Adhikarana atha mukharogapratiShedho nAma ShaDviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athāta mukharōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथात मुखरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
uktakramēṇaiva mukharōgāṇāṁ cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana khaNDauShThacikitsA (2) · Śloka 2
snigdhasvinnasya khaṇḍauṣṭhasyauṣṭhāntau vilikhya suśliṣṭau kṣaumasūtrēṇa sīvyēt| śatadhautaghr̥tābhyaktāṁ cāsmai kavalikāṁ vraṇasyōpari dadyāt| praklinnaṁ ca vraṇaṁ vraṇacikitsayā sādhayēt||2||
स्निग्धस्विन्नस्य खण्डौष्ठस्यौष्ठान्तौ विलिख्य सुश्लिष्टौ क्षौमसूत्रेण सीव्येत्| शतधौतघृताभ्यक्तां चास्मै कवलिकां व्रणस्योपरि दद्यात्| प्रक्लिन्नं च व्रणं व्रणचिकित्सया साधयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
tailanasyāntaṁ khaṇḍauṣṭhasādhanam| snigdhasvinnasya puṁsaḥ khaṇḍauṣṭhasyōṣṭhāntau sadvaidyō vilikhya suśliṣṭau kr̥tvā sūtrēṇa sīvyēt| subōdham||2||
Adhikarana khaNDauShThacikitsA (3) · Śloka 3
jyōtiṣmatīlōdhramadhukapaṭōlōtpalakākamācīśrāvaṇīsārivābhistailaṁ vipakvamabhyañjanācchōdhanarōpaṇam| tathā vātaharamadhurauṣadhasiddhaṁ tailaṁ nasyam||3||
ज्योतिष्मतीलोध्रमधुकपटोलोत्पलकाकमाचीश्रावणीसारिवाभिस्तैलं विपक्वमभ्यञ्जनाच्छोधनरोपणम्| तथा वातहरमधुरौषधसिद्धं तैलं नस्यम्||३||
🔊 Audio coming soon
jyōtiṣmatyādibhirvipakvaṁ tailamabhyaṅgāt khaṇḍauṣṭhavraṇasya śōdhanaṁ rōpaṇaṁ ca| jyōtiṣmatī kaṅguṇikā| vātaharairbhadradārvādibhirmadhuravargēṇa ca sūtrōktēna siddhaṁ tailaṁ nasyaṁ tathā śōdhanaṁ rōpaṇaṁ ca||3||
Adhikarana vAtauShThakopacikitsA (4) · Śloka 4
vātaja ōṣṭhakōpē dēvadāruguggulusarjarasamadhūcchiṣṭasiddhēna mahāsnēhēnābhyaṅgaḥ| tēnaiva samadhukacūrṇēna pratisāraṇam| tasabhyaktēna picunā pracchadanam| ēraṇḍapallavaiḥ kṣīrakvathitairnāḍīsvēdaḥ| khaṇḍauṣṭhōktaṁ nāvanaṁ śirō'bhyaṅgaśca||4||
वातज ओष्ठकोपे देवदारुगुग्गुलुसर्जरसमधूच्छिष्टसिद्धेन महास्नेहेनाभ्यङ्गः| तेनैव समधुकचूर्णेन प्रतिसारणम्| तसभ्यक्तेन पिचुना प्रच्छदनम्| एरण्डपल्लवैः क्षीरक्वथितैर्नाडीस्वेदः| खण्डौष्ठोक्तं नावनं शिरोऽभ्यङ्गश्च||४||
🔊 Audio coming soon
śirō'bhyaṅgaścētyēvamantaṁ vātauṣṭhakōpē| mahāsnēhaḥ catuṣṭayam| tēnaivēti dēvadārvādisiddhamahāsnēhēna madhuyaṣṭīcūrṇayuktēna pratisāraṇam| rasakriyā kalkaścūrṇaścēti trividhaṁ pratisāraṇaṁ pūrvamuktam| picuḥ kārpāsaculukam||4||
Adhikarana pittauShThakopacikitsA chatauShThe ca (5) · Śloka 5
pittōtthē'bhighātajē ca jalaukōbhirvisrāvaṇam| pattaṅgayaṣṭīcchinnaruhāvipakvaṁ sarpirabhyaṅgaḥ| madhumadhūkalōdhrasarjarasaiḥ pratisāraṇam| pittavidradhivacca cikitsā||5||
पित्तोत्थेऽभिघातजे च जलौकोभिर्विस्रावणम्| पत्तङ्गयष्टीच्छिन्नरुहाविपक्वं सर्पिरभ्यङ्गः| मधुमधूकलोध्रसर्जरसैः प्रतिसारणम्| पित्तविद्रधिवच्च चिकित्सा||५||
🔊 Audio coming soon
pittaja ōṣṭhakōpē tathā'bhighātajē kṣatajē ca pittavidradhicikitsāntam| subōdham||5||
Adhikarana raktauShThakopacikitsA (6) · Śloka 6
raktajē'pyacirōtthitē paittikavat pratikuryāt|6|
रक्तजेऽप्यचिरोत्थिते पैत्तिकवत् प्रतिकुर्यात्|६|
🔊 Audio coming soon
raktajē paittikavat raktauṣṭhakōpasyāsādhyatvōktēracirōtthita iti viśēṣaṇam||6||
Adhikarana kaphauShThakopacikitsA (6) · Śloka 6
kaphajē jalaukōbhiḥ śākādipatrairvā raktaṁ visrāvya vyōṣapāṭhāyavakṣārasvarjikākṣāraiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayēt| kuṣṭhatagaradantīśyāmābiḍaharitālaviḍaṅgairvā| svēdanasya dhūmakavalāṁśca kaphaghnānavacārayēt||6||
कफजे जलौकोभिः शाकादिपत्रैर्वा रक्तं विस्राव्य व्योषपाठायवक्षारस्वर्जिकाक्षारैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| कुष्ठतगरदन्तीश्यामाबिडहरितालविडङ्गैर्वा| स्वेदनस्य धूमकवलांश्च कफघ्नानवचारयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
kaphaghnasvēdādyupacāraṇāntaṁ kaphauṣṭhakōpē| tatra prathamaṁ jalaukōbhiḥ śākākhyatarūpatrēṇa vā raktavisrāvaṇam| tatō vyōṣādibhiḥ sakṣaudraiḥ pratisāraṇamiti sambandhaḥ||6||
Adhikarana medoShThakopacikitsA (7) · Śloka 7
mēdōjē dantacchadaṁ svēdayitvā vr̥ddhipatrēṇa vipāṭya śuddhamēdasamagnimupacarēt| kaphajōktaiśca pratisāraṇam| jalārbudōktaṁ rōpaṇam||7||
मेदोजे दन्तच्छदं स्वेदयित्वा वृद्धिपत्रेण विपाट्य शुद्धमेदसमग्निमुपचरेत्| कफजोक्तैश्च प्रतिसारणम्| जलार्बुदोक्तं रोपणम्||७||
🔊 Audio coming soon
rōpaṇāntaṁ mēdōṣṭhkōpē| dantaśchada ōṣṭhaḥ| śuddhamēdasaṁ samagnināmupacarēt| kaphajōktairvyōṣādibhiḥ pratisāraṇam| jalārbudōktaṁ haridrādivipakvaṁ tailaṁ vraṇarōpaṇam||7||
Adhikarana jalArbudacikitsA (8) · Śloka 8
jalārbudaṁ bhitvā viśōdhya trikaṭukaṭukātējōvatīyavakṣārasvarjikāsaindhavakāsīsacūrṇaiḥ sakṣaudraiḥ pratisārayēt| avagāḍhamativr̥ddhaṁ vā kṣārēṇāgninā vā dahēddharidrālōdhramadhukamālatīharēṇutagarairvipakvaṁ tailaṁ rōpaṇam||8||
जलार्बुदं भित्वा विशोध्य त्रिकटुकटुकातेजोवतीयवक्षारस्वर्जिकासैन्धवकासीसचूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| अवगाढमतिवृद्धं वा क्षारेणाग्निना वा दहेद्धरिद्रालोध्रमधुकमालतीहरेणुतगरैर्विपक्वं तैलं रोपणम्||८||
🔊 Audio coming soon
jalārbudaṁ bhitvā r̥jvavagāḍhañca śastraṁ nyasya viśōdhya antarmalāpanayanaprakṣālanādinā sakṣaudraistrikaṭukādibhiḥ pratisāraṇaṁ kuryāt| avagāḍhaṁ kṣārēṇātivr̥ddhamagninā vā dahēt| subōdham| sannipātamāṁsauṣṭhakōpauṣṭhārbudānyasādhyānyuktāni| ityōṣṭhrōgāḥ||8||
Adhikarana gaNDAlajIcikitsA (9) · Śloka 9
gaṇḍālajīmapakvāṁ śōphavadvidagdhāmupanāhya pakvāṁ vidārya vraṇavat sādhayēt||9||
गण्डालजीमपक्वां शोफवद्विदग्धामुपनाह्य पक्वां विदार्य व्रणवत् साधयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
vraṇavat sādhayēdityantaṁ gaṇḍālajyām| iti gaṇḍarōgaḥ|| 9||
Adhikarana SItadantacikitsA (10) · Śloka 10
śītadantasyōṣṇāmbusvinnasya vrīhimukhēna pālīṁ likhitvā picutailēna dahēt| pratisārayēcca priyaṅgujambvasthidāḍimatvaktriphalārasāñjanasaindhavaśuṇṭhīmustacūrṇaiḥ samadhughr̥taiḥ| kṣīrivr̥kṣakaṣāyō gaṇḍūṣaḥ| aṇutailaṁ nasyam||10||
शीतदन्तस्योष्णाम्बुस्विन्नस्य व्रीहिमुखेन पालीं लिखित्वा पिचुतैलेन दहेत्| प्रतिसारयेच्च प्रियङ्गुजम्ब्वस्थिदाडिमत्वक्त्रिफलारसाञ्जनसैन्धवशुण्ठीमुस्तचूर्णैः समधुघृतैः| क्षीरिवृक्षकषायो गण्डूषः| अणुतैलं नस्यम्||१०||
🔊 Audio coming soon
aṇutailanasyāntaṁ śītākhyē dantarōgē| śītō dālana iti paryāyau| pratisārayēcca| kēnētyāha priyaṅgvādīnāṁ cūrṇēḥ samadhughr̥taiḥ||10||
Adhikarana dantaharSha - dantabhedayoshcikitsA (11) · Śloka 11
dantaharṣē bhēdē ca vātaharasiddhaṁ tailamēlākuṣṭhapāṭalītvagvipakvō majjā vā gaṇḍūṣaḥ| snigdhāśca nasyādayaḥ||11||
दन्तहर्षे भेदे च वातहरसिद्धं तैलमेलाकुष्ठपाटलीत्वग्विपक्वो मज्जा वा गण्डूषः| स्निग्धाश्च नस्यादयः||११||
🔊 Audio coming soon
snigdhāśca nasyādaya ityantaṁ dantaharṣadantabhēdayōḥ| ēlādivipakvō majjā vijñēyaḥ||11||
Adhikarana dantacAlacikitsA (12) · Śloka 12
dantacālē daśamūlakvāthēna tailasarpirvasākṣaudraiśca kavalaḥ| pippalīsaindhavatutthalōdhrapattaṅgasrōtōjamustātriphalāḥ pratisāraṇam| niyataṁ ca snaihikadhūmapāyī snigdhamadhurāhārō visrāvaṇaparaḥ syāt| candanapadmakamadhukavidārīkaśērukanīlōtpalamr̥dvīkājīvakarṣabhasaśarkarāṇāṁ pratyēkaṁ palēna kṣīrēṇa ca māṁsarasādviguṇēna tailaprasthaṁ vipācayēt| ētannasyagaṇḍūṣaprayōgātparaṁ daśananayanaśravaṇabalakaram||12||
दन्तचाले दशमूलक्वाथेन तैलसर्पिर्वसाक्षौद्रैश्च कवलः| पिप्पलीसैन्धवतुत्थलोध्रपत्तङ्गस्रोतोजमुस्तात्रिफलाः प्रतिसारणम्| नियतं च स्नैहिकधूमपायी स्निग्धमधुराहारो विस्रावणपरः स्यात्| चन्दनपद्मकमधुकविदारीकशेरुकनीलोत्पलमृद्वीकाजीवकर्षभसशर्कराणां प्रत्येकं पलेन क्षीरेण च मांसरसाद्विगुणेन तैलप्रस्थं विपाचयेत्| एतन्नस्यगण्डूषप्रयोगात्परं दशननयनश्रवणबलकरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
śravaṇabalakaramityēvamantaṁ dantacālē| daśamūlakvāthēna vā tailādibhirvā kavalagrahaḥ| pippalyādibhiḥ pratisāraṇam| atra cāla āturō niyataṁ sadā snaihikākhyadhūmapāyī syāt| snigdhamadhurāhārō visrāvaṇaparaśca| visrāvaṇaṁ virēcanam| candanādinā tailaṁ nasyagaṇḍūṣayōriti|| 12||
Adhikarana adhidantacikitsA (13) · Śloka 13
adhidantakaṁ kṣārēṇālipya jarjaraṁ vijñāya kr̥midantakavidhinōtpāṭya tadvadēvōpacarēt| anavasthitaśōṇitañca dagdhvā vraṇavadupakramēta||13||
अधिदन्तकं क्षारेणालिप्य जर्जरं विज्ञाय कृमिदन्तकविधिनोत्पाट्य तद्वदेवोपचरेत्| अनवस्थितशोणितञ्च दग्ध्वा व्रणवदुपक्रमेत||१३||
🔊 Audio coming soon
vraṇavadupakramētētyēvamantamadhidantē| jarjaraṁ tyaktasthairyam| kr̥midantasyōtpāṭanavidhinōpacaraṇaṁ cātraiva vakṣyatē| anavasthitaśōṇitamanavaruddhaśōṇitam||13||
Adhikarana dantaSarkarAcikitsA (14) · Śloka 14
dantaśarkarāṁ dantamūlānyapīḍayan dantalēkhanēna vilikhya kṣāratailēnāvasēcayēt| mūṣākūrpapāṭalītvakcūrṇēna pratisāraṇam| sadā ca dantadhāvanādīn sēvēta| dantaharṣōktaṁ ca kuryāt||14||
दन्तशर्करां दन्तमूलान्यपीडयन् दन्तलेखनेन विलिख्य क्षारतैलेनावसेचयेत्| मूषाकूर्पपाटलीत्वक्चूर्णेन प्रतिसारणम्| सदा च दन्तधावनादीन् सेवेत| दन्तहर्षोक्तं च कुर्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
dantaharṣōktaṁ ca kuryādityēvamantaṁ dantaśarkarāyām| dantamūlānyapīḍayan rakṣan| dantalēkhanaṁ nāma śastraṁ śastravidhyuktam| kṣāratailaṁ kṣārapakvaṁ tailam| mūṣā suvarṇādyāvarttanī| kūrpaṁ prastaracūrṇam| dantaharṣōtaṁ vātaharasiddhamityādikam||14||
Adhikarana dantakapAlikAcikitsA (15) · Śloka 15
kapālikāyāmētadēva viśēṣataḥ śīlayēt||15||
कपालिकायामेतदेव विशेषतः शीलयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
kapālikākhyē dantarōgē ētadēva dantaśarkarōktaṁ viśēṣēṇa śīlayēt||15||
Adhikarana kRumidantacikitsA (16) · Śloka 16
kr̥midantakē suṣiraṁ guḍēna madhūcchiṣṭēna sarpiṣā vā pūrayitvā taptayā kubjaśalākayā dahēt| saptacchadārkakṣīraṁ vā pūraṇam| sarṣapakarañjatailam||16||
कृमिदन्तके सुषिरं गुडेन मधूच्छिष्टेन सर्पिषा वा पूरयित्वा तप्तया कुब्जशलाकया दहेत्| सप्तच्छदार्कक्षीरं वा पूरणम्| सर्षपकरञ्जतैलम्||१६||
🔊 Audio coming soon
śītōpacāraśca sutarāmityēvamantaṁ kr̥midantākhyē| suṣiramantaḥśūnyaṁ kr̥midantasthaṁ guḍādyanyatamēna pūrayitvā kubjayā śalākayā dahēt| saptacchadakṣīrādyanyatamapūraṇaṁ rujamapaharatītyurrarēṇa sambadhyatē||16||
Adhikarana kRumidantacikitsA (17) · Śloka 17
hiṅguviḍaṅgasvarjikākaṭphalakāsīsakuṣṭhacūrṇastāntavabaddhō dantasyōpari tiṣṭhan rujamapaharati| kunduruṣkacūrṇō vā| ēbhirēva ca siddhaṁ tailaṁ gaṇḍūṣaḥ| dr̥ḍhagūḍhamūlamāṁsē sarujē visrāvaṇam| bhagnasphuṭitavivarṇasuptacalasya sarujasya ca||17||
हिङ्गुविडङ्गस्वर्जिकाकट्फलकासीसकुष्ठचूर्णस्तान्तवबद्धो दन्तस्योपरि तिष्ठन् रुजमपहरति| कुन्दुरुष्कचूर्णो वा| एभिरेव च सिद्धं तैलं गण्डूषः| दृढगूढमूलमांसे सरुजे विस्रावणम्| भग्नस्फुटितविवर्णसुप्तचलस्य सरुजस्य च||१७||
🔊 Audio coming soon
hiṅgvādicūrṇastāntavē vastrē baddhō dantasyōpari tiṣṭhan rujamapaharati| kunduruṣkacūrṇō vā tāntavāvabaddhaḥ ēbhiriti hiṅvādibhiḥ dr̥ḍha ityādikaṁ kr̥midantaviśēṣaṇam| visrāvaṇaṁ raktasya||17||
Adhikarana kRumidantacikitsA (18) · Śloka 18
ēvamanupaśamē sandaṁśayantrēṇa dantamāyataṁ gr̥hītvā vicālya śastrēṇa pārśvēbhyō mōkṣayitvōddharēt| dantanirghātanēnōtpīḍya mudgarēṇāśmanā vā nirghātayēt| na tūttaraṁ dantam||18||
एवमनुपशमे सन्दंशयन्त्रेण दन्तमायतं गृहीत्वा विचाल्य शस्त्रेण पार्श्वेभ्यो मोक्षयित्वोद्धरेत्| दन्तनिर्घातनेनोत्पीड्य मुद्गरेणाश्मना वा निर्घातयेत्| न तूत्तरं दन्तम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ēvamanantarōktakriyayā'nupaśamē dantamuddharēt| kathamityāha-sandaṁśayantrēṇētyādi| sandaṁśayantraṁ yantraśastravidhēḥ smartavyam| uttaradantapālyāmudbhūtaṁ dantaṁ naivōddharēt ||18||
Adhikarana kRumidantacikitsA (19) · Śloka 19
tasyōddharaṇāt chōṇitātyayaḥ tataścōndriyabhraṁśō vātavyādhirvā||19||
तस्योद्धरणात् छोणितात्ययः ततश्चोन्द्रियभ्रंशो वातव्याधिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
kuta ityāha-tasyētyādi| śōṇitātyayō raktakṣayaḥ| tataścēti śōṇitātyayāt||19||
Adhikarana kRumidantacikitsA (20) · Śloka 20
prakṣālitamukhaśca samadhukacūrṇaṁ tailaṁ madhu vā gaṇḍūṣaṁ dhārayēt||20||
प्रक्षालितमुखश्च समधुकचूर्णं तैलं मधु वा गण्डूषं धारयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
prakṣālita ityādinā dantōddharaṇānantarakaraṇīyamāha| anuktadravatvāt kēvalajalēna prakṣālitamukhassan madhukacūrṇayuktaṁ tailaṁ mākṣikaṁ vā gaṇḍūṣaṁ dhārayēt| madhukaṁ yaṣṭimadhukam ||20||
Adhikarana kRumidantacikitsA (21) · Śloka 21
vidārīmadhukaśṟuṅgāṭakakaśōrukābhiḥ tailaṁ daśaguṇē payasi siddhaṁ nasyam||21||
विदारीमधुकश्रृङ्गाटककशोरुकाभिः तैलं दशगुणे पयसि सिद्धं नस्यम्||२१||
🔊 Audio coming soon
vidārīmadhukādibhiḥ kalkitairdaśaguṇē kṣīrē siddhaṁ tailaṁ nasyaṁ hitam| śṟuṅgāṭakō jalakandaviśēṣaḥ||21||
Adhikarana kRumidantacikitsA (22) · Śloka 22
uttaradantōddharaṇē'pyayamēva pratīkāraḥ| śītōpacāraśca sutarām||22||
उत्तरदन्तोद्धरणेऽप्ययमेव प्रतीकारः| शीतोपचारश्च सुतराम्||२२||
🔊 Audio coming soon
yatra cājñānāduttarō danta uddhr̥tastatrāpyayamēva vidhiḥ| atra tu sutarāṁ śītōpacāraḥ kāryaḥ| karālaśyāvāvasādhyāvuktāviti dantarōgāḥ||22||
Adhikarana SItAdacikitsA (23) · Śloka 23
śītādē śōṇitaṁ visrāvya rasāñjanamustatriphalārjunatvakpriyaṅgumahauṣadhakāyaṁ gaṇḍūṣaṁ dhārayēt| ēbhirēva ca sakṣaudraiḥ pratisāraṇam| madhuravargasiddhaṁ tailaṁ nasyam| tējōvatīvyōṣaharidrādvayakuṣṭhapāṭhākaṭurōhiṇīlōdhrasamaṅgāmustaiḥ pratisāraṇaṁ sarvadantamāṁsāmayēṣu kaṇḍūśvayathuvēdanāraktasrutiharam| tathā vyōṣayavakṣāramanaśśilāsaindhavadārvītvagbhiḥ| ēbhirēvauṣadhairguṭikā sarvamukharōgaharā||23||
शीतादे शोणितं विस्राव्य रसाञ्जनमुस्तत्रिफलार्जुनत्वक्प्रियङ्गुमहौषधकायं गण्डूषं धारयेत्| एभिरेव च सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्| मधुरवर्गसिद्धं तैलं नस्यम्| तेजोवतीव्योषहरिद्राद्वयकुष्ठपाठाकटुरोहिणीलोध्रसमङ्गामुस्तैः प्रतिसारणं सर्वदन्तमांसामयेषु कण्डूश्वयथुवेदनारक्तस्रुतिहरम्| तथा व्योषयवक्षारमनश्शिलासैन्धवदार्वीत्वग्भिः| एभिरेवौषधैर्गुटिका सर्वमुखरोगहरा||२३||
🔊 Audio coming soon
ēbhirguṭikā sarvamukharōgaharētyēvamantaṁ śītādākhyē| rasāñjanādikaṣāyō gaṇḍūṣaḥ| ēbhirēvēti rasāñjanādibhiḥ| madhuravargaḥ sūtrōktastēna sādhitaṁ tailaṁ nasyam| tējōvatyādicūrṇaṁ sarvadantamāṁsāmayēṣu kaṇḍvādiharam| vyōṣādibhistathēti tējōvatyādicūrṇavat| ēbhirēvēti vyōṣādibhiḥ|| 23||
Adhikarana upakuSacikitsA (24) · Śloka 24
upakuśē sukhōṣṇāmbusvinnānyutsannāni dantamāṁsānyavalikhēnmaṇḍalāgrēṇa śākādipatrairvā| tataḥ sukhōṣṇō ghr̥tamaṇḍastailaṁ vā gaṇḍūṣaḥ| maricakuṣṭhamadhukapriyaṅgulākṣāpattaṅgagairikarasāñjanaśuṇṭhīsaindhavairmadhughr̥tamaṇḍayuktaiḥ pratisāraṇam| pr̥thakparṇīviḍaṅgavidārīmadhukapayasyāsuradāruvipakvaṁ tailaṁ gaṇḍūṣō nasyañca| adhuravargasiddhamēva vā sarpiḥ punaḥ punaśca rudhirāvasēkaḥ||24||
उपकुशे सुखोष्णाम्बुस्विन्नान्युत्सन्नानि दन्तमांसान्यवलिखेन्मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा| ततः सुखोष्णो घृतमण्डस्तैलं वा गण्डूषः| मरिचकुष्ठमधुकप्रियङ्गुलाक्षापत्तङ्गगैरिकरसाञ्जनशुण्ठीसैन्धवैर्मधुघृतमण्डयुक्तैः प्रतिसारणम्| पृथक्पर्णीविडङ्गविदारीमधुकपयस्यासुरदारुविपक्वं तैलं गण्डूषो नस्यञ्च| अधुरवर्गसिद्धमेव वा सर्पिः पुनः पुनश्च रुधिरावसेकः||२४||
🔊 Audio coming soon
rudhirāvasēkāntamupakuśākhyē subōdham| utsannānyatyutsannāni|| 24||
Adhikarana dantapuppuTakacikitsA (25) · Śloka 25
dantapuppuṭakē svinnachinnabhinnavilikhitē svarjikāmadhukaśuṇṭhīsaindhavaiḥ pratisāraṇam||25||
दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलिखिते स्वर्जिकामधुकशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
dantapuppuṭākhyē pūrvamuṣṇāmbudhāraṇēva saṁsvēdya punaśchēdabhēdanaṁ kr̥tvānantaraṁ sati svarjikādicūrṇaiḥ pratisāraṇaṁ kuryāt||25||
Adhikarana dantavidradhicikitsA (26) · Śloka 26
dantavidradhau tiktakaṭukaṣāyōṣṇaiḥ samūtraiḥ kavalō lēpaśca| vr̥ścikālīkuṣṭhakaṭukāyavakṣāraiḥ pratisāraṇam| taṁ ca pākatō rūkṣaśītairantarbahiḥ prayuktairvārayēt| pakvē tu pāṭanamavagāḍhē dāhaḥ| triphalāsumanōriṣṭakvāthō gaṇḍūṣaḥ| yaṣṭīmadhukasiddhaḥ sarpirmaṇḍō nasyam||26||
दन्तविद्रधौ तिक्तकटुकषायोष्णैः समूत्रैः कवलो लेपश्च| वृश्चिकालीकुष्ठकटुकायवक्षारैः प्रतिसारणम्| तं च पाकतो रूक्षशीतैरन्तर्बहिः प्रयुक्तैर्वारयेत्| पक्वे तु पाटनमवगाढे दाहः| त्रिफलासुमनोरिष्टक्वाथो गण्डूषः| यष्टीमधुकसिद्धः सर्पिर्मण्डो नस्यम्||२६||
🔊 Audio coming soon
sarpirmaṇḍō nasyamityēvamantaṁ dantavidradhau| tiktādirasairdravyairmūtrayuktaiḥ kavalō lēpanaḥ| vr̥ścikālyādibhiḥ pratisāraṇam| vr̥ścikālī uṣṭradhūmakaḥ| taṁ ca vidradhimantarbahiśca prayuktaiḥ rūkṣaśītaiḥ pākatō vārayēt| aśaktyā tu pakvē pāṭanamavagāḍhē kaṭhinē dāhaḥ| triphalādikvāthō gaṇḍūṣaḥ|| subōdham||26||
Adhikarana suShiracikitsA (27) · Śloka 27
suṣirē chinnalikhitē lōdhramustatriphalākiṁśukapataṅgatārkṣyaśailaśatapuṣpākaṭphalairavagharṣaḥ| tēṣāmēva kvāthē gaṇḍūṣaḥ| kṣīrivr̥kṣakiṁśukāmalakānāṁ vā| gairikōtpalamadhūkasārivācandanaprapauṇḍarīkaśarkarā'nantālōdhrāgarusiddhaṁ tailaṁ nāvanam||27||
सुषिरे छिन्नलिखिते लोध्रमुस्तत्रिफलाकिंशुकपतङ्गतार्क्ष्यशैलशतपुष्पाकट्फलैरवघर्षः| तेषामेव क्वाथे गण्डूषः| क्षीरिवृक्षकिंशुकामलकानां वा| गैरिकोत्पलमधूकसारिवाचन्दनप्रपौण्डरीकशर्कराऽनन्तालोध्रागरुसिद्धं तैलं नावनम्||२७||
🔊 Audio coming soon
tailaṁ nāvanamityēvamantaṁ suṣirākhyē| chinnasya śēṣē lēkhanam| lōdhrādibhiravagharṣaṇam| tēṣāmiti lōdhrādīnāṁ kṣīrivr̥kṣādīnāṁ vā kvāthō gaṇḍūṣaḥ| gairikādisiddhaṁ tailaṁ nāvanam||27||
Adhikarana adhimAMsacikitsA (28) · Śloka 28
adhimāṁsakamacirōtthitaṁ srāvayēt| vivr̥ddhantu baḍiśēna mucuṭyā vā gr̥hītvā maṇḍalāgrēṇa chitvā tīkṣṇaiḥ pratisārayēt| kaṭutīkṣṇaiḥ kavalastailaṁ vā yavakṣārāvacūrṇitam||28||
अधिमांसकमचिरोत्थितं स्रावयेत्| विवृद्धन्तु बडिशेन मुचुट्या वा गृहीत्वा मण्डलाग्रेण छित्वा तीक्ष्णैः प्रतिसारयेत्| कटुतीक्ष्णैः कवलस्तैलं वा यवक्षारावचूर्णितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
tailaṁ yavakṣārāvacūrṇitamityēvamantamadhimāṁsē| subōdham||28||
Adhikarana vidarBacikitsA (29) · Śloka 29
vidarbhē dantamūlāni śastrēṇa viśōdhya kṣāraṁ prayujya ghr̥tamaṇḍaṁ gaṇḍūṣē dadyāt| lōdhrapattaṅgamañjiṣṭhāmadhukacūrṇaḥ pratisāraṇam| kākōlīyaṣṭīmadhuśarkarāvipakvaṁ tailaṁ nāvanam||29||
विदर्भे दन्तमूलानि शस्त्रेण विशोध्य क्षारं प्रयुज्य घृतमण्डं गण्डूषे दद्यात्| लोध्रपत्तङ्गमञ्जिष्ठामधुकचूर्णः प्रतिसारणम्| काकोलीयष्टीमधुशर्कराविपक्वं तैलं नावनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
vidarbhē śastrēṇa maṇḍalāgranāmnā dantamūlāni viśōdhya kṣāraṁ prayujya gaṇḍūṣē ghr̥tamaṇḍaṁ dadyāt| lōdhrādibhiḥ pratisāraṇaṁ kākōlyādivipakvaṁ tailaṁ nāvanaṁ ca||29||
Adhikarana dantanADIcikitsA (30-33) · Śloka 33
dantanāḍīmēṣayitvā saṁvr̥tāṁ śastrēṇa vivr̥tayitvā tadāśritaṁ dantamaśēṣamuddhr̥tya śalākayā dahēt| kubjāmavagāḍhāmanēkagatiṁ vā guḍamadhusikthānyatamapūrṇām| tataḥ kṣīrivr̥kṣakaṣāyēṇa gaṇḍūṣaṁ dhārayēt| tatsiddhēna vā tailēna||30|| dantīkhadirasāramadanasvādukaṇṭakakvāthē lōdhravālakōśīradēvadārumañjiṣṭhāmadhukalkavipakvaṁ tailaṁ sarṣapatailaṁ vā nāḍīśōdhanarōpaṇam||31|| prapauṇḍarīkaharidrādvayamadhukamadhūcchiṣṭalōdhrakaṭukīśarkarāpadmakacandanamūrvōpōdakāvāstukataṇḍulīyakamañjiṣṭhāmlīkākapitthapatrairvā||32|| nasyaṁ ca viḍaṅgamadhukamustanirguṇḍīkhadiramañjiṣṭhōśīrasuratarusiddhaṁ tailam| dhūmāsr̥ksrāvaṇanāvanāni śīlayēt| nāḍīsādhanaṁ cēkṣēta||33||
दन्तनाडीमेषयित्वा संवृतां शस्त्रेण विवृतयित्वा तदाश्रितं दन्तमशेषमुद्धृत्य शलाकया दहेत्| कुब्जामवगाढामनेकगतिं वा गुडमधुसिक्थान्यतमपूर्णाम्| ततः क्षीरिवृक्षकषायेण गण्डूषं धारयेत्| तत्सिद्धेन वा तैलेन||३०|| दन्तीखदिरसारमदनस्वादुकण्टकक्वाथे लोध्रवालकोशीरदेवदारुमञ्जिष्ठामधुकल्कविपक्वं तैलं सर्षपतैलं वा नाडीशोधनरोपणम्||३१|| प्रपौण्डरीकहरिद्राद्वयमधुकमधूच्छिष्टलोध्रकटुकीशर्करापद्मकचन्दनमूर्वोपोदकावास्तुकतण्डुलीयकमञ्जिष्ठाम्लीकाकपित्थपत्रैर्वा||३२|| नस्यं च विडङ्गमधुकमुस्तनिर्गुण्डीखदिरमञ्जिष्ठोशीरसुरतरुसिद्धं तैलम्| धूमासृक्स्रावणनावनानि शीलयेत्| नाडीसाधनं चेक्षेत||३३||
🔊 Audio coming soon
nāḍīsādhanaṁ cēkṣētētyantaṁ dantanāḍyām| saṁvr̥tāṁ dantanāḍīmēṣiṇyā ēṣayitvā'nantaraṁ śastrēṇa vivr̥tāṁ kr̥tvā tadāśritaṁ dantaṁ sandaṁśakadantanirghātayōranyatarēṇāśēṣamuddhr̥tyā'gnitaptayā śalākayā dahēt| kubjāṁ vakrāmavagāḍhāmantaratipraviṣṭāmanēkagatiṁ vā nāḍīṁ guḍādyanyatamapūrṇāṁ kr̥tvā dahēt| anantaraṁ kṣīrivr̥kṣāṇāṁ vaṭāśvatthaplakṣasadāphalānāṁ kaṣāyēṇa tatsiddhēna tailēna vā gaṇḍūṣaṁ dhārayēt| dantyādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ nāḍīśōdhanaṁ rōpaṇaṁ ca| athavā kēvalaṁ sarṣaṣatailam| prapauṇḍarīkādibhirvā siddhaṁ tailaṁ pūrvaguṇam| patraśabdasyōpōdakādibhiḥ sambandhaḥ| viḍaṅgādibhiḥ siddhaṁ tailaṁ nasyam| dhūmādīni ca śīlayēt| nīḍīvraṇacikitsitaṁ cēkṣēta taduktōpakramavidhānāya| mahāsuśirō nicayānnāḍī cāsādhyē| iti dantamūlarōgāḥ|| 30-33||
Adhikarana jihvAkaNTakacikitsA (34) · Śloka 34
vātajēṣu jihvākaṇṭakēṣu vātauṣṭhakōpōktō vidhiḥ| pittajēṣu vighr̥ṣṭasrutarudhirēṣu svādubhirdravyairavagharṣaṇagaṇḍūṣanāvanāni kuryāt| tadvat kaphajēṣu tīkṣṇaiḥ||34||
वातजेषु जिह्वाकण्टकेषु वातौष्ठकोपोक्तो विधिः| पित्तजेषु विघृष्टस्रुतरुधिरेषु स्वादुभिर्द्रव्यैरवघर्षणगण्डूषनावनानि कुर्यात्| तद्वत् कफजेषु तीक्ष्णैः||३४||
🔊 Audio coming soon
vātajēṣu jihvākaṇṭakēṣu vātauṣṭhakōpē yō vidhirmahāsnēhābhyaṅgapratisāraṇādiruktassa kāryaḥ| pittajēṣu vigharṣaṇēna duṣṭaraktavisrāvaṇaṁ tataśca svādubhirdravyairavagharṣaṇādīni kuryāditi| tadvat kaphajēṣu| tīkṣṇairityanēnaitaduktaṁ kaphajēṣu jihvākaṇṭakēṣvavagharṣaṇēna srutaduṣṭarudhirēṣu tīkṣṇairdravyairavagharṣaṇādīni kuryāditi||34||
Adhikarana jihvAlasacikitsA (35) · Śloka 35
jihvālasē navōtthitē tīkṣṇāḥ pratisāraṇādayaḥ| na cātra śastramavacārayēt| sirāṁ tu vidhyēt||35||
जिह्वालसे नवोत्थिते तीक्ष्णाः प्रतिसारणादयः| न चात्र शस्त्रमवचारयेत्| सिरां तु विध्येत्||३५||
🔊 Audio coming soon
sirāṁ tu vidhyēdityēvamantamalasē| tasya cāsādhyatvōktērnava iti viśēṣaṇam||35||
Adhikarana adhijihvopajihvayoScikitsA (36) · Śloka 36
adhijihvāmunnamya baḍiśēna gr̥hītvā maṇḍalāgrēṇa chindyāt| tīkṣṇāśca nasyādayaḥ| upajihvāṁ śākapatrēṇāṅguliśastrēṇa vā visrāvya yavakṣārēṇa pratisārayēt||36||
अधिजिह्वामुन्नम्य बडिशेन गृहीत्वा मण्डलाग्रेण छिन्द्यात्| तीक्ष्णाश्च नस्यादयः| उपजिह्वां शाकपत्रेणाङ्गुलिशस्त्रेण वा विस्राव्य यवक्षारेण प्रतिसारयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
adhijihvāyāmupajihvāyāṁ ca chēdanavisrāvaṇādi| subōdham| iti jihvārōgāḥ||36||
Adhikarana galaSuNDikAcikitsA (37) · Śloka 37
galaśuṇḍikā kaphaghnairupācarēt| vr̥ddhāyāṁ tūrvārubījanibhamasirātatamagramuparijihvayā niviṣṭaṁ baḍiśēna mucuṭyā vā vastravēṣṭitābhyāṁ vāmāṅguṣṭhapradēśinībhyāṁ gr̥hītvā maṇḍalāgrēṇa nātyagrē nātimūlē chindyāt| agracchēdādanupaśamaḥ śōphō lālādivr̥ddhirvā| aticchēdācchōṇitakṣayēṇa maraṇam| samyak cchinnāyāṁ pūrvavat pratisāraṇādayaḥ||37||
गलशुण्डिका कफघ्नैरुपाचरेत्| वृद्धायां तूर्वारुबीजनिभमसिराततमग्रमुपरिजिह्वया निविष्टं बडिशेन मुचुट्या वा वस्त्रवेष्टिताभ्यां वामाङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां गृहीत्वा मण्डलाग्रेण नात्यग्रे नातिमूले छिन्द्यात्| अग्रच्छेदादनुपशमः शोफो लालादिवृद्धिर्वा| अतिच्छेदाच्छोणितक्षयेण मरणम्| सम्यक् च्छिन्नायां पूर्ववत् प्रतिसारणादयः||३७||
🔊 Audio coming soon
galaśuṇḍikā kaphaghnaiḥ kaphaharairdravyairupācarēt cikitsēt| vr̥ddhāyāmiti galaśuṇḍikāyāṁ urvārōḥ karkaṭikāyāḥ bījēna sadr̥śaṁ sirārahitaṁ pradēśaṁ baḍiśādinā grāhyam| nātyagrē'timūlē ca chindyādityatra hētumāha-agra ityādi| pūrvavaditi tīkṣṇairupajihvāt||37||
Adhikarana atideshena tAlusa~gghAtAdInAM cikitsA (38) · Śloka 38
tālusaṅghātē puppuṭē kacchapē ca navē vidhirayam| śastrakarmaṇi tu viśēṣaḥ| atra hi vilēkhanam||38||
तालुसङ्घाते पुप्पुटे कच्छपे च नवे विधिरयम्| शस्त्रकर्मणि तु विशेषः| अत्र हि विलेखनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
tālusaṅghātē tathā puppuṭē tathā navē kacchapē cāyamēva galaśuṇḍikōktō vidhiḥ| atra tālusaṅghātādikē śastrakarmaṇyēva viśēṣaḥ| atra hi trayē śastrēṇa vilēkhanaṁ galaśuṇḍikāyāṁ tu chēdanamiti||38||
Adhikarana tAlupAkacikitsA (39) · Śloka 39
tālupākē tvapakvasya śvayathōḥ kāsīsarasāñjanakṣaudraḥ pratisāraṇam| madhurakaṣāyaiḥ śītairgaṇḍūṣaḥ| pakvasya maṇḍalāgrēṇāṣṭāpadavat bhēdanam| tīkṣṇairavagharṣaṇam| paṭōlāriṣṭajātīkaravīraguḍūcīvr̥ṣakaṭukāharidrādvayavētrāgrakaṇṭakārikākvāthaḥ kavalō madhu tailaṁ ca||39||
तालुपाके त्वपक्वस्य श्वयथोः कासीसरसाञ्जनक्षौद्रः प्रतिसारणम्| मधुरकषायैः शीतैर्गण्डूषः| पक्वस्य मण्डलाग्रेणाष्टापदवत् भेदनम्| तीक्ष्णैरवघर्षणम्| पटोलारिष्टजातीकरवीरगुडूचीवृषकटुकाहरिद्राद्वयवेत्राग्रकण्टकारिकाक्वाथः कवलो मधु तैलं च||३९||
🔊 Audio coming soon
tālupākē tu apakvasya pākāvasthāmaprāptasya śvayathōḥ śōphasya kāsīsādibhiḥ pratisāraṇaṁ kuryāt| rasāñjanaṁ tārkṣayam| śītaiḥ sparśatō vīryataśca madhurādibhirauṣadhairgaṇḍūṣō dhāryaḥ| aṣṭāpadavaditi aṣṭāpadaṁ caturaṅgapīṭham| tat kōṣṭhākr̥tichēdanamaṣṭāpadavat bhēdanam| tīkṣṇairmaricādibhiravagharṣaṇam| paṭōlādikvāthē madhutailaṁ ca kavalaḥ||39||
Adhikarana tAluSoShacikitsA (40) · Śloka 40
tāluśōṣē madhukapippalīnāgarasiddhaṁ sarpiruttarabhaktikaṁ satr̥ṣṇaḥ pibēt| amlaiścāsya gaṇḍūṣaḥ| payasyā madhukamadhūlikāvipakvaṁ kṣīrasarpirnasyam| snigdhō dhūmaḥ| tr̥ṣṇāghnamannapānam||40||
तालुशोषे मधुकपिप्पलीनागरसिद्धं सर्पिरुत्तरभक्तिकं सतृष्णः पिबेत्| अम्लैश्चास्य गण्डूषः| पयस्या मधुकमधूलिकाविपक्वं क्षीरसर्पिर्नस्यम्| स्निग्धो धूमः| तृष्णाघ्नमन्नपानम्||४०||
🔊 Audio coming soon
tāluśōṣē satr̥ṣṇastr̥ṣṇāsahitō madhukādisiddhaṁ sarpirghr̥tamuttarabhaktikaṁ pibēt| uttaraṁ bhaktaṁ yasya taduttarabhaktikaṁ bhaktātpūrvamityarthaḥ| asya tāluśōṣavatō'mlairamladravyairgaṇḍūṣaḥ payasyādisiddhaṁ kṣīrād gr̥hītaṁ sarpirnasyaṁ snigdhadhūmādi ca hitam| iti tālurōgāḥ|| 40||
Adhikarana kaNTharoge sAdhAraNacikitsA (41) · Śloka 41
kaṇṭharōgēṣu tu jvarādyanupadrutēṣu kaṭutīkṣṇairnasyāvagharṣaṇagaṇḍūṣādayaḥ sirāvyadhō rasāñjanēndrayavadārvīnimbakvāthaṁ pānam| vyōṣayavakṣāradārvīrasāñjanatējōvatīpāṭhānimbatvaktriphalācitrakaiḥ śuktagōmūtrakvathitaiḥ kavalō guṭikā vā pratisāraṇam| tālīsapatragr̥hadhūmapañcakōlakailamaricapalāśamuṣkakakṣārayavakṣārairyavakvāthēna guṭikāḥ kr̥tāḥ sarvakaṇṭharōgēṣvamr̥tōpamāḥ||41||
कण्ठरोगेषु तु ज्वराद्यनुपद्रुतेषु कटुतीक्ष्णैर्नस्यावघर्षणगण्डूषादयः सिराव्यधो रसाञ्जनेन्द्रयवदार्वीनिम्बक्वाथं पानम्| व्योषयवक्षारदार्वीरसाञ्जनतेजोवतीपाठानिम्बत्वक्त्रिफलाचित्रकैः शुक्तगोमूत्रक्वथितैः कवलो गुटिका वा प्रतिसारणम्| तालीसपत्रगृहधूमपञ्चकोलकैलमरिचपलाशमुष्ककक्षारयवक्षारैर्यवक्वाथेन गुटिकाः कृताः सर्वकण्ठरोगेष्वमृतोपमाः||४१||
🔊 Audio coming soon
kaṇṭharōgēṣu jvarādyupadravarahitēṣu kaṭutīkṣṇairauṣadhairnasyādayaḥ| sirāvyadhēnāsr̥ṅmōkṣaḥ| rasāñjanādikvāthaḥ pānam| rasāñjanaṁ tārkṣyam| indrayavaḥ kaliṅgaḥ| śuktagōmūtrasādhitairvyōṣādibhiḥ kavalaḥ pratisāraṇaṁ vā| tālīsādibhiryavakṣārāntairyavakvāthēna kr̥tā guṭikāḥ sarvakaṇṭharōgēṣvamr̥tōpamāḥ| iti sādhāraṇacikitsā||41||
Adhikarana vAtarohiNIcikitsA (42) · Śloka 42
atha vātarōhiṇīkāmāntarbahiḥ svinnāmaṅguliśastrakēṇa madhulavaṇagarbhēṇa vā nakhēna visrāvya tīkṣṇaiḥ pratisārayēt| mahāpañcamūlakvathō ganḍuṣaḥ| ēlāpunarnavasiṁhīkapitthakalkapayōvipakvaṁ tailaṁ gaṇḍūṣō nāvanaṁ ca||42||
अथ वातरोहिणीकामान्तर्बहिः स्विन्नामङ्गुलिशस्त्रकेण मधुलवणगर्भेण वा नखेन विस्राव्य तीक्ष्णैः प्रतिसारयेत्| महापञ्चमूलक्वथो गन्डुषः| एलापुनर्नवसिंहीकपित्थकल्कपयोविपक्वं तैलं गण्डूषो नावनं च||४२||
🔊 Audio coming soon
athēti maṅgalē duṣkarapratikriyatvānmaṅgalapūrvakaṁ vātarōhiṇikāmupakramēt| antarabhyantarē bahirbahirbhāgē ca svinnāmaṅguliśastrēṇa madhvādigarbhēṇa nakhēna vā vistrāvya tīkṣṇairmaricaśuṇṭhyādibhi pratisārayēt| mahāpañcamūlaṁ bilvādi tatkvāthō gaṇḍūṣaḥ| ēlādikalkēna payasā ca vipakvaṁ tailaṁ gaṇḍūṣō nāvanaṁ ca||42||
Adhikarana pittarohiNIcikitsA (43) · Śloka 43
pittajāmapyēvaṁ visrāvya pataṅgaśarkarālōdhrapriyaṅgubhiḥ pratisārayēt| ēṣāmēva kaṣāyō gaṇḍūṣaḥ| drākṣāparūṣakōśīramadhukacandanakvāthō vā| triphalātilvakaśyāmāśrīparṇītvaṅmadhuyaṣṭikābhirdaśaguṇē payasi siddhaṁ sarpirnasyakavalabhōjanēṣu||43||
पित्तजामप्येवं विस्राव्य पतङ्गशर्करालोध्रप्रियङ्गुभिः प्रतिसारयेत्| एषामेव कषायो गण्डूषः| द्राक्षापरूषकोशीरमधुकचन्दनक्वाथो वा| त्रिफलातिल्वकश्यामाश्रीपर्णीत्वङ्मधुयष्टिकाभिर्दशगुणे पयसि सिद्धं सर्पिर्नस्यकवलभोजनेषु||४३||
🔊 Audio coming soon
pittajāṁ rōhiṇīmapyēvamaṅgulisastrēṇa nakhēna vā visrāvya pataṅgādibhiḥ pratisārayēt| ēṣāṁ pataṅgādīnāmēva vā kvāthē drākṣādikvāthō vā gaṇḍūṣaḥ| triphalādibhirghr̥tāddaśaguṇē kṣīrē siddhaṁ sarpirnasyādiṣu hitam|| 43||
Adhikarana raktajarohiNIcikitsA (44) · Śloka 44
raktajāmapyēvaṁ pratyākhyāyōpakramēt||44||
रक्तजामप्येवं प्रत्याख्यायोपक्रमेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
raktajā'sādhyōktā tāṁ pratyākhyāya na sētsyatīti pratyākhyāya cikitsēdēva na tūpēkṣēta| ēvamiti pittarōhiṇīcikitsayā||44||
Adhikarana kaParohiNIcikitsA (45) · Śloka 45
ślaiṣmikīṁ svēdayitvā vilikhya kaṭukavargēṇāgāradhūmatriphalāsaindhavayuktēna pratisārayēt| tadvidhāśca gaṇḍūṣāḥ| nimbajātyapāmārgaviḍaṅgavipakvaṁ tailaṁ nasyam||45||
श्लैष्मिकीं स्वेदयित्वा विलिख्य कटुकवर्गेणागारधूमत्रिफलासैन्धवयुक्तेन प्रतिसारयेत्| तद्विधाश्च गण्डूषाः| निम्बजात्यपामार्गविडङ्गविपक्वं तैलं नस्यम्||४५||
🔊 Audio coming soon
ślaiṣmikīṁ svēdayitvā vilikhya cāgāradhūmādiyuktēna kaṭukavargēṇa pratisārayēt| agāradhūmaṁ dhūmamalam| kaṭukavargaḥ sūtrōktaḥ| tadvidhā agāradhūmādiyuktakaṭukavargakr̥tāḥ| nimbādisiddhaṁ tailaṁ nasyam||45||
Adhikarana atideSena SAlUkavRundatuNDikerIgilAyUnAM cikitsA (46) · Śloka 46
śālūkavr̥ndatuṇḍikērīgilāyuṣvēṣa ēva vidhiḥ||46||
शालूकवृन्दतुण्डिकेरीगिलायुष्वेष एव विधिः||४६||
🔊 Audio coming soon
śālūkādicatuṣṭayēṣvapi ēṣa ēva kapharōhiṇyuktō vidhiḥ||46||
Adhikarana galavidradhicikitsA (47) · Śloka 47
galavidradhau visrāvitāyāṁ lōdhravarārasāñjanapataṅgagairikarōcanāpippalīsaindhavacūrṇairavagharṣaṇam| ēbhirēva kvathitairgaṇḍūṣaḥ| kirātatiktalōdhradārvīśatapuṣpānimbapatrakuṣṭhailāguḍūcīcitrakatagaramustākvāthakalkavipakvaṁ tailaṁ nāvanam||47||
गलविद्रधौ विस्रावितायां लोध्रवरारसाञ्जनपतङ्गगैरिकरोचनापिप्पलीसैन्धवचूर्णैरवघर्षणम्| एभिरेव क्वथितैर्गण्डूषः| किराततिक्तलोध्रदार्वीशतपुष्पानिम्बपत्रकुष्ठैलागुडूचीचित्रकतगरमुस्ताक्वाथकल्कविपक्वं तैलं नावनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
tailaṁ nāvanamityēvamantaṁ galavidradhau| visrāvitāyāṁ śastrēṇa viśōdhitāyāṁ satyāṁ lōdhrādicūrṇairavagharṣaṇam| ēbhirēva lōdhrādibhirjalē kvathitairgaṇḍūṣaśca hitaḥ| varā śrēṣṭhā| rasāñjanaṁ tārkṣyam| kirātatiktakādikvāthakalkapakvaṁ tailaṁ nāvanam ||47||
Adhikarana vAtagalagaNDacikitsA (48) · Śloka 48
galagaṇḍamanilajaṁ svēdayitvā visrāvayēt rūḍhavraṇañca tilapriyālalaṭvāmūlakaśaṇātasībījairupanāhayēt| tilvakāgnimanthapunarnavakālāmr̥tāsau bhāñjanakagajapippalyēkaiṣikārkamūlakaraghāṭakapuṣpaiḥ surāmlapiṣṭaiḥ punaḥ punarlēpayēt| nimbaguḍūcīkuṭajahaṁsapādīkr̥ṣṇāvalādvayadēvadārusiddhaṁ ca tailaṁ pāyayēt||48||
गलगण्डमनिलजं स्वेदयित्वा विस्रावयेत् रूढव्रणञ्च तिलप्रियाललट्वामूलकशणातसीबीजैरुपनाहयेत्| तिल्वकाग्निमन्थपुनर्नवकालामृतासौ भाञ्जनकगजपिप्पल्येकैषिकार्कमूलकरघाटकपुष्पैः सुराम्लपिष्टैः पुनः पुनर्लेपयेत्| निम्बगुडूचीकुटजहंसपादीकृष्णावलाद्वयदेवदारुसिद्धं च तैलं पाययेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
tailaṁ pāyayēdityēvamantamanilajē galagaṇḍē| vātajaṁ galagaṇḍaṁ tāpādyanyatamasvēdēna svēdayitvā jalūkādyanyatamēna raktaṁ visrāvayēt| rūḍhavraṇaṁ cānubandhaparihārārthaṁ tilādibhirupanāhayēt| laṭvā lambā, atasī umā, upanāhaḥ piṇḍabandhaḥ| surāmlapiṣṭaustilvakādibhiḥ punaḥ punarlēpayēt| agnimanthastarkārī, kālā nīlinī, (ni) `nīlinyuktā nīlikā nīlapatrī nīlā nīlī nīlayaṣṭī viṣaghnī| caṇḍālyānyārājanī bhāravāhī kālā kālī cāspr̥śā śōdhanī ca|' saubhāñjanakaḥ śigruḥ| ēkaiṣīkā mahādūrvā trivr̥ddhā| karaghāṭō madanaḥ| (ni) madanaṁ rāḍhaḥ piṇḍī karaghāṭaḥ śalyakaḥ phalaṁ jagaduḥ| nimbādisiddhaṁ tailaṁ pāyayēcca| haṁsapādī tripādī||48||
Adhikarana SleShmagalagaNDacikitsA (49) · Śloka 49
ślaiṣmikē'pyayamēva vidhiḥ tīkṣṇatarāśca svēdapralēpādayaḥ| viśalyātiviṣāviṣāṇikāśukanāsājagandhāguñjāphalakaṭukālābubhiḥ palāśakṣārāmbupiṣṭaiḥ sukhōṣṇō lēpaḥ| vatsakādinā pañcalavaṇayuktēna siddhaṁ tailaṁ pānam| tīkṣṇāṁśca vamanādīna śīlayēt| paryāyataśca svēdaṁ śōṇitāvasēcanaṁ ca| tathānupaśamē pācayitvā vraṇāvadubhāvapyupācarēt| yavānnamudgādiyūhāṁśa vyōṣōtkaṭān pānabhōjanayōrvidadhyāt||49||
श्लैष्मिकेऽप्ययमेव विधिः तीक्ष्णतराश्च स्वेदप्रलेपादयः| विशल्यातिविषाविषाणिकाशुकनासाजगन्धागुञ्जाफलकटुकालाबुभिः पलाशक्षाराम्बुपिष्टैः सुखोष्णो लेपः| वत्सकादिना पञ्चलवणयुक्तेन सिद्धं तैलं पानम्| तीक्ष्णांश्च वमनादीन शीलयेत्| पर्यायतश्च स्वेदं शोणितावसेचनं च| तथानुपशमे पाचयित्वा व्रणावदुभावप्युपाचरेत्| यवान्नमुद्गादियूहांश व्योषोत्कटान् पानभोजनयोर्विदध्यात्||४९||
🔊 Audio coming soon
kaphajē galagaṇḍē'pyayamēva vātagalagaṇḍōktō vidhiḥ kartavyaḥ| vātajē svēdādayō'lpā atra tvadhikāḥ| palāśakṣārāmbupiṣṭā viśalyādyā lēpaḥ| viśalyā lāṅgalīviṣāṇikā r̥ṣabhakaḥ, śukanāsā śukākhyā, kaṭukālābustumbī, pañcalavaṇayuktēna vatsakādinā pakvaṁ tailaṁ pibēt| tīkṣṇān kaphaghnānityarthaḥ| tathānupaśamē ēvamapyaśāntau| ubhāvapīti vātajaṁ kaphajaṁ ca| yavānnādīṁśca vyōṣōtkaṭān pānē bhōjanē ca dadyāt||49||
Adhikarana medojagalagaNDacikitsA (50) · Śloka 50
mēdōjē svinnasya sirāṁ vidhyēt| pūrvōktāḥ pralēpāḥ prātaḥ prātaścāsanādisārarajō gōmūtrēṇa pibēt| ēvamapyaśāntau śastrēṇa vidārya mēdō viśōdhya sīvyēt| dāhayōgyaṁ vā vasāghr̥takṣaudrānyatamēna yathāvaddahēt| rōcanākāsīsatutthakacūrṇāvacūrṇitaṁ tailaṁ vraṇaśōdhanarōpaṇam| asanādisāragōpurīṣabhasmayuktaṁ vā||50||
मेदोजे स्विन्नस्य सिरां विध्येत्| पूर्वोक्ताः प्रलेपाः प्रातः प्रातश्चासनादिसाररजो गोमूत्रेण पिबेत्| एवमप्यशान्तौ शस्त्रेण विदार्य मेदो विशोध्य सीव्येत्| दाहयोग्यं वा वसाघृतक्षौद्रान्यतमेन यथावद्दहेत्| रोचनाकासीसतुत्थकचूर्णावचूर्णितं तैलं व्रणशोधनरोपणम्| असनादिसारगोपुरीषभस्मयुक्तं वा||५०||
🔊 Audio coming soon
gōpurīṣabhasmayuktaṁ vētyantaṁ mēdōjē| mēdōbhavē galagaṇḍē svēditasya sūtrōditāmūrugāṁ sirāṁ vidhyēt| pūrvōktāḥ pralēpā vātajē kaphajē ca galagaṇḍē uktāḥ| asanādigaṇacūrṇaṁ prātaḥ prātargōmūtrēṇa pibēt| ēvamapyaśāntau tathānupaśamē dāhayōgyaṁ vasādyanyatamēna yathāvidvidhivaddahēt| rōcanādicūrṇāvacūrṇitaṁ tailaṁ vraṇaśōdhanaṁ rōpaṇaṁ ca bhavati| asanādisārādiyuktaṁ tailaṁ vā ||50||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (51) · Śloka 51
mukhapākēṣu sāmānyatastriphalākvāthō madhumānanyē ca| tiktakaṭukakaṣāyā mukhadhāvanāḥ| mr̥dvīkāpāṭhājātīmātuluṅgārjunaputrajīvakapallavānāmanabhyavaharatā cavarṇam||51||
मुखपाकेषु सामान्यतस्त्रिफलाक्वाथो मधुमानन्ये च| तिक्तकटुककषाया मुखधावनाः| मृद्वीकापाठाजातीमातुलुङ्गार्जुनपुत्रजीवकपल्लवानामनभ्यवहरता चवर्णम्||५१||
🔊 Audio coming soon
mukhapākēṣu sādhāraṇaṁ cikitsitamāha| mukhapākēṣu sakṣaudrā mukhadhāvanāḥ prayōjyāḥ| kē ta ityāha-triphalākvāthaścānyē tiktakaṭukakaṣāyāśca| athavā mr̥dvīkādijīvakapallavāntānāṁ carvaṇam, tēṣāṁ nigiraṇaṁ na kartavyam| pallavōbhinavōtpannaṁ patram||51||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (52) · Śloka 52
dāruharidrārdhatulāṁ viṁśatiguṇē'mbhasi śrapayitvā taṁ kvāthaṁ sagairikamādarvīpralēpāt sādhitaṁ kṣaudrayuktaṁ ghr̥tabhājanē nidadhyāt| ētanniṣṭhīvanaṁ sarvamukhāmayanāḍīghnam| ayamēva ca pr̥thakkalpō yaṣṭīmadhukapaṭōlinimbāṭarūṣakajātīlōdhrārimēdatriphalājambūkhadiratvacām||52||
दारुहरिद्रार्धतुलां विंशतिगुणेऽम्भसि श्रपयित्वा तं क्वाथं सगैरिकमादर्वीप्रलेपात् साधितं क्षौद्रयुक्तं घृतभाजने निदध्यात्| एतन्निष्ठीवनं सर्वमुखामयनाडीघ्नम्| अयमेव च पृथक्कल्पो यष्टीमधुकपटोलिनिम्बाटरूषकजातीलोध्रारिमेदत्रिफलाजम्बूखदिरत्वचाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
dāruharidrāyā ardhatulāṁ pañcāśat palāni tēbhyō viṁśatiguṇamambhaḥpalasahasraṁ tasmin kvāthayitvā taṁ kvāthaṁ gairikasahitamādarvīpralēpāt darvīpralēpaṁ yāvat sādhitaṁ pakvaṁ madhunā yuktaṁ ghr̥taliptabhājanē sthāpayēt| subōdham| yaṣṭīmadhukādīnāmayamēva dāruharidrāvihita ēva pr̥thak kalpaḥ kāryaḥ||52||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (53) · Śloka 53
yavakṣārabhāgāḥ sapta suvarṇagairikād bhāgadvayaṁ mūrvākaṭukātiviṣā''malakānāmēkō bhāgastat sarvaṁ kutalakṣārōdakapiṣṭaṁ guṭikāḥ kr̥tvā khādēnniṣṭhīvēcca||53||
यवक्षारभागाः सप्त सुवर्णगैरिकाद् भागद्वयं मूर्वाकटुकातिविषाऽऽमलकानामेको भागस्तत् सर्वं कुतलक्षारोदकपिष्टं गुटिकाः कृत्वा खादेन्निष्ठीवेच्च||५३||
🔊 Audio coming soon
yavakṣārasya bhāgā aṁśāḥ sapta| suvarṇagairikāt gairikaviśēṣāt bhāgadvayaṁ mūrvādīnāṁ pratyēkamēkō bhāgastat sarvaṁ kutalakṣārōdakapiṣṭaṁ kr̥tvā guṭikāḥ kāryāstāḥ khādēnniṣṭhīvēcca| tāḥ pūrvaguṇāḥ| kutakastilakāṇḍaḥ dagdhasya tasya kṣāraḥ||53||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (54) · Śloka 54
khadirasāratulāmarimēdatulādvayaṁ ca tōyavahē'ṣṭabhāgāvaśēṣaṁ kvāthayēdavatāritaṁ parisrutaṁ ca punarāghanībhāvāt| ghanībhūtēśītē ca kārṣikāṇi ślakṣṇīkr̥tāni prakṣipēccandanapadmakōśīravālakamañjiṣṭhādhātakīmustaprapauṇḍarīkamadhukatriphalācāturjātakalākṣānaladatārkṣyaśailalōdhradvirajanīsamaṅgāpāṭhākaṭphalailēyapattaṅgāgarugairikāñjanāni| pālikāṁśca jātīphalalavaṅgakaṅkōlakabukān| karppūrārddhakuḍavaṁ ca| tā guṭikā vadanasthāḥ sarvān mukharōgān jayanti| saurabhaṁ saumanasyaṁ ruciṁ ca janayanti||54||
खदिरसारतुलामरिमेदतुलाद्वयं च तोयवहेऽष्टभागावशेषं क्वाथयेदवतारितं परिस्रुतं च पुनराघनीभावात्| घनीभूतेशीते च कार्षिकाणि श्लक्ष्णीकृतानि प्रक्षिपेच्चन्दनपद्मकोशीरवालकमञ्जिष्ठाधातकीमुस्तप्रपौण्डरीकमधुकत्रिफलाचातुर्जातकलाक्षानलदतार्क्ष्यशैललोध्रद्विरजनीसमङ्गापाठाकट्फलैलेयपत्तङ्गागरुगैरिकाञ्जनानि| पालिकांश्च जातीफललवङ्गकङ्कोलकबुकान्| कर्प्पूरार्द्धकुडवं च| ता गुटिका वदनस्थाः सर्वान् मुखरोगान् जयन्ति| सौरभं सौमनस्यं रुचिं च जनयन्ति||५४||
🔊 Audio coming soon
khadirētyādi| khadirasya tulā palaśatamarimēdasō'himārasya tulādvayaṁ dvē palaśatē ca tōyavahē'pāṁ ghaṭacatuṣṭakē| ghaṭōdvādaśādhikāni pañcapalaśatāni| aṣṭabhāgavaśēṣamaṣṭāṁśāvaśēṣaṁ kvāthayēt| avataritaṁ cullītaparisrutaṁ gālitañca taṁ punarāghanībhāvāt ghanībhāvāvadhi kvāthayēt| ghanībhūtē śītē ca sati kārṣikāṇi karṣapramāṇaani ślakṣṇacūrṇīkr̥tāni candanādīnyauṣadhāni prakṣipēt| pālikān palapramāṇān jātīphalādīn karpūrasyārddhakuḍavaṁ dvē palē ca| tatō guṭikāḥ kuryāt| vadanasthāstāḥ sakalān mukharōgān jayanti saurabhādīṁśca janayanti||54||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (55) · Śloka 55
ēṣāmēva ca kalakakaṣāyaistailaṁ sādhitaṁ kavalē niyuñjyāt||55||
एषामेव च कलककषायैस्तैलं साधितं कवले नियुञ्ज्यात्||५५||
🔊 Audio coming soon
ēṣāmēva khadirasārādīnāṁ kalkaiḥ kaṣāyēṇa ca sādhitaṁ pakvaṁ tailaṁ kavalē kavaladhāraṇē niyuñjyādyōjayēt||55||
Adhikarana vAtajamukhapAke visheShopakramaH (56) · Śloka 56
tatra vātajē mukhapākē daśamūlakākōlīrāsnāmadhukasārivākvāthēna kuṣṭhakalkēna ca siddhaṁ tailaṁ nasyaṁ gaṇḍūṣaśca| snaihikō dhūmaḥ| pippalyēlālavaṇōttamaiḥ pratisārayēt||56||
तत्र वातजे मुखपाके दशमूलकाकोलीरास्नामधुकसारिवाक्वाथेन कुष्ठकल्केन च सिद्धं तैलं नस्यं गण्डूषश्च| स्नैहिको धूमः| पिप्पल्येलालवणोत्तमैः प्रतिसारयेत्||५६||
🔊 Audio coming soon
vātādijēṣu mukhapākēṣu viśēṣōpakramamāha-tatrētyādi| vātajē mukhapākē daśamūlādikvāthēna kuṣṭhakalkēna ca siddhaṁ pakvaṁ tailaṁ nasyaṁ hitaṁ gaṇḍūṣaśca| snaihikō dhūmaḥ sūtrōditaḥ| pippalyādibhiḥ pratisāraṇaṁ rasakriyādibhēdēna vividham||56||
Adhikarana paittikamukhapAke visheShopakramaH (57) · Śloka 57
paittikē kṣīrēkṣurasadrākṣāśarkarōdakairgaṇḍūṣaḥ| madhuradravyasiddhaṁ payaḥ pānaṁ kavalō nasyaṁ ca| padmakasamaṅgāmañjiṣṭhālōdhradhātakīvipakvaḥ sarpirmaṇḍō nāvanam| madayanti kāpatrairniṣṭhīvanaṁ ca||57||
पैत्तिके क्षीरेक्षुरसद्राक्षाशर्करोदकैर्गण्डूषः| मधुरद्रव्यसिद्धं पयः पानं कवलो नस्यं च| पद्मकसमङ्गामञ्जिष्ठालोध्रधातकीविपक्वः सर्पिर्मण्डो नावनम्| मदयन्ति कापत्रैर्निष्ठीवनं च||५७||
🔊 Audio coming soon
pittajē mūkhapākē kṣīrādibhirgaṇḍūṣaḥ| asañcāryā tu yā mātrā sa gaṇḍūṣa iti sūtrōktalakṣaṇaḥ| madhuradravyāṇi madhuradravyaskandhanirdiṣṭāni ghr̥tamadhvādīni taiḥ siddhaṁ kṣīraṁ pānādiṣu hitam| padmakādisiddhō ghr̥tamaṇḍō nāvanaṁ nasyam| subōdham| madayantikā dhātakī||57||
Adhikarana kaphajamukhapAke visheShopakramaH (58) · Śloka 58
kaphajē kaṭukakṣāralavaṇaiḥ pratisāraṇam| sthirāsu tu piṭakāsu prākśākādipatrēṇa lēkhanam| muṣkakapalāśāmalakīkṣāragōmūtrairgaṇḍūṣaḥ| tadvipakvaṁ ca tailam| nirguṇḍīphaṇijjakārjakasurasapatrairniṣṭhīvanam| dēvadārupāṭhātiviṣādantīndrayavakaṭukāgōmūtrēṇa kalkitāḥ kvathitā vā pītāḥ sarvakaphāmayān nighnanti||58||
कफजे कटुकक्षारलवणैः प्रतिसारणम्| स्थिरासु तु पिटकासु प्राक्शाकादिपत्रेण लेखनम्| मुष्ककपलाशामलकीक्षारगोमूत्रैर्गण्डूषः| तद्विपक्वं च तैलम्| निर्गुण्डीफणिज्जकार्जकसुरसपत्रैर्निष्ठीवनम्| देवदारुपाठातिविषादन्तीन्द्रयवकटुकागोमूत्रेण कल्किताः क्वथिता वा पीताः सर्वकफामयान् निघ्नन्ति||५८||
🔊 Audio coming soon
kaphajē mukhapākē kaṭukādibhiḥ pratisāraṇam| sthirāsu piṭakāsu tu lēkhanādikaṁ karma subōdham| dēvadārvādayō gōmūtrēṇa pītāḥ sarvakaphāmayaghnāḥ||58||
Adhikarana raktajamukhapAke visheShopakramaH (59) · Śloka 59
raktajē pittavat siddhiḥ| sarvajē yathādōṣōdayam| rōcanākāsīsasaurāṣṭrikārasāñjanāni mōcarasō madhu caikatō vipakvaṁ lōhabhājanasthaṁ kalkaṁ viśuṣkaṁ cūrṇīkr̥taṁ madhunā vraṇalēpaṁ kuryāt||59||
रक्तजे पित्तवत् सिद्धिः| सर्वजे यथादोषोदयम्| रोचनाकासीससौराष्ट्रिकारसाञ्जनानि मोचरसो मधु चैकतो विपक्वं लोहभाजनस्थं कल्कं विशुष्कं चूर्णीकृतं मधुना व्रणलेपं कुर्यात्||५९||
🔊 Audio coming soon
raktajē mukhapākē pittamukhapākavat siddhiḥ sādhanam| sarvajē sannipātajē mukhapākē yathādōṣōdayamutkr̥ṣṭadōṣānatikramēṇa cikitsā| rasāñjanādi caikatō vipakvamēkasmin pātrē kr̥tvā pakvaṁ lōhapātrasthāṁ kalkaṁ viśuhkaṁ kr̥tvā cūrṇīkr̥taṁ madhunā saha vraṇē lēpaṁ kuryāt| rōcanā gōrōcanā||59||
Adhikarana arbudacikitsA (60) · Śloka 60
atha sarvasaramarbudamacirōtthitamavr̥ddhaṁ maṇḍalāgrēṇa chitvā muṣkakabhasmanā madhumiśrēṇa pratisārayēt svarjikāśuṇṭhīcūrṇēna vā| madhu tailaṁ nimbaguḍūcīkvāthaśca gaṇḍūṣaḥ| yavānnabhōjī tīkṣṇāni kavalābhyaṅganasyayācarēt||60||
अथ सर्वसरमर्बुदमचिरोत्थितमवृद्धं मण्डलाग्रेण छित्वा मुष्ककभस्मना मधुमिश्रेण प्रतिसारयेत् स्वर्जिकाशुण्ठीचूर्णेन वा| मधु तैलं निम्बगुडूचीक्वाथश्च गण्डूषः| यवान्नभोजी तीक्ष्णानि कवलाभ्यङ्गनस्ययाचरेत्||६०||
🔊 Audio coming soon
athētyādinā'rbudacikitsā| acirōtthitamityasādhyatvādviśēṣaṇam| maṇḍalāgrēṇa śastrēṇa chitvā madhumiśrēṇa muṣkakabhasmanā svarjikādicūrṇēna vā pratisārayēditi sambandhaḥ| madhvādigaṇḍūṣaḥ subōdhaḥ| yavānnaṁ bhuñjānaḥ tīkṣṇāni kavalādīnyācarēt||60||
Adhikarana pUtimukhacikitsA (61) · Śloka 61
pūtimukhaṁ snigdhasvinnaṁ vāmayitvā śirōvirēkairupācarēt| tataḥ svarjikāhiṅgugr̥hadhūmamanaśśilailāśuṇṭhīviḍaṅgatējōvatībhirguṭikāḥ kr̥tvrā madhudrutā mukhapariśōdhanārthaṁ dadyāt| samaṅgādhātakīpadmalōdhrapriyaṅgucūrṇaiḥ salilamavacūrṇitaṁ mukhadhāvanam| śītādōpakuśōktaṁ ca kuryāt| nasyadhūmakavalāṁśca śīlayēt||61||
पूतिमुखं स्निग्धस्विन्नं वामयित्वा शिरोविरेकैरुपाचरेत्| ततः स्वर्जिकाहिङ्गुगृहधूममनश्शिलैलाशुण्ठीविडङ्गतेजोवतीभिर्गुटिकाः कृत्व्रा मधुद्रुता मुखपरिशोधनार्थं दद्यात्| समङ्गाधातकीपद्मलोध्रप्रियङ्गुचूर्णैः सलिलमवचूर्णितं मुखधावनम्| शीतादोपकुशोक्तं च कुर्यात्| नस्यधूमकवलांश्च शीलयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
śilayēdityantaṁ pūtyāsyākhyē| pūtimukhaṁ pūrvaṁ snigdhaṁ paścāt sivannamanantaraṁ vāmayitvā śirōvirēkairvirēcananasyairupācarēdupakramēt| tata iti śirōvirēcanasya paścāt svarjikādibhirguṭikāḥ kr̥tvā madhunā dravīkr̥tā mukhapariśōdhanāya dadyāt| samaṅgādicūrṇairavacūrṇitaṁ salilaṁ mukhasya dhāvanaṁ kṣālanam| śītādōpakuśayōryatkiñciduktaṁ tadapi kuryāt||61||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (62) · Śloka 62
bhavati cātra mukhadantamūlagalajāḥ prāyō rōgāḥ kaphastrabhūyiṣṭhāḥ| tasmāttēṣāmasakr̥drudhiraṁ visrāvayēd duṣṭam||62||
भवति चात्र मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफस्त्रभूयिष्ठाः| तस्मात्तेषामसकृद्रुधिरं विस्रावयेद् दुष्टम्||६२||
🔊 Audio coming soon
mukhādijā rōgāḥ prāyō bāhulyēna yataḥ kaphāsrabhūyiṣṭhāḥ bhavanti tasmāttēṣāṁ mukhādirōgāṇāṁ duṣṭaṁ rudhiramasakr̥tsrāvayēt ||62||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (63) · Śloka 63
kāyaśirasōrvirēkō vamanaṁ kavalagrahāḥ kaṭukatiktāḥ| prāyaḥ śastaṁ tēṣāṁ kapharaktaharaṁ tathā karma| yavatr̥ṇadhānyaṁ bhaktaṁ vidalaiḥ kṣārōṣitairapasnēhāḥ| yūṣā bhakṣyāśca hitā yaccānyachlēṣmanāśāya||63||
कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाः कटुकतिक्ताः| प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म| यवतृणधान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैरपस्नेहाः| यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यछ्लेष्मनाशाय||६३||
🔊 Audio coming soon
kāyaśirōvirēkādēḥ śastamityanēna sambandhaḥ| bhaktaṁ yavatr̥ṇadhānyaṁ ca| vidalaiḥ khaṇḍasasyaiḥ kṣārōdaka uṣitairapagatasnēhā yūṣādayō hitāḥ| yacca kiñcicchlēṣmanāśāya tatsarvaṁ hitam||63||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (64-26) · Śloka 26
prāṇānilapathasaṁsthāḥ śvasitamapi nirundhatē pramādavataḥ| kaṇṭhāmayāścikitsitamatō drutaṁ tēṣu kurvīta||64|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē mukharōgapratiṣēdhō nāma ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ||26||
प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः| कण्ठामयाश्चिकित्सितमतो द्रुतं तेषु कुर्वीत||६४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मुखरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
ētē ca kaṇṭhāmayāḥ prāṇānilasya pathi sthitāḥ pramādasya kartuḥ śvasitamapi yatō nirundhatē atastēṣu drutaṁ śīghraṁ cikitsitaṁ kurvītēti|| 64|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē ṣaḍviṁśō'dhyāyaḥ||