36. kṣudrarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha kShudrarogavij~jAnIyo nAma ShaTtriMsho~adhyAyaH | pratij~jA (1) · Śloka 1

ਅਥਾਤਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਨਾਮਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ||੧||

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਾਰ੍ਹਰੋਗਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇਨ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਃ ਰੋਗਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਃ| (ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਧਮਕ੍ਰੂਰਪਰ੍ਯਾਯਵਾਚੀ| 'ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੇਧਮੇ ਕ੍ਰੂਰਃ' ਇਤਿ ਵੈਜਯਨ੍ਤੀ| ਉਕ੍ਤਧਰ੍ਮਯੁਕ੍ਤਾ ਰੋਗਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਃ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ- ਮਨ੍ਦਵੇਗਾ ਮਹਾਵੇਗਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਲ੍ਪਰੁਜੋਰੁਜਃ| ਯੇ ਮਹਾਨ੍ਤੋਲ੍ਪਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਸ੍ਮਤਾਃ|| ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾ ਮਸ਼ਵ੍ਯਙ੍ਗਤਿਲਕਾਲਕਾਦਯਃ| ਅਧਮਾ ਰੁਦ੍ਧਗੁਦਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਕੁਨਖਾਦਯਃ| ਕ੍ਰੂਰਾ ਮਸੂਰਿਕਾਵਿਸ੍ਫੋਟਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣ੍ਯਾਦਯਃ| ਕ੍ਰੌਰ੍ਯੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਃ ਪੁਰਾਣਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ- ਅਪਿ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਮਗਾ ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਾਨ੍ਤਾਸ਼੍ਚੇਰੁਃ ਸਮਾ ਮਗੈਃ| ਇਤਿ| ਅਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਪ੍ਰਾਹੁਰਙ੍ਗਾਨਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ| ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਸ੍ਤੇਭ੍ਯਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਃ ਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਃ|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਤ੍ਵੇਪਿ|| ੧||

Adhikarana ajagallikA (2) · Śloka 2

ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸਵਰ੍ਣਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾ ਨੀਰੁਜਾ ਮੁਦ੍ਗਸਨ੍ਨਿਭਾਃ| ਪਿਟਕਾਃ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਬਾਲਾਨਾਮਜਗਲ੍ਲਿਕਾ||੨||

ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਣਾਮਨੇਕਵਿਧਤ੍ਵੇਨ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਭਾਵਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵ੍ਯਾਧਿਗੌਰਵਾਨੁਰੂਪੇਣ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਸ੍ਯਤਿ| ਬਾਲਾਨਾਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਾਃ ਪਿਟਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾਜਗਲ੍ਲਿਕਾ| ਬਾਲਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| (ਕੇਰਲੇ ਪਾਲੁਣ੍ਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ)|| ੨||

Adhikarana yavaprakhyA alajI ca (3) · Śloka 3

ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਘਨਾ| ਅਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਤ੍ਵਲਜੀ..............................||੩||

ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਘਨਾ ਯਵਸਦਸ਼ਾ ਯਾ ਪਿਟਕਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ| ਸੈਵਾਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਸਤ੍ਯਲਜੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| (ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਅਵਕ੍ਤ੍ਰਾ ਅਮੁਖਤਯਾ ਪੂਯੋਦ੍ਗਮਨਦ੍ਵਾਰਰਹਿਤਾ)||੩||

Adhikarana kacCapI (4) · Śloka 4

....................ਵਤ੍ਤਾਃ ਸ੍ਤੋਕਪੂਯਾ ਗ਼ਨੋਨ੍ਨਤਾਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਯਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਡ੍ਵਾ ਕਚ੍ਛਪੀ ਕਚ੍ਛਪੋਨ੍ਨਤਾਃ||੪||

ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਡ੍ ਵਾ ਵਾ ਕਚ੍ਛਪਵਦੁਨ੍ਨਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥਯੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਚ੍ਛਪੀ| (ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਚ੍ਛਪੋਨ੍ਨਤਾਃ ਕਚ੍ਛਪਪਸ੍ਠਵਦੌਨ੍ਨਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਃ)|| ੪||

Adhikarana panasikA (5) · Śloka 5

ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਪਿਟਕਾ ਕਠਿਨੋਗ੍ਰਰੁਕ੍| ਸ਼ਾਲੂਕਾਭਾ ਪਨਸਿਕਾ..............................||੫||

ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੋਪਰਿ ਭਾਗੇ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵਾ ਕਰ੍ਣਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਠਿਨਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾ ਸ਼ਾਲੂਕੇਨ ਜਲਕੁਸੁਮਕਨ੍ਦੇਨ ਸਦਸ਼ਾ ਪਿਟਕਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਨਸਿਕਾ| (ਕਰ੍ਣਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮੁਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਤਃ ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਃ| 'ਉਭਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਃ ਸਮਂ ਜਾਯਤੇ ਨੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਰ੍ਣੇ' ਇਤਿ ਭੋਜਃ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ- ਕਰ੍ਣਯੋਰੁਪਦਿਸ੍ਟਾਚ੍ਚ ਕਰ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚ ਸਮਨ੍ਤਤਃ| ਪਿਟਕਾਂ ਕੁਰੁਤੇ ਰਾਜਨ੍ ਸ਼ਾਲੂਕਸਦਸ਼ਾਂ ਸ੍ਥਿਰਾਮ੍|| ਇਤਿ| ਕਠਿਨਾ ਕਠਿਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾ| ਉਗ੍ਰਰੁਗਧਿਕਤਰਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਾ| ਸ਼ਾਲੂਕਾਭਾ ਸ਼ਾਲੂਕਕਨ੍ਦਸਦਸ਼ਾ| (ਸ਼ਾਲੂਕਂ ਨੀਰ੍ਚੇਮ੍ਪ੍|) ਪਿਟਿਕਾ ਪਨਸਿਕਾਸਂਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਃ)|| ੫||

Adhikarana pAShANagardabhaH (6) · Śloka 6

........................ਸ਼ੋਫਸ੍ਤ੍ਵਲ੍ਪਰੁਜਃ ਸ੍ਥਿਰਃ| ਹਨੁਸਨ੍ਧਿਸਮੁਦ੍ਭੂਤਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ||੬||

ਤਾਭ੍ਯਾਮਿਤਿ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਹਨੁਸਨ੍ਧੌ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਅਲ੍ਪਰੁਜਾਦਿਕਃ ਸ਼ੋਫੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭਃ|| ੬||

Adhikarana mukhadUShikA (7) · Śloka 7

ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਾਕਾਰਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸਰੁਜੋ ਘਨਾਃ| ਮੇਦੋਗਰ੍ਭਾ ਮੁਖੇਸ਼ੂਨਾਂ ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾ||੭||

ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਚੇਤਿ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਾਕਾਰਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾ ਯੂਨਾਂ ਯੌਵਨਵਤਾਂ ਮੁਖੇ ਯਾਃ ਪਿਟਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾ, ਮੇਦੋ ਗਰ੍ਭੇ ਪੂਰਣੇ ਯਾਸਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮੇਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯਤਿ| (ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਫਵਾਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯੂਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਰਵਯਸਾਂ ਮੁਖੇ ਵਦਨਸ੍ਯ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗੇ ਕਪੋਲਲਾਟਨਾਸਿਕਾਚਿਬੁਕਾਦਿਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ| ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀ ਕਣ੍ਟਕਾਕਾਰਾਃ ਸ਼ਾਲ੍ਮਲੀਕਣ੍ਟਕਸਦਸ਼ਾਃ ਆਕਤਿਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ ਸਾਦਸ਼੍ਯਮ੍| ਸਰੁਜਃ ਈਸਦ੍ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤਾਃ| ਘਨਾ ਨਿਵਿਡਾਃ| ਮੇਦੋਗਰ੍ਭਾਃ ਮੇਦਃ ਗਰ੍ਭੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗੇ ਯਾਸਾਮ੍| ਯਾਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂਵਿਧਾਸ੍ਤਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਮੁਖਦੂਸਿਕਾ ਸਂਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਃ)|| ੭||

Adhikarana padmakaNTakA (8) · Śloka 8

ਤੇ ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਯੈਃ ਪਦ੍ਮਮਿਵ ਕਣ੍ਟਕੈਃ| ਚੀਯਤੇ ਨੀਰੁਜੈਃ ਸ਼੍ਵੇਤੈਃ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕਫਵਾਤਜੈਃ||੮||

ਤੇ ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਯੈਃ ਕਫਵਾਤਜੈਃ ਪਦ੍ਮਂ ਕਣ੍ਟਕੈਰਿਵ ਸ਼ਰੀਰੇ ਨੀਰੁਜੈਃ ਸ਼੍ਵੇਤੈਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਸਞ੍ਚੀਯਤੇ| (ਕਫਵਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤੈਃ ਨੀਰੁਜੈਃ ਰੁਜਾਰਹਿਤੈਃ ਸ਼੍ਵੇਤੈਃ ਸ਼੍ਵੇਤਵਰ੍ਣੈਃ ਯੈਃ ਪਿਟਕੈਃ ਕਣ੍ਟਕੈਃ ਪਦ੍ਮਂ ਪਦ੍ਮ ਨਾਲਮਿਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੀਯਤੇ ਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ ਤੇ ਪਿਟਕਾਃ ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਸਂਜ੍ਞਾਃ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਮੁਨਿਭਿਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯ ਏਵਂਵਿਧਃ ਸ ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਾਖ੍ਯਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਃ)|| ੮||

Adhikarana vivRutA (9) · Śloka 9

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪਿਟਕਾ ਵਤ੍ਤਾ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭਾ| ਮਹਾਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰੀ ਵਿਵਤਾ ਵਿਵਤਾਨਨਾ||੯||

ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਵਿਵਤਮੁਖੀ ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾ ਪਿਟਕਾ ਭਵਤਿ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਵਤਾ| (ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਵਤ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤੁਲਾ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਨ੍ਨਿਭਾ ਪਕ੍ਵੇਨੋਦੁਮ੍ਬਰਫਲੇਨ ਸਦਸ਼ੀ ਮਹਾਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰੀ ਮਹਾਨ੍ਤਮਤਿਦੁਸ੍ਸਹਂ ਦਾਹਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਂ ਤੀਵ੍ਰਸਨ੍ਤਾਪਂ ਤਥਾਵਿਧਂ ਜ੍ਵਰਞ੍ਚ ਕਰੋਤੀਤਿ ਮਹਾਦਾਹਜ੍ਵਰਕਰੀ| ਵਿਵਤਾਨਨਾ ਅਸਂਵਤਮੁਖੀ ਅਨੇਨਾਰਮ੍ਭਸਮਯ ਏਵ ਪਾਕਪੂਯਸ੍ਰਵਣਾਦਿਕਂ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਯਾ ਏਵਂਵਿਧਾ ਸਾ ਪਿਟਕਾ ਵਿਵਤਾਸਂਜ੍ਞਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਃ)|| ੯||

Adhikarana masUrikAH (10) · Śloka 10

ਗਾਤ੍ਰੇਸ੍ਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਾਹਜ੍ਵਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਮਸੂਰਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਃ ਪਿਟਕਾ ਘਨਾਃ||੧੦||

ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਬਹਿਰਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਞ੍ਚ ਯਾਃ ਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪਿਟਕਾ ਮਸੂਰਪ੍ਰਮਾਣਾਃ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾ ਇਤਿ ਮਸੂਰਵਰ੍ਣਾ ਲੋਹਿਤਾਃ ਘਨਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਾਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਃ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮਸੂਰਿਕਾਃ| (ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਪਾਦਪਾਣ੍ਯਾਦ੍ਯਵਯਵੇਸੁ| ਅਨੇਨ ਪਾਦਤਲਂ ਮਸ੍ਤਕਂ ਚ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦ੍ਯਨ੍ਯਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਦਾਹਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਦਾਹਜ੍ਵਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾਃ, ਦਾਹੇਨ ਜ੍ਵਰੇਣ ਰੁਜਯਾ ਚਾਨ੍ਵਿਤਾ ਯੁਕ੍ਤਾਃ, ਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਅਥਵਾ ਦਾਹਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਾਦਿਜ੍ਵਰਃ ਮਸੂਰਮਾਤ੍ਰਾਃ ਮਸੂਰਪ੍ਰਮਾਣਾਃ ਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾ ਮਸੂਰਤੁਲ੍ਯਵਰ੍ਣਾਃ ਲੋਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਘਨਾ ਨਿਬਿਡਤਯਾ ਨਿਰਨ੍ਤਰਪ੍ਰਸਤਾਃ ਪਿਟਕਾਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਃ ਮਸੂਰਿਕਾਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਮਸੂਰਿਕਾਯਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਤ੍ਵਮਾਹ ਭੋਜਃ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ- ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸਸ੍ਟਂ ਤ੍ਵਚਂ ਦੂਸਯਤੇ ਯਦਾ| ਕਰੋਤਿ ਪਿਟਕਾਂ ਘੋਰਾਂ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਦੇਹਿਨਾਮ੍|| ਤਿਲਸਰ੍ਸਪਮਾਸਾਣਂ ਨਿਸ੍ਪਾਵਾਨਾਂ ਤਥੈਵ ਚ| ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਦਾਹਜ੍ਵਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾਮ੍|| ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮਸੂਰਿਕਾਮੇਤਾਂ ਪਿਟਕਾਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾਮ੍|| ਇਤਿ| ਉਰਭ੍ਰਸ੍ਤੁ ਨਾਮਾਨੁਗਤਰੂਪਭੇਦੇਨਾਸ੍ਯਾ ਅਸ੍ਟਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ- ਮਸੂਰਿਕਾ ਸਰ੍ਸਪਿਕਾ ਅਜਕਾ ਕੋਦ੍ਰਵਸ੍ਤਥਾ| ਕਙ੍ਗੁਰ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਕੋਪਾਕੀ ਵਿਸਰ੍ਪੀ ਚਾਸ੍ਟਮੀ ਸ੍ਮਤਾ|| ਸੋਸਕਣ੍ਡੂਜ੍ਵਰਾਂ ਤਾਮ੍ਰਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਮਾਹੁਰ੍ਮਸੂਰਿਕਾਮ੍| ਸਰ੍ਸਪਾਕਤਿਤਦ੍ਵਰ੍ਣਾਂ ਦਾਹਪਾਕਰੁਜਾਵਤੀਮ੍|| ਰਕ੍ਤਾਭਮੂਤ੍ਰਾਂ ਦੁਸ੍ਸਾਧਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਰ੍ਸਪਿਕਾਂ ਜਗੁਃ| ਕਲਾਯਸਦਸ਼ਾਂ ਗਾਢਾਂ ਸ਼ਾਖਾਪਰ੍ਵਾਸ੍ਯਸ਼ੋਫਿਨੀਮ੍|| ਦਾਹਕ੍ਲੇਦਵ੍ਰਣਾਮੂਚੁ ਰਜਕਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜਾਮ੍| ਕੋਦ੍ਰਵਂ ਕੋਦ੍ਰਵਾਕਾਰਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍|| ਕਙ੍ਗੋਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਸਙ੍ਕਾਸ਼ੈਰ੍ਨਿਰਨ੍ਤਰਵਿਸਰ੍ਪਿਭਿਃ| ਸ੍ਫੋਟੈਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭੂਤੈਰਾਪੂਰ੍ਣਂ ਕਙ੍ਗੁਰਿਸ੍ਯਤੇ|| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧੈਰਿਵ ਸ੍ਫੋਟੈਰਾਕੀਰ੍ਣਃ ਕਫਰਕ੍ਤਜਃ| ਨਿਰ੍ਵਿਪਾਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੁ ਵਿਸ੍ਫੋਟਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ|| ਅਪਾਕਂ ਵਿਰਲਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਜਾਯਤੇ ਮਤ੍ਯੁਸਨ੍ਨਿਭਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍ ਸਰ੍ਪਤਿ ਸਰ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇ ਸ਼ੋਫਾਨ੍ਵਿਤਾ ਚ ਜ੍ਵਰਦਾਹਯੁਕ੍ਤਾ| ਵਿਸਰ੍ਪਿਣੀ ਕਾਯਸਮਾਨਵਰ੍ਣਾ ਕਾਲੋਪਕਲ੍ਪਾ ਕਫਰਕ੍ਤਜਾ ਤੁ|| ਵਿਦਾਹਕਮ੍ਪਾਤਿਰੁਜਾਤਿਸਾਰੈਸ੍ਤਸ੍ਣਾਰ੍ਤਿਹਿਕ੍ਕਾਰੁਚਿਕਾਸਮੋਹੈਃ| ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਹਨ੍ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮਸੂਰਿਕਾਨ੍ਤਰ੍ਮੁਖਾ ਚ ਬਾਹ੍ਯੇ ਕਿਣਸਨ੍ਨਿਭਾ ਚ|| ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਾਙ੍ਗਵਿਮਰ੍ਦ੍ਦਕਾਸਸਨ੍ਧਿਸ਼੍ਲਥਤ੍ਵਾਰੁਚਿਰੋਮਹਰ੍ਸਾਃ| ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਾਮਯਪੀਨਸਾਸ਼੍ਚ ਮਸੂਰਿਕਾਣਾਂ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਗ੍ਰੇ|| ਤ੍ਵਗਕ੍ਸਿਰੋਗਾਪਸ੍ਮਾਰਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਮਸੂਰਿਕਾਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਦਾਨਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਨਰਾਨ੍ਨਰਮ੍|| ਇਤਿ| ਪਥਗ੍ਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਵਿਸਦ੍ਰੁਮਪ੍ਰਸਵਾਘ੍ਰਾਣਜਤ੍ਵਭੇਦੇਨਾਸ੍ਯਾ ਨਵਵਿਧਤ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਵਾਨ੍ ਭਰਦ੍ਵਾਜਃ| ਪਥਗ੍ਦੋਸਸਨ੍ਨਿਪਾਤਰਕ੍ਤਾਗਨ੍ਤੁਜਤ੍ਵਭੇਦੇਨ ਸਡ੍ਵਿਧਤ੍ਵਮਾਹ ਵਦ੍ਧਕਾਸ਼੍ਯਪਃ| ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਦਤ੍ਰ ਨ ਲਿਖ੍ਯਤੇ|| ੧੦||

Adhikarana visphoTAH (11) · Śloka 11

ਤਤਃ ਕਸ੍ਟਤਰਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਖ੍ਯਾ ਮਹਾਰੁਜਾਃ||੧੧||

ਤਤੋ ਮਸੂਰਿਕਾਤਃ ਸਰ੍ਵੇਣ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਕਸ੍ਟਤਰਾ ਮਹਾਰੁਜਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਸ੍ਤ ਆਖ੍ਯਯਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਃ| (ਕਸ੍ਟਤਰਾਃ ਅਤਿਸ਼ਯਿਤਪੀਡਾਯੁਕ੍ਤਾਃ ਨਿਰਨ੍ਤਰਚਿਤਸ੍ਫੋਟਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਤਯਾਸਨਸ਼ਯਨਾਦ੍ਯੇਸੁ ਕਥਞ੍ਚਿਦਲਬ੍ਧਸ਼ਰ੍ਮਤਯਾਨਲ੍ਪਵੇਦਨਾ ਯੁਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ੍ਫੋਟਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮਾਹ ਭੋਜਃ- ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਂ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਤ੍ਵਚਂ ਬਾਹ੍ਯਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਨ੍ ਸ੍ਫੋਟਾਨਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧੋਪਮਾਨ੍ ਬਹੂਨ੍|| ਸਰ੍ਵਦੇਹਾਸ਼੍ਰਯਂ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਜ੍ਵਰਦਾਹਸਮਨ੍ਵਿਤਾਨ੍| ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਸਂਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਨ੍ਨਪ|| ਇਤਿ| ਜਾਤੂਕਰ੍ਣੇਪਿ- ਉਸਾਚੋਸਪਰੀਦਾਹ ਜ੍ਵਰਾਙ੍ਗਸਦਨਾਨ੍ਵਿਤਾਃ| ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਵੈਸਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਃ|| ਇਤਿ|| ੧੧||

Adhikarana viddhA gardabhI ca (12) · Śloka 12

ਯਾ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਾ ਪਿਟਕਾ ਪਿਟਕਾਚਿਤਾ| ਸਾ ਵਿਦ੍ਧਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਚ ਗਰ੍ਦਭੀ||੧੨||

ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਯਾ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਾ ਅਗ੍ਰੇ ਮਹਤੀ ਤਨੁਮੂਲਾ ਪਿਟਕਾਭਿਰਨ੍ਯਾਭਿਰਾਚਿਤਾ ਪਿਟਕਾ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਿਦ੍ਧਾ ਭਵਤਿ| ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵੇਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਗਰ੍ਦਭੀ ਨਾਮ ਪਿਟਕਾ ਭਵਤਿ| ਅਸ੍ਯਾਃ ਪਦ੍ਮਕਰ੍ਣਿਕਾਕਾਰਤ੍ਵਂ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਾਤ੍|| ੧੨||

Adhikarana maNDalA (13) · Śloka 13

ਮਣ੍ਡਲਾ ਵਿਪੁਲੋਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਸਰਾਗਪਿਟਕਾਚਿਤਾ||੧੩||

ਪ੍ਰਕਰਣਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਯਾ ਵਿਪੁਲਾ ਵਿਸ੍ਤਤਾ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋਤ੍ਸੇਧਾ ਸਰਾਗਾਭਿਰਨ੍ਯਾਭਿਃ ਪਿਟਕਾਭਿਸ਼੍ਚਾਚਿਤਾ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਮਣ੍ਡਲਾ||੧੩||

Adhikarana kakShyA gandhanAmA ca (14) · Śloka 14

ਕਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਕਕ੍ਸਾਸਨ੍ਨੇਸੁ ਪ੍ਰਾਯੋ ਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸਾਨਿਲਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਿਟਕਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਲਾਜੋਪਮਾ ਘਨਾਃ| ਤਾਦਸ਼ੀ ਮਹਤੀ ਤ੍ਵੇਕਾ ਗਨ੍ਧਨਾਮੇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ||੧੪||

ਸਾਨਿਲਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਕ੍ਸਾਸਨ੍ਨੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਲਾਜਸਦਸ਼ਾ ਘਨਾਸ਼੍ਚ ਪਿਟਕਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ ਰੋਗੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ| ਤਾਦਸ਼ੀਤਿ ਕਕ੍ਸਾਸਨ੍ਨੇਸੁ ਸਾਨਿਲਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਯਾ ਮਹਤ੍ਯੇਕਾ ਪਿਟਕਾ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਗਨ੍ਧਨਾਮਾ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾ| (ਪ੍ਰਾਯਃ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸ੍ਯੋਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਖ੍ਯਾਪਕਤ੍ਵਂ ਸੂਚਿਤਮ੍| ਕਕ੍ਸਾਸਨ੍ਨੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਬਾਹੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ- ਬਾਹੁਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਂਸਕਕ੍ਸੇਸੁ ਕਸ੍ਣਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸੁਦਾਰੁਣਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭੂਤਾਃ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿਤਿ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਇਤਿ| ਤਾਦਸ਼ੀਤਿ| ਆਕਤ੍ਯਾ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾਸਦਸ਼ੀ| ਮਹਤੀ ਸ੍ਥੂਲਾ| ਏਕਾ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯਾ| ਏਕਾ ਤੁ ਮਹਤੀ ਇਤਿ ਯੋਜਨਾਯਾਮਨੇਕਪਿਟਕਾਮਧ੍ਯੇ ਏਕਸ੍ਯਾ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਚ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ| ਏਤਮਰ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਚਾਹ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ- ਏਕਾਮੇਤਾਦਸ਼ੀ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਪਿਟਕਾਂ ਸ੍ਫੋਟਕਾਚਿਤਾਮ੍| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕੋਪੇਨ ਗਨ੍ਧਨਾਮਾਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤ|| ਇਤਿ|| ੧੪||

Adhikarana rAjikAH (15) · Śloka 15

ਘਰ੍ਮਸ੍ਵੇਦਪਰੀਤੇਙ੍ਗੇ ਪਿਟਕਾਃ ਸਰੁਜੋ ਘਨਾਃ| ਰਾਜਿਕਾਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣਾ ਰਾਜਿਕਾਹ੍ਵਯਾਃ||੧੫||

ਘਰ੍ਮੇਣਾਤਪੇਨ ਸ੍ਵੇਦੇਨ ਵਾ ਪਰੀਤੇ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤੇ ਚਾਙ੍ਗੇ ਦੇਹੇ ਸਰੁਜਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾ ਯਾਃ ਪਿਟਕਾਸ੍ਤਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਰਾਜਿਕਾਹ੍ਵਯਾਃ ਰਾਜਿਕਾਸਂਜ੍ਞਾਃ| ਰਾਜਿਕਾ ਰਕ੍ਤਸਰ੍ਸਪਾਸ੍ਤਾਭਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਵਰ੍ਣਾਦਿ ਯਾਸਾਂ ਪਿਟਕਾਨਾਂ ਤਾਸ੍ਤਥੋਕ੍ਤਾਃ| (ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਤਾਪੋਪਨਾਹਾਦਿਜਨਿਤਃ| ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਨੈਵ ਪ੍ਰਮਾਣਸਿਦ੍ਧੇਃ ਪੁਨਰਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਕਥਨਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕ੍ਯੇ ਏਤਦ੍ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨੁਕ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰਾਪ੍ਯਨਿਲਪਿਤ੍ਤਜਤ੍ਵਮੂਹ੍ਯਮ੍)||੧੫||

Adhikarana jAlagardabhaH (16) · Śloka 16

ਦੋਸੈਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍| ਸ਼ੋਫੋ ਪਾਕਸ੍ਤਨੁਸ੍ਤਾਮ੍ਰੋ ਜ੍ਵਰਕਜ੍ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ||੧੬||

ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਮਨ੍ਦੈਸ਼੍ਚਿਰਕਾਰਿਭਿਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਸਰ੍ਪਵਤ੍ਤਨੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਃ ਪਾਕਰਹਿਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ਼ੋਫੋ ਵਿਸਰ੍ਪਤਿ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਃ|| ੧੬||

Adhikarana agnirohiNI (17) · Śloka 17

ਮਲੈਃ ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਜ੍ਵਰਿਣੋ ਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ| ਕਕ੍ਸ੍ਯਾਭਾਗੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਯੇਗ੍ਨ੍ਯਾਭਾਃ ਸਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ| ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਹਨ੍ਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍||੧੭||

ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਾਦਿਯੁਤਾ ਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾ ਵਰ੍ਣਦਾਹਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕੇਨਾਗ੍ਨਿਸਦਸ਼ਾਃ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾਸਨ੍ਨੇਸੁ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਚਾਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ ਦੋਸਕੋਪਵਸ਼ਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਹੇਨ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਣ ਪਕ੍ਸੇਣ ਵਾ ਜੀਵਿਤਂ ਹਨ੍ਤਿ| (ਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੈਰੁਦ੍ਰਿਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੈਰ੍ਮਲੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਜ੍ਵਰਿਣਃ ਸਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਜ੍ਵਰਿਣ ਇਤਿ ਸ੍ਫੋਟਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਾ ਆਮਰਣਾਨ੍ਤਂ ਜ੍ਵਰਕਾਰਿਣ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਕ੍ਸ੍ਯਾਭਾਗੇਸੁ| ਅਤ੍ਰ ਭਾਗਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਬਹੁਵਚਨੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਕ੍ਸ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਸਮੀਪਵਰ੍ਤਿਨੋਨ੍ਯੇਪਿ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ- ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਕਕ੍ਸਂਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਸੁ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਾਂਸਦਾਰਣਾਃ| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਜ੍ਵਰਾਕਾਰਾ ਦੀਪ੍ਤਪਾਵਕਸਨ੍ਨਿਭਾਃ|| ਸਪ੍ਤਾਹਾਦ੍ਵਾ ਦਸ਼ਾਹਾਦ੍ਵਾ ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਾ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍| ਤਾਮਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ ਵਿਦ੍ਯਾਦਸਾਧ੍ਯਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਤਃ|| ਇਤਿ| ਮਾਂਸਦਾਰਿਣਃ ਮਾਂਸਦਰਣਸ਼ੀਲਾਃ| ਅਨੇਨੈਸ਼ਾਮਨ੍ਤਰ੍ਮੂਲਤ੍ਵਂ ਧ੍ਵਨ੍ਯਤੇ| ਆਗ੍ਨ੍ਯਾਭਾਃ ਵਰ੍ਣੌਸ੍ਣ੍ਯਾਦਿਭਿਰਗ੍ਨਿਸਦਸ਼ਾਃ| ਯ ਏਵਂਵਿਧਾ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਸਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਅਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਸਾ ਪਞ੍ਚਾਹਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਦਿਵਸਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਦਿਵਸਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਤ੍ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਦਿਵਸਾਦ੍ਵਾ ਜੀਵਿਤਂ ਨਾਸ਼ਯਤਿ| ਅਸਾਧ੍ਯਪ੍ਰਕਰਣਾਤ੍ਪਞ੍ਚ੍ਚਾਹਾਦੇਃ ਪਰਮਿਤਿ ਵਾ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਯਾ ਅਪ੍ਯਸ੍ਯਾ ਅਸਾਧ੍ਯਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਕਥਨਮੇਕੈਕਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕਾਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਸ਼ੁਕਾਰਿਣਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੋਦ੍ਰੇਕਕਥਨਾਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਕਫਜਸ੍ਥਿਤਿਕ੍ਰਮੋਪਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ )|| ੧੭||

Adhikarana irigallikA (18) · Śloka 18

ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਾ ਪਿਟਕਾ ਵਤ੍ਤਾ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਰਿਗਲ੍ਲਿਕਾ||੧੮||

ਜਤ੍ਰੁਣ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਲਕ੍ਸਣਾ ਵਤ੍ਤਾ ਯਾ ਪਿਟਕਾ ਸਾ ਇਰਿਗਲ੍ਲਿਕੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| (ਅਸ੍ਯਾ ਅਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਾਦੁਗ੍ਰਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਸਹਿਤਤ੍ਵਂ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ _ ਪਿਟਕਾਮੁਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਂ ਵਤ੍ਤਾਮੁਗ੍ਰਰੁਜਾਂ ਜ੍ਵਰਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਿਕਾਂ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਂ ਜਾਨੀਯਾਦਿਰਿਗਲ੍ਲਿਕਾਮ੍|| ਇਤਿ|| ੧੮||

Adhikarana vidArI (19) · Śloka 19

ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਕਠਿਨਾ ਵਿਦਾਰੀ ਕਕ੍ਸਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ||੧੯||

ਕਕ੍ਸੇ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੇ ਵਾ ਯਾ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਤ੍ ਕਠਿਨਾ ਪਿਟਕਾ ਸਾ ਵਿਦਾਰੀ ਨਾਮ੍ਨਾ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ ਵਿਦਾਰੀਕਨ੍ਦਵਦ੍ਧਤ੍ਤਾ ਕਕ੍ਸਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਵਿਦਾਰਿਕਾ ਸਾ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਸਰੁਜਾ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾ|| ਇਤਿ|| ੧੯||

Adhikarana sharkarArbudam (20) · Śloka 20

ਮੇਦੋਨਿਲਕਰ੍ਫਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਸਿਰਾਸ਼੍ਰਯੈਃ| ਭਿਨ੍ਨੋ ਵਸਾਜ੍ਯਮਧ੍ਵਾਭਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍ਤਤ੍ਰੋਲ੍ਬਣੋਨਿਲਃ| ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮੁਪਪਾਦਯੇਤ੍| ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿਰੁਧਿਰਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂਤਤੋ ਮਲਾਃ| ਤਾਂ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤਿ ਨਿਚਿਤਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮ੍||੨੦||

ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯੈਃ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਭਵਤਿ| ਤਤਃ ਸ ਏਵ ਸ੍ਵਯਂ ਭਿਨ੍ਨੋ ਵਸਾਦਿਸਦਸ਼ਂ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਰਾਵਯੁਕ੍ਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਵਨਿਲੋ ਵਾਯੁਰੁਲ੍ਬਣਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਬਲੋ ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਕਠਿਨਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮੁਪਪਾਦਯੇਤ੍| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਮਲਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਿਚਿਤਾ ਵਦ੍ਧਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ ਰੁਧਿਰਂ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ| (ਸ੍ਨਾਯੁਮਾਂਸਸਿਰਾਸ਼੍ਰਯੈਃ ਸ੍ਨਾਯੁਰ੍ਮਾਂਸਂ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੈਃ ਮੇਦੋਨਿਲਕਫੈਃ ਕਤੋ ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸ ਸ੍ਵਯਂ ਭਿਨ੍ਨਃ ਵਸਾਜ੍ਯਮਧ੍ਵਾਭਂ ਵਸਾਘ੍ਰੁਤਮਧੁਨਿਭਂ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਅਨਿਲ ਉਲ੍ਬਣਃ ਆਸ੍ਰਾਵਾਲ੍ਲਬ੍ਧਾਵਕਾਸ਼ਤਯਾ ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਃ ਮਾਂਸਂ ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਯਿਤ੍ਵਾ ਗ੍ਰਥਿਤਾਂ ਗ੍ਰਥਨਾਤ੍ ਕਾਠਿਨ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਮ੍ (ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚਰਤ੍ਕਲ੍ਲ੍) ਉਪਪਾਦਯੇਤ੍ ਪਰਿਣਾਮਯੇਤ੍| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਮਲਾ ਵਾਤਾਦਯੋ (ਨਿਚਿਤਾਮਿਤਿ ਪਾਠਃ)| ਨਿਚਿਤਾਂ ਵਦ੍ਧਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਕ੍ਲੇਦਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਰੁਧਿਰਂ ਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਃ ਸਿਰਾਮੁਖੇਨ ਸ੍ਰਾਵਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਂ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਂ ਤਤਃ ਸਿਰਾਃ| ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਸਹਸਾ ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਮ੍|| ਇਤਿ| ਯਦੇਵਂਵਿਧਂ ਤਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍)|| ੨੦||

Adhikarana valmIkaH (21) · Śloka 21

ਪਾਣਿਪਾਦਤਲੇ ਸਨ੍ਧੌ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵੋਪਚੀਯਤੇ| ਵਲ੍ਮੀਕਵਚ੍ਛਨੈਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਬਹ੍ਵਣੁਭਿਰ੍ਮੁਖੈਃ| ਰੁਗ੍ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਾਡ੍ਯੈਰ੍ਵਲ੍ਮੀਕੋਸੌ ਸਮਸ੍ਤਜਃ||੨੧||

ਪਾਣਿਪਾਦਤਲਾਦਿਕੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੁਪਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯੁਕ੍ਤਹੇਤੁਨਾ| ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ਪਿਪੀਲਿਕਾਸ੍ਥਾਣੁਵਤ੍ਕ੍ਰਮਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਬਹੁਭਿਰਣੁਭਿਸ਼੍ਚ ਰੁਗ੍ਦਾਹਾਦ੍ਯਾਢ੍ਯੈਰ੍ਮੁਖੈਰੁਪਲਕ੍ਸਿਤਃ| ਅਸੌ ਰੋਗੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਵਲ੍ਮੀਕਃ| ਅਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ ਸਮਸ੍ਤਜਤ੍ਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਤ੍ਵਮ੍| (ਪਾਣਿਤਲੇ ਪਾਦਤਲੇ ਸਨ੍ਧੌ ਕਕ੍ਸਾਦਿਕੇ ਜਤ੍ਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਜਤ੍ਰੋਰੁਪਰਿ ਭਾਗੇ ਵਾ ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ ਵਲ੍ਮੀਕਸਦਸ਼ਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਗ੍ਰਥਿਤਃ ਸ਼ੋਫਃ ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ ਬਹ੍ਵਣੁਭਿਃ ਬਹੁਭਿਰਸਙ੍ਖ੍ਯੈਰਣੁਭਿਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਃ ਰੁਗ੍ਦਾਹਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਾਢ੍ਯੈਃ ਰੁਗਾਦਿ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣੈਰ੍ਮੁਖੈਃ ਪੂਯੋਦ੍ਗਮਨਦ੍ਵਾਰੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਮਨ੍ਦਂ ਮਨ੍ਦਂ ਉਪਚੀਯਤੇ ਉਪਚਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਉਪਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ| ਸਮਸ੍ਤਜਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਃ| ਅਸੌ ਵਲ੍ਮੀਕਃ ਵਲ੍ਮੀਕਾਖ੍ਯਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਃ)|| ੨੧||

Adhikarana kadaram (22) · Śloka 22

ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਨ੍ਮਥਿਤੇ ਪਾਦੇ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਕੀਲਵਦੁਤ੍ਸਨ੍ਨੋ ਜਾਯਤੇ ਕਦਰਂ ਤੁ ਤਤ੍||੨੨||

ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਸ਼ਿਲਾਖਣ੍ਡਿਕਯਾ ਪਾਦ ਉਨ੍ਮਥਿਤੇ ਅਥਵਾ ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸਤੇ ਕੀਲਵਤ੍ ਸੋਤ੍ਸੇਧੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਜਾਯਤੇ, ਤਤ੍ਤੁ ਕਦਰਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਭਵਤਿ| (ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਰੁਨ੍ਮਥਿਤੇ ਕਤ੍ਤੋਨ੍ਮਥਨੇ ਨਿਰਨ੍ਤਰਨਿਚਿਤਸ਼ਰ੍ਕਰਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਟਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਣ੍ਟਕਾਦਿਭਿਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਸ਼ਿਤਾਗ੍ਰਦਾਰੁਸ਼ਕਲਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਕ੍ਸਤੇ ਵ੍ਰਣਿਤੇ ਵਾ ਸ਼ਬ੍ਦ ਉਨ੍ਮਥਨਕ੍ਸਤਯੋਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪਾਰ੍ਥਃ| ਪਾਦੇ ਪਾਦਤਲੇ ਕੀਲਵਤ੍ ਉਤ੍ਸਨ੍ਨ ਉਨ੍ਨਤਃ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਜਾਯਤੇ| ਕੀਲਸਾਮ੍ਯੇਨ ਨਿਖਾਤਕੀਲਵਦਤ੍ਯਨ੍ਤਵੇਦਨਾਕਰਤ੍ਵਂ ਚ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਕਦਰਂ ਕਦਰਾਖ੍ਯਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਃ)|| ੨੨||

Adhikarana ruddhagudam (23) · Śloka 23

ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦ੍ਵਾਯੁਰਪਾਨੋਪਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍| ਅਣੂਕਰੋਤਿ ਬਾਹ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗਮਸ੍ਯ ਤਤਃ ਸ਼ਕਤ੍| ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰਯਂ ਰੁਦ੍ਧਗੁਦੋ ਮਤਃ||੨੩||

ਅਪਾਨਾਖ੍ਯੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਗਰੋਧਾਦ੍ਧੇਤੋਰਪਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਗੁਦਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਮਾਰ੍ਗਂ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰਣੂਕਰੋਤਿ ਸਙ੍ਕੋਚਯਤਿ| ਤਤਃ ਅਣੂਕਰਣਾਦ੍ਧੇਤੋਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਸ਼ਕਤ੍ ਪੁਰੀਸਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ| ਅਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਰੁਦ੍ਧਗੁਦੋ ਮਤ ਆਚਾਰ੍ਯਾਣਾਮ੍ (ਵੇਗਸ੍ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਤ੍ ਅਧੋ ਵਾਤਪੁਰੀਸਾਦਿਵੇਗਧਾਰਣਾਤ੍ਕੁਪਿਤਃ ਅਪਾਨੋ ਵਾਯੁਰ੍ਗੁਦਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਅਸ੍ਯ ਗੁਦਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਮਾਰ੍ਗਂ ਵਲੀਤ੍ਰਿਤਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ਇਤਿ ਚ ਪਾਠਃ)|| ੨੩||

Adhikarana cippam (24) · Śloka 24

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਂ ਪਾਕਂ ਨਖਮਾਂਸੇ ਸਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਮ੍| ਚਿਪ੍ਪਮਕ੍ਸਤਰੋਗਂ ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਦੁਪਨਖਂ ਚ ਤਮ੍||੨੪||

ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਂ ਕਰ੍ਤਨਖਮਾਂਸੇ ਸਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਂ ਪਾਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਚਿਪ੍ਪਮਿਤ੍ਯਕ੍ਸਤਰੋਮਿਤ੍ਯੁਪਨਖਮਿਤਿ ਚ ਨਾਮਤ੍ਰਯਮ੍| (ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਾਨਿਲਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ ਸਮਾਹਾਰਾਰ੍ਥ ਏਕਵਤ੍ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ੍ਯੈਕਵਦ੍ਭਾਵਃ, ਸ ਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਞ੍ਚ| ਨਖਮਾਂਸੇ ਨਖਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਬਹਿਮਾਂਸੇ ਸਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰਂ ਰੁਗ੍ਜ੍ਵਰੋਪੇਤਂ ਪਾਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਂ ਰੋਗਂ ਚਿਪ੍ਪਾਖ੍ਯਮਕ੍ਸਤਰੋਗਾਖ੍ਯਮੁਪਨਖਾਖ੍ਯਞ੍ਚ ਵਿਦ੍ਯਾਜ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍)||੨੪||

Adhikarana kunakhaH (25) · Śloka 25

ਕਸ੍ਣੋਭਿਘਾਤਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਸ਼੍ਚ ਖਰਸ਼੍ਚ ਕੁਨਖੋ ਨਖਃ||੨੫||

ਅਭਿਘਾਤਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਯਃ ਕਸ੍ਣੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਖਰਸ਼੍ਚ ਨਖੋ ਭਵਤਿ ਸ ਰੋਗੋ ਨਾਮ੍ਨਾ ਕੁਨਖੋ ਭਵਤਿ| (ਸ੍ਖਲਨਸ਼ਿਲਾਦਾਰ੍ਵਾਦਿਪਤਨਜਨਿਤਾਦਭਿਘਾਤਾਦ੍ਧੇਤੋਃ)|| ੨੫||

Adhikarana alasam (26) · Śloka 26

ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਕਣ੍ਡੂਕ੍ਲੇਦਾਨ੍ਵਿਤਾਨ੍ਤਰਾਃ| ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯੋਲਸਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ ..........................||੨੬||

ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਯੁਤਾ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਃ ਅਲਸਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| (ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਕਮ੍ਯਾਦਿਦੂਸਿਤਮਲਮਯਪਙ੍ਕਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸ਼ੀਲਨਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਕਫਪਿਤ੍ਤਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਕਰ੍ਦਮਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪਾਦਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਵ੍ਰਣਮ੍| ਕਣ੍ਡੂਸਾਕ੍ਲੇਦਕੋਥਾਡ੍ਯਂ ਸ ਪਿਤ੍ਤਃ ਕੁਰੁਤੇ ਕਫਃ|| ਇਤਿ|| ੨੬||

Adhikarana tilakAlakAdirogAH (27) · Śloka 27

........................ਤਿਲਾਭਾਂਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍| ਕਸ੍ਣਾਨਵੇਦਨਾਂਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਨ੍ ਮਸ਼ਾਂਸ੍ਤਾਨੇਵ ਚੋਨ੍ਨਤਾਨ੍| ਮਸ਼ੇਭ੍ਯਸ੍ਤੂਨ੍ਨਤਤਰਾਨ੍ ਚਰ੍ਮਕੀਲਾਨ੍ ਸਿਤਾਸਿਤਾਨ੍| ਤਥਾਵਿਧੋ ਜਤੁਮਣਿਃ ਸਰੁਜੋ ਲੋਹਿਤਸ੍ਤੁ ਸਃ||੨੭||

ਕਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਾਨ੍ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਨ੍ ਤਿਲਾਭਾਨ੍ ਤਿਲਕਾਲਕਾਨਾਹੁਃ| (ਤਿਲਾਭਾਨ੍ ਤਿਲਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਕਸ੍ਣਾਸ੍ਤਿਲਪ੍ਰਮਾਣਾ ਯੇ ਨੀਰੁਜਾਃ ਪਿਟਕਾਃ ਸਮਾਃ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪੇਨ ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍|| ਇਤਿ)| ਉਨ੍ਨਤਾਂਸ੍ਤਾਨੇਵ ਮਸ਼ਾਨਾਹੁਃ| (ਉਨ੍ਨਤਾਨ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਤ੍ਸਨ੍ਨਾਨ੍ ਤਾਂਸ੍ਤਿਲਕਾਲਕਾਨ੍ ਏਵ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਕਤਿਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਦ੍ਯੋਤ੍ਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਞ੍ਚ ਅਵੇਦਨਂ ਸ੍ਥਿਰਂ ਚੈਵ ਯਤ੍ਤੁ ਗਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਜਾਯਤੇ| ਮਾਸਵਤ੍ਕਸ੍ਣਮੁਤ੍ਸਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ਵਾਤਾਨ੍ਮਸ਼ਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਇਤਿ)| ਤੇਭ੍ਯੋਪ੍ਯੁਨ੍ਨਤਤਰਾਨ੍ ਸਿਤਾਸਿਤਾਨ੍ ਚਰ੍ਮਕੀਲਾਨਾਹੁਃ| (ਸਿਤਾਸਿਤਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਸਿਤਾਨ੍ ਕਾਂਸ਼੍ਚਿਦਸਿਤਾਨ੍| ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨੋਕ੍ਤਚਰ੍ਮਕੀਲਾਨ੍ਤੁ ਸਿਤਾਸਿਤਤ੍ਵਵਿਸ਼ੇਸਃ)| ਤਥਾਵਿਧਃ ਸਰੁਜੋ ਲੋਹਿਤਸ਼੍ਚ ਯਃ ਸ ਨਾਮ੍ਨਾ ਜਤੁਮਣੀਃ| (ਤਥਾਵਿਧਃ ਚਰ੍ਮਕੀਲਤੁਲ੍ਯਃ| ਸਹਜੋ ਲੋਹਿਤ ਇਤਿ ਚ ਪਾਠਃ| ਸ ਜਤੁਰ੍ਮਣਿਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇ| ਸਹਜਃ ਦੇਹੇਨ ਸਹਜਾਤਸ਼੍ਚੇਲ੍ਲੋਹਿਤੋ ਰਕ੍ਤਵਰ੍ਣਃ)|| ੨੭||

Adhikarana lA~jchanam (28) · Śloka 28

ਕਸ੍ਣਂ ਸਿਤਂ ਵਾ ਸਹਜਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਲਾਞ੍ਛਨਂ ਸਮਮ੍||੨੮||

ਸ਼ਰੀਰੇ ਯਤ੍ਕਸ੍ਣਂ ਵਾ ਸਿਤਂ ਵਾ ਸਹਜਂ ਸਮਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਤਲ੍ਲਾਞ੍ਛ ਨਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| (ਸਹਜਾਤਂ ਸਹਜਮ੍| ਸਮਂ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤਰਹਿਤਮ੍)|| ੨੮||

Adhikarana vya~ggaM nIlikA ca (29) · Śloka 29

ਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕੁਪਿਤਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਮੁਖੇ ਤਨੁ| ਸ਼੍ਯਾਮਲਂ ਮਣ੍ਡਲਂ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਨੀਲਿਕਾ||੨੯||

ਸ਼ੋਕਾਦਿਕੁਪਿਤਾਦ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਨੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਂ ਯਨ੍ਮੁਖੇ ਮਣ੍ਡਲਂ ਤਨ੍ਨਾਮ੍ਨਾ ਵ੍ਯਙ੍ਗਮ੍| ਤਦੇਵ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦੇਸ਼ੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨੀਲਿਕੇਤਿ ਨਾਮ ਲਭਤੇ| ਸਾ ਚ ਸ੍ਵਰੂਪਾਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਮ੍| (ਵ੍ਯਙ੍ਗਨੀਲਿਕਯੋਃ ਸਂਜ੍ਞਾਭੇਦਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮਾਤ੍ਰਜਨਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਸਂਖ੍ਯਾਯਾਮੇਕਤ੍ਵੇਨੈਵ ਸਂਖ੍ਯਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਨ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ|| ੨੯||

Adhikarana doShavibhAgena vya~ggalakShaNam (30) · Śloka 30

ਪਰੁਸਂ ਪਰੁਸਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਯਾਵਂ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਾਮ੍ਰਾਨ੍ਤਮਾਨੀਲਂ ਸ਼੍ਵੇਤਾਨ੍ਤਂ ਕਣ੍ਡੁਮਤ੍ਕਫਾਤ੍| ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਾਨ੍ਤਮਾਤਾਮ੍ਰਂ ਸੋਸਂ ਚਿਮਿਚਿਮਾਯਤੇ||੩੦||

ਤਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਪਰੁਸਾਦਿਰੂਪਂ ਤਾਮ੍ਰਪਰ੍ਯਨ੍ਤਮਾਨੀਲਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍| ਸ਼੍ਵੇਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਕਣ੍ਡੁਮਚ੍ਚ ਕਫਾਤ੍| ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਦਿਰੂਪਂ ਰਕ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ ਭਵਤਿ| ਸਹ ਊਸੇਣ ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਮਤਾ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕੇਨ ਦਾਹੇਨ ਵਰ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸੋਸਮ੍| (ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਜੇ ਵ੍ਯਙ੍ਗੇ ਕਫਰਕ੍ਤਯੋਰੁਦ੍ਰੇਕਕਥਨਮਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਚੇਦ੍ ਬ੍ਰੂਮਃ'ਆਸ਼੍ਰਯਿਭਾਵਨਤੋਪਿ ਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਦੋਸਾਸ਼੍ਰਯਾਦ੍ਰੁਧਿਰਮ੍| ਵ੍ਯਙ੍ਗੇਨਿਲਪਿਤ੍ਤਕਤੇਪ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਦ੍ਰੂਪਮਿ' ਤ੍ਯਾਦਿਵਚਨਾਤ੍ਤਦਪਿ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵ|| ੩੦||

Adhikarana prasuptiH (31) · Śloka 31

ਵਾਯੁਨੋਦੀਰਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਜਾਯਤੇ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਵਿਚੇਤਨਾ| ਅਲ੍ਪਕਣ੍ਡੂਰਵਿਕ੍ਲੇਦਾ ਸਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਃ||੩੧||

ਵਾਯੁਨਾ ਉਦੀਰਿਤਃ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਾਯੁਨੈਵ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ| ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਤ੍ਵਾਦਿਗੁਣਾ ਜਾਯਤੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ| ਸਾ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਤਃ ਅਚੈਤਨ੍ਯਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| (ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ ਤ੍ਵਕ੍ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਵਰ੍ਣਾ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਿਚੇਤਨਾ ਚ ਭਵਤਿ| ਯਦਾ ਯਦਾ ਪਵਨੋ ਦੀਰਿਤੇਨ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇਨ ਸ਼ੁਸ੍ਕੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਤ੍ਵਕ੍ਪੂਰ੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਤਦਾ ਨਿਰਵਕਾਸ਼ਤਯਾ ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤਾਦਿਵਹਨਾਭਾਵਾਚ੍ਚੇਤਨਾਹਾਨਿਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਵਚਸ਼੍ਚੇਤਨਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਤੇਨ ਹੀਨਾ ਵਿਚੇਤਨਾ)|| ੩੧||

Adhikarana utkoThaH koThashca (32) · Śloka 32

ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੋਦੀਰ੍ਣਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹੈਃ| ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਤਿਕਣ੍ਡੂਨਿ ਰਾਗਵਨ੍ਤਿ ਬਹੂਨਿ ਚ| ਉਤ੍ਕੋਠਃ ਸੋਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਤੁ ਕੋਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ||੩੨||

ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨੇਨੋਦੀਰ੍ਣਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰਨ੍ਨਸ੍ਯ ਚ ਨਿਗ੍ਰਹੇਣ ਵੇਗਧਾਰਣੇਨ ਦੇਹੇਤਿਕਣ੍ਡੁਤ੍ਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਏਸ ਚ ਰੋਗ ਉਤ੍ਕੋਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ| ਸ ਏਵਾਨੁਬਨ੍ਧਃ ਸਨ੍ ਕੋਠਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਭਤੇ| (ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯੇਣਾਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਾ ਵਮਨਦ੍ਰਵ੍ਯੇਣ ਕਤਂ ਵਮਨਮਸਮ੍ਯਗ੍ਵਮਨਂ ਤੇਨਾਨ੍ਤਃਸਞ੍ਚਿਤਮਲਨਿਰ੍ਹਰ੍ਤੁਮਸਮਰ੍ਥਤਯਾ ਉਨ੍ਮੁਖੀਕਰਣਮੁਦੀਰ੍ਣਤਾ| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਰ੍ਨਿਗ੍ਰਹਃ ਪੁਨਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਭਾਵਃ| ਅਨ੍ਨਨਿਗ੍ਰਹ ਉਪਵਾਸਃ| ਸ ਏਵੋਤ੍ਕੋਠੋ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯਨੁਬਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚੇਤ੍ ਕੋਠਃ| ਮਣ੍ਡਲਾਨਾਮੇਵਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍)|| ੩੨||

Adhikarana uktarogANAM sa~gkhyAnam (33-36) · Śloka 36

ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਿਤ੍ਯੇਤੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ| ਯਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਨ ਸਮ੍ਮੁਹ੍ਯੇਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ||੩੩|| ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸ੍ਯ ਸੂਨੋਰ੍ਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਯ ਕਤਾ ਵਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗ ਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਨਾਮ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੬||

ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਏਤੇ ਅਜਗਲ੍ਲਿਕਾ- ਯਵਪ੍ਰਖ੍ਯਾ-ਅਲਜੀਕਚ੍ਛਪੀ-ਪਨਸਿਕਾ-ਪਾਸਾਣਗਰ੍ਦਭ-ਮੁਖਦੂਸਿਕਾ-ਪਦ੍ਮਕਣ੍ਟਕਵਿਵਤਾ-ਮਸੂਰਿਕਾ-ਵਿਸ੍ਫੋਟ-ਵਿਦ੍ਧਾ-ਗਰ੍ਦਭੀ-ਮਣ੍ਡਲਾ-ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ-ਗਨ੍ਧਨਾਮਾ-ਰਾਜਿਕਾ-ਜਾਲਗਰ੍ਦਭਾ-ਅਗ੍ਨਿਰੋਹਿਣੀ-ਇਰਿਵੇਲ੍ਲਿਕਾ-ਵਿਦਾਰੀ-ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਰ੍ਬੁਦ-ਵਲ੍ਮੀਕ-ਕਦਰ-ਰੁਦ੍ਧਗੁਦ-ਚਿਪ੍ਪ-ਕੁਨਖਾ-ਆਲਸਤਿਲਕਾਲਕ-ਮਸ਼-ਚਰ੍ਮਕੀਲ-ਜਤੁਮਣਿ-ਲਞ੍ਛਨ-ਵ੍ਯਙ੍ਗ-ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਿ-ਉਤ੍ਕੋਠਾਖ੍ਯਾਃ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾ ਵਿਭਾਗਸ਼ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਯਾਨ੍ ਵਿਜ੍ਞਾਯਭਿਸਕ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਨ ਸਮ੍ਮੁਹ੍ਯੇਦਿਤਿ|| ੩੩|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਹਾਮਹੋਪਾਧ੍ਯਾਯੇਨ੍ਦੁਵਿਰਚਿਤਾਯਾ- ਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਸਂਗ੍ਰਹਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਸ਼ਿਲੇਖਾਯਾ ਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ