Adhikarana atha lUtApratiShedho nAma catushcatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō lūtāpratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो लूताप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
jaṅgamaviṣaprasaṅgēna lūtānāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana lUtAsambhave matAntarANi (2) · Śloka 2
viśvāmitrāya ruṣṭasya vasiṣṭhasya lalāṭajāḥ| svēdalēśāḥ smr̥tā lūtā lūnē yē patitāstr̥ṇē| khāṇḍavē dahyamānānāmasurāṇāṁ śarīrataḥ| yē sphuliṅgā viniścērustē lūtā iti kēcana| anyē vadanti bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrcchanāt| sambhavanti viṣasphōṭā yē lūtāḥ...................||2||
विश्वामित्राय रुष्टस्य वसिष्ठस्य ललाटजाः| स्वेदलेशाः स्मृता लूता लूने ये पतितास्तृणे| खाण्डवे दह्यमानानामसुराणां शरीरतः| ये स्फुलिङ्गा विनिश्चेरुस्ते लूता इति केचन| अन्ये वदन्ति भुक्तस्य दुष्टस्यान्नस्य मूर्च्छनात्| सम्भवन्ति विषस्फोटा ये लूताः...................||२||
🔊 Audio coming soon
tatra prathamaṁ lūtānāṁ sambhava ucyatē| tatra ca pakṣatrayam| kēcidācārya āhuḥ kasmiṁściditihāsē viśvāmitrāya kruddhasya vasiṣṭhasya yē lalāṭajāḥ svēdalēśāstē nikaṭavartini lūnē chinnē tr̥ṇē patitāstē lūtāḥ smr̥tā iti| anyē punarāhuḥ-khāṇḍavadahanē dahyamānānāmasurāṇāṁ śarīrādyē agnisphuliṅgā viniścērustē samprati lūtā vartanti iti| anyē tu vadanti-bhuktasya duṣṭasyānnasya mūrcchanānmiśrībhāvāt kōdrāvaviṣavadyē viṣasphōṭā utpadyantē tē lūtā iti|| 2||
Adhikarana sAmAnye kITalakShaNam (3) · Śloka 3
.....................kīṭalakṣaṇam| yathāsvaṁ dhārayantastē lūtāḥ kīṭāśca saṁjñitāḥ||3||
.....................कीटलक्षणम्| यथास्वं धारयन्तस्ते लूताः कीटाश्च संज्ञिताः||३||
🔊 Audio coming soon
tē cāvicāritapūrvajanmabhēdā yathāsvaṁ vāyavyādibhēdēna kīṭalakṣaṇaṁ dhārayantaḥ kīṭā ityucyantē|| 3||
Adhikarana lUtAnAM ghoratamatvam (4) · Śloka 4
tatra ghōratamā lūtā bhidyantē tā api tridhā| tīkṣṇamadhyāvaratvēna ghnanti cāśvacikitsitāḥ| saptāhēna daśāhēna pakṣēṇa ca paraṁ kramāt||4||
तत्र घोरतमा लूता भिद्यन्ते ता अपि त्रिधा| तीक्ष्णमध्यावरत्वेन घ्नन्ति चाश्वचिकित्सिताः| सप्ताहेन दशाहेन पक्षेण च परं क्रमात्||४||
🔊 Audio coming soon
pūrvēbhyaśca kīṭēbhyō ghōratamā lūtāḥ sadr̥śatvē'pi| tā api lūtāstīkṣṇādibhēdēna tridhā bhavanti| tāścācikitsitā āśu ghnanti| tīkṣṇāḥ saptāhēna ghnanti madhyā daśāhēna avarāḥ pakṣēṇēti kramārthaḥ| paraśabdēna saptāhādimaryādādinādūrdhvaṁ na jīvatītyarthaḥ||4||
Adhikarana AgneyAH lUtAH (5) · Śloka 5
kapilāgnimukhī pītā padmā mūtrā sitā'sitā| āgnēyyaḥ svēdajāḥ sapta latāḥ pittavikāradāḥ||5||
कपिलाग्निमुखी पीता पद्मा मूत्रा सिताऽसिता| आग्नेय्यः स्वेदजाः सप्त लताः पित्तविकारदाः||५||
🔊 Audio coming soon
kapilādayaḥ svēdajāḥ saptalūtā āgnēyō bhavanti| tāśca pittavikāradāḥ|| 5||
Adhikarana saumyAH lUtAH (6) · Śloka 6
pāṇḍurā raktapadikā bhr̥ṅgā piṅgā trimaṇḍalā| pūtirvīrā'raṇḍajāḥ sapta saumyāḥ ślēṣmavikāradāḥ||6||
पाण्डुरा रक्तपदिका भृङ्गा पिङ्गा त्रिमण्डला| पूतिर्वीराऽरण्डजाः सप्त सौम्याः श्लेष्मविकारदाः||६||
🔊 Audio coming soon
aṇḍajāḥ pāṇḍurādayah sapta lūtāḥ saumyāḥ bhavanti| tāśca ślēṣmavikāradāḥ|| 6||
Adhikarana vAyavyAH lUtAH (7) · Śloka 7
kumudā'laviṣā raktāścitrā santānimēcakā| kasanā cōdbhidāḥ sapta vāyavyā vāyurōgadāḥ||7||
कुमुदाऽलविषा रक्ताश्चित्रा सन्तानिमेचका| कसना चोद्भिदाः सप्त वायव्या वायुरोगदाः||७||
🔊 Audio coming soon
udbhidāḥ kumudādayaḥ| sapta lūtā vāyavyā bhavanti| tāśca vāyurōgadāḥ|| 7||
Adhikarana mishrAH lUtAH (8) · Śloka 8
kākāṇḍyēṇapadī lājā vaidēhī jālinī tathā| mālāguṇā suvarṇā ca miśrāḥ saptōpapādikāḥ||8||
काकाण्ड्येणपदी लाजा वैदेही जालिनी तथा| मालागुणा सुवर्णा च मिश्राः सप्तोपपादिकाः||८||
🔊 Audio coming soon
kākāṇḍyādayaḥ sapta lūtā miśrāḥ saṅkīrṇā bhavanti| tāścō papādikā ucyantē|| 8||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (9) · Śloka 9
vyāpnuvantyāśu gātrāṇi jvalatpāvakasannibhāḥ| sannipātakr̥tō'sādhyāḥ sādhyāḥ kr̥cchrēṇa cētarāḥ||9||
व्याप्नुवन्त्याशु गात्राणि ज्वलत्पावकसन्निभाः| सन्निपातकृतोऽसाध्याः साध्याः कृच्छ्रेण चेतराः||९||
🔊 Audio coming soon
jvaladagnivadāśu gātrāṇi vyāpnuvanti sannipātañca kurvantyasādhyāśca| itarāḥ pittavikāradādayaḥ kr̥cchrasādhyāḥ|| 9||
Adhikarana teShAM dashanakAlAH (10) · Śloka 10
tā daśanti sitē pakṣē'sitē sandhau sadaiva ca||10||
ता दशन्ति सिते पक्षेऽसिते सन्धौ सदैव च||१०||
🔊 Audio coming soon
tāśca lūtāḥ sitapakṣādiṣu kramēṇa daśanti| āgnēyāḥ śuklapakṣē| saumyāḥ kr̥ṣṇapakṣē| vāyavyāḥ sandhāvamāvasyārākayōḥ| miśrāḥ sadaiva|| 10||
Adhikarana sAmAnyaM daMshalakShaNam (11) · Śloka 11
daṁśaḥ sāmānyatastāsāṁ dadgumaṇḍalasannibhaḥ| sitō'sitō'ruṇaḥ pītaḥ śyāvō vā mr̥durunnataḥ| madhyē kr̥ṣṇō'thavā śyāvaḥ paryantē jālakāvr̥taḥ| visarpavāñchōphayutastapyatē bahuvēdanaḥ| jvarāśupākaviklēdakōthāvadaraṇānvitaḥ| klēdēna yatspr̥śatyaṅgaṁ tatrāpi kurutē vraṇam||11||
दंशः सामान्यतस्तासां दद्गुमण्डलसन्निभः| सितोऽसितोऽरुणः पीतः श्यावो वा मृदुरुन्नतः| मध्ये कृष्णोऽथवा श्यावः पर्यन्ते जालकावृतः| विसर्पवाञ्छोफयुतस्तप्यते बहुवेदनः| ज्वराशुपाकविक्लेदकोथावदरणान्वितः| क्लेदेन यत्स्पृशत्यङ्गं तत्रापि कुरुते व्रणम्||११||
🔊 Audio coming soon
lūtādaṁśasya lakṣaṇaṁ sāmānyēnāha-kurutē vraṇamityēvamantaṁ sāmānyēna lūtādaṁśalakṣaṇam| tāsāmāgnēyyādibhēdēna caturvidhānāṁ lūtānāṁ sāmānyēna daṁśō daṁśavraṇaḥ dadrumaṇḍalasannibhaḥ dadravākhyakuṣṭhamaṇḍalasadr̥śaḥ tathā sitādyanyatamavarṇaḥ mr̥durmr̥dusparśaḥ unnataḥ autratyayuktaḥ| dadrumaṇḍalasāmyēnaivōnnatyai siddhē punarapyaunnatyakathanamādhikyasūcanārtham| madhyē daṁśavraṇamadhyē kr̥ṣṇaḥ kr̥ṣṇavarṇaḥ athavā śyāvavarṇaḥ| paryantē daṁśavraṇasya paritaḥ jālakaVrutaḥ jālakākārābhiḥ sūkṣmābhiḥ sirābhirāvr̥taḥ visarpādyanvitaśca bhavati| klēdēnēti daṁśavraṇōdbhūtēna pūyēna yadaṅgaṁ spr̥śati tatra tasminnaṅgē'pi vraṇaṁ kurutē|| 11||
Adhikarana viShodvamanasAdhanAni (12) · Śloka 12
śvāsadaṁṣṭrāśakr̥nmūtraśukralālānakhārttavaiḥ| aṣṭābhirudvamantyētā viṣam vaktrādviśēṣataḥ||12||
श्वासदंष्ट्राशकृन्मूत्रशुक्रलालानखार्त्तवैः| अष्टाभिरुद्वमन्त्येता विषम् वक्त्राद्विशेषतः||१२||
🔊 Audio coming soon
ētāśca sarvā lūtāḥ śvāsādibhiraṣṭābhiḥ karaṇairviṣamudvamanti| vaktrēṇa tu viśēṣēṇōdvamanti|| 12||
Adhikarana karaNabhedena daMshalakShaNAni (13) · Śloka 13
śvāsēna daṁśaḥ sahasā sūyatē jvaradāhavan| daṁṣṭrākr̥tastūgratarō vivarṇaḥ kaṭhinaḥ sthiraḥ| gambhīraśōphavāṁstōdavēdanādāhasaṁyutaḥ| durgandhī śakr̥tā dāhakaṇḍūcimicimānvitaḥ| pacyatē cāśu pakvaśca pāṇḍuḥ pīluphalōpamaḥ| mūtrēṇa raktaparyantō madhyē kr̥ṣṇō viśīryatē| āvarttasadr̥śaḥ śūnaḥ pūtiḥ sarpati dahyatē| śukrēna granthisaṁsthānaḥ kaṭhinastīvravēdanāḥ| alpamūlō'lparukkōṭhō lālayā kaṇḍūrō mr̥duḥ| nakhēna cōṣapiṭakākaṇḍūdhūmāyanānvitaḥ| kiṁśukōdaravarṇastu rajasā cañcumālavān||13||
श्वासेन दंशः सहसा सूयते ज्वरदाहवन्| दंष्ट्राकृतस्तूग्रतरो विवर्णः कठिनः स्थिरः| गम्भीरशोफवांस्तोदवेदनादाहसंयुतः| दुर्गन्धी शकृता दाहकण्डूचिमिचिमान्वितः| पच्यते चाशु पक्वश्च पाण्डुः पीलुफलोपमः| मूत्रेण रक्तपर्यन्तो मध्ये कृष्णो विशीर्यते| आवर्त्तसदृशः शूनः पूतिः सर्पति दह्यते| शुक्रेन ग्रन्थिसंस्थानः कठिनस्तीव्रवेदनाः| अल्पमूलोऽल्परुक्कोठो लालया कण्डूरो मृदुः| नखेन चोषपिटकाकण्डूधूमायनान्वितः| किंशुकोदरवर्णस्तु रजसा चञ्चुमालवान्||१३||
🔊 Audio coming soon
śvāsēnētyādinā karaṇaviśēṣēṇāṣṭānāṁ daṁśānāṁ lakṣaṇaṁ subōdham| dāhāntaṁ śvāsēna daṁśē| dāhasaṁyutamityēvamantaṁ daṁṣṭrākr̥tē| pīlu phalōpama ityēvamantaṁ śakr̥tkr̥tē| dahyata ityēvamantaṁ mūtrēṇa daṁśē| tīvravēdana ityēvamantaṁ śukrēṇa| mr̥durityēvamantaṁ lālayā| dhūmāyana ityēvamantaṁ nakhadaṁśē| cañcumālavānityēvamantaṁ rajasā ārttavēna| kiṁśukōdaraṁ palāśakusumābhyantaram| cañcuriva mālamuparibhāgō'syāstīti cañcumālavān|| 13||
Adhikarana kITalUtayordashasthAnAni (14) · Śloka 14
lūtā nābhērdaśantyūrdhvamūrdhvaṁ cādhaśca kīṭakāḥ| taddūṣitaṁ ca vastrādi dēhē pr̥ktaṁ vikārakr̥t||14||
लूता नाभेर्दशन्त्यूर्ध्वमूर्ध्वं चाधश्च कीटकाः| तद्दूषितं च वस्त्रादि देहे पृक्तं विकारकृत्||१४||
🔊 Audio coming soon
lūtānāṁ kīṭānāñca daṁśasthānānyāha-lūtētyādi| subōdham| taddūṣitaṁ lūtādūṣitaṁ vastrādi ādiśabdēna śayanāsanādikaṁ gr̥hyatē| dēhē pr̥ktaṁ sampr̥ktaṁ yathāsvaṁ vikārakr̥d bhavati| taddūṣitaṁ tayā lūtayā malamūtraśukralālāprakṣēpēṇādhiṣṭhānādinā dūṣitaṁ dēhē śarīrē pr̥ktaṁ vikārakr̥t viṣavikāraṁ karōti|| 14||
Adhikarana lUtAnAM viShavardhanaprakAraH (15) · Śloka 15
dinārdhaṁ lakṣyatē naiva daṁśō lūtāviṣōdbhavaḥ| sūcīvyadhavadābhāti tatō'sau prathamē'hani| avyaktavarṇaḥ pracalaḥ kiñcitkaṇḍūrujānvitaḥ| dvitīyē tyunnatō'ntēṣu piṭakairivacācitaḥ| vyaktavarṇō natō madhyē kaṇḍūmān granthisannibhiḥ| tr̥tīyē sajvarō rōmaharṣakr̥draktamaṇḍalaḥ| śarāvarūpastōdāḍhyō rōmakūpēṣu sāsravaḥ| mahāṁścaturthē śvayathustāpaśvāsabhramapradaḥ| vikārān kurutē tāṁstān pañcamē viṣakōpajān| ṣaṣṭhē vyāpnōti marmāṇi saptamē hanti jīvitam| viṣamityatitīkṣṇānāmitarē vibhajēdataḥ||15||
दिनार्धं लक्ष्यते नैव दंशो लूताविषोद्भवः| सूचीव्यधवदाभाति ततोऽसौ प्रथमेऽहनि| अव्यक्तवर्णः प्रचलः किञ्चित्कण्डूरुजान्वितः| द्वितीये त्युन्नतोऽन्तेषु पिटकैरिवचाचितः| व्यक्तवर्णो नतो मध्ये कण्डूमान् ग्रन्थिसन्निभिः| तृतीये सज्वरो रोमहर्षकृद्रक्तमण्डलः| शरावरूपस्तोदाढ्यो रोमकूपेषु सास्रवः| महांश्चतुर्थे श्वयथुस्तापश्वासभ्रमप्रदः| विकारान् कुरुते तांस्तान् पञ्चमे विषकोपजान्| षष्ठे व्याप्नोति मर्माणि सप्तमे हन्ति जीवितम्| विषमित्यतितीक्ष्णानामितरे विभजेदतः||१५||
🔊 Audio coming soon
lūtāviṣōdbhavō daṁśaḥ dinārdhaṁ na lakṣyata ēva| lūtānāṁ śvāsādyaṣṭavidhaviṣōdvamanasādhanasamparkādudbhūtō daṁśō vraṇaḥ dinārdhaṁ pañcadaśanāḍīkāmātraṁ na lakṣyatē na dr̥śyatē| ēvaśabdēna na kiñcidapi lakṣyata ityarthaḥ| lūtāviṣasyōpēkṣayā anudivasaṁ vardhamānaprakāramāha| tataḥ prathamē'hanyasau daṁśaḥ sūcīvyadhavat pīḍāmāvahati| subōdham| avyaktavarṇō'spaṣṭavarṇaviśēṣaḥ| pracalaḥ prakarṣēṇa calaḥ spr̥ṣṭē tōyapūrṇadr̥tivaccalatītyarthaḥ| granthisannibha ityēvamantaṁ dvitīyē'hani| dvitīyē'hani daṁśaḥ antēṣu paryantabhāgēṣvatyunnataḥ piṭakairācita iva ca piṭakācitapratītiyuktaśca vyaktavarṇaḥ spaṣṭapītaraktādyanyatamavarṇaḥ madhyē natō nimnaḥ kaṇḍūyuktō granthisadr̥śaśca bhavati| sāsrava ityēvamantaṁ tr̥tīyē'hani| tr̥tīyē'hani daṁśō jvarānvitō rōmaharṣakārī raktavarṇamaṇḍalaḥ śarāvākārō'dhikavyathō rōmakūpēṣu raktasrāvavāṁśca bhavati| bhramaprada ityēvamantaṁ caturthē'hani| daṁśē tāpādikarō mahān śōphō bhavati| tāpaḥ prādēśikadāhaḥ| pañcamādiṣu subōdham| pañcamē'hani daṁśasthitazṁ viṣaṁ viṣakōpajān dāhakaṇḍūparvabhēdahanmōhādikān vakṣyamāṇāṁstāṁstān vikārān kurutē| ṣaṣṭhē'hani daṁśasthitaṁ viṣaṁ tasmāt sarvamarmāṇi vyāpnōti| saptamē'hanyakhilamarmasthitaṁ jīvitaṁ nāśayati| atitīkṣṇānāṁ lūtānāmēvaitadviṣalakṣaṇam| itarē madhyamalpañcātō lakṣaṇādyathātathamēva lāghavēna buddhyā vibhajēt| atitīkṣṇānāṁ pittātmikānāṁ lūtānāṁ viṣamēvaṁ bhavati| itarē madhyaṁ ślaiṣmikamalpaṁ vātikañca atastīkṣṇaviṣādvibhajēd dinabāhulyānusārēṇa vibhajyaivaṁ kalpayēt|| 15||
Adhikarana viShashamane paramAvadhiH (16) · Śloka 16
viṣaṁ śāmyati sarvāsāmēkaviṁśatirātritaḥ||16||
विषं शाम्यति सर्वासामेकविंशतिरात्रितः||१६||
🔊 Audio coming soon
viṣamityādi subōdham| sucikitsitasya viṣamōcanē kālasya paramāvadhiṁ darśayati-viṣamiti| sarvāsāṁ lūtānāṁ viṣamēkaviṁśatidinaiḥ śāmyati|| 16||
Adhikarana doShAnusAraM daMshalakShaNAni (17) · Śloka 17
daṁśaḥ pittātmakō dāhatr̥ṭsphōṭajvaradāhavān| saśōphaḥ kaṭhinaḥ pāṇḍuḥ kaṇḍūmān ślaiṣmikō'lparuk| vātikaḥ paruṣaḥ śyāvaḥ parvabhēdādirukkaraḥ||17||
दंशः पित्तात्मको दाहतृट्स्फोटज्वरदाहवान्| सशोफः कठिनः पाण्डुः कण्डूमान् श्लैष्मिकोऽल्परुक्| वातिकः परुषः श्यावः पर्वभेदादिरुक्करः||१७||
🔊 Audio coming soon
jvaramōhavānityēvamantaṁ pittātmakalūtādaṁśaviṣalakṣaṇam| alparugityēvamantaṁ kaphātmakē| parvabhēdādirukkara ityēvamantaṁ vātātmakē|| 17||
Adhikarana doShodrekanirdhAraNe upAyAntaram (18) · Śloka 18
sarpajñānōditairliṅgairdōṣōdrēkaṁ ca lakṣayēt||18||
सर्पज्ञानोदितैर्लिङ्गैर्दोषोद्रेकं च लक्षयेत्||१८||
🔊 Audio coming soon
na kēvalamētairliṅgairlūtāviṣē viṣōdrēkaṁ lakṣayēdyāvat sarpajñānōktairapi dōṣōdrēkalakṣaṇaiḥ|| 18||
Adhikarana lUtAsu daMshasambhavaprAyikatvam (19) · Śloka 19
tridōṣāḥ prāyaśaḥ sarvā lūtāḥ pittakaphādhikāḥ||19||
त्रिदोषाः प्रायशः सर्वा लूताः पित्तकफाधिकाः||१९||
🔊 Audio coming soon
sarvā api lūtāḥ prāyēṇa tridōṣāḥ pittakaphādhikāśca|| 19||
Adhikarana prANAntikIShu lakShaNam (20) · Śloka 20
prāṇāntikīṣu hr̥nmōhaśvāsahidhmāśirōgrahāḥ| śvētāsitāḥ pītaraktāḥ piṭakāḥ śvayathūdbhavaḥ| vēpathurvamathurdāhastr̥ḍāndhyaṁ vakranāsatā| śyāvōṣṭhavaktradantatvaṁ pr̥ṣṭhagrīvāvabhañjanam| pakvajambūsavarṇañca daṁśātsravati śōṇitam||20||
प्राणान्तिकीषु हृन्मोहश्वासहिध्माशिरोग्रहाः| श्वेतासिताः पीतरक्ताः पिटकाः श्वयथूद्भवः| वेपथुर्वमथुर्दाहस्तृडान्ध्यं वक्रनासता| श्यावोष्ठवक्त्रदन्तत्वं पृष्ठग्रीवावभञ्जनम्| पक्वजम्बूसवर्णञ्च दंशात्स्रवति शोणितम्||२०||
🔊 Audio coming soon
prāṇāntikīṣu māraṇaphalāsu lūtāsu hr̥nmōhādikaṁ pakvajambūsavarṇaśōṇitasrāvāntaṁ lakṣaṇam| prāṇāntikīṣu sannipātavr̥ddhikarakāṇḍyādisaptalūtāsu tābhirdaṣṭasyētyarthaḥ| śvētādyanyatamavarṇāḥ piṭakāḥ| vakranāsatā nāsāyā vakratvam| daṁśāddaṁśavraṇāt|| 20||
Adhikarana lUtAdaMshe chedadAhau (21) · Śloka 21
athāśu lūtādaṣṭasyaśastrēṇādaṁśamuddharēt| dahēt jāmbavōṣṭhādyairna tu pittōtaraṁ dahēt||21||
अथाशु लूतादष्टस्यशस्त्रेणादंशमुद्धरेत्| दहेत् जाम्बवोष्ठाद्यैर्न तु पित्तोतरं दहेत्||२१||
🔊 Audio coming soon
lūtāviṣasya lakṣaṇamuktvā cikitsāmāha-athētyādinā lūtānāṁ cikitsā| daṁśa ēvādaṁśastam| jambavōṣṭhaṁ nāma yantraṁ sūtrōktam| pittōttaraṁ tu daṁśaṁ na dahēt| atha paittikādi lūtāddaṁśaparijñānādanantaraṁ lūtādaṣṭasya ādaṁśaṁ samūlaṁ daṁśasthānaṁ daṁśavraṇāvadhītyarthaḥ| āśu śastrēṇa maṇḍalāgrādinā uddhr̥tya dahēt| jāmbavōṣṭhādyairyantrairdaśaṁ dahēcca|| 21||
Adhikarana chedanadahanAyogyavraNAH (22) · Śloka 22
karkaśaṁ bhinnarōmāṇaṁ marmasandhyādisaṁśritam| prasr̥taṁ sarvatō daṁśaṁ na chindīta dahēta vā||22||
कर्कशं भिन्नरोमाणं मर्मसन्ध्यादिसंश्रितम्| प्रसृतं सर्वतो दंशं न छिन्दीत दहेत वा||२२||
🔊 Audio coming soon
chēdanadahanāyōgyaṁ darśayati-karkaśādikaṁ daṁśaṁ na chindīta nāpi dahēta| karkaśaṁ kaṭhinasparśam| bhinnarōmāṇaṁ cyutarōmāṇam| marmasandhyādyāśritaṁ ādiśabdēna kṣāravidhāvuktāḥ sirāsnāyvādayō gr̥hyantē| sarvataḥ prasr̥taṁ dēhē sarvatō vyāptañca daṁśaṁ na chindyānna dahēta ca||22||
Adhikarana dAhAnantarIyakRutyam (23) · Śloka 23
lēpayēddagdhamagadairmadhusaindhavasaṁyutaiḥ| suśītaiḥ sēcayētryānu kaṣāyaiḥ kṣīrivr̥kṣajaiḥ||23||
लेपयेद्दग्धमगदैर्मधुसैन्धवसंयुतैः| सुशीतैः सेचयेत्र्यानु कषायैः क्षीरिवृक्षजैः||२३||
🔊 Audio coming soon
dāhānantarakaraṇīyamāha-dagdhaṁ ca daṁśaṁ madhusaindhavayuktairagadairlēpayēt| tathānu paścāt kṣīrivr̥kṣajaiḥ suśītaiḥ kaṣāyaiḥ sēcayēcca||23||
Adhikarana raktanirharaNam (24) · Śloka 24
sarvatō'paharēdraktaṁ śr̥ṅgādyaiḥ sirayāpi vā| srutē raktē parīṣēkō ghr̥takṣirādibhirhitaḥ||24||
सर्वतोऽपहरेद्रक्तं शृङ्गाद्यैः सिरयापि वा| स्रुते रक्ते परीषेको घृतक्षिरादिभिर्हितः||२४||
🔊 Audio coming soon
sarvataḥ iti sarvāṅgēbhyaḥ| vyākhyāsamam| śr̥ṅgādyaiḥ śr̥ṅgajalūkālābubhiḥ sirayāpi vā sirāvēdhēna vā śarīrāt sarvatō raktamapaharēt| raktē srutē sati ghr̥tādibhiḥ pariṣēkō hitaḥ|| 24||
Adhikarana prapauNDarIkAdilepaH paittike (25) · Śloka 25
prapauṇḍarīkahrībēraśārivōśīrajīvakāḥ| lōdhracandanajīvantīmañjiṣṭhāsarjavañjulāḥ| mr̥ṇālabisaśaivālakumudōtpalagairikāḥ| nyagrōdhōdumbarāśvatthaniculaplakṣavētasāḥ| samaṅgāpāṭalīgundrākākōlīśataparvikāḥ| śirīṣadhātakīmūrvāvidārīpadmakiṁśukaḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ kōśavatī vāyasī sōmarājayaḥ| madhukāṁśumatī mūrvā yathālābhaṁ samāhr̥tāḥ| śastaḥ paryuṣitō lēpaḥ saghr̥taḥ paittikē vraṇē||25||
प्रपौण्डरीकह्रीबेरशारिवोशीरजीवकाः| लोध्रचन्दनजीवन्तीमञ्जिष्ठासर्जवञ्जुलाः| मृणालबिसशैवालकुमुदोत्पलगैरिकाः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थनिचुलप्लक्षवेतसाः| समङ्गापाटलीगुन्द्राकाकोलीशतपर्विकाः| शिरीषधातकीमूर्वाविदारीपद्मकिंशुकः| शृङ्गाटकं कोशवती वायसी सोमराजयः| मधुकांशुमती मूर्वा यथालाभं समाहृताः| शस्तः पर्युषितो लेपः सघृतः पैत्तिके व्रणे||२५||
🔊 Audio coming soon
prapauṇḍarīkādikaṁ ślōkacatuṣṭayōktaṁ yathālābhaṁ sarvam saṁgr̥hya saghr̥taḥ sannahōrātraṁ paryuṣitō lēpaḥ| paittikē lūtāvraṇē praśastaḥ| kōśavatī kōśātakī| vāyasī kākōdumbarikā|| 25||
Adhikarana shyAmAdilepaH shlaiShmike (26) · Śloka 26
śyāmādvayaniśāmustānakharāsnāmahāsahāḥ| vāsāpattaṅgasuvahānākulīgirikarṇikāḥ| sarpagandhāyavaphalānirguṇḍyaśmantakasthirāḥ| śukākhyā mahiṣākrāntā kuṣṭhēndrayavakuṅkumam| karavīrāgarunataṁ sugandhā sinduvārakam| āsphōtagundrā ca hitā pralēpaḥ ślaiṣmikē viṣē||26||
श्यामाद्वयनिशामुस्तानखरास्नामहासहाः| वासापत्तङ्गसुवहानाकुलीगिरिकर्णिकाः| सर्पगन्धायवफलानिर्गुण्ड्यश्मन्तकस्थिराः| शुकाख्या महिषाक्रान्ता कुष्ठेन्द्रयवकुङ्कुमम्| करवीरागरुनतं सुगन्धा सिन्दुवारकम्| आस्फोतगुन्द्रा च हिता प्रलेपः श्लैष्मिके विषे||२६||
🔊 Audio coming soon
śyāmādvayādibhistribhiḥ ślōkaiḥ ślaiṣmikē lūtāviṣē lēpaḥ| śyāmādvayaṁ pippalī priyaṅguśca| suvahōttamakāriṇī| nirguṇḍī prasiddhā| aśmantakō mālukaparṇaḥ| śukākhyā śukanāsā| mahiṣākrāntā āsphōtō'rkaḥ| gundrā tr̥ṇajātiḥ|| 26||
Adhikarana bimbyAdilepaH vAtike (27) · Śloka 27
bimbīvidulabandhūkakōvidārapalāśakāḥ| suvahāriṣṭakabrāhmīguḍūcīviśvasairyakāḥ| siddhārthakā dēvadāruviḍaṅgānīndravāruṇī| śatāvarīlāṅgalikīrājavr̥kṣapunarnavāḥ| jīvantīvāyasībhārṅgīkatakēndrayavārjunāḥ| misivyāghrapadīsiṁhapucchīmaṇḍalaparṇikāḥ| śvadaṁṣṭrākōlabr̥hatī rēvatī puṣpasēvikā prapunnāṭaḥ kuravakaḥ pralēpō vātikē viṣē||27||
बिम्बीविदुलबन्धूककोविदारपलाशकाः| सुवहारिष्टकब्राह्मीगुडूचीविश्वसैर्यकाः| सिद्धार्थका देवदारुविडङ्गानीन्द्रवारुणी| शतावरीलाङ्गलिकीराजवृक्षपुनर्नवाः| जीवन्तीवायसीभार्ङ्गीकतकेन्द्रयवार्जुनाः| मिसिव्याघ्रपदीसिंहपुच्छीमण्डलपर्णिकाः| श्वदंष्ट्राकोलबृहती रेवती पुष्पसेविका प्रपुन्नाटः कुरवकः प्रलेपो वातिके विषे||२७||
🔊 Audio coming soon
bimbyādibhiścaturbhiḥ ślōkairvātikē lūtāviṣē lēpaḥ| suvahōttamakāriṇī| ariṣṭakaḥ kr̥ṣṇaphalaḥ| sairyakaḥ sahacaraḥ| indravāruṇī gavākṣī| rājavr̥kṣaḥ āragvadhaḥ| vāyasī kākōdumbarikā| katakaḥ phalaviśēṣaḥ| misiḥ śatapuṣpā| vyāghrapadī śārdūlapadikā| siṁhapucchī guhā| maṇḍalaparṇikā śiṁśapā| śvadaṁṣṭrā gōkṣurakaḥ| kōlō badaraḥ| śvētapuṣpikā rēvatī| śvētapuṣpī gavākṣī|| 27||
Adhikarana bodhyAdilepaH sarvatra viShe (28) · Śloka 28
sarvatraiva ca śasyantē bōdhiślēṣmātakākṣakāḥ||28||
सर्वत्रैव च शस्यन्ते बोधिश्लेष्मातकाक्षकाः||२८||
🔊 Audio coming soon
bōdhyādikaṁ sarvatrasarvasmin lūtāviṣē lēpē śasyatē| bōdhiḥ pippalaḥ| ślēṣmātakaḥ śēluḥ| akṣakō vibhītakaḥ|| 28||
Adhikarana mahati viShe vamanarekau (29) · Śloka 29
udīrṇadōṣān balinō viṣē mahati vāmayēt| kākāṇḍakīkōśavatī lōdhrēndrayavasaindhavaiḥ| paṭōlapatramaricakaraghāṭapriyaṅgubhiḥ| kr̥ṣṇāśukanasānīpanimbasaptāhvayaṣṭibhiḥ| virēcayēcca triphalātrivr̥ttrikaṭusaindhavaiḥ| sadantīpūgamr̥dvīkāviḍaṅgairathavā pacēt| ēbhiḥ palārdhikaiḥ prasthaṁ samabrāhmīrasaṁ ghr̥tāt| pañcamūlaśr̥taṁ kṣīraṁ tōyaṁ vā śōdhanauṣadhaiḥ| yathāsvaṁ kalkitairyuktaṁ pr̥thagdadyādvirēcanam||29||
उदीर्णदोषान् बलिनो विषे महति वामयेत्| काकाण्डकीकोशवती लोध्रेन्द्रयवसैन्धवैः| पटोलपत्रमरिचकरघाटप्रियङ्गुभिः| कृष्णाशुकनसानीपनिम्बसप्ताह्वयष्टिभिः| विरेचयेच्च त्रिफलात्रिवृत्त्रिकटुसैन्धवैः| सदन्तीपूगमृद्वीकाविडङ्गैरथवा पचेत्| एभिः पलार्धिकैः प्रस्थं समब्राह्मीरसं घृतात्| पञ्चमूलशृतं क्षीरं तोयं वा शोधनौषधैः| यथास्वं कल्कितैर्युक्तं पृथग्दद्याद्विरेचनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
mahati viṣē udīrṇadōṣādiyuktān kākāṇḍakyādibhirvāmayēt kākāṇḍakī kākamācī| kōśavatī kōśātakī| karaghāṭō madanaḥ| triphalādibhirudīrṇadōṣādikamēva virēcayēt| athavaibhistriphalādibhiḥ palārddhikairarddhapalapramāṇairghr̥tāt prasthaṁ samabrāhmīrasaṁ pacēt| śēṣaṁ subōdham| śōdhanauṣadhāni sūtrōktāni virēcanadravyāṇi| tēṣāṁ pr̥thak kalkairyathāsvam dōṣādyapēkṣayā yuktaṁ pañcamūlaśr̥taṁ kṣīraṁ tōyaṁ vā śōdhanārthaṁ dadyāt|| 29||
Adhikarana shuddhasya saMsarjanakramaH (30) · Śloka 30
pippalīpippalīmūlaśuṇṭhīndrayavasaindhavaiḥ| pāṭhājamōdāyaṣṭyāhvamustāsarṣapadārubhiḥ| laghunā pañcamūlēna saralēna ca sādhitā| pēyā saṁsarjanē yōjyā saghr̥tā viṣanāśinī||30||
पिप्पलीपिप्पलीमूलशुण्ठीन्द्रयवसैन्धवैः| पाठाजमोदायष्ट्याह्वमुस्तासर्षपदारुभिः| लघुना पञ्चमूलेन सरलेन च साधिता| पेया संसर्जने योज्या सघृता विषनाशिनी||३०||
🔊 Audio coming soon
śuddhasya ca saṁsarjanē pēyādikramē pippalyādibhiḥ siddhāḥ pēyā ghr̥tasahitā viṣanāśinī yōjyā|| 30||
Adhikarana viShe bastividhAnam (31) · Śloka 31
ādhmānahidhmāśvāsēṣu pr̥ṣṭhagrīvāvabhañjanē| saṅkōcastamakampēṣu śūlēṣvardhāvabhēdakē| vātarōgēṣu cānyēṣu parvabhēdārditādiṣu| ēraṇḍabilvasaralaciribilvārkapāṭalīḥ| śigrupāṭhā kuśavr̥ṣaṁ vidulaṁ ca jalē pacēt| kanīyaḥ pañcamūlañca tasminmaṇḍaṁ pacēdghr̥tāt| dviguṇē tulyagōkṣīrē piṣṭairyaṣṭīniśānataiḥ| surāhvavēllasaralaśatāhvālōdhragairikaiḥ| payasyākluṣṭhagāṅgēyīkr̥ṣṇāmadanasaindhavaiḥ| bastau pratyāgatē'śnīyātpañcamūlānvitaiḥ rasaiḥ||31||
आध्मानहिध्माश्वासेषु पृष्ठग्रीवावभञ्जने| सङ्कोचस्तमकम्पेषु शूलेष्वर्धावभेदके| वातरोगेषु चान्येषु पर्वभेदार्दितादिषु| एरण्डबिल्वसरलचिरिबिल्वार्कपाटलीः| शिग्रुपाठा कुशवृषं विदुलं च जले पचेत्| कनीयः पञ्चमूलञ्च तस्मिन्मण्डं पचेद्घृतात्| द्विगुणे तुल्यगोक्षीरे पिष्टैर्यष्टीनिशानतैः| सुराह्ववेल्लसरलशताह्वालोध्रगैरिकैः| पयस्याक्लुष्ठगाङ्गेयीकृष्णामदनसैन्धवैः| बस्तौ प्रत्यागतेऽश्नीयात्पञ्चमूलान्वितैः रसैः||३१||
🔊 Audio coming soon
ādhmānādiṣvanyēṣu parvabhēdādiṣu vātarōgēṣu ca ēraṇḍādikvāthē ghr̥tānmaṇḍaṁ pacēt| ghr̥tamaṇḍād dviguṇa ēraṇḍādikvāthastāvanmātramēva gōkṣīram| yaṣṭyāhvādikaṁ garbham| gāṅgēyī mustā| madanaḥ karaghāṭaḥ| idaṁ ghr̥taṁ bastau yōjyam| tasmin gudāt pratyāgatē pañcamūlānvitairmāṁsarasairaśnīyāt|| 31||
Adhikarana tIkShNaM nAvanam (32) · Śloka 32
nāvanaṁ gauravē śōphē lālāsrāvē hanugrahē| girikarṇī phalarasō bandhūkaṁ kiṇihī sitā| ṣaḍgranthālaśunavyōṣabruhatīvēllasaindhavam| apāmārgaphalaṁ bhārṅgī nākulī sarpagandhikā| śyāmā yavaphalā bījaṁ phaṇirjakaśirīṣayōḥ| vārtākarasapiṣṭāni nasyaṁ viṣaharaṁ param||32||
नावनं गौरवे शोफे लालास्रावे हनुग्रहे| गिरिकर्णी फलरसो बन्धूकं किणिही सिता| षड्ग्रन्थालशुनव्योषब्रुहतीवेल्लसैन्धवम्| अपामार्गफलं भार्ङ्गी नाकुली सर्पगन्धिका| श्यामा यवफला बीजं फणिर्जकशिरीषयोः| वार्ताकरसपिष्टानि नस्यं विषहरं परम्||३२||
🔊 Audio coming soon
gauravādikē girikarṇyādikaṁ sarpagandhikāntaṁ nāvanam| sarpagandhikā nākulī sarpasugandhā iti jējjaṭaḥ| śyāmādikaṁ vārtakarasapiṣṭaṁ nasyaṁ paraṁ viṣaharam| yavaphalā dugdhikā|| 32||
Adhikarana snehanasyam (33) · Śloka 33
viriktaśirasaścāsya sarpirmaṇḍō'nu nāvanam||33||
विरिक्तशिरसश्चास्य सर्पिर्मण्डोऽनु नावनम्||३३||
🔊 Audio coming soon
anēna ca tīkṣṇanasyēna viriktē śirasi sarpirmaṇḍō'nu paścānnāvanaṁ hitam|| 33||
Adhikarana vacAdi a~jjanam (34) · Śloka 34
nētrōparōdhaśvayathukaṇḍunidrāsamāgamē| vacāmanōhvātrikaṭutriphalālōdhragairikāḥ| śaṅkhō nīlōtpalaṁ tāmraṁ muktā hēma pravālakam| jīvantī laśunaṁ kuṣṭhaṁ katakaṁ mārkavaṁ natam| prapauṇḍarīkaṁ madhukaṁ karañjaphalasaindhavam| niśē phaṇirjakaṁ tutthaṁ srōtō'ñjanarasāñjanē| mēṣaśr̥ṅgyāśca kusumaṁ piṣṭaṁ gōvāriṇāñjanam||34||
नेत्रोपरोधश्वयथुकण्डुनिद्रासमागमे| वचामनोह्वात्रिकटुत्रिफलालोध्रगैरिकाः| शङ्खो नीलोत्पलं ताम्रं मुक्ता हेम प्रवालकम्| जीवन्ती लशुनं कुष्ठं कतकं मार्कवं नतम्| प्रपौण्डरीकं मधुकं करञ्जफलसैन्धवम्| निशे फणिर्जकं तुत्थं स्रोतोऽञ्जनरसाञ्जने| मेषशृङ्ग्याश्च कुसुमं पिष्टं गोवारिणाञ्जनम्||३४||
🔊 Audio coming soon
nētrōparōdhādikē vacādibhistribhiḥ ślōkairgōmūtrapiṣṭaiḥ añjanam||34||
Adhikarana surasAdi a~jjanam (35) · Śloka 35
surasaprasavavyōṣabilvamūlasurāhvayam| haridrāchāgalīmūtram lūtākīṭaghnamañjanam||35||
सुरसप्रसवव्योषबिल्वमूलसुराह्वयम्| हरिद्राछागलीमूत्रम् लूताकीटघ्नमञ्जनम्||३५||
🔊 Audio coming soon
surasaprasavādikaṁ chāgalīmūtrapiṣṭaṁ lūtākīṭaviṣaghnamañjanam| surasaprasavam surasamañjarī| surāhvayaṁ dēvadāru|| 35||
Adhikarana shirIShAdyagadaH (36) · Śloka 36
śirīṣapadmakōśīrapāṭalīsinduvārakam| kṣīriśuṅganatōdīcyaśārivākuṣṭhacandanam| śēlusvarasapiṣṭō'yamagadō nāvanē'ñjanē| pānē pralēpē sēkē ca lūtāsu paramaṁ hitaḥ||36||
शिरीषपद्मकोशीरपाटलीसिन्दुवारकम्| क्षीरिशुङ्गनतोदीच्यशारिवाकुष्ठचन्दनम्| शेलुस्वरसपिष्टोऽयमगदो नावनेऽञ्जने| पाने प्रलेपे सेके च लूतासु परमं हितः||३६||
🔊 Audio coming soon
śirīṣādikaḥ ślēṣmātakasvarasapiṣṭō'yamagadō nāvanādikē yuktō lūtāsu paramaṁ hitaḥ| sinduvārakō nirguṇḍī| śēluḥ ślēṣmātakaḥ|| 36||
Adhikarana payasyAdiragadaH (37) · Śloka 37
payasyā madhumr̥dvīkāśvadamṣṭrākṣīramōraṭāḥ| gōjīvidārīyaṣṭyāhvamadhukāni ca tadguṇaḥ||37||
पयस्या मधुमृद्वीकाश्वदम्ष्ट्राक्षीरमोरटाः| गोजीविदारीयष्ट्याह्वमधुकानि च तद्गुणः||३७||
🔊 Audio coming soon
payasyādiragadastadguṇaḥ pūrvaguṇaḥ| kṣīramōraṭā madhusravā| gōjī gōjihvā|| 37||
Adhikarana shirIShakusumAdyagadaH (38) · Śloka 38
tathā śirīṣakusumaṁ candralēkhōdbhavaṁ phalam| surālā kaṭabhī jātiḥ śvētā ca girikarṇikā||38||
तथा शिरीषकुसुमं चन्द्रलेखोद्भवं फलम्| सुराला कटभी जातिः श्वेता च गिरिकर्णिका||३८||
🔊 Audio coming soon
śirīṣakusumādikaṁ śvētagirikarṇikāntaṁ tathēti guṇaiḥ pūrvavat| surālā ativiṣā|| 38||
Adhikarana tagarAdi agadaH (39) · Śloka 39
tadvacca yuñjyāttagarakuṣṭhanāgabalābalāḥ||39||
तद्वच्च युञ्ज्यात्तगरकुष्ठनागबलाबलाः||३९||
🔊 Audio coming soon
tadvadēva tagarādikaṁ balāntam|| 39||
Adhikarana haridrAyugalAdiragadaH (40) · Śloka 40
haridrāyugalaṁ nāgadantī lōdhraṁ ca śāvaram| śirīṣapuṣpaṁ tagaraṁ sahadēvā śatāvarī| punarnavā nāgabalā sarpagandhā kuṭannaṭam| gavādanī dantaśaṭhasōmavalkēndurājayaḥ| viṣēṣu sarvēṣvagadaḥ sakṣaudraḥ sarvakarmakr̥t||40||
हरिद्रायुगलं नागदन्ती लोध्रं च शावरम्| शिरीषपुष्पं तगरं सहदेवा शतावरी| पुनर्नवा नागबला सर्पगन्धा कुटन्नटम्| गवादनी दन्तशठसोमवल्केन्दुराजयः| विषेषु सर्वेष्वगदः सक्षौद्रः सर्वकर्मकृत्||४०||
🔊 Audio coming soon
haridrāyugalādiragadaḥ sakṣaudraḥ sarvaviṣēṣu sarvābhīṣṭakarmakr̥t| kuṭannaṭaṁ paripēlavam| sōmavalkaḥ sōmavr̥kṣavalkaḥ| sōmavr̥kṣaḥkaṭphalaḥ|| 40||
Adhikarana sarpAkShyAdirvaro agadaH (41) · Śloka 41
sarpākṣī candanaṁ vakraṁ mr̥gākṣī gandhanākulī| ēlā mahāsugandhā ca bastamūtrēṇa kalkitaḥ| lēpē pānē ca lūtāsu nānēna sadr̥śō'gadaḥ||41||
सर्पाक्षी चन्दनं वक्रं मृगाक्षी गन्धनाकुली| एला महासुगन्धा च बस्तमूत्रेण कल्कितः| लेपे पाने च लूतासु नानेन सदृशोऽगदः||४१||
🔊 Audio coming soon
sarpākṣyādirbastamūtrakalkitō lūtāsu lēpē pānē ca yōjyaḥ| anēna samōlūtāviṣasyāgadō na bhavati| sarpākṣī raktapuṣpā purvadēśē prasiddhā| vakraṁ tagaram| gandhanākulī sugandhamūlā rāsnā| iti prabandhasaṁgrahē|| 41||
Adhikarana kaTabhImUlAdighRutam (42) · Śloka 42
kaṭabhīmūlatagarasamaṅgādēvadārubhiḥ| br̥hatīdvayagāṅgēyīrōcanācandanairghr̥tam| siddhaṁ caturguṇakṣīraṁ pānābhyañjanayōrhitam| lūtākaṇabhakīṭanāṁ viṣē paramadāruṇē||42||
कटभीमूलतगरसमङ्गादेवदारुभिः| बृहतीद्वयगाङ्गेयीरोचनाचन्दनैर्घृतम्| सिद्धं चतुर्गुणक्षीरं पानाभ्यञ्जनयोर्हितम्| लूताकणभकीटनां विषे परमदारुणे||४२||
🔊 Audio coming soon
kaṭabhīmūlādibhiścaturguṇakṣīraṁ siddhaṁ ghr̥taṁ pānābhyañjanayōḥ paramadāruṇē lūtādiviṣē hitam| samaṅgā mañjiṣṭhā| gāṅgēyī mustā||42||
Adhikarana karNikApAtanam (43) · Śloka 43
nivr̥ttē dāhaśōphādau karṇikāṁ pātayēd vraṇāt| kusumbhapuṣpaṁ gōdantaḥ svarṇakṣīrī kapōtaviṭ| trivr̥tā saindhavaṁ dantī karṇikāpātanaṁ tathā| haridrā gugguluḥ kiṇvaṁ vaṁśalēkhaḥ kapōtaviṭ| tadvacca saindhavaṁ kuṣṭhaṁ dantīkaṭukadaugdhikam| rājakōśātakīmūlaṁ kiṇvō vā mathitōdbhavaḥ||43||
निवृत्ते दाहशोफादौ कर्णिकां पातयेद् व्रणात्| कुसुम्भपुष्पं गोदन्तः स्वर्णक्षीरी कपोतविट्| त्रिवृता सैन्धवं दन्ती कर्णिकापातनं तथा| हरिद्रा गुग्गुलुः किण्वं वंशलेखः कपोतविट्| तद्वच्च सैन्धवं कुष्ठं दन्तीकटुकदौग्धिकम्| राजकोशातकीमूलं किण्वो वा मथितोद्भवः||४३||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ dāhaśōphādau nivr̥ttē sati vraṇāt pūrvōktāṁ karṇikāṁ pātayēt| ādigrahaṇēna rugrāgādiparigrahaḥ| nivr̥ttē upaśāntē| vraṇād vraṇamukhāt karṇikāṁ daṁśasthānē karṇikāvadutpannaṁ māṁsāṅkuraṁ pātayēdapanayēt| kusumbhapuṣpādi dantīparyantaṁ karṇikāyāḥ pātanam| haridrākapōtaviḍantaṁ tathēti karṇikāpātanam| vaṁśalēkhaḥ vaṁśatanuvalkaḥ| saindhavādi rājakōśātakīmūlāntaṁ ca tadvat pūrvavat| (kaṭukadaugdhikaṁ pēccuraḥ rājakōśātakī valiyapuṭṭalapīram) athavā mathitōdbhavaḥ kiṇvastakramalaḥ|| 43||
Adhikarana karNikApAtasamaye bRuMhaNam (44) · Śloka 44
karṇikāpātasamayē br̥ṁhayēta viṣāpahaiḥ||44||
कर्णिकापातसमये बृंहयेत विषापहैः||४४||
🔊 Audio coming soon
yadā tu karṇikā pātyētē tadā yē viṣāpahā bhavanti tairyathāyathaṁ ca br̥ṁhayēt| anantarōktairōṣadhaiḥ karṇikāpātanakālē viṣaharadravyairlūtādaṣṭaṁ naraṁ pōṣayēt|| 44||
Adhikarana karNikAbAhulyavisheShaH (45) · Śloka 45
r̥tukālē ca lūtānāṁ yāvantaḥ śukravindavaḥ| dēhē patanti tāvatyō jāyantē karṇikāḥ samam||45||
ऋतुकाले च लूतानां यावन्तः शुक्रविन्दवः| देहे पतन्ति तावत्यो जायन्ते कर्णिकाः समम्||४५||
🔊 Audio coming soon
lūtānāṁ ca yadā garbhagrahaṇayōga r̥tukālō bhavati tadā yāvantaḥ śuklabindavaḥ puṁsō dēhē'ṅgēṣu patanti tāvatya ēva karṇikāḥ samamēkakālaṁ jāyantē|| 45||
Adhikarana vraNashodhanaM sarpiH (46) · Śloka 46
gōdantadantī trivr̥tā haridrē saindhavaṁ tilāḥ| madhukaṁ nimbapatrāṇi ghr̥taṁ ca vraṇaśōdhanam| kāntāviḍaṅgakhadiranimbakāmpilyakāmbudaiḥ| sarjailādhātakīlōhaiḥ siddhaṁ sarpirvraṇāpaham||46||
गोदन्तदन्ती त्रिवृता हरिद्रे सैन्धवं तिलाः| मधुकं निम्बपत्राणि घृतं च व्रणशोधनम्| कान्ताविडङ्गखदिरनिम्बकाम्पिल्यकाम्बुदैः| सर्जैलाधातकीलोहैः सिद्धं सर्पिर्व्रणापहम्||४६||
🔊 Audio coming soon
gōdantādikaṁ vraṇānāṁ śōdhanam| kāntādibhiḥ siddhaṁ sarpirvraṇāpaham|| 46||
Adhikarana shirIShAdikalkAdirvraNaghnaH (47) · Śloka 47
śirīṣakaṭabhīśēlukṣīrivr̥kṣārjunatvacaḥ| kalkacūrṇaparīṣēkaiḥ kīṭalūtāvraṇāpahāḥ||47||
शिरीषकटभीशेलुक्षीरिवृक्षार्जुनत्वचः| कल्कचूर्णपरीषेकैः कीटलूताव्रणापहाः||४७||
🔊 Audio coming soon
śirīṣādikaṁ kalkādibhiḥ prayuktam kīṭānāṁ lūtānāñca vraṇāpaham|| 47||
Adhikarana shatAhvAdirvraNaropaNam (48) · Śloka 48
śatāhvālōdhrakāsīsadārvījambvasthirōcanāḥ| harītakī pūgaphalaṁ cūrṇō'yaṁ vraṇarōpaṇam||48||
शताह्वालोध्रकासीसदार्वीजम्ब्वस्थिरोचनाः| हरीतकी पूगफलं चूर्णोऽयं व्रणरोपणम्||४८||
🔊 Audio coming soon
śatāhvādīnāṁ cūrṇō vraṇarōpaṇaḥ|| 48||
Adhikarana lAkShAdikaM tvagvishodhanam (49) · Śloka 49
lākṣā rajanyau mañjiṣṭhā haritālaṁ manaśśilā| sarpirmadhu ca lēpō'yaṁ tvagviśuddhikaraḥ param||49||
लाक्षा रजन्यौ मञ्जिष्ठा हरितालं मनश्शिला| सर्पिर्मधु च लेपोऽयं त्वग्विशुद्धिकरः परम्||४९||
🔊 Audio coming soon
rūḍhē ca lākṣādibhirlēpaḥ paraṁ tvacō viśuddhatvaṁ karōti|| 49||
Adhikarana romasa~jjananam (50) · Śloka 50
rōmasañjananaṁ kuryādyaduktaṁ vraṇasādhanē||50||
रोमसञ्जननं कुर्याद्यदुक्तं व्रणसाधने||५०||
🔊 Audio coming soon
vraṇasādhanē vraṇapratiṣēdhē yat kiñcidrōmasañjananamuktaṁ tadatrāpi kuryāt|| 50||
Adhikarana snehakArye sarpireva yojyam (51-44) · Śloka 44
snēhakāryamaśēṣaṁ ca sarpiṣaiva samācarēt| viṣasya vr̥ddhayē tailamagnēriva tr̥ṇōpalam||51|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē lūtāprati ṣēdhō nāma catuścatvāriṁśō'dhyāyaḥ||44||
स्नेहकार्यमशेषं च सर्पिषैव समाचरेत्| विषस्य वृद्धये तैलमग्नेरिव तृणोपलम्||५१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे लूताप्रति षेधो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः||४४||
🔊 Audio coming soon
yat kiñcidabhyañjananāvanādisnēhakāryaṁ tatsarpiṣaiva samācarēt nānyēna tailādinā snēhēna| tailaṁ yatnataḥ pariharēt| tailaṁ yatnataḥ pariharēt| yatastailaṁ tathā vr̥ddhayē bhavati yathā tr̥ṇōpalamagnēriti| tailaṁ tīkṣṇādiguṇasāmyādviṣasya vr̥ddhayē bhavati tr̥ṇōpalaṁ śuṣkatr̥ṇamagnērvr̥ddhayē yathā|| 51|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē catuścatvāriṁśō'dhyāyaḥ