ pratarkayēt kalpayēttatra tasyaiva viparītaguṇairauṣadhairdravyādibhiḥ kriyāṁ cikitsāṁ kuryāt||17||
Adhikarana vAtikakITaviShalakShaNam (18) · Śloka 18
hr̥tpīḍōrdhvānilaḥ stambhaḥ sirāyāmō'sthiparvaruk| ghūrṇanōdvēṣṭanaṁ gātraśyāvatā vātikē viṣē||18||
हृत्पीडोर्ध्वानिलः स्तम्भः सिरायामोऽस्थिपर्वरुक्| घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे||१८||
🔊 Audio coming soon
hr̥tpīḍādikaṁ vātikē kīṭaviṣē bhavati| vātādhikē kīṭaviṣē hr̥tpīḍādayaḥ syuḥ| hr̥tpīḍā hr̥di vēdanāviśēṣaḥ| ūrdhvānilaḥ ūrdhvaśvāsaḥ| stambhaḥ stabdhatāṅgānām| sirāyāmaḥ sirākarṣaṇam| asthiṣu parvasu ca ruk pīḍāviśēṣaḥ| ghūrṇanaṁ bhramaṇam| udvēṣṭanaṁ grathanamivāṅgasya| gātraśyāvatā śarīrē śyāvavarṇatvam|| 18||
Adhikarana paittikakITaviShalakShaNam (19) · Śloka 19
saṁjñānāśōṣṇaniḥśvāsau hr̥ddāhaḥ kaṭukāsyatā| māṁsāvadaraṇaṁ śōphō raktapittaṁ ca paittikē||19||
संज्ञानाशोष्णनिःश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता| मांसावदरणं शोफो रक्तपित्तं च पैत्तिके||१९||
🔊 Audio coming soon
saṁjñānāśādikaṁ paittikē kīṭaviṣē| (pittādhikē kīṭaviṣē saṁjñānāśādayaḥ syuḥ| saṁjñānāśō buddhibhraṁśaḥ| uṣṇaḥ śvāsa uṣṇaniḥśvāsaḥ| hr̥di dāhō hr̥ddāhaḥ| kaṭukāsyatā kaṭukavaktratvam| māṁsasyāvadaraṇaṁ vraṇamukhāt khaṇḍaśaḥ patanam| raktapittaṁ tatsaṁjñhō rōgaviśēṣaḥ|| 19||
Adhikarana shlaiShmikakITaviShalakShaNam (20) · Śloka 20
chardyarōcakahr̥llāsaprasēkōtklēśapīnasaiḥ| saśaityamukhamādhuryairvidyācchlēṣmādhikē viṣam||20||
छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः| सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिके विषम्||२०||
🔊 Audio coming soon
chardyādikaṁ ślēṣmādhikē| ślēṣmādhikaṁ kīṭaviṣaṁ śaityādisahitaiśchardyādibhirjānīyāt| śaityaṁ śarīrē|| 20||
Adhikarana vAtikakITaviShe cikitsA (21) · Śloka 21
piṇyākēna vraṇālēpastailābhyaṅgaśca vātikē| svēdō nāḍīpulākādyairbr̥ṁhaṇaśca vidhirhitaḥ||21||
पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके| स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः||२१||
🔊 Audio coming soon
vātikādīnāṁ cikitsāṁ kramēṇāha-piṇyākēnētyādinā hitāntēna vātikē viṣē cikitsā| vātikē vāyavyē viṣē piṇyākēna daṁśavraṇē lēpastailēnābhyaṅgaḥ| tailakathanēna ghr̥tādiniṣēdhaḥ sūcitaḥ| nāḍīpulākādyaiḥ svēdaḥ nāḍīsvēdaḥ pulākādikr̥taḥ svēdaśca| pulākaḥ pulākākhyō dhānyaviśēṣaḥ| palalaṁ vā| ādiśabdēna kr̥sarōtkārikāpāyasapiṇḍādayō gr̥hyantē| br̥ṁhaṇō vidhiḥ br̥ṁhaṇalaṁghanabhēdēna dvividhēṣūpakramēṣu br̥ṁhaṇōpakramaśca hitaḥ| tilānāṁ snēhārthaṁ pīḍitānāṁ kiṭṭaṁ piṇyāka iti jējjaṭaḥ|| 21||
Adhikarana paittikakITaviShe cikitsA (22) · Śloka 22
paittikaṁ stambhayētsēkaiḥ pradēhaiścātiśītalaiḥ||22||
पैत्तिकं स्तम्भयेत्सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः||२२||
🔊 Audio coming soon
śītalairityantēna paittikē| paittikaṁ viṣaṁ śītalaiḥ sparśavīryayōḥ śītaiḥ sēkaiḥ pralēpaiśca stambhayēt śamayēt|| 22||
Adhikarana shlaiShmikakITaviShe cikitsA (23) · Śloka 23
lēkhanacchēdanasvēdavamanaiḥ ślaiṣmikaṁ jayēt||23||
लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
lēkhanādibhiḥ ślaiṣmikaṁ jayēt| ślēṣmādhikaṁ viṣaṁ lēkhanādibhirjayēt| lēkhanaṁ daṁśavraṇasya| chēdō daṁśavraṇacchēdaḥ|| 23||
Adhikarana kITabhedena doShAnusAraprayogAH (24) · Śloka 24
kīṭānāṁ triprakārāṇāṁ traividhyēna kriyā hitā||24||
कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता||२४||
🔊 Audio coming soon
triprakārāṇāṁ vātādibhēdēna trividhānāṁ kīṭānāṁ traividhyēna vātādicikitsāprakārēṇa kriyā cikitsā hitā|| 24||
Adhikarana svedAdau sAmAnyaniyamaH (25) · Śloka 25
svēdālēpanasēkāṁstu kōṣṇān prāyōvacārayēt| anyatra murcchitāddaṁśapākataḥ kōthatō'pi vā||25||
स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान् प्रायोवचारयेत्| अन्यत्र मुर्च्छिताद्दंशपाकतः कोथतोऽपि वा||२५||
🔊 Audio coming soon
mūrcchāyā daṁśapākāddaṁśakōthāccānyatra sarvakīṭēṣu prāyaḥ kōṣṇān svēdādīnavacārayēt| prāyōgrahaṇēna kutracicchītamapi yōjyamitibhāvaḥ|| 25||
Adhikarana kAshyapoktaM daMshadhUpanam (26) · Śloka 26
nr̥kēśāḥ sarṣapāḥ pītā guḍō jīrṇaśca dhūpanam| viṣadaṁśasya sarvasya kāśyapaḥ paramabravīt||26||
नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम्| विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परमब्रवीत्||२६||
🔊 Audio coming soon
nr̥kēśādinā kāśyapōktaṁ daṁśadhūpanam| pītā iti sarṣapaviśēṣaṇam| jīrṇa iti guḍaviśēṣaṇam|| 26||
Adhikarana atideshena viShaghnavidhinirdeshaH (27) · Śloka 27
viṣaghnaṁ ca vidhiṁ sarva kuryāt saṁśōdhanāni ca||27||
विषघ्नं च विधिं सर्व कुर्यात् संशोधनानि च||२७||
🔊 Audio coming soon
viṣaghnaṁ ca sarvaṁ vidhiṁ saṁśōdhanāni ca kuryāt| sarvēṣu kīṭaviṣēṣu viṣaharaṁ sarvaṁ vidhiṁ cikitsitaṁ vamanavirēcanādīni saṁśōdhanāni ca kuryāt|| 27||
Adhikarana ugrakITAdiShu visheShaH (28) · Śloka 28
sādhayēt sarpavaddaṣṭān viṣōgraiḥ kīṭavr̥ścikaiḥ||28||
साधयेत् सर्पवद्दष्टान् विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः||२८||
🔊 Audio coming soon
viṣōgrairugraviṣaiḥ kīṭairvr̥ścikaiśca daṣṭān sarpavat sarpadaṣṭavat sādhayēt cikitsēt| anēna sarvatra viṣādhikyē sarpasya viṣōlbaṇatayā tadvatpratikarttavyamityūhyam|| 28||
Adhikarana taNDulIyakAdiyogaH (29) · Śloka 29
taṇḍulīyakatulyāṁśāṁ trivr̥tāṁ sarpiṣā piban| yāti kīṭaviṣaiḥ kampaṁ na kailāsa ivānilaiḥ||29||
तण्डुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबन्| याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः||२९||
🔊 Audio coming soon
taṇḍulīyakasamāṁ trivr̥tāṁ sarpiṣā ghr̥tēna piban puruṣaḥ kīṭaviṣaiḥ tathā kampaṁ na yāti yathā kailāsō'nilaiḥ|| 29||
Adhikarana dvau lepayogau (30) · Śloka 30
kṣīrivr̥kṣatvagālēpaḥ śuddhē kīṭaviṣāpahaḥ| muktālēpō varaḥ śōphatōdadāhajvarapraṇut||30||
क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः| मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत्||३०||
🔊 Audio coming soon
kṣīrivr̥kṣa ityādi subōdham| śuddha iti vāntaviriktē| muktālēpaḥ śōphādipraṇudvaraḥ śrēṣṭhaśca| muktālēpō'tiśayēna kīṭadaṣṭānāṁ śōphādighnaḥ|| 30||
Adhikarana dashA~ggo agadaH (31) · Śloka 31
vacāhiṅguviḍaṅgāni saindhavaṁ gajapippalī| pāṭhā prativiṣā vyōṣaṁ kāśyapēna vinirmitam| daśāṅgamagadaṁ pītvā sarvakīṭaviṣaṁ jayēt||31||
वचाहिङ्गुविडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली| पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम्| दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
vacādibhiḥ kāśyapavinirmitaṁ daśāṅganāmānamagadaṁ pītvā sarvaṁ kīṭaviṣaṁ jayēt| vacādikaṁ kāśyapamuninā vinirmitaṁ daśadravyakr̥tatvāddaśāṅgasaṁjñamētamagadamauṣadhayōgamanuktadravatvājjalēnālōḍya pītva sarvaṁ kīṭaviṣaṁ jayēt|| 31||
Adhikarana mahAsnehAdiyogaH (32) · Śloka 32
aikadhyaṁ kīṭaviṣajinmahāsnēhaṁ payō madhu||32||
ऐकध्यं कीटविषजिन्महास्नेहं पयो मधु||३२||
🔊 Audio coming soon
catvāraḥ snēhāḥ kṣīraṁ madhu cētyaikadhyaṁ pītaṁ kīṭaviṣaṁ jayēt||32||
Adhikarana shikhipicchAdidhUpaH (33) · Śloka 33
śikhikukkuṭajaiḥ picchaḥ satailalavaṇōttamaiḥ| dhūpō hanti kr̥taḥ śīghraṁ kīṭavr̥ścikajaṁ viṣam||33||
शिखिकुक्कुटजैः पिच्छः सतैललवणोत्तमैः| धूपो हन्ति कृतः शीघ्रं कीटवृश्चिकजं विषम्||३३||
🔊 Audio coming soon
śikhipicchādibhirdhūpaḥ kīṭavr̥ścikajaṁ viṣaṁ śīghraṁ hanti||33||
Adhikarana kaNabhamatsyayorviSha cikitsA (34) · Śloka 34
viṣē kaṇabhajē kuryādundurōktamupakramam| śirīṣabījaṁ maṇḍūkē lēpaḥ snukkṣīrakalkitam| madhutrikaṭukaṁ śvētapiṇḍāmūlaṁ ca matsyajē||34||
विषे कणभजे कुर्यादुन्दुरोक्तमुपक्रमम्| शिरीषबीजं मण्डूके लेपः स्नुक्क्षीरकल्कितम्| मधुत्रिकटुकं श्वेतपिण्डामूलं च मत्स्यजे||३४||
🔊 Audio coming soon
kaṇabhaviṣē undurōktamapakramaṁ cikitsāṁ kuryāt| sarva ēva kaṇabhāścatuṣpādakīṭāḥ sādhyāścēti suśrutaṭīkā| undururmūṣakaḥ| snukkṣīrēṇa sudhākṣīrēṇa kalkitaṁ śirīṣabījaṁ maṇḍūkaviṣē lēpaḥ| maṇḍūkō darduraḥ| madhvādinā lēpō matsyaviṣē| śvētapiṇḍāmūlaṁ madanamūlam| śvētabhiṇḍā iti ca pāṭhaḥ| bhiṇḍā bhiṇḍītakō bhiṇḍī bhiṇḍakaḥ kṣētrasambhavaḥ| catuṣpadaḥ suśākaśca karaparṇōsrapatrakaḥ| vr̥ttabījaścatuṣpuṇḍrō bhiṇḍa ityabhidhīyatē| grāhiṇyuṣṇā rucikarī sāmlā bhiṇḍā prakīrtitā| iti rājanighaṇṭau| 'mūlāni śvētabhaṇḍīnāmi'ti carakapāṭhaḥ| bhiṇḍā vēṇṭa iti bhāṣā|| 34||
Adhikarana vacAdi agadaH (35) · Śloka 35
vacāṁ vaṁśatvacaṁ pāṭhāṁ nataṁ surasamañjarīm| dvē balē nākulīṁ kuṣṭhaṁ śirīṣaṁ rajanīdvayam| guhāmatiguhāṁ śvētāmajagandhāṁ śilājatu| kattr̥ṇaṁ kaṭabhīkṣāraṁ gr̥hadhūmaṁ manaśśilām| rōhītakaṁ ca pittēna kalkayētsa varō'gadaḥ| viśvambharādiṣvālēpanāvanāñjanapānataḥ||35||
वचां वंशत्वचं पाठां नतं सुरसमञ्जरीम्| द्वे बले नाकुलीं कुष्ठं शिरीषं रजनीद्वयम्| गुहामतिगुहां श्वेतामजगन्धां शिलाजतु| कत्तृणं कटभीक्षारं गृहधूमं मनश्शिलाम्| रोहीतकं च पित्तेन कल्कयेत्स वरोऽगदः| विश्वम्भरादिष्वालेपनावनाञ्जनपानतः||३५||
🔊 Audio coming soon
vacādikaṁ kēnacit pittēna kalkayēt sōgadō viśvambharādiṣvālēpanāditō varaḥ śrēṣṭhaḥ| guhā pr̥śniparṇī atiguhā sālaparṇī| śvētā kaṭabhī| kattr̥ṇaṁ bhūstr̥ṇam| rōhītakaṁ dāḍimapuṣpakākhyam| nākulī sarpasugandhā| ajagandhā paśugandhā śuklā| pittēna piṣṭvā ādilēpād gōpittēnētyarthaḥ| iti jējjaṭaḥ|| 35||
Adhikarana shatapadIviShe agadaH (36) · Śloka 36
svarjikājaśakr̥tkṣāraḥ surasaḥ sākṣipīḍakaḥ| madirāmaṇḍasaṁyuktō hitaḥ śatapadīviṣē||36||
स्वर्जिकाजशकृत्क्षारः सुरसः साक्षिपीडकः| मदिरामण्डसंयुक्तो हितः शतपदीविषे||३६||
🔊 Audio coming soon
svarjikādibhiragadaḥ śatapadyāḥ karṇajalūkikāyā viṣē hitaḥ| akṣipīḍakaḥ śaṅkhinī|| 36||
Adhikarana gRuhagodhikAviShe agadaH (37) · Śloka 37
kapitthamakṣipīḍō'rkabījaṁ trikaṭukānvitam| karañjō dvē haridrē ca gr̥hagōdhīviṣāpahaḥ||37||
कपित्थमक्षिपीडोऽर्कबीजं त्रिकटुकान्वितम्| करञ्जो द्वे हरिद्रे च गृहगोधीविषापहः||३७||
🔊 Audio coming soon
kapitthādibhiragadō gr̥hagōdhīviṣāpahaḥ| kapitthō dadhitthaḥ| karañjō naktamālaḥ|| 37||
Adhikarana sarvaviShe agadaH (38) · Śloka 38
kākāṇḍayuktaḥ sarvēṣāṁ viṣāṇāṁ taṇḍulīyakaḥ| praśastō barhiṇō'ṇḍēna tadvadvāyasapīlukaḥ||38||
काकाण्डयुक्तः सर्वेषां विषाणां तण्डुलीयकः| प्रशस्तो बर्हिणोऽण्डेन तद्वद्वायसपीलुकः||३८||
🔊 Audio coming soon
kākasyāṇḍēna yuktastaṇḍulīyakaḥ sarvaviṣāṇāṁ praśastō'gadaḥ| tadvacca mayūrāṇḍēna vāyasapīlukaḥ kākapīlukaphalāni| kākapīlukō guñjā|| 38||
Adhikarana makShikAviShe agadaH (39) · Śloka 39
tagaraṁ nāgaraṁ nāgakēsaraṁ maricani ca| prayuktaṁ pānalēpābhyāṁ makṣikāviṣanāśanam||39||
तगरं नागरं नागकेसरं मरिचनि च| प्रयुक्तं पानलेपाभ्यां मक्षिकाविषनाशनम्||३९||
🔊 Audio coming soon
tagarādikaṁ pānalēpābhyāṁ pānē lēpanē ca prayuktaṁ makṣikāviṣanāśanaṁ bhavati|| 39||
Adhikarana varaTIviShe agadaH (40) · Śloka 40
sitāsitē ca lavaṇē maricaṁ ca sanāgaram| phaṇijjakarasōpētaṁ varaṭīnāṁ viṣāpaham||40||
सितासिते च लवणे मरिचं च सनागरम्| फणिज्जकरसोपेतं वरटीनां विषापहम्||४०||
🔊 Audio coming soon
sitāsitalavaṇādikaṁ varaṭīnāṁ pipīlikānāṁ viṣāpaham| sitalavaṇaṁ śuklalavaṇam| asitalavaṇaṁ kr̥ṣṇalavaṇam| phaṇijjakō maruvakaḥ, tasya rasaḥ|| 40||
Adhikarana vRushcikaviShacikitsA sadyaH kartavyam (41) · Śloka 41
sadyō vr̥ścikajaṁ daṁśaṁ cakratailēna sēcayēt| vidārigandhāsiddhēna kavōṣṇēnētarēṇa vā| lavaṇōttamayuktēna sarpiṣā vā punaḥ punaḥ| siñcētkōṣṇāranālēna sakṣīralavaṇēna vā| upanāhō ghr̥tē bhr̥ṣṭaḥ kalkōjājyāḥ sasaindhavaḥ||41||
सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत्| विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा| लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः| सिञ्चेत्कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा| उपनाहो घृते भृष्टः कल्कोजाज्याः ससैन्धवः||४१||
🔊 Audio coming soon
vr̥ścikasya viṣādhikyāttaccikitsāṁ pr̥thagāha-sadya ityādi| cakrādēva gr̥hītaṁ tailamāmaṁ cakratailaṁ tēnāthavā vidārigandhayā sālaparṇyā siddhēnēṣaduṣṇēnētarēṇa tilatailēna vr̥ścikajaṁ daṁśaṁ sadyaḥ sēcayēt| athavā salavaṇōttamēna ghr̥tēna| lavaṇōttamaṁ saindhavam| athavā kōṣṇēna kṣīralavaṇayuktēnāranālēna siñcēt| upanāhō daṁśē bandhaḥ| ajājirajamōdā| 'sakṣāralavaṇēna vā' iti ca pāṭhaḥ|| 41||
Adhikarana svedAdi upacArAH daMshasthale (42) · Śloka 42
ādaṁśaṁ svēditaṁ cūrṇaiḥ pracchāya pratisārayēt| rajanīsaindhavavyōṣaśirīṣaphalapuṣpajaiḥ||42||
आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत्| रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः||४२||
🔊 Audio coming soon
ādaṁśamiti yatra daṁśastatra svēdaḥ| pracchānaṁ kr̥tvā rajanyādicūrṇaiḥ pratisāraṇaṁ daṁśē| svēditamanantarōktēnājājīkalkēna kr̥tōpanāhasvēdamādaṁśaṁ daṁśavraṇāvadhiparita ityarthaḥ| pracchānaṁ kr̥tvā rajanyādicūrṇaiḥ pratisārayēdavakirēt| śirīṣasya phalaṁ puṣpaṁ ca|| 42||
Adhikarana lepanam (43) · Śloka 43
mātuluṅgāmlagōmūtrapiṣṭaṁ ca surasāgrajam| lēpaḥ sukhōṣṇaśca hitaḥ piṇyākō gōmayō'pi vā||43||
मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम्| लेपः सुखोष्णश्च हितः पिण्याको गोमयोऽपि वा||४३||
🔊 Audio coming soon
mātuluṅgāmlēna gōmūtrēṇa piṣṭaṁ surasāgrajaṁ lēpē| sukhōṣṇaḥ piṇyākō'pi vā gōmayaḥ mātuluṅgaprakṣēpaṇādamlībhūtēna gōmūtrēṇa piṣṭaṁ surasāgrajaṁ pralēpaviṣayē hitam| surasāgrajaṁ surasapuṣpam| sukhōṣṇa īṣaduṣṇaḥ piṇyākō gōmayō vā lēpanāya hitaḥ| piṇyākapēṣaṇasyānuktadravatvāt pūrvōktaṁ gōmūtramēva grāhyam|| 43||
Adhikarana pAnam (44) · Śloka 44
pānē sarpirmadhuyuta< kṣīraṁ vā bhūriśarkaram| guḍōdakaṁ va suhimaṁ cāturjātakavāsitam||44||
पाने सर्पिर्मधुयुत&ल्त्; क्षीरं वा भूरिशर्करम्| गुडोदकं व सुहिमं चातुर्जातकवासितम्||४४||
🔊 Audio coming soon
mākṣikayuktaṁ ghr̥taṁ pānē athavā bhūriśarkaraṁ kṣīram| subōdham||44||
Adhikarana shUlaghno lepaH (45) · Śloka 45
palāśabījaṁ śūlaghnō lēpō'rkakṣīrabhāvitam||45||
पलाशबीजं शूलघ्नो लेपोऽर्कक्षीरभावितम्||४५||
🔊 Audio coming soon
arkakṣīrabhāvitaṁ palāśabījaṁ vr̥ścikēṣu śūlaghnō lēpaḥ|| 45||
Adhikarana agadAH (46) · Śloka 46
pārāvataśakr̥tpathyā tagaraṁ viśvabhēṣajam| bījapūrarasōnmiśraṁ varō'yaṁ vr̥ścikāgadaḥ| manōhvā saindhavaṁ hiṅgu mālatīpallavāni ca| gōśakr̥drasapiṣṭēyaṁ gulikā vr̥ścikārdditē| laśunō maricaṁ hiṅgu surasaṁ viśvabhēṣajam| arkakṣīrēṇa gulikā vr̥ścikārditaśaṅkarī||46||
पारावतशकृत्पथ्या तगरं विश्वभेषजम्| बीजपूररसोन्मिश्रं वरोऽयं वृश्चिकागदः| मनोह्वा सैन्धवं हिङ्गु मालतीपल्लवानि च| गोशकृद्रसपिष्टेयं गुलिका वृश्चिकार्द्दिते| लशुनो मरिचं हिङ्गु सुरसं विश्वभेषजम्| अर्कक्षीरेण गुलिका वृश्चिकार्दितशङ्करी||४६||
🔊 Audio coming soon
pārāvatapurīṣādikō'gadaḥ subōdhaḥ| tathaiva ca manōhvādigulikā| laśunādikā ca| vr̥ścikēnārdditaḥ pīḍitō vr̥ścikārditaḥ śaṅkarī sukhakarī|| 46||
Adhikarana uShTradaMShTrAlepayogaH (47) · Śloka 47
saśaivalōṣṭradaṁṣṭrā ca hanti vr̥ścikajaṁ viṣam||47||
सशैवलोष्ट्रदंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिकजं विषम्||४७||
🔊 Audio coming soon
uṣṭrasya daṁṣṭrā ca śaivalēna yuktā vr̥ścikaviṣaṁ hanti| śaivalōpētā uṣṭrasya daṁṣṭrā ca lēpād vr̥ścikaviṣaṁ nāśayati|| 47||
Adhikarana lepA~jjanArthe gulikA (49) · Śloka 48
hiṅgunā haritālēna mātuluṅgarasēna ca| lēpāñjanābhyāṁ gulikā paramaṁ vr̥ścikāpahā||48||
हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्गरसेन च| लेपाञ्जनाभ्यां गुलिका परमं वृश्चिकापहा||४८||
🔊 Audio coming soon
hiṅguharitālābhyāṁ piṣṭābhyāṁ mātuluṅgarasēna kr̥tā gulikā paramaṁ vr̥ścikāpahā lēpē'ñjanē ca prayuktā|| 49||
Adhikarana kara~jjAdidaMshalepanam (49) · Śloka 49
karañjārjunaśēlūnāṁ kaṭabhyāḥ kuṭajasya ca| śirīṣasya ca puṣpāṇi mastunā daṁśalēpanam||49||
करञ्जार्जुनशेलूनां कटभ्याः कुटजस्य च| शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंशलेपनम्||४९||
🔊 Audio coming soon
karañjādīnāṁ puṣpāṇi mastunā piṣṭāni vr̥ścikadaṁśē lēpanam||49||
Adhikarana pippalyAdilepaH (50) · Śloka 50
pippalīṁ maricaṁ yaṣṭiṁ śvwētāṁ surasamañjarīm| sahadēvāmapāmārgaṁ taṇḍulīyaṁ ca kalkayēt| kutalakṣāratōyēna lēpō'liviṣanāśanaḥ||50||
पिप्पलीं मरिचं यष्टिं श्व्वेतां सुरसमञ्जरीम्| सहदेवामपामार्गं तण्डुलीयं च कल्कयेत्| कुतलक्षारतोयेन लेपोऽलिविषनाशनः||५०||
🔊 Audio coming soon
pippalyādīni kutalakṣārōdakēna kalkitāni lēpō'liviṣē| alirvr̥ścikaḥ|| 50||
Adhikarana mohAdiShu lepayogaH (51) · Śloka 51
yō muhyati praśvasiti pralapatyugravēdanaḥ| tasya pathyāniśākr̥ṣṇāmañjiṣṭhātiviṣōṣaṇam| sālābuvr̥ntaṁ vārtākarasapiṣṭaṁ pralēpanam||51||
यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्युग्रवेदनः| तस्य पथ्यानिशाकृष्णामञ्जिष्ठातिविषोषणम्| सालाबुवृन्तं वार्ताकरसपिष्टं प्रलेपनम्||५१||
🔊 Audio coming soon
yaḥ kīṭadaṣṭō mōhādiyuktastasya pathyādikaṁ maricāntamalābuvr̥ntasahitaṁ vārtākarasapiṣṭaṁ daṁśalēpanam| vr̥ścikadaṣṭō yō narō muhyati mōhaṁ gacchati praśvasiti tamakaśvāsayuktaśca bhavati ugravēdanastīvravēdanāyuktaḥ pralapati asambaddhāni bhāṣatē tasya vārtākarasapiṣṭamalābuvr̥ntasahitaṁ pathyādikaṁ pralēpanaṁ hitam| vārtākarasō vārtākaphalarasaḥ| vārtākastarkkārī| alābuvr̥ntamalābupatravr̥ntam|| 51||
Adhikarana daMshe kaNDUvAdau lepaH (52) · Śloka 52
ādaṁśē yasya kaṇḍūḥ syātkōthaḥ kōṭha dāruṇam| tasya lēpastrikaṭukaṁ yavakṣārō'kṣipīḍakaḥ| pārāvataśakr̥tkāntāsvarjikāgniharēṇavaḥ| rasēna mātuluṅgasya kṣārēṇārkasya vā drutāḥ||52||
आदंशे यस्य कण्डूः स्यात्कोथः कोठ दारुणम्| तस्य लेपस्त्रिकटुकं यवक्षारोऽक्षिपीडकः| पारावतशकृत्कान्तास्वर्जिकाग्निहरेणवः| रसेन मातुलुङ्गस्य क्षारेणार्कस्य वा द्रुताः||५२||
🔊 Audio coming soon
daṁśa ēvādaṁśastatra yasya kaṇḍvādikaṁ syāttasya lēpastrikaṭukādayō mātuluṅgarasēnārkakṣīrēṇa vā drutāḥ|| 52||
Adhikarana hRudayapIDAdau visheShaH (53) · Śloka 53
hr̥dayaṁ pīḍyatē yasya mūrcchā cimicimāyanam| dantauṣṭhadaṁśō rōmṇāṁ ca harṣastasya nivarttatē| vēgō viṣasya pañcāhānnaiva vā kriyayā vinā| tatra kurvīta daṁśasya lēpanaṁ mastukalkitaiḥ| śvētapāṭalyativiṣāharidrāhariṇīnataiḥ| bilvamūlayavakṣārasūkṣmamāgadhikāyutaiḥ||53||
हृदयं पीड्यते यस्य मूर्च्छा चिमिचिमायनम्| दन्तौष्ठदंशो रोम्णां च हर्षस्तस्य निवर्त्तते| वेगो विषस्य पञ्चाहान्नैव वा क्रियया विना| तत्र कुर्वीत दंशस्य लेपनं मस्तुकल्कितैः| श्वेतपाटल्यतिविषाहरिद्राहरिणीनतैः| बिल्वमूलयवक्षारसूक्ष्ममागधिकायुतैः||५३||
🔊 Audio coming soon
yasya vr̥ścikārditasya hr̥dayapīḍādirōmaharṣāntaṁ bhavati tasya viṣavēgaḥ pañcāhādvinivartatē kriyayā cikitsayā vinā naiva vā nivartatē| tatra hr̥dayapīḍādau śvētapāṭalyādirbilbamūlādiyuktairmastukalkitairdaṁśasya pralēpanaṁ kurvīta| hāriṇī pītayūthikā|| 53||
Adhikarana utkarttanAdau visheShaH (54) · Śloka 54
utkr̥tya ivādaṁśaḥ śūnaḥ klinnō hatacchaviḥ| jambūphalanibhaṁ raktaṁ kūjan vamati cēṣṭatē| indriyārthaṁ na jānāti prasvidyati ca yō muhuḥ| svarjikākuṣṭhatagaranākulīpīlupippalīḥ| br̥hatīṁ cācchvasurayā tasya piṣṭvā vilēpanam||54||
उत्कृत्य इवादंशः शूनः क्लिन्नो हतच्छविः| जम्बूफलनिभं रक्तं कूजन् वमति चेष्टते| इन्द्रियार्थं न जानाति प्रस्विद्यति च यो मुहुः| स्वर्जिकाकुष्ठतगरनाकुलीपीलुपिप्पलीः| बृहतीं चाच्छ्वसुरया तस्य पिष्ट्वा विलेपनम्||५४||
🔊 Audio coming soon
utkr̥tyata iva chidyata ivādaṁśō daṁśa ityēvamādikaṁ yatra tatra svarjikādīnācchvasurayā piṣṭēna lēpanam|| 54||
Adhikarana ugrAliviShe kramaH (55) · Śloka 55
sarvatra cōgrāliviṣē pāyayēnmadhusarpiṣī| vidhyēt sirāṁ vidadhyācca vamanāñjananāvanam| uṣṇasnigdhāmlamadhuraṁ bhōjanaṁ cānilāpaham||55||
सर्वत्र चोग्रालिविषे पाययेन्मधुसर्पिषी| विध्येत् सिरां विदध्याच्च वमनाञ्जननावनम्| उष्णस्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम्||५५||
🔊 Audio coming soon
sarvatra cōgrāṇāmalīnāṁ viṣē madhusarpiṣī pāyayēt| sarvatrēti sarvavikārēṣu| anilāpahāntamugrāliviṣē| subōdham| ugrālibiṣē sarpakōthajanitōgraviṣavr̥ścikadaṣṭē sarvatra śūnarasanatvādiviṣavikārēṣu| athavā ugrē dāruṇē vr̥ścikaviṣē dadhi ca sarpiśca dadhisarpiṣī tē pāyayēt bhiṣagiti śēṣaḥ| sirāṁ lalāṭādisthāṁ yathāsannaṁ vidhyēt| vamanādikaṁ vātaharamuṣṇādiguṇaṁ bhōjanañca vidadhyāt| atra vātaghnatvē'pi lavaṇasya tīkṣṇōṣṇatvānniṣēdhaḥ|| 55||
Adhikarana nAgarAdi agadaH (56) · Śloka 56
nāgaraṁ gr̥hakapōtapurīṣaṁ bījapūrakarasō haritālam| saindhavañca vinihantyagadō'yaṁ lēpatō'likulajaṁ viṣamāśu||56||
नागरं गृहकपोतपुरीषं बीजपूरकरसो हरितालम्| सैन्धवञ्च विनिहन्त्यगदोऽयं लेपतोऽलिकुलजं विषमाशु||५६||
🔊 Audio coming soon
nāgarādikō'gadō lēpanādalikulajaṁ vruścikasamūhajaṁ viṣamāśu vinihanti| gr̥hakapōtasya pārāvatasya purīṣam| bījapūrarasapiṣṭō nāgarādikōyamagadaḥ pralēpanātsarvavr̥ścikōdbhūtaṁ viṣaṁ sadya ēva hanti|| 56||
Adhikarana vRushcikaviShaM paramauShadham (57) · Śloka 57
antē vr̥ścikadaṣṭānāṁ samudīrṇē bhr̥śaṁ viṣē| viṣēṇālēpayēddaṁśaṁ sthāvarēṇa yathōcitam||57||
अन्ते वृश्चिकदष्टानां समुदीर्णे भृशं विषे| विषेणालेपयेद्दंशं स्थावरेण यथोचितम्||५७||
🔊 Audio coming soon
vr̥ścikaviṣasya paramauṣadhamāha-antē iti| anantarōktāyāṁ kriyāyāmasiddhāyāṁ vruścikajē viṣē bhr̥śaṁ samudīrṇē sthāvarēṇa viṣēṇa yathōcitaṁ kr̥tva daṁśamālēpayēt| atrāntaśabdakathanēna prāṇasandēhakāriṇō viṣasya prayōgaḥ nānyōpāyinyēva gadē kārya iti ca dyōtyatē| viṣēṇa sthāvarēṇa vatsanābhādinā daṁśavraṇaṁ pralēpayēt||57||
Adhikarana ucciTi~gge visheShaH (58) · Śloka 58
kriyēyamucciṭiṅgē'pi pratilōmaṁ ca pāṁsubhiḥ| udvartanaṁ sukhāmlōṣṇaistathā pracchādanaṁ ghanaiḥ||58||
क्रियेयमुच्चिटिङ्गेऽपि प्रतिलोमं च पांसुभिः| उद्वर्तनं सुखाम्लोष्णैस्तथा प्रच्छादनं घनैः||५८||
🔊 Audio coming soon
iyaṁ ca vr̥ścikōktā kriyā ucciṭiṅgē'pi yōjyā| kāñjikādinā sukhāmlaiḥ sukhōṣṇaiśca pāṁsubhiḥ pratilōmamudvartanaṁ tathā ghanaiḥ pāṁsubhiḥ pracchādanaṁ ca hitam|| 58||
Adhikarana kuTajaphalAdiyogaH pAnAdau (59) · Śloka 59
kuṭajasya phalaṁ kuṣṭhaṁ mālatī phalinī natam| tiktēkṣvākuśca piṣṭāni pānapradhamanādibhiḥ| vr̥ścikōndurulūtānāṁ sarpāṇāṁ ca viṣāpaham| samānamamr̥tēnēdaṁ garaśēṣaṁ ca nāśayēt||59||
कुटजस्य फलं कुष्ठं मालती फलिनी नतम्| तिक्तेक्ष्वाकुश्च पिष्टानि पानप्रधमनादिभिः| वृश्चिकोन्दुरुलूतानां सर्पाणां च विषापहम्| समानममृतेनेदं गरशेषं च नाशयेत्||५९||
🔊 Audio coming soon
kuṭajaphalādikaṁ tiktēkṣvākvantamauṣadhaṁ pānādibhirvr̥ścikādiviṣāpahamamr̥tasamam| garaśēṣaṁ ca nāśayēt|| 59||
Adhikarana arkakShIrabhAvito~agadaH (60-43) · Śloka 43
arkasya dugdhēna śirīṣabījaṁ trirbhāvitaṁ pippalicūrṇamiśram| ēṣō'gadō hanti viṣāṇi kīṭa bhujaṅgalūtōnduruvr̥ścikānām||60|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē kīṭaviṣa pratiṣēdhō nāma tricatvāriṁśō'dhyāyaḥ||43||
अर्कस्य दुग्धेन शिरीषबीजं त्रिर्भावितं पिप्पलिचूर्णमिश्रम्| एषोऽगदो हन्ति विषाणि कीट भुजङ्गलूतोन्दुरुवृश्चिकानाम्||६०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे कीटविष प्रतिषेधो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः||४३||
🔊 Audio coming soon
pippalīcūrṇēna miśraṁ śirīṣabījaṁ trīn vārānarkadugdhēna bhāvitamagadaḥ kīṭādīnāṁ viṣāṇi hanti| arkakṣīrēṇa trivāraṁ bhāvitaṁ pēṣaṇaśēṣaṇādisaṁskāraviśēṣēṇa sampāditavīryaṁ śirīṣabījaṁ pippalīcūrṇēna miśrīkr̥tya gulikāṁ kuryāt| ēṣō'gadaḥ kīṭādīnāṁ viṣaṁ hanti|| 60|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē tricatvāriṁśō'dhyāyaḥ