Adhikarana atha mukharogapratiShedho nAma ShaDviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాత ముఖరోగప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथात मुखरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తక్రమేణైవ ముఖరోగాణాం చికిత్సాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana khaNDauShThacikitsA (2) · Śloka 2
స్నిగ్ధస్విన్నస్య ఖండౌష్ఠస్యౌష్ఠాంతౌ విలిఖ్య సుశ్లిష్టౌ క్షౌమసూత్రేణ సీవ్యేత్| శతధౌతఘృతాభ్యక్తాం చాస్మై కవలికాం వ్రణస్యోపరి దద్యాత్| ప్రక్లిన్నం చ వ్రణం వ్రణచికిత్సయా సాధయేత్||2||
स्निग्धस्विन्नस्य खण्डौष्ठस्यौष्ठान्तौ विलिख्य सुश्लिष्टौ क्षौमसूत्रेण सीव्येत्| शतधौतघृताभ्यक्तां चास्मै कवलिकां व्रणस्योपरि दद्यात्| प्रक्लिन्नं च व्रणं व्रणचिकित्सया साधयेत्||२||
🔊 Audio coming soon
తైలనస్యాంతం ఖండౌష్ఠసాధనం| స్నిగ్ధస్విన్నస్య పుంసః ఖండౌష్ఠస్యోష్ఠాంతౌ సద్వైద్యో విలిఖ్య సుశ్లిష్టౌ కృత్వా సూత్రేణ సీవ్యేత్| సుబోధం||2||
Adhikarana khaNDauShThacikitsA (3) · Śloka 3
జ్యోతిష్మతీలోధ్రమధుకపటోలోత్పలకాకమాచీశ్రావణీసారివాభిస్తైలం విపక్వమభ్యంజనాచ్ఛోధనరోపణం| తథా వాతహరమధురౌషధసిద్ధం తైలం నస్యం||3||
ज्योतिष्मतीलोध्रमधुकपटोलोत्पलकाकमाचीश्रावणीसारिवाभिस्तैलं विपक्वमभ्यञ्जनाच्छोधनरोपणम्| तथा वातहरमधुरौषधसिद्धं तैलं नस्यम्||३||
🔊 Audio coming soon
జ్యోతిష్మత్యాదిభిర్విపక్వం తైలమభ్యంగాత్ ఖండౌష్ఠవ్రణస్య శోధనం రోపణం చ| జ్యోతిష్మతీ కంగుణికా| వాతహరైర్భద్రదార్వాదిభిర్మధురవర్గేణ చ సూత్రోక్తేన సిద్ధం తైలం నస్యం తథా శోధనం రోపణం చ||3||
Adhikarana vAtauShThakopacikitsA (4) · Śloka 4
వాతజ ఓష్ఠకోపే దేవదారుగుగ్గులుసర్జరసమధూచ్ఛిష్టసిద్ధేన మహాస్నేహేనాభ్యంగః| తేనైవ సమధుకచూర్ణేన ప్రతిసారణం| తసభ్యక్తేన పిచునా ప్రచ్ఛదనం| ఏరండపల్లవైః క్షీరక్వథితైర్నాడీస్వేదః| ఖండౌష్ఠోక్తం నావనం శిరోఽభ్యంగశ్చ||4||
वातज ओष्ठकोपे देवदारुगुग्गुलुसर्जरसमधूच्छिष्टसिद्धेन महास्नेहेनाभ्यङ्गः| तेनैव समधुकचूर्णेन प्रतिसारणम्| तसभ्यक्तेन पिचुना प्रच्छदनम्| एरण्डपल्लवैः क्षीरक्वथितैर्नाडीस्वेदः| खण्डौष्ठोक्तं नावनं शिरोऽभ्यङ्गश्च||४||
🔊 Audio coming soon
శిరోఽభ్యంగశ్చేత్యేవమంతం వాతౌష్ఠకోపే| మహాస్నేహః చతుష్టయం| తేనైవేతి దేవదార్వాదిసిద్ధమహాస్నేహేన మధుయష్టీచూర్ణయుక్తేన ప్రతిసారణం| రసక్రియా కల్కశ్చూర్ణశ్చేతి త్రివిధం ప్రతిసారణం పూర్వముక్తం| పిచుః కార్పాసచులుకం||4||
Adhikarana pittauShThakopacikitsA chatauShThe ca (5) · Śloka 5
పిత్తోత్థేఽభిఘాతజే చ జలౌకోభిర్విస్రావణం| పత్తంగయష్టీచ్ఛిన్నరుహావిపక్వం సర్పిరభ్యంగః| మధుమధూకలోధ్రసర్జరసైః ప్రతిసారణం| పిత్తవిద్రధివచ్చ చికిత్సా||5||
पित्तोत्थेऽभिघातजे च जलौकोभिर्विस्रावणम्| पत्तङ्गयष्टीच्छिन्नरुहाविपक्वं सर्पिरभ्यङ्गः| मधुमधूकलोध्रसर्जरसैः प्रतिसारणम्| पित्तविद्रधिवच्च चिकित्सा||५||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజ ఓష్ఠకోపే తథాఽభిఘాతజే క్షతజే చ పిత్తవిద్రధిచికిత్సాంతం| సుబోధం||5||
Adhikarana raktauShThakopacikitsA (6) · Śloka 6
రక్తజేఽప్యచిరోత్థితే పైత్తికవత్ ప్రతికుర్యాత్|6|
रक्तजेऽप्यचिरोत्थिते पैत्तिकवत् प्रतिकुर्यात्|६|
🔊 Audio coming soon
రక్తజే పైత్తికవత్ రక్తౌష్ఠకోపస్యాసాధ్యత్వోక్తేరచిరోత్థిత ఇతి విశేషణం||6||
Adhikarana kaphauShThakopacikitsA (6) · Śloka 6
కఫజే జలౌకోభిః శాకాదిపత్రైర్వా రక్తం విస్రావ్య వ్యోషపాఠాయవక్షారస్వర్జికాక్షారైః సక్షౌద్రైః ప్రతిసారయేత్| కుష్ఠతగరదంతీశ్యామాబిడహరితాలవిడంగైర్వా| స్వేదనస్య ధూమకవలాంశ్చ కఫఘ్నానవచారయేత్||6||
कफजे जलौकोभिः शाकादिपत्रैर्वा रक्तं विस्राव्य व्योषपाठायवक्षारस्वर्जिकाक्षारैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| कुष्ठतगरदन्तीश्यामाबिडहरितालविडङ्गैर्वा| स्वेदनस्य धूमकवलांश्च कफघ्नानवचारयेत्||६||
🔊 Audio coming soon
కఫఘ్నస్వేదాద్యుపచారణాంతం కఫౌష్ఠకోపే| తత్ర ప్రథమం జలౌకోభిః శాకాఖ్యతరూపత్రేణ వా రక్తవిస్రావణం| తతో వ్యోషాదిభిః సక్షౌద్రైః ప్రతిసారణమితి సంబంధః||6||
Adhikarana medoShThakopacikitsA (7) · Śloka 7
మేదోజే దంతచ్ఛదం స్వేదయిత్వా వృద్ధిపత్రేణ విపాట్య శుద్ధమేదసమగ్నిముపచరేత్| కఫజోక్తైశ్చ ప్రతిసారణం| జలార్బుదోక్తం రోపణం||7||
मेदोजे दन्तच्छदं स्वेदयित्वा वृद्धिपत्रेण विपाट्य शुद्धमेदसमग्निमुपचरेत्| कफजोक्तैश्च प्रतिसारणम्| जलार्बुदोक्तं रोपणम्||७||
🔊 Audio coming soon
రోపణాంతం మేదోష్ఠ్కోపే| దంతశ్ఛద ఓష్ఠః| శుద్ధమేదసం సమగ్నినాముపచరేత్| కఫజోక్తైర్వ్యోషాదిభిః ప్రతిసారణం| జలార్బుదోక్తం హరిద్రాదివిపక్వం తైలం వ్రణరోపణం||7||
Adhikarana jalArbudacikitsA (8) · Śloka 8
జలార్బుదం భిత్వా విశోధ్య త్రికటుకటుకాతేజోవతీయవక్షారస్వర్జికాసైంధవకాసీసచూర్ణైః సక్షౌద్రైః ప్రతిసారయేత్| అవగాఢమతివృద్ధం వా క్షారేణాగ్నినా వా దహేద్ధరిద్రాలోధ్రమధుకమాలతీహరేణుతగరైర్విపక్వం తైలం రోపణం||8||
जलार्बुदं भित्वा विशोध्य त्रिकटुकटुकातेजोवतीयवक्षारस्वर्जिकासैन्धवकासीसचूर्णैः सक्षौद्रैः प्रतिसारयेत्| अवगाढमतिवृद्धं वा क्षारेणाग्निना वा दहेद्धरिद्रालोध्रमधुकमालतीहरेणुतगरैर्विपक्वं तैलं रोपणम्||८||
🔊 Audio coming soon
జలార్బుదం భిత్వా ఋజ్వవగాఢంచ శస్త్రం న్యస్య విశోధ్య అంతర్మలాపనయనప్రక్షాలనాదినా సక్షౌద్రైస్త్రికటుకాదిభిః ప్రతిసారణం కుర్యాత్| అవగాఢం క్షారేణాతివృద్ధమగ్నినా వా దహేత్| సుబోధం| సన్నిపాతమాంసౌష్ఠకోపౌష్ఠార్బుదాన్యసాధ్యాన్యుక్తాని| ఇత్యోష్ఠ్రోగాః||8||
Adhikarana gaNDAlajIcikitsA (9) · Śloka 9
గండాలజీమపక్వాం శోఫవద్విదగ్ధాముపనాహ్య పక్వాం విదార్య వ్రణవత్ సాధయేత్||9||
गण्डालजीमपक्वां शोफवद्विदग्धामुपनाह्य पक्वां विदार्य व्रणवत् साधयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
వ్రణవత్ సాధయేదిత్యంతం గండాలజ్యాం| ఇతి గండరోగః|| 9||
Adhikarana SItadantacikitsA (10) · Śloka 10
శీతదంతస్యోష్ణాంబుస్విన్నస్య వ్రీహిముఖేన పాలీం లిఖిత్వా పిచుతైలేన దహేత్| ప్రతిసారయేచ్చ ప్రియంగుజంబ్వస్థిదాడిమత్వక్త్రిఫలారసాంజనసైంధవశుంఠీముస్తచూర్ణైః సమధుఘృతైః| క్షీరివృక్షకషాయో గండూషః| అణుతైలం నస్యం||10||
शीतदन्तस्योष्णाम्बुस्विन्नस्य व्रीहिमुखेन पालीं लिखित्वा पिचुतैलेन दहेत्| प्रतिसारयेच्च प्रियङ्गुजम्ब्वस्थिदाडिमत्वक्त्रिफलारसाञ्जनसैन्धवशुण्ठीमुस्तचूर्णैः समधुघृतैः| क्षीरिवृक्षकषायो गण्डूषः| अणुतैलं नस्यम्||१०||
🔊 Audio coming soon
అణుతైలనస్యాంతం శీతాఖ్యే దంతరోగే| శీతో దాలన ఇతి పర్యాయౌ| ప్రతిసారయేచ్చ| కేనేత్యాహ ప్రియంగ్వాదీనాం చూర్ణేః సమధుఘృతైః||10||
Adhikarana dantaharSha - dantabhedayoshcikitsA (11) · Śloka 11
దంతహర్షే భేదే చ వాతహరసిద్ధం తైలమేలాకుష్ఠపాటలీత్వగ్విపక్వో మజ్జా వా గండూషః| స్నిగ్ధాశ్చ నస్యాదయః||11||
दन्तहर्षे भेदे च वातहरसिद्धं तैलमेलाकुष्ठपाटलीत्वग्विपक्वो मज्जा वा गण्डूषः| स्निग्धाश्च नस्यादयः||११||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధాశ్చ నస్యాదయ ఇత్యంతం దంతహర్షదంతభేదయోః| ఏలాదివిపక్వో మజ్జా విజ్ఞేయః||11||
Adhikarana dantacAlacikitsA (12) · Śloka 12
దంతచాలే దశమూలక్వాథేన తైలసర్పిర్వసాక్షౌద్రైశ్చ కవలః| పిప్పలీసైంధవతుత్థలోధ్రపత్తంగస్రోతోజముస్తాత్రిఫలాః ప్రతిసారణం| నియతం చ స్నైహికధూమపాయీ స్నిగ్ధమధురాహారో విస్రావణపరః స్యాత్| చందనపద్మకమధుకవిదారీకశేరుకనీలోత్పలమృద్వీకాజీవకర్షభసశర్కరాణాం ప్రత్యేకం పలేన క్షీరేణ చ మాంసరసాద్విగుణేన తైలప్రస్థం విపాచయేత్| ఏతన్నస్యగండూషప్రయోగాత్పరం దశననయనశ్రవణబలకరం||12||
दन्तचाले दशमूलक्वाथेन तैलसर्पिर्वसाक्षौद्रैश्च कवलः| पिप्पलीसैन्धवतुत्थलोध्रपत्तङ्गस्रोतोजमुस्तात्रिफलाः प्रतिसारणम्| नियतं च स्नैहिकधूमपायी स्निग्धमधुराहारो विस्रावणपरः स्यात्| चन्दनपद्मकमधुकविदारीकशेरुकनीलोत्पलमृद्वीकाजीवकर्षभसशर्कराणां प्रत्येकं पलेन क्षीरेण च मांसरसाद्विगुणेन तैलप्रस्थं विपाचयेत्| एतन्नस्यगण्डूषप्रयोगात्परं दशननयनश्रवणबलकरम्||१२||
🔊 Audio coming soon
శ్రవణబలకరమిత్యేవమంతం దంతచాలే| దశమూలక్వాథేన వా తైలాదిభిర్వా కవలగ్రహః| పిప్పల్యాదిభిః ప్రతిసారణం| అత్ర చాల ఆతురో నియతం సదా స్నైహికాఖ్యధూమపాయీ స్యాత్| స్నిగ్ధమధురాహారో విస్రావణపరశ్చ| విస్రావణం విరేచనం| చందనాదినా తైలం నస్యగండూషయోరితి|| 12||
Adhikarana adhidantacikitsA (13) · Śloka 13
అధిదంతకం క్షారేణాలిప్య జర్జరం విజ్ఞాయ కృమిదంతకవిధినోత్పాట్య తద్వదేవోపచరేత్| అనవస్థితశోణితంచ దగ్ధ్వా వ్రణవదుపక్రమేత||13||
अधिदन्तकं क्षारेणालिप्य जर्जरं विज्ञाय कृमिदन्तकविधिनोत्पाट्य तद्वदेवोपचरेत्| अनवस्थितशोणितञ्च दग्ध्वा व्रणवदुपक्रमेत||१३||
🔊 Audio coming soon
వ్రణవదుపక్రమేతేత్యేవమంతమధిదంతే| జర్జరం త్యక్తస్థైర్యం| కృమిదంతస్యోత్పాటనవిధినోపచరణం చాత్రైవ వక్ష్యతే| అనవస్థితశోణితమనవరుద్ధశోణితం||13||
Adhikarana dantaSarkarAcikitsA (14) · Śloka 14
దంతశర్కరాం దంతమూలాన్యపీడయన్ దంతలేఖనేన విలిఖ్య క్షారతైలేనావసేచయేత్| మూషాకూర్పపాటలీత్వక్చూర్ణేన ప్రతిసారణం| సదా చ దంతధావనాదీన్ సేవేత| దంతహర్షోక్తం చ కుర్యాత్||14||
दन्तशर्करां दन्तमूलान्यपीडयन् दन्तलेखनेन विलिख्य क्षारतैलेनावसेचयेत्| मूषाकूर्पपाटलीत्वक्चूर्णेन प्रतिसारणम्| सदा च दन्तधावनादीन् सेवेत| दन्तहर्षोक्तं च कुर्यात्||१४||
🔊 Audio coming soon
దంతహర్షోక్తం చ కుర్యాదిత్యేవమంతం దంతశర్కరాయాం| దంతమూలాన్యపీడయన్ రక్షన్| దంతలేఖనం నామ శస్త్రం శస్త్రవిధ్యుక్తం| క్షారతైలం క్షారపక్వం తైలం| మూషా సువర్ణాద్యావర్త్తనీ| కూర్పం ప్రస్తరచూర్ణం| దంతహర్షోతం వాతహరసిద్ధమిత్యాదికం||14||
Adhikarana dantakapAlikAcikitsA (15) · Śloka 15
కపాలికాయామేతదేవ విశేషతః శీలయేత్||15||
कपालिकायामेतदेव विशेषतः शीलयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
కపాలికాఖ్యే దంతరోగే ఏతదేవ దంతశర్కరోక్తం విశేషేణ శీలయేత్||15||
Adhikarana kRumidantacikitsA (16) · Śloka 16
కృమిదంతకే సుషిరం గుడేన మధూచ్ఛిష్టేన సర్పిషా వా పూరయిత్వా తప్తయా కుబ్జశలాకయా దహేత్| సప్తచ్ఛదార్కక్షీరం వా పూరణం| సర్షపకరంజతైలం||16||
कृमिदन्तके सुषिरं गुडेन मधूच्छिष्टेन सर्पिषा वा पूरयित्वा तप्तया कुब्जशलाकया दहेत्| सप्तच्छदार्कक्षीरं वा पूरणम्| सर्षपकरञ्जतैलम्||१६||
🔊 Audio coming soon
శీతోపచారశ్చ సుతరామిత్యేవమంతం కృమిదంతాఖ్యే| సుషిరమంతఃశూన్యం కృమిదంతస్థం గుడాద్యన్యతమేన పూరయిత్వా కుబ్జయా శలాకయా దహేత్| సప్తచ్ఛదక్షీరాద్యన్యతమపూరణం రుజమపహరతీత్యుర్రరేణ సంబధ్యతే||16||
Adhikarana kRumidantacikitsA (17) · Śloka 17
హింగువిడంగస్వర్జికాకట్ఫలకాసీసకుష్ఠచూర్ణస్తాంతవబద్ధో దంతస్యోపరి తిష్ఠన్ రుజమపహరతి| కుందురుష్కచూర్ణో వా| ఏభిరేవ చ సిద్ధం తైలం గండూషః| దృఢగూఢమూలమాంసే సరుజే విస్రావణం| భగ్నస్ఫుటితవివర్ణసుప్తచలస్య సరుజస్య చ||17||
हिङ्गुविडङ्गस्वर्जिकाकट्फलकासीसकुष्ठचूर्णस्तान्तवबद्धो दन्तस्योपरि तिष्ठन् रुजमपहरति| कुन्दुरुष्कचूर्णो वा| एभिरेव च सिद्धं तैलं गण्डूषः| दृढगूढमूलमांसे सरुजे विस्रावणम्| भग्नस्फुटितविवर्णसुप्तचलस्य सरुजस्य च||१७||
🔊 Audio coming soon
హింగ్వాదిచూర్ణస్తాంతవే వస్త్రే బద్ధో దంతస్యోపరి తిష్ఠన్ రుజమపహరతి| కుందురుష్కచూర్ణో వా తాంతవావబద్ధః ఏభిరితి హిఙ్వాదిభిః దృఢ ఇత్యాదికం కృమిదంతవిశేషణం| విస్రావణం రక్తస్య||17||
Adhikarana kRumidantacikitsA (18) · Śloka 18
ఏవమనుపశమే సందంశయంత్రేణ దంతమాయతం గృహీత్వా విచాల్య శస్త్రేణ పార్శ్వేభ్యో మోక్షయిత్వోద్ధరేత్| దంతనిర్ఘాతనేనోత్పీడ్య ముద్గరేణాశ్మనా వా నిర్ఘాతయేత్| న తూత్తరం దంతం||18||
एवमनुपशमे सन्दंशयन्त्रेण दन्तमायतं गृहीत्वा विचाल्य शस्त्रेण पार्श्वेभ्यो मोक्षयित्वोद्धरेत्| दन्तनिर्घातनेनोत्पीड्य मुद्गरेणाश्मना वा निर्घातयेत्| न तूत्तरं दन्तम्||१८||
🔊 Audio coming soon
ఏవమనంతరోక్తక్రియయాఽనుపశమే దంతముద్ధరేత్| కథమిత్యాహ-సందంశయంత్రేణేత్యాది| సందంశయంత్రం యంత్రశస్త్రవిధేః స్మర్తవ్యం| ఉత్తరదంతపాల్యాముద్భూతం దంతం నైవోద్ధరేత్ ||18||
Adhikarana kRumidantacikitsA (19) · Śloka 19
తస్యోద్ధరణాత్ ఛోణితాత్యయః తతశ్చోంద్రియభ్రంశో వాతవ్యాధిర్వా||19||
तस्योद्धरणात् छोणितात्ययः ततश्चोन्द्रियभ्रंशो वातव्याधिर्वा||१९||
🔊 Audio coming soon
కుత ఇత్యాహ-తస్యేత్యాది| శోణితాత్యయో రక్తక్షయః| తతశ్చేతి శోణితాత్యయాత్||19||
Adhikarana kRumidantacikitsA (20) · Śloka 20
ప్రక్షాలితముఖశ్చ సమధుకచూర్ణం తైలం మధు వా గండూషం ధారయేత్||20||
प्रक्षालितमुखश्च समधुकचूर्णं तैलं मधु वा गण्डूषं धारयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
ప్రక్షాలిత ఇత్యాదినా దంతోద్ధరణానంతరకరణీయమాహ| అనుక్తద్రవత్వాత్ కేవలజలేన ప్రక్షాలితముఖస్సన్ మధుకచూర్ణయుక్తం తైలం మాక్షికం వా గండూషం ధారయేత్| మధుకం యష్టిమధుకం ||20||
Adhikarana kRumidantacikitsA (21) · Śloka 21
విదారీమధుకశ్రృంగాటకకశోరుకాభిః తైలం దశగుణే పయసి సిద్ధం నస్యం||21||
विदारीमधुकश्रृङ्गाटककशोरुकाभिः तैलं दशगुणे पयसि सिद्धं नस्यम्||२१||
🔊 Audio coming soon
విదారీమధుకాదిభిః కల్కితైర్దశగుణే క్షీరే సిద్ధం తైలం నస్యం హితం| శ్రృంగాటకో జలకందవిశేషః||21||
Adhikarana kRumidantacikitsA (22) · Śloka 22
ఉత్తరదంతోద్ధరణేఽప్యయమేవ ప్రతీకారః| శీతోపచారశ్చ సుతరాం||22||
उत्तरदन्तोद्धरणेऽप्ययमेव प्रतीकारः| शीतोपचारश्च सुतराम्||२२||
🔊 Audio coming soon
యత్ర చాజ్ఞానాదుత్తరో దంత ఉద్ధృతస్తత్రాప్యయమేవ విధిః| అత్ర తు సుతరాం శీతోపచారః కార్యః| కరాలశ్యావావసాధ్యావుక్తావితి దంతరోగాః||22||
Adhikarana SItAdacikitsA (23) · Śloka 23
శీతాదే శోణితం విస్రావ్య రసాంజనముస్తత్రిఫలార్జునత్వక్ప్రియంగుమహౌషధకాయం గండూషం ధారయేత్| ఏభిరేవ చ సక్షౌద్రైః ప్రతిసారణం| మధురవర్గసిద్ధం తైలం నస్యం| తేజోవతీవ్యోషహరిద్రాద్వయకుష్ఠపాఠాకటురోహిణీలోధ్రసమంగాముస్తైః ప్రతిసారణం సర్వదంతమాంసామయేషు కండూశ్వయథువేదనారక్తస్రుతిహరం| తథా వ్యోషయవక్షారమనశ్శిలాసైంధవదార్వీత్వగ్భిః| ఏభిరేవౌషధైర్గుటికా సర్వముఖరోగహరా||23||
शीतादे शोणितं विस्राव्य रसाञ्जनमुस्तत्रिफलार्जुनत्वक्प्रियङ्गुमहौषधकायं गण्डूषं धारयेत्| एभिरेव च सक्षौद्रैः प्रतिसारणम्| मधुरवर्गसिद्धं तैलं नस्यम्| तेजोवतीव्योषहरिद्राद्वयकुष्ठपाठाकटुरोहिणीलोध्रसमङ्गामुस्तैः प्रतिसारणं सर्वदन्तमांसामयेषु कण्डूश्वयथुवेदनारक्तस्रुतिहरम्| तथा व्योषयवक्षारमनश्शिलासैन्धवदार्वीत्वग्भिः| एभिरेवौषधैर्गुटिका सर्वमुखरोगहरा||२३||
🔊 Audio coming soon
ఏభిర్గుటికా సర్వముఖరోగహరేత్యేవమంతం శీతాదాఖ్యే| రసాంజనాదికషాయో గండూషః| ఏభిరేవేతి రసాంజనాదిభిః| మధురవర్గః సూత్రోక్తస్తేన సాధితం తైలం నస్యం| తేజోవత్యాదిచూర్ణం సర్వదంతమాంసామయేషు కండ్వాదిహరం| వ్యోషాదిభిస్తథేతి తేజోవత్యాదిచూర్ణవత్| ఏభిరేవేతి వ్యోషాదిభిః|| 23||
Adhikarana upakuSacikitsA (24) · Śloka 24
ఉపకుశే సుఖోష్ణాంబుస్విన్నాన్యుత్సన్నాని దంతమాంసాన్యవలిఖేన్మండలాగ్రేణ శాకాదిపత్రైర్వా| తతః సుఖోష్ణో ఘృతమండస్తైలం వా గండూషః| మరిచకుష్ఠమధుకప్రియంగులాక్షాపత్తంగగైరికరసాంజనశుంఠీసైంధవైర్మధుఘృతమండయుక్తైః ప్రతిసారణం| పృథక్పర్ణీవిడంగవిదారీమధుకపయస్యాసురదారువిపక్వం తైలం గండూషో నస్యంచ| అధురవర్గసిద్ధమేవ వా సర్పిః పునః పునశ్చ రుధిరావసేకః||24||
उपकुशे सुखोष्णाम्बुस्विन्नान्युत्सन्नानि दन्तमांसान्यवलिखेन्मण्डलाग्रेण शाकादिपत्रैर्वा| ततः सुखोष्णो घृतमण्डस्तैलं वा गण्डूषः| मरिचकुष्ठमधुकप्रियङ्गुलाक्षापत्तङ्गगैरिकरसाञ्जनशुण्ठीसैन्धवैर्मधुघृतमण्डयुक्तैः प्रतिसारणम्| पृथक्पर्णीविडङ्गविदारीमधुकपयस्यासुरदारुविपक्वं तैलं गण्डूषो नस्यञ्च| अधुरवर्गसिद्धमेव वा सर्पिः पुनः पुनश्च रुधिरावसेकः||२४||
🔊 Audio coming soon
రుధిరావసేకాంతముపకుశాఖ్యే సుబోధం| ఉత్సన్నాన్యత్యుత్సన్నాని|| 24||
Adhikarana dantapuppuTakacikitsA (25) · Śloka 25
దంతపుప్పుటకే స్విన్నఛిన్నభిన్నవిలిఖితే స్వర్జికామధుకశుంఠీసైంధవైః ప్రతిసారణం||25||
दन्तपुप्पुटके स्विन्नछिन्नभिन्नविलिखिते स्वर्जिकामधुकशुण्ठीसैन्धवैः प्रतिसारणम्||२५||
🔊 Audio coming soon
దంతపుప్పుటాఖ్యే పూర్వముష్ణాంబుధారణేవ సంస్వేద్య పునశ్ఛేదభేదనం కృత్వానంతరం సతి స్వర్జికాదిచూర్ణైః ప్రతిసారణం కుర్యాత్||25||
Adhikarana dantavidradhicikitsA (26) · Śloka 26
దంతవిద్రధౌ తిక్తకటుకషాయోష్ణైః సమూత్రైః కవలో లేపశ్చ| వృశ్చికాలీకుష్ఠకటుకాయవక్షారైః ప్రతిసారణం| తం చ పాకతో రూక్షశీతైరంతర్బహిః ప్రయుక్తైర్వారయేత్| పక్వే తు పాటనమవగాఢే దాహః| త్రిఫలాసుమనోరిష్టక్వాథో గండూషః| యష్టీమధుకసిద్ధః సర్పిర్మండో నస్యం||26||
दन्तविद्रधौ तिक्तकटुकषायोष्णैः समूत्रैः कवलो लेपश्च| वृश्चिकालीकुष्ठकटुकायवक्षारैः प्रतिसारणम्| तं च पाकतो रूक्षशीतैरन्तर्बहिः प्रयुक्तैर्वारयेत्| पक्वे तु पाटनमवगाढे दाहः| त्रिफलासुमनोरिष्टक्वाथो गण्डूषः| यष्टीमधुकसिद्धः सर्पिर्मण्डो नस्यम्||२६||
🔊 Audio coming soon
సర్పిర్మండో నస్యమిత్యేవమంతం దంతవిద్రధౌ| తిక్తాదిరసైర్ద్రవ్యైర్మూత్రయుక్తైః కవలో లేపనః| వృశ్చికాల్యాదిభిః ప్రతిసారణం| వృశ్చికాలీ ఉష్ట్రధూమకః| తం చ విద్రధిమంతర్బహిశ్చ ప్రయుక్తైః రూక్షశీతైః పాకతో వారయేత్| అశక్త్యా తు పక్వే పాటనమవగాఢే కఠినే దాహః| త్రిఫలాదిక్వాథో గండూషః|| సుబోధం||26||
Adhikarana suShiracikitsA (27) · Śloka 27
సుషిరే ఛిన్నలిఖితే లోధ్రముస్తత్రిఫలాకింశుకపతంగతార్క్ష్యశైలశతపుష్పాకట్ఫలైరవఘర్షః| తేషామేవ క్వాథే గండూషః| క్షీరివృక్షకింశుకామలకానాం వా| గైరికోత్పలమధూకసారివాచందనప్రపౌండరీకశర్కరాఽనంతాలోధ్రాగరుసిద్ధం తైలం నావనం||27||
सुषिरे छिन्नलिखिते लोध्रमुस्तत्रिफलाकिंशुकपतङ्गतार्क्ष्यशैलशतपुष्पाकट्फलैरवघर्षः| तेषामेव क्वाथे गण्डूषः| क्षीरिवृक्षकिंशुकामलकानां वा| गैरिकोत्पलमधूकसारिवाचन्दनप्रपौण्डरीकशर्कराऽनन्तालोध्रागरुसिद्धं तैलं नावनम्||२७||
🔊 Audio coming soon
తైలం నావనమిత్యేవమంతం సుషిరాఖ్యే| ఛిన్నస్య శేషే లేఖనం| లోధ్రాదిభిరవఘర్షణం| తేషామితి లోధ్రాదీనాం క్షీరివృక్షాదీనాం వా క్వాథో గండూషః| గైరికాదిసిద్ధం తైలం నావనం||27||
Adhikarana adhimAMsacikitsA (28) · Śloka 28
అధిమాంసకమచిరోత్థితం స్రావయేత్| వివృద్ధంతు బడిశేన ముచుట్యా వా గృహీత్వా మండలాగ్రేణ ఛిత్వా తీక్ష్ణైః ప్రతిసారయేత్| కటుతీక్ష్ణైః కవలస్తైలం వా యవక్షారావచూర్ణితం||28||
अधिमांसकमचिरोत्थितं स्रावयेत्| विवृद्धन्तु बडिशेन मुचुट्या वा गृहीत्वा मण्डलाग्रेण छित्वा तीक्ष्णैः प्रतिसारयेत्| कटुतीक्ष्णैः कवलस्तैलं वा यवक्षारावचूर्णितम्||२८||
🔊 Audio coming soon
తైలం యవక్షారావచూర్ణితమిత్యేవమంతమధిమాంసే| సుబోధం||28||
Adhikarana vidarBacikitsA (29) · Śloka 29
విదర్భే దంతమూలాని శస్త్రేణ విశోధ్య క్షారం ప్రయుజ్య ఘృతమండం గండూషే దద్యాత్| లోధ్రపత్తంగమంజిష్ఠామధుకచూర్ణః ప్రతిసారణం| కాకోలీయష్టీమధుశర్కరావిపక్వం తైలం నావనం||29||
विदर्भे दन्तमूलानि शस्त्रेण विशोध्य क्षारं प्रयुज्य घृतमण्डं गण्डूषे दद्यात्| लोध्रपत्तङ्गमञ्जिष्ठामधुकचूर्णः प्रतिसारणम्| काकोलीयष्टीमधुशर्कराविपक्वं तैलं नावनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
విదర్భే శస్త్రేణ మండలాగ్రనామ్నా దంతమూలాని విశోధ్య క్షారం ప్రయుజ్య గండూషే ఘృతమండం దద్యాత్| లోధ్రాదిభిః ప్రతిసారణం కాకోల్యాదివిపక్వం తైలం నావనం చ||29||
Adhikarana dantanADIcikitsA (30-33) · Śloka 33
దంతనాడీమేషయిత్వా సంవృతాం శస్త్రేణ వివృతయిత్వా తదాశ్రితం దంతమశేషముద్ధృత్య శలాకయా దహేత్| కుబ్జామవగాఢామనేకగతిం వా గుడమధుసిక్థాన్యతమపూర్ణాం| తతః క్షీరివృక్షకషాయేణ గండూషం ధారయేత్| తత్సిద్ధేన వా తైలేన||30|| దంతీఖదిరసారమదనస్వాదుకంటకక్వాథే లోధ్రవాలకోశీరదేవదారుమంజిష్ఠామధుకల్కవిపక్వం తైలం సర్షపతైలం వా నాడీశోధనరోపణం||31|| ప్రపౌండరీకహరిద్రాద్వయమధుకమధూచ్ఛిష్టలోధ్రకటుకీశర్కరాపద్మకచందనమూర్వోపోదకావాస్తుకతండులీయకమంజిష్ఠామ్లీకాకపిత్థపత్రైర్వా||32|| నస్యం చ విడంగమధుకముస్తనిర్గుండీఖదిరమంజిష్ఠోశీరసురతరుసిద్ధం తైలం| ధూమాసృక్స్రావణనావనాని శీలయేత్| నాడీసాధనం చేక్షేత||33||
दन्तनाडीमेषयित्वा संवृतां शस्त्रेण विवृतयित्वा तदाश्रितं दन्तमशेषमुद्धृत्य शलाकया दहेत्| कुब्जामवगाढामनेकगतिं वा गुडमधुसिक्थान्यतमपूर्णाम्| ततः क्षीरिवृक्षकषायेण गण्डूषं धारयेत्| तत्सिद्धेन वा तैलेन||३०|| दन्तीखदिरसारमदनस्वादुकण्टकक्वाथे लोध्रवालकोशीरदेवदारुमञ्जिष्ठामधुकल्कविपक्वं तैलं सर्षपतैलं वा नाडीशोधनरोपणम्||३१|| प्रपौण्डरीकहरिद्राद्वयमधुकमधूच्छिष्टलोध्रकटुकीशर्करापद्मकचन्दनमूर्वोपोदकावास्तुकतण्डुलीयकमञ्जिष्ठाम्लीकाकपित्थपत्रैर्वा||३२|| नस्यं च विडङ्गमधुकमुस्तनिर्गुण्डीखदिरमञ्जिष्ठोशीरसुरतरुसिद्धं तैलम्| धूमासृक्स्रावणनावनानि शीलयेत्| नाडीसाधनं चेक्षेत||३३||
🔊 Audio coming soon
నాడీసాధనం చేక్షేతేత్యంతం దంతనాడ్యాం| సంవృతాం దంతనాడీమేషిణ్యా ఏషయిత్వాఽనంతరం శస్త్రేణ వివృతాం కృత్వా తదాశ్రితం దంతం సందంశకదంతనిర్ఘాతయోరన్యతరేణాశేషముద్ధృత్యాఽగ్నితప్తయా శలాకయా దహేత్| కుబ్జాం వక్రామవగాఢామంతరతిప్రవిష్టామనేకగతిం వా నాడీం గుడాద్యన్యతమపూర్ణాం కృత్వా దహేత్| అనంతరం క్షీరివృక్షాణాం వటాశ్వత్థప్లక్షసదాఫలానాం కషాయేణ తత్సిద్ధేన తైలేన వా గండూషం ధారయేత్| దంత్యాదిభిః సాధితం తైలం నాడీశోధనం రోపణం చ| అథవా కేవలం సర్షషతైలం| ప్రపౌండరీకాదిభిర్వా సిద్ధం తైలం పూర్వగుణం| పత్రశబ్దస్యోపోదకాదిభిః సంబంధః| విడంగాదిభిః సిద్ధం తైలం నస్యం| ధూమాదీని చ శీలయేత్| నీడీవ్రణచికిత్సితం చేక్షేత తదుక్తోపక్రమవిధానాయ| మహాసుశిరో నిచయాన్నాడీ చాసాధ్యే| ఇతి దంతమూలరోగాః|| 30-33||
Adhikarana jihvAkaNTakacikitsA (34) · Śloka 34
వాతజేషు జిహ్వాకంటకేషు వాతౌష్ఠకోపోక్తో విధిః| పిత్తజేషు విఘృష్టస్రుతరుధిరేషు స్వాదుభిర్ద్రవ్యైరవఘర్షణగండూషనావనాని కుర్యాత్| తద్వత్ కఫజేషు తీక్ష్ణైః||34||
वातजेषु जिह्वाकण्टकेषु वातौष्ठकोपोक्तो विधिः| पित्तजेषु विघृष्टस्रुतरुधिरेषु स्वादुभिर्द्रव्यैरवघर्षणगण्डूषनावनानि कुर्यात्| तद्वत् कफजेषु तीक्ष्णैः||३४||
🔊 Audio coming soon
వాతజేషు జిహ్వాకంటకేషు వాతౌష్ఠకోపే యో విధిర్మహాస్నేహాభ్యంగప్రతిసారణాదిరుక్తస్స కార్యః| పిత్తజేషు విఘర్షణేన దుష్టరక్తవిస్రావణం తతశ్చ స్వాదుభిర్ద్రవ్యైరవఘర్షణాదీని కుర్యాదితి| తద్వత్ కఫజేషు| తీక్ష్ణైరిత్యనేనైతదుక్తం కఫజేషు జిహ్వాకంటకేష్వవఘర్షణేన స్రుతదుష్టరుధిరేషు తీక్ష్ణైర్ద్రవ్యైరవఘర్షణాదీని కుర్యాదితి||34||
Adhikarana jihvAlasacikitsA (35) · Śloka 35
జిహ్వాలసే నవోత్థితే తీక్ష్ణాః ప్రతిసారణాదయః| న చాత్ర శస్త్రమవచారయేత్| సిరాం తు విధ్యేత్||35||
जिह्वालसे नवोत्थिते तीक्ष्णाः प्रतिसारणादयः| न चात्र शस्त्रमवचारयेत्| सिरां तु विध्येत्||३५||
🔊 Audio coming soon
సిరాం తు విధ్యేదిత్యేవమంతమలసే| తస్య చాసాధ్యత్వోక్తేర్నవ ఇతి విశేషణం||35||
Adhikarana adhijihvopajihvayoScikitsA (36) · Śloka 36
అధిజిహ్వామున్నమ్య బడిశేన గృహీత్వా మండలాగ్రేణ ఛింద్యాత్| తీక్ష్ణాశ్చ నస్యాదయః| ఉపజిహ్వాం శాకపత్రేణాంగులిశస్త్రేణ వా విస్రావ్య యవక్షారేణ ప్రతిసారయేత్||36||
अधिजिह्वामुन्नम्य बडिशेन गृहीत्वा मण्डलाग्रेण छिन्द्यात्| तीक्ष्णाश्च नस्यादयः| उपजिह्वां शाकपत्रेणाङ्गुलिशस्त्रेण वा विस्राव्य यवक्षारेण प्रतिसारयेत्||३६||
🔊 Audio coming soon
అధిజిహ్వాయాముపజిహ్వాయాం చ ఛేదనవిస్రావణాది| సుబోధం| ఇతి జిహ్వారోగాః||36||
Adhikarana galaSuNDikAcikitsA (37) · Śloka 37
గలశుండికా కఫఘ్నైరుపాచరేత్| వృద్ధాయాం తూర్వారుబీజనిభమసిరాతతమగ్రముపరిజిహ్వయా నివిష్టం బడిశేన ముచుట్యా వా వస్త్రవేష్టితాభ్యాం వామాంగుష్ఠప్రదేశినీభ్యాం గృహీత్వా మండలాగ్రేణ నాత్యగ్రే నాతిమూలే ఛింద్యాత్| అగ్రచ్ఛేదాదనుపశమః శోఫో లాలాదివృద్ధిర్వా| అతిచ్ఛేదాచ్ఛోణితక్షయేణ మరణం| సమ్యక్ చ్ఛిన్నాయాం పూర్వవత్ ప్రతిసారణాదయః||37||
गलशुण्डिका कफघ्नैरुपाचरेत्| वृद्धायां तूर्वारुबीजनिभमसिराततमग्रमुपरिजिह्वया निविष्टं बडिशेन मुचुट्या वा वस्त्रवेष्टिताभ्यां वामाङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां गृहीत्वा मण्डलाग्रेण नात्यग्रे नातिमूले छिन्द्यात्| अग्रच्छेदादनुपशमः शोफो लालादिवृद्धिर्वा| अतिच्छेदाच्छोणितक्षयेण मरणम्| सम्यक् च्छिन्नायां पूर्ववत् प्रतिसारणादयः||३७||
🔊 Audio coming soon
గలశుండికా కఫఘ్నైః కఫహరైర్ద్రవ్యైరుపాచరేత్ చికిత్సేత్| వృద్ధాయామితి గలశుండికాయాం ఉర్వారోః కర్కటికాయాః బీజేన సదృశం సిరారహితం ప్రదేశం బడిశాదినా గ్రాహ్యం| నాత్యగ్రేఽతిమూలే చ ఛింద్యాదిత్యత్ర హేతుమాహ-అగ్ర ఇత్యాది| పూర్వవదితి తీక్ష్ణైరుపజిహ్వాత్||37||
Adhikarana atideshena tAlusa~gghAtAdInAM cikitsA (38) · Śloka 38
తాలుసంఘాతే పుప్పుటే కచ్ఛపే చ నవే విధిరయం| శస్త్రకర్మణి తు విశేషః| అత్ర హి విలేఖనం||38||
तालुसङ्घाते पुप्पुटे कच्छपे च नवे विधिरयम्| शस्त्रकर्मणि तु विशेषः| अत्र हि विलेखनम्||३८||
🔊 Audio coming soon
తాలుసంఘాతే తథా పుప్పుటే తథా నవే కచ్ఛపే చాయమేవ గలశుండికోక్తో విధిః| అత్ర తాలుసంఘాతాదికే శస్త్రకర్మణ్యేవ విశేషః| అత్ర హి త్రయే శస్త్రేణ విలేఖనం గలశుండికాయాం తు ఛేదనమితి||38||
Adhikarana tAlupAkacikitsA (39) · Śloka 39
తాలుపాకే త్వపక్వస్య శ్వయథోః కాసీసరసాంజనక్షౌద్రః ప్రతిసారణం| మధురకషాయైః శీతైర్గండూషః| పక్వస్య మండలాగ్రేణాష్టాపదవత్ భేదనం| తీక్ష్ణైరవఘర్షణం| పటోలారిష్టజాతీకరవీరగుడూచీవృషకటుకాహరిద్రాద్వయవేత్రాగ్రకంటకారికాక్వాథః కవలో మధు తైలం చ||39||
तालुपाके त्वपक्वस्य श्वयथोः कासीसरसाञ्जनक्षौद्रः प्रतिसारणम्| मधुरकषायैः शीतैर्गण्डूषः| पक्वस्य मण्डलाग्रेणाष्टापदवत् भेदनम्| तीक्ष्णैरवघर्षणम्| पटोलारिष्टजातीकरवीरगुडूचीवृषकटुकाहरिद्राद्वयवेत्राग्रकण्टकारिकाक्वाथः कवलो मधु तैलं च||३९||
🔊 Audio coming soon
తాలుపాకే తు అపక్వస్య పాకావస్థామప్రాప్తస్య శ్వయథోః శోఫస్య కాసీసాదిభిః ప్రతిసారణం కుర్యాత్| రసాంజనం తార్క్షయం| శీతైః స్పర్శతో వీర్యతశ్చ మధురాదిభిరౌషధైర్గండూషో ధార్యః| అష్టాపదవదితి అష్టాపదం చతురంగపీఠం| తత్ కోష్ఠాకృతిఛేదనమష్టాపదవత్ భేదనం| తీక్ష్ణైర్మరిచాదిభిరవఘర్షణం| పటోలాదిక్వాథే మధుతైలం చ కవలః||39||
Adhikarana tAluSoShacikitsA (40) · Śloka 40
తాలుశోషే మధుకపిప్పలీనాగరసిద్ధం సర్పిరుత్తరభక్తికం సతృష్ణః పిబేత్| అమ్లైశ్చాస్య గండూషః| పయస్యా మధుకమధూలికావిపక్వం క్షీరసర్పిర్నస్యం| స్నిగ్ధో ధూమః| తృష్ణాఘ్నమన్నపానం||40||
तालुशोषे मधुकपिप्पलीनागरसिद्धं सर्पिरुत्तरभक्तिकं सतृष्णः पिबेत्| अम्लैश्चास्य गण्डूषः| पयस्या मधुकमधूलिकाविपक्वं क्षीरसर्पिर्नस्यम्| स्निग्धो धूमः| तृष्णाघ्नमन्नपानम्||४०||
🔊 Audio coming soon
తాలుశోషే సతృష్ణస్తృష్ణాసహితో మధుకాదిసిద్ధం సర్పిర్ఘృతముత్తరభక్తికం పిబేత్| ఉత్తరం భక్తం యస్య తదుత్తరభక్తికం భక్తాత్పూర్వమిత్యర్థః| అస్య తాలుశోషవతోఽమ్లైరమ్లద్రవ్యైర్గండూషః పయస్యాదిసిద్ధం క్షీరాద్ గృహీతం సర్పిర్నస్యం స్నిగ్ధధూమాది చ హితం| ఇతి తాలురోగాః|| 40||
Adhikarana kaNTharoge sAdhAraNacikitsA (41) · Śloka 41
కంఠరోగేషు తు జ్వరాద్యనుపద్రుతేషు కటుతీక్ష్ణైర్నస్యావఘర్షణగండూషాదయః సిరావ్యధో రసాంజనేంద్రయవదార్వీనింబక్వాథం పానం| వ్యోషయవక్షారదార్వీరసాంజనతేజోవతీపాఠానింబత్వక్త్రిఫలాచిత్రకైః శుక్తగోమూత్రక్వథితైః కవలో గుటికా వా ప్రతిసారణం| తాలీసపత్రగృహధూమపంచకోలకైలమరిచపలాశముష్కకక్షారయవక్షారైర్యవక్వాథేన గుటికాః కృతాః సర్వకంఠరోగేష్వమృతోపమాః||41||
कण्ठरोगेषु तु ज्वराद्यनुपद्रुतेषु कटुतीक्ष्णैर्नस्यावघर्षणगण्डूषादयः सिराव्यधो रसाञ्जनेन्द्रयवदार्वीनिम्बक्वाथं पानम्| व्योषयवक्षारदार्वीरसाञ्जनतेजोवतीपाठानिम्बत्वक्त्रिफलाचित्रकैः शुक्तगोमूत्रक्वथितैः कवलो गुटिका वा प्रतिसारणम्| तालीसपत्रगृहधूमपञ्चकोलकैलमरिचपलाशमुष्ककक्षारयवक्षारैर्यवक्वाथेन गुटिकाः कृताः सर्वकण्ठरोगेष्वमृतोपमाः||४१||
🔊 Audio coming soon
కంఠరోగేషు జ్వరాద్యుపద్రవరహితేషు కటుతీక్ష్ణైరౌషధైర్నస్యాదయః| సిరావ్యధేనాసృఙ్మోక్షః| రసాంజనాదిక్వాథః పానం| రసాంజనం తార్క్ష్యం| ఇంద్రయవః కలింగః| శుక్తగోమూత్రసాధితైర్వ్యోషాదిభిః కవలః ప్రతిసారణం వా| తాలీసాదిభిర్యవక్షారాంతైర్యవక్వాథేన కృతా గుటికాః సర్వకంఠరోగేష్వమృతోపమాః| ఇతి సాధారణచికిత్సా||41||
Adhikarana vAtarohiNIcikitsA (42) · Śloka 42
అథ వాతరోహిణీకామాంతర్బహిః స్విన్నామంగులిశస్త్రకేణ మధులవణగర్భేణ వా నఖేన విస్రావ్య తీక్ష్ణైః ప్రతిసారయేత్| మహాపంచమూలక్వథో గండుషః| ఏలాపునర్నవసింహీకపిత్థకల్కపయోవిపక్వం తైలం గండూషో నావనం చ||42||
अथ वातरोहिणीकामान्तर्बहिः स्विन्नामङ्गुलिशस्त्रकेण मधुलवणगर्भेण वा नखेन विस्राव्य तीक्ष्णैः प्रतिसारयेत्| महापञ्चमूलक्वथो गन्डुषः| एलापुनर्नवसिंहीकपित्थकल्कपयोविपक्वं तैलं गण्डूषो नावनं च||४२||
🔊 Audio coming soon
అథేతి మంగలే దుష్కరప్రతిక్రియత్వాన్మంగలపూర్వకం వాతరోహిణికాముపక్రమేత్| అంతరభ్యంతరే బహిర్బహిర్భాగే చ స్విన్నామంగులిశస్త్రేణ మధ్వాదిగర్భేణ నఖేన వా విస్త్రావ్య తీక్ష్ణైర్మరిచశుంఠ్యాదిభి ప్రతిసారయేత్| మహాపంచమూలం బిల్వాది తత్క్వాథో గండూషః| ఏలాదికల్కేన పయసా చ విపక్వం తైలం గండూషో నావనం చ||42||
Adhikarana pittarohiNIcikitsA (43) · Śloka 43
పిత్తజామప్యేవం విస్రావ్య పతంగశర్కరాలోధ్రప్రియంగుభిః ప్రతిసారయేత్| ఏషామేవ కషాయో గండూషః| ద్రాక్షాపరూషకోశీరమధుకచందనక్వాథో వా| త్రిఫలాతిల్వకశ్యామాశ్రీపర్ణీత్వఙ్మధుయష్టికాభిర్దశగుణే పయసి సిద్ధం సర్పిర్నస్యకవలభోజనేషు||43||
पित्तजामप्येवं विस्राव्य पतङ्गशर्करालोध्रप्रियङ्गुभिः प्रतिसारयेत्| एषामेव कषायो गण्डूषः| द्राक्षापरूषकोशीरमधुकचन्दनक्वाथो वा| त्रिफलातिल्वकश्यामाश्रीपर्णीत्वङ्मधुयष्टिकाभिर्दशगुणे पयसि सिद्धं सर्पिर्नस्यकवलभोजनेषु||४३||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజాం రోహిణీమప్యేవమంగులిసస్త్రేణ నఖేన వా విస్రావ్య పతంగాదిభిః ప్రతిసారయేత్| ఏషాం పతంగాదీనామేవ వా క్వాథే ద్రాక్షాదిక్వాథో వా గండూషః| త్రిఫలాదిభిర్ఘృతాద్దశగుణే క్షీరే సిద్ధం సర్పిర్నస్యాదిషు హితం|| 43||
Adhikarana raktajarohiNIcikitsA (44) · Śloka 44
రక్తజామప్యేవం ప్రత్యాఖ్యాయోపక్రమేత్||44||
रक्तजामप्येवं प्रत्याख्यायोपक्रमेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
రక్తజాఽసాధ్యోక్తా తాం ప్రత్యాఖ్యాయ న సేత్స్యతీతి ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సేదేవ న తూపేక్షేత| ఏవమితి పిత్తరోహిణీచికిత్సయా||44||
Adhikarana kaParohiNIcikitsA (45) · Śloka 45
శ్లైష్మికీం స్వేదయిత్వా విలిఖ్య కటుకవర్గేణాగారధూమత్రిఫలాసైంధవయుక్తేన ప్రతిసారయేత్| తద్విధాశ్చ గండూషాః| నింబజాత్యపామార్గవిడంగవిపక్వం తైలం నస్యం||45||
श्लैष्मिकीं स्वेदयित्वा विलिख्य कटुकवर्गेणागारधूमत्रिफलासैन्धवयुक्तेन प्रतिसारयेत्| तद्विधाश्च गण्डूषाः| निम्बजात्यपामार्गविडङ्गविपक्वं तैलं नस्यम्||४५||
🔊 Audio coming soon
శ్లైష్మికీం స్వేదయిత్వా విలిఖ్య చాగారధూమాదియుక్తేన కటుకవర్గేణ ప్రతిసారయేత్| అగారధూమం ధూమమలం| కటుకవర్గః సూత్రోక్తః| తద్విధా అగారధూమాదియుక్తకటుకవర్గకృతాః| నింబాదిసిద్ధం తైలం నస్యం||45||
Adhikarana atideSena SAlUkavRundatuNDikerIgilAyUnAM cikitsA (46) · Śloka 46
శాలూకవృందతుండికేరీగిలాయుష్వేష ఏవ విధిః||46||
शालूकवृन्दतुण्डिकेरीगिलायुष्वेष एव विधिः||४६||
🔊 Audio coming soon
శాలూకాదిచతుష్టయేష్వపి ఏష ఏవ కఫరోహిణ్యుక్తో విధిః||46||
Adhikarana galavidradhicikitsA (47) · Śloka 47
గలవిద్రధౌ విస్రావితాయాం లోధ్రవరారసాంజనపతంగగైరికరోచనాపిప్పలీసైంధవచూర్ణైరవఘర్షణం| ఏభిరేవ క్వథితైర్గండూషః| కిరాతతిక్తలోధ్రదార్వీశతపుష్పానింబపత్రకుష్ఠైలాగుడూచీచిత్రకతగరముస్తాక్వాథకల్కవిపక్వం తైలం నావనం||47||
गलविद्रधौ विस्रावितायां लोध्रवरारसाञ्जनपतङ्गगैरिकरोचनापिप्पलीसैन्धवचूर्णैरवघर्षणम्| एभिरेव क्वथितैर्गण्डूषः| किराततिक्तलोध्रदार्वीशतपुष्पानिम्बपत्रकुष्ठैलागुडूचीचित्रकतगरमुस्ताक्वाथकल्कविपक्वं तैलं नावनम्||४७||
🔊 Audio coming soon
తైలం నావనమిత్యేవమంతం గలవిద్రధౌ| విస్రావితాయాం శస్త్రేణ విశోధితాయాం సత్యాం లోధ్రాదిచూర్ణైరవఘర్షణం| ఏభిరేవ లోధ్రాదిభిర్జలే క్వథితైర్గండూషశ్చ హితః| వరా శ్రేష్ఠా| రసాంజనం తార్క్ష్యం| కిరాతతిక్తకాదిక్వాథకల్కపక్వం తైలం నావనం ||47||
Adhikarana vAtagalagaNDacikitsA (48) · Śloka 48
గలగండమనిలజం స్వేదయిత్వా విస్రావయేత్ రూఢవ్రణంచ తిలప్రియాలలట్వామూలకశణాతసీబీజైరుపనాహయేత్| తిల్వకాగ్నిమంథపునర్నవకాలామృతాసౌ భాంజనకగజపిప్పల్యేకైషికార్కమూలకరఘాటకపుష్పైః సురామ్లపిష్టైః పునః పునర్లేపయేత్| నింబగుడూచీకుటజహంసపాదీకృష్ణావలాద్వయదేవదారుసిద్ధం చ తైలం పాయయేత్||48||
गलगण्डमनिलजं स्वेदयित्वा विस्रावयेत् रूढव्रणञ्च तिलप्रियाललट्वामूलकशणातसीबीजैरुपनाहयेत्| तिल्वकाग्निमन्थपुनर्नवकालामृतासौ भाञ्जनकगजपिप्पल्येकैषिकार्कमूलकरघाटकपुष्पैः सुराम्लपिष्टैः पुनः पुनर्लेपयेत्| निम्बगुडूचीकुटजहंसपादीकृष्णावलाद्वयदेवदारुसिद्धं च तैलं पाययेत्||४८||
🔊 Audio coming soon
తైలం పాయయేదిత్యేవమంతమనిలజే గలగండే| వాతజం గలగండం తాపాద్యన్యతమస్వేదేన స్వేదయిత్వా జలూకాద్యన్యతమేన రక్తం విస్రావయేత్| రూఢవ్రణం చానుబంధపరిహారార్థం తిలాదిభిరుపనాహయేత్| లట్వా లంబా, అతసీ ఉమా, ఉపనాహః పిండబంధః| సురామ్లపిష్టౌస్తిల్వకాదిభిః పునః పునర్లేపయేత్| అగ్నిమంథస్తర్కారీ, కాలా నీలినీ, (ని) `నీలిన్యుక్తా నీలికా నీలపత్రీ నీలా నీలీ నీలయష్టీ విషఘ్నీ| చండాల్యాన్యారాజనీ భారవాహీ కాలా కాలీ చాస్పృశా శోధనీ చ|' సౌభాంజనకః శిగ్రుః| ఏకైషీకా మహాదూర్వా త్రివృద్ధా| కరఘాటో మదనః| (ని) మదనం రాఢః పిండీ కరఘాటః శల్యకః ఫలం జగదుః| నింబాదిసిద్ధం తైలం పాయయేచ్చ| హంసపాదీ త్రిపాదీ||48||
Adhikarana SleShmagalagaNDacikitsA (49) · Śloka 49
శ్లైష్మికేఽప్యయమేవ విధిః తీక్ష్ణతరాశ్చ స్వేదప్రలేపాదయః| విశల్యాతివిషావిషాణికాశుకనాసాజగంధాగుంజాఫలకటుకాలాబుభిః పలాశక్షారాంబుపిష్టైః సుఖోష్ణో లేపః| వత్సకాదినా పంచలవణయుక్తేన సిద్ధం తైలం పానం| తీక్ష్ణాంశ్చ వమనాదీన శీలయేత్| పర్యాయతశ్చ స్వేదం శోణితావసేచనం చ| తథానుపశమే పాచయిత్వా వ్రణావదుభావప్యుపాచరేత్| యవాన్నముద్గాదియూహాంశ వ్యోషోత్కటాన్ పానభోజనయోర్విదధ్యాత్||49||
श्लैष्मिकेऽप्ययमेव विधिः तीक्ष्णतराश्च स्वेदप्रलेपादयः| विशल्यातिविषाविषाणिकाशुकनासाजगन्धागुञ्जाफलकटुकालाबुभिः पलाशक्षाराम्बुपिष्टैः सुखोष्णो लेपः| वत्सकादिना पञ्चलवणयुक्तेन सिद्धं तैलं पानम्| तीक्ष्णांश्च वमनादीन शीलयेत्| पर्यायतश्च स्वेदं शोणितावसेचनं च| तथानुपशमे पाचयित्वा व्रणावदुभावप्युपाचरेत्| यवान्नमुद्गादियूहांश व्योषोत्कटान् पानभोजनयोर्विदध्यात्||४९||
🔊 Audio coming soon
కఫజే గలగండేఽప్యయమేవ వాతగలగండోక్తో విధిః కర్తవ్యః| వాతజే స్వేదాదయోఽల్పా అత్ర త్వధికాః| పలాశక్షారాంబుపిష్టా విశల్యాద్యా లేపః| విశల్యా లాంగలీవిషాణికా ఋషభకః, శుకనాసా శుకాఖ్యా, కటుకాలాబుస్తుంబీ, పంచలవణయుక్తేన వత్సకాదినా పక్వం తైలం పిబేత్| తీక్ష్ణాన్ కఫఘ్నానిత్యర్థః| తథానుపశమే ఏవమప్యశాంతౌ| ఉభావపీతి వాతజం కఫజం చ| యవాన్నాదీంశ్చ వ్యోషోత్కటాన్ పానే భోజనే చ దద్యాత్||49||
Adhikarana medojagalagaNDacikitsA (50) · Śloka 50
మేదోజే స్విన్నస్య సిరాం విధ్యేత్| పూర్వోక్తాః ప్రలేపాః ప్రాతః ప్రాతశ్చాసనాదిసారరజో గోమూత్రేణ పిబేత్| ఏవమప్యశాంతౌ శస్త్రేణ విదార్య మేదో విశోధ్య సీవ్యేత్| దాహయోగ్యం వా వసాఘృతక్షౌద్రాన్యతమేన యథావద్దహేత్| రోచనాకాసీసతుత్థకచూర్ణావచూర్ణితం తైలం వ్రణశోధనరోపణం| అసనాదిసారగోపురీషభస్మయుక్తం వా||50||
मेदोजे स्विन्नस्य सिरां विध्येत्| पूर्वोक्ताः प्रलेपाः प्रातः प्रातश्चासनादिसाररजो गोमूत्रेण पिबेत्| एवमप्यशान्तौ शस्त्रेण विदार्य मेदो विशोध्य सीव्येत्| दाहयोग्यं वा वसाघृतक्षौद्रान्यतमेन यथावद्दहेत्| रोचनाकासीसतुत्थकचूर्णावचूर्णितं तैलं व्रणशोधनरोपणम्| असनादिसारगोपुरीषभस्मयुक्तं वा||५०||
🔊 Audio coming soon
గోపురీషభస్మయుక్తం వేత్యంతం మేదోజే| మేదోభవే గలగండే స్వేదితస్య సూత్రోదితామూరుగాం సిరాం విధ్యేత్| పూర్వోక్తాః ప్రలేపా వాతజే కఫజే చ గలగండే ఉక్తాః| అసనాదిగణచూర్ణం ప్రాతః ప్రాతర్గోమూత్రేణ పిబేత్| ఏవమప్యశాంతౌ తథానుపశమే దాహయోగ్యం వసాద్యన్యతమేన యథావిద్విధివద్దహేత్| రోచనాదిచూర్ణావచూర్ణితం తైలం వ్రణశోధనం రోపణం చ భవతి| అసనాదిసారాదియుక్తం తైలం వా ||50||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (51) · Śloka 51
ముఖపాకేషు సామాన్యతస్త్రిఫలాక్వాథో మధుమానన్యే చ| తిక్తకటుకకషాయా ముఖధావనాః| మృద్వీకాపాఠాజాతీమాతులుంగార్జునపుత్రజీవకపల్లవానామనభ్యవహరతా చవర్ణం||51||
मुखपाकेषु सामान्यतस्त्रिफलाक्वाथो मधुमानन्ये च| तिक्तकटुककषाया मुखधावनाः| मृद्वीकापाठाजातीमातुलुङ्गार्जुनपुत्रजीवकपल्लवानामनभ्यवहरता चवर्णम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ముఖపాకేషు సాధారణం చికిత్సితమాహ| ముఖపాకేషు సక్షౌద్రా ముఖధావనాః ప్రయోజ్యాః| కే త ఇత్యాహ-త్రిఫలాక్వాథశ్చాన్యే తిక్తకటుకకషాయాశ్చ| అథవా మృద్వీకాదిజీవకపల్లవాంతానాం చర్వణం, తేషాం నిగిరణం న కర్తవ్యం| పల్లవోభినవోత్పన్నం పత్రం||51||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (52) · Śloka 52
దారుహరిద్రార్ధతులాం వింశతిగుణేఽంభసి శ్రపయిత్వా తం క్వాథం సగైరికమాదర్వీప్రలేపాత్ సాధితం క్షౌద్రయుక్తం ఘృతభాజనే నిదధ్యాత్| ఏతన్నిష్ఠీవనం సర్వముఖామయనాడీఘ్నం| అయమేవ చ పృథక్కల్పో యష్టీమధుకపటోలినింబాటరూషకజాతీలోధ్రారిమేదత్రిఫలాజంబూఖదిరత్వచాం||52||
दारुहरिद्रार्धतुलां विंशतिगुणेऽम्भसि श्रपयित्वा तं क्वाथं सगैरिकमादर्वीप्रलेपात् साधितं क्षौद्रयुक्तं घृतभाजने निदध्यात्| एतन्निष्ठीवनं सर्वमुखामयनाडीघ्नम्| अयमेव च पृथक्कल्पो यष्टीमधुकपटोलिनिम्बाटरूषकजातीलोध्रारिमेदत्रिफलाजम्बूखदिरत्वचाम्||५२||
🔊 Audio coming soon
దారుహరిద్రాయా అర్ధతులాం పంచాశత్ పలాని తేభ్యో వింశతిగుణమంభఃపలసహస్రం తస్మిన్ క్వాథయిత్వా తం క్వాథం గైరికసహితమాదర్వీప్రలేపాత్ దర్వీప్రలేపం యావత్ సాధితం పక్వం మధునా యుక్తం ఘృతలిప్తభాజనే స్థాపయేత్| సుబోధం| యష్టీమధుకాదీనామయమేవ దారుహరిద్రావిహిత ఏవ పృథక్ కల్పః కార్యః||52||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (53) · Śloka 53
యవక్షారభాగాః సప్త సువర్ణగైరికాద్ భాగద్వయం మూర్వాకటుకాతివిషాఽఽమలకానామేకో భాగస్తత్ సర్వం కుతలక్షారోదకపిష్టం గుటికాః కృత్వా ఖాదేన్నిష్ఠీవేచ్చ||53||
यवक्षारभागाः सप्त सुवर्णगैरिकाद् भागद्वयं मूर्वाकटुकातिविषाऽऽमलकानामेको भागस्तत् सर्वं कुतलक्षारोदकपिष्टं गुटिकाः कृत्वा खादेन्निष्ठीवेच्च||५३||
🔊 Audio coming soon
యవక్షారస్య భాగా అంశాః సప్త| సువర్ణగైరికాత్ గైరికవిశేషాత్ భాగద్వయం మూర్వాదీనాం ప్రత్యేకమేకో భాగస్తత్ సర్వం కుతలక్షారోదకపిష్టం కృత్వా గుటికాః కార్యాస్తాః ఖాదేన్నిష్ఠీవేచ్చ| తాః పూర్వగుణాః| కుతకస్తిలకాండః దగ్ధస్య తస్య క్షారః||53||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (54) · Śloka 54
ఖదిరసారతులామరిమేదతులాద్వయం చ తోయవహేఽష్టభాగావశేషం క్వాథయేదవతారితం పరిస్రుతం చ పునరాఘనీభావాత్| ఘనీభూతేశీతే చ కార్షికాణి శ్లక్ష్ణీకృతాని ప్రక్షిపేచ్చందనపద్మకోశీరవాలకమంజిష్ఠాధాతకీముస్తప్రపౌండరీకమధుకత్రిఫలాచాతుర్జాతకలాక్షానలదతార్క్ష్యశైలలోధ్రద్విరజనీసమంగాపాఠాకట్ఫలైలేయపత్తంగాగరుగైరికాంజనాని| పాలికాంశ్చ జాతీఫలలవంగకంకోలకబుకాన్| కర్ప్పూరార్ద్ధకుడవం చ| తా గుటికా వదనస్థాః సర్వాన్ ముఖరోగాన్ జయంతి| సౌరభం సౌమనస్యం రుచిం చ జనయంతి||54||
खदिरसारतुलामरिमेदतुलाद्वयं च तोयवहेऽष्टभागावशेषं क्वाथयेदवतारितं परिस्रुतं च पुनराघनीभावात्| घनीभूतेशीते च कार्षिकाणि श्लक्ष्णीकृतानि प्रक्षिपेच्चन्दनपद्मकोशीरवालकमञ्जिष्ठाधातकीमुस्तप्रपौण्डरीकमधुकत्रिफलाचातुर्जातकलाक्षानलदतार्क्ष्यशैललोध्रद्विरजनीसमङ्गापाठाकट्फलैलेयपत्तङ्गागरुगैरिकाञ्जनानि| पालिकांश्च जातीफललवङ्गकङ्कोलकबुकान्| कर्प्पूरार्द्धकुडवं च| ता गुटिका वदनस्थाः सर्वान् मुखरोगान् जयन्ति| सौरभं सौमनस्यं रुचिं च जनयन्ति||५४||
🔊 Audio coming soon
ఖదిరేత్యాది| ఖదిరస్య తులా పలశతమరిమేదసోఽహిమారస్య తులాద్వయం ద్వే పలశతే చ తోయవహేఽపాం ఘటచతుష్టకే| ఘటోద్వాదశాధికాని పంచపలశతాని| అష్టభాగవశేషమష్టాంశావశేషం క్వాథయేత్| అవతరితం చుల్లీతపరిస్రుతం గాలితంచ తం పునరాఘనీభావాత్ ఘనీభావావధి క్వాథయేత్| ఘనీభూతే శీతే చ సతి కార్షికాణి కర్షప్రమాణాని శ్లక్ష్ణచూర్ణీకృతాని చందనాదీన్యౌషధాని ప్రక్షిపేత్| పాలికాన్ పలప్రమాణాన్ జాతీఫలాదీన్ కర్పూరస్యార్ద్ధకుడవం ద్వే పలే చ| తతో గుటికాః కుర్యాత్| వదనస్థాస్తాః సకలాన్ ముఖరోగాన్ జయంతి సౌరభాదీంశ్చ జనయంతి||54||
Adhikarana mukhapAkeShu sAdhAraNacikitsA (55) · Śloka 55
ఏషామేవ చ కలకకషాయైస్తైలం సాధితం కవలే నియుంజ్యాత్||55||
एषामेव च कलककषायैस्तैलं साधितं कवले नियुञ्ज्यात्||५५||
🔊 Audio coming soon
ఏషామేవ ఖదిరసారాదీనాం కల్కైః కషాయేణ చ సాధితం పక్వం తైలం కవలే కవలధారణే నియుంజ్యాద్యోజయేత్||55||
Adhikarana vAtajamukhapAke visheShopakramaH (56) · Śloka 56
తత్ర వాతజే ముఖపాకే దశమూలకాకోలీరాస్నామధుకసారివాక్వాథేన కుష్ఠకల్కేన చ సిద్ధం తైలం నస్యం గండూషశ్చ| స్నైహికో ధూమః| పిప్పల్యేలాలవణోత్తమైః ప్రతిసారయేత్||56||
तत्र वातजे मुखपाके दशमूलकाकोलीरास्नामधुकसारिवाक्वाथेन कुष्ठकल्केन च सिद्धं तैलं नस्यं गण्डूषश्च| स्नैहिको धूमः| पिप्पल्येलालवणोत्तमैः प्रतिसारयेत्||५६||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజేషు ముఖపాకేషు విశేషోపక్రమమాహ-తత్రేత్యాది| వాతజే ముఖపాకే దశమూలాదిక్వాథేన కుష్ఠకల్కేన చ సిద్ధం పక్వం తైలం నస్యం హితం గండూషశ్చ| స్నైహికో ధూమః సూత్రోదితః| పిప్పల్యాదిభిః ప్రతిసారణం రసక్రియాదిభేదేన వివిధం||56||
Adhikarana paittikamukhapAke visheShopakramaH (57) · Śloka 57
పైత్తికే క్షీరేక్షురసద్రాక్షాశర్కరోదకైర్గండూషః| మధురద్రవ్యసిద్ధం పయః పానం కవలో నస్యం చ| పద్మకసమంగామంజిష్ఠాలోధ్రధాతకీవిపక్వః సర్పిర్మండో నావనం| మదయంతి కాపత్రైర్నిష్ఠీవనం చ||57||
पैत्तिके क्षीरेक्षुरसद्राक्षाशर्करोदकैर्गण्डूषः| मधुरद्रव्यसिद्धं पयः पानं कवलो नस्यं च| पद्मकसमङ्गामञ्जिष्ठालोध्रधातकीविपक्वः सर्पिर्मण्डो नावनम्| मदयन्ति कापत्रैर्निष्ठीवनं च||५७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజే మూఖపాకే క్షీరాదిభిర్గండూషః| అసంచార్యా తు యా మాత్రా స గండూష ఇతి సూత్రోక్తలక్షణః| మధురద్రవ్యాణి మధురద్రవ్యస్కంధనిర్దిష్టాని ఘృతమధ్వాదీని తైః సిద్ధం క్షీరం పానాదిషు హితం| పద్మకాదిసిద్ధో ఘృతమండో నావనం నస్యం| సుబోధం| మదయంతికా ధాతకీ||57||
Adhikarana kaphajamukhapAke visheShopakramaH (58) · Śloka 58
కఫజే కటుకక్షారలవణైః ప్రతిసారణం| స్థిరాసు తు పిటకాసు ప్రాక్శాకాదిపత్రేణ లేఖనం| ముష్కకపలాశామలకీక్షారగోమూత్రైర్గండూషః| తద్విపక్వం చ తైలం| నిర్గుండీఫణిజ్జకార్జకసురసపత్రైర్నిష్ఠీవనం| దేవదారుపాఠాతివిషాదంతీంద్రయవకటుకాగోమూత్రేణ కల్కితాః క్వథితా వా పీతాః సర్వకఫామయాన్ నిఘ్నంతి||58||
कफजे कटुकक्षारलवणैः प्रतिसारणम्| स्थिरासु तु पिटकासु प्राक्शाकादिपत्रेण लेखनम्| मुष्ककपलाशामलकीक्षारगोमूत्रैर्गण्डूषः| तद्विपक्वं च तैलम्| निर्गुण्डीफणिज्जकार्जकसुरसपत्रैर्निष्ठीवनम्| देवदारुपाठातिविषादन्तीन्द्रयवकटुकागोमूत्रेण कल्किताः क्वथिता वा पीताः सर्वकफामयान् निघ्नन्ति||५८||
🔊 Audio coming soon
కఫజే ముఖపాకే కటుకాదిభిః ప్రతిసారణం| స్థిరాసు పిటకాసు తు లేఖనాదికం కర్మ సుబోధం| దేవదార్వాదయో గోమూత్రేణ పీతాః సర్వకఫామయఘ్నాః||58||
Adhikarana raktajamukhapAke visheShopakramaH (59) · Śloka 59
రక్తజే పిత్తవత్ సిద్ధిః| సర్వజే యథాదోషోదయం| రోచనాకాసీససౌరాష్ట్రికారసాంజనాని మోచరసో మధు చైకతో విపక్వం లోహభాజనస్థం కల్కం విశుష్కం చూర్ణీకృతం మధునా వ్రణలేపం కుర్యాత్||59||
रक्तजे पित्तवत् सिद्धिः| सर्वजे यथादोषोदयम्| रोचनाकासीससौराष्ट्रिकारसाञ्जनानि मोचरसो मधु चैकतो विपक्वं लोहभाजनस्थं कल्कं विशुष्कं चूर्णीकृतं मधुना व्रणलेपं कुर्यात्||५९||
🔊 Audio coming soon
రక్తజే ముఖపాకే పిత్తముఖపాకవత్ సిద్ధిః సాధనం| సర్వజే సన్నిపాతజే ముఖపాకే యథాదోషోదయముత్కృష్టదోషానతిక్రమేణ చికిత్సా| రసాంజనాది చైకతో విపక్వమేకస్మిన్ పాత్రే కృత్వా పక్వం లోహపాత్రస్థాం కల్కం విశుహ్కం కృత్వా చూర్ణీకృతం మధునా సహ వ్రణే లేపం కుర్యాత్| రోచనా గోరోచనా||59||
Adhikarana arbudacikitsA (60) · Śloka 60
అథ సర్వసరమర్బుదమచిరోత్థితమవృద్ధం మండలాగ్రేణ ఛిత్వా ముష్కకభస్మనా మధుమిశ్రేణ ప్రతిసారయేత్ స్వర్జికాశుంఠీచూర్ణేన వా| మధు తైలం నింబగుడూచీక్వాథశ్చ గండూషః| యవాన్నభోజీ తీక్ష్ణాని కవలాభ్యంగనస్యయాచరేత్||60||
अथ सर्वसरमर्बुदमचिरोत्थितमवृद्धं मण्डलाग्रेण छित्वा मुष्ककभस्मना मधुमिश्रेण प्रतिसारयेत् स्वर्जिकाशुण्ठीचूर्णेन वा| मधु तैलं निम्बगुडूचीक्वाथश्च गण्डूषः| यवान्नभोजी तीक्ष्णानि कवलाभ्यङ्गनस्ययाचरेत्||६०||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినాఽర్బుదచికిత్సా| అచిరోత్థితమిత్యసాధ్యత్వాద్విశేషణం| మండలాగ్రేణ శస్త్రేణ ఛిత్వా మధుమిశ్రేణ ముష్కకభస్మనా స్వర్జికాదిచూర్ణేన వా ప్రతిసారయేదితి సంబంధః| మధ్వాదిగండూషః సుబోధః| యవాన్నం భుంజానః తీక్ష్ణాని కవలాదీన్యాచరేత్||60||
Adhikarana pUtimukhacikitsA (61) · Śloka 61
పూతిముఖం స్నిగ్ధస్విన్నం వామయిత్వా శిరోవిరేకైరుపాచరేత్| తతః స్వర్జికాహింగుగృహధూమమనశ్శిలైలాశుంఠీవిడంగతేజోవతీభిర్గుటికాః కృత్వ్రా మధుద్రుతా ముఖపరిశోధనార్థం దద్యాత్| సమంగాధాతకీపద్మలోధ్రప్రియంగుచూర్ణైః సలిలమవచూర్ణితం ముఖధావనం| శీతాదోపకుశోక్తం చ కుర్యాత్| నస్యధూమకవలాంశ్చ శీలయేత్||61||
पूतिमुखं स्निग्धस्विन्नं वामयित्वा शिरोविरेकैरुपाचरेत्| ततः स्वर्जिकाहिङ्गुगृहधूममनश्शिलैलाशुण्ठीविडङ्गतेजोवतीभिर्गुटिकाः कृत्व्रा मधुद्रुता मुखपरिशोधनार्थं दद्यात्| समङ्गाधातकीपद्मलोध्रप्रियङ्गुचूर्णैः सलिलमवचूर्णितं मुखधावनम्| शीतादोपकुशोक्तं च कुर्यात्| नस्यधूमकवलांश्च शीलयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
శిలయేదిత్యంతం పూత్యాస్యాఖ్యే| పూతిముఖం పూర్వం స్నిగ్ధం పశ్చాత్ సివన్నమనంతరం వామయిత్వా శిరోవిరేకైర్విరేచననస్యైరుపాచరేదుపక్రమేత్| తత ఇతి శిరోవిరేచనస్య పశ్చాత్ స్వర్జికాదిభిర్గుటికాః కృత్వా మధునా ద్రవీకృతా ముఖపరిశోధనాయ దద్యాత్| సమంగాదిచూర్ణైరవచూర్ణితం సలిలం ముఖస్య ధావనం క్షాలనం| శీతాదోపకుశయోర్యత్కించిదుక్తం తదపి కుర్యాత్||61||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (62) · Śloka 62
భవతి చాత్ర ముఖదంతమూలగలజాః ప్రాయో రోగాః కఫస్త్రభూయిష్ఠాః| తస్మాత్తేషామసకృద్రుధిరం విస్రావయేద్ దుష్టం||62||
भवति चात्र मुखदन्तमूलगलजाः प्रायो रोगाः कफस्त्रभूयिष्ठाः| तस्मात्तेषामसकृद्रुधिरं विस्रावयेद् दुष्टम्||६२||
🔊 Audio coming soon
ముఖాదిజా రోగాః ప్రాయో బాహుల్యేన యతః కఫాస్రభూయిష్ఠాః భవంతి తస్మాత్తేషాం ముఖాదిరోగాణాం దుష్టం రుధిరమసకృత్స్రావయేత్ ||62||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (63) · Śloka 63
కాయశిరసోర్విరేకో వమనం కవలగ్రహాః కటుకతిక్తాః| ప్రాయః శస్తం తేషాం కఫరక్తహరం తథా కర్మ| యవతృణధాన్యం భక్తం విదలైః క్షారోషితైరపస్నేహాః| యూషా భక్ష్యాశ్చ హితా యచ్చాన్యఛ్లేష్మనాశాయ||63||
कायशिरसोर्विरेको वमनं कवलग्रहाः कटुकतिक्ताः| प्रायः शस्तं तेषां कफरक्तहरं तथा कर्म| यवतृणधान्यं भक्तं विदलैः क्षारोषितैरपस्नेहाः| यूषा भक्ष्याश्च हिता यच्चान्यछ्लेष्मनाशाय||६३||
🔊 Audio coming soon
కాయశిరోవిరేకాదేః శస్తమిత్యనేన సంబంధః| భక్తం యవతృణధాన్యం చ| విదలైః ఖండసస్యైః క్షారోదక ఉషితైరపగతస్నేహా యూషాదయో హితాః| యచ్చ కించిచ్ఛ్లేష్మనాశాయ తత్సర్వం హితం||63||
Adhikarana sAmAnyopadeshaH (64-26) · Śloka 26
ప్రాణానిలపథసంస్థాః శ్వసితమపి నిరుంధతే ప్రమాదవతః| కంఠామయాశ్చికిత్సితమతో ద్రుతం తేషు కుర్వీత||64|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే ముఖరోగప్రతిషేధో నామ షడ్వింశోఽధ్యాయః||26||
प्राणानिलपथसंस्थाः श्वसितमपि निरुन्धते प्रमादवतः| कण्ठामयाश्चिकित्सितमतो द्रुतं तेषु कुर्वीत||६४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मुखरोगप्रतिषेधो नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
🔊 Audio coming soon
ఏతే చ కంఠామయాః ప్రాణానిలస్య పథి స్థితాః ప్రమాదస్య కర్తుః శ్వసితమపి యతో నిరుంధతే అతస్తేషు ద్రుతం శీఘ్రం చికిత్సితం కుర్వీతేతి|| 64|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే షడ్వింశోఽధ్యాయః||