Adhikarana atha mUShikAlarkapratiShedho nAma ShaTcatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō mūṣikalarkapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāsurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो मूषिकलर्कप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्मासुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
jaṅgamaviṣaprakramēṇa mūṣikālarkaviṣayōścikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| (lālanādibhēdēnāṣsṭādaśavidhasya mūṣikasyālarkasya śunaśca viṣasya pratiṣēdhaścikitsāsminnadhyāya ucyata iti mūṣikālarkapratiṣēdhastam| vijñānādvinā pratiṣēdhasya duṣkaratvātsavijñānaṁ pratiṣēdhamityarthaḥ| śēṣaṁ pūrvavat)|| 1||
Adhikarana mUShikabhedAH (2) · Śloka 2
lālanaścapalaḥ putrō hasiraścikirō'jinaḥ|
kaṣāyadantaḥ kulakaḥ kōkilaḥ kapilō'sitaḥ|
aruṇaḥ śavalaḥ śvētaḥ kapōtaḥ palitōnduruḥ|
cucchundarō rasālākhyō daśāṣṭau cēti mūṣikāḥ||2||
View original
लालनश्चपलः पुत्रो हसिरश्चिकिरोऽजिनः|
कषायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलोऽसितः|
अरुणः शवलः श्वेतः कपोतः पलितोन्दुरुः|
चुच्छुन्दरो रसालाख्यो दशाष्टौ चेति मूषिकाः||२||
tatra pūrvaṁ mūṣikāṇāṁ nāmaviśēṣaṁ saṁkhyāñca darśayati| (lālanādayō'ṣṭādaśa mūṣikāḥ| mūṣikasya prasiddhatvāt bhēdakīrtanamēva| alarkasya tu lakṣaṇaṁ vakṣyatē)|| 2||
Adhikarana mUShikaviShasaMkrAntihetavaH prabhAvashca (3) · Śloka 3
yasminnaṅgē patatyēṣāṁ śuklamaṅgaiḥ spr̥śanti vā|
yacchukladigdhaistatrāsrē dūṣitē pāṇḍutāṁ gatē|
granthayaḥ śvayathuḥ kōṭhō maṇḍalāni bhramō'ruciḥ|
śītajvarō'tiruksādō vēpathuḥ parvabhēdanam|
rōmaharṣaḥ srutirmūrcchā dīrghakālānubandham|
ślēṣmānuviddhabahvākhupōtakacchardanaṁ sakr̥t||3||
View original
यस्मिन्नङ्गे पतत्येषां शुक्लमङ्गैः स्पृशन्ति वा|
यच्छुक्लदिग्धैस्तत्रास्रे दूषिते पाण्डुतां गते|
ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमोऽरुचिः|
शीतज्वरोऽतिरुक्सादो वेपथुः पर्वभेदनम्|
रोमहर्षः स्रुतिर्मूर्च्छा दीर्घकालानुबन्धम्|
श्लेष्मानुविद्धबह्वाखुपोतकच्छर्दनं सकृत्||३||
mūṣikaviṣasya vraṇēna vināpi raktādidūṣakatvāttatsaṁkrāntērhētumāha| ēṣāṁ mūṣikāṇāṁ sambandhi śukraṁ yasminnaṅgē patati yadvā yadaṅgaṁ mūṣikaśukladigdhairaṅgaiḥ spr̥śanti tatrōsrē raktē dūṣitē pāṇḍutvaṁ ca gatē granthyādikaṁ bhavati| ślēṣmaṇānuviddhānāṁ bahūnāmākhupōtakānāṁ chardanaṁ vamanam| (tatprabhāvāt sakr̥dēkavāramēva ślēṣmaṇānubaddhanāṁ bahūnāmā'nupōtānāṁ mūṣikābālākāramāṁsakhaṇḍānāṁ chardanaṁ ca syāt| śītajvaraḥ śītādijvaraḥ| parvabhēdanaṁ sandhiṣu bhēdanapratītiḥ| srutirvraṇamukhādraktapūyādisrāvaḥ| dīghakālaṁ cirakālamanubandhanamanuvarttanam)|| 3||
Adhikarana AkhuviShasya kRucchrasAdhyatA (4) · Śloka 4
vyavāyyākhuviṣaṁ kr̥cchraṁ bhūyō bhūyaśca kupyati||4||
View original
व्यवाय्याखुविषं कृच्छ्रं भूयो भूयश्च कुप्यति||४||
sarvaṁ cākhuviṣaṁ vyavāyi vyāpakaguṇasvabhāvaṁ kr̥cchraṁ kr̥cchRasādhyaṁ bhavati| bhūyō bhūyaśca kupyati| (vyavāyiguṇasya sarvaviṣasādhāraṇatvē'pyatra viśēṣakathanamatiśayadyōtanārtham| bhūyō bhūyaśca kupyati ṣantamapi punaḥ punaḥ kālāntarēṇa kōpaṁ yāti)|| 4||
Adhikarana asAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
mūrcchāṅgaśōphavaivarṇyaklēdaśabdāśrutijvarāḥ|
śirōgurutvaṁ lālāsr̥kcchardiścāsādhyalakṣaṇam||5||
View original
मूर्च्छाङ्गशोफवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः|
शिरोगुरुत्वं लालासृक्च्छर्दिश्चासाध्यलक्षणम्||५||
mūrcchādikamasādhyamūṣikaviṣalakṣaṇam| (aṅgaśabdaḥ śōphādiṣutriṣu sambadhyatē)|| 5||
Adhikarana varjanIyalakShaNam (6) · Śloka 6
śūnabastiṁ vivarṇauṣṭhamākhvābhairgranthibhiścitam|
cucchundurusagandhaṁ ca varjayēdākhudūṣitam||6||
View original
शूनबस्तिं विवर्णौष्ठमाख्वाभैर्ग्रन्थिभिश्चितम्|
चुच्छुन्दुरुसगन्धं च वर्जयेदाखुदूषितम्||६||
śūnabastimityādikaṁ cākhudūṣitaṁ varjayēt| cucchundurusamānagandhaṁ ca| cucchundururjātyā dīrghamukhō mūṣikaḥ| (asādhyalakṣaṇānyuktvā punarapi varjayēdityuktatvāt pūrvōktasya yāpyatvamasya parityājyatvaṁ ca sūcitam)|| 6||
Adhikarana alarkalakShaNam (7) · Śloka 7
śunaḥ ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ saṁjñāṁ saṁjñāvahāśritāḥ|
muṣṇantaḥ kurvatē kṣōbhaṁ dhātūnāmatidāruṇam|
lālāvanandhabadhiraḥ sarvataḥ sō'bhidhāvati|
srastapucchahanuskandhaḥ śirō duḥkhī natānanaḥ||7||
View original
शुनः श्लेष्मोल्बणा दोषाः संज्ञां संज्ञावहाश्रिताः|
मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनामतिदारुणम्|
लालावनन्धबधिरः सर्वतः सोऽभिधावति|
स्रस्तपुच्छहनुस्कन्धः शिरो दुःखी नताननः||७||
śuna ityādinā alarkasya lakṣaṇamucyatē| anantaramalarkaviṣalakṣaṇaṁ vivakṣuḥ pūrvaṁ tasyōnmādahētumāha| śunaḥ sāramēyasya ślēṣmōlbaṇā dōṣāḥ saṁjñāvahāḥ sirā āśritya saṁjñā cētanāṁ muṣṇantō dhātūnāṁ śunō rasaraktādīnāṁ dāruṇamatighōraṁ kṣōbhaṁ kurvatē| tataḥ sa lālavatvādiyuktaḥ srastapucchādikaśca sarvatō vinā prayōjanamabhidhāvati|| 7||
Adhikarana alarkadaMshalakShaNam (8) · Śloka 8
daṁśastēna vidaṣṭasya suptaḥ kr̥ṣṇaṁ kṣaratyasr̥k|
hr̥cchirōrugjvarastambhatr̥ṣṇāmūrcchōdbhavō'nu ca||8||
View original
दंशस्तेन विदष्टस्य सुप्तः कृष्णं क्षरत्यसृक्|
हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृष्णामूर्च्छोद्भवोऽनु च||८||
unmādalakṣaṇamuktvā alarkasya daṁśalakṣaṇamāha| tēna tathā vidhēnālarkākhyēna śunā daṣṭasya puṁsō daṁśaḥ supta acētanaḥ san kr̥ṣṇamasr̥k kṣarati| tataśca tr̥ṣṇādyudbhavō bhavati|| 8||
Adhikarana prasa~ggataH sRugAlAdidaMshalakShaNam (9) · Śloka 9
anēnānyē'pi bōddhvyā vyālā daṁṣṭrāprahāriṇaḥ|
sr̥gālāśvatarāśvarkṣadvīpivyāghravr̥kādayaḥ||9||
View original
अनेनान्येऽपि बोद्ध्व्या व्याला दंष्ट्राप्रहारिणः|
सृगालाश्वतराश्वर्क्षद्वीपिव्याघ्रवृकादयः||९||
alarkaviṣaprasaṅgātsr̥gālādiviṣalakṣaṇamāha| anēna ca śvadaṁśaprakārēṇānyē'pi vyālā kṣudrā daṁṣṭrāprahāriṇaḥ sr̥gālādayō bōddhavyā jñēyāḥ| sr̥gālādaya ityādiśabdēna viḍālādayō gr̥hyantē| vyālā duṣṭasattvāḥ|| 9||
Adhikarana sAmAnyaM saviShanirviShalakShaNam (10) · Śloka 10
kaṇḍūnistōdavaivarṇyasuptiklēdajvarabhramāḥ|
vidāharāgarukpākaśōphagranthivikuñcanam|
daṁśāvadaraṇaṁ sphōṭāḥ karṇikā maṇḍalāni ca|
sarvatra saviṣē liṅgaṁ viparītaṁ tu nirviṣē||10||
View original
कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदज्वरभ्रमाः|
विदाहरागरुक्पाकशोफग्रन्थिविकुञ्चनम्|
दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च|
सर्वत्र सविषे लिङ्गं विपरीतं तु निर्विषे||१०||
sarvatra saviṣē daṁśē kaṇḍūvādikaṁ liṅgam| ētadviparītē nirviṣam||10||
Adhikarana sAmAnyamasAdhyalakShaNam (11) · Śloka 11
daṣṭō yēna tu taccēṣṭarutaṁ kurvan vinaśyati|
paśyaṁstamēva cākasmādādarśasalilādiṣu||11||
View original
दष्टो येन तु तच्चेष्टरुतं कुर्वन् विनश्यति|
पश्यंस्तमेव चाकस्मादादर्शसलिलादिषु||११||
alarkaprasaṅgāttadvidhānāṁ sr̥gālādīnāṁ lakṣaṇamuktvā sāmānyēnāsādhyalakṣaṇamāha| yēnaiva praṇinā daṣṭastasyaiva sambandhinīścēṣṭāstasyaiva rutaṁ kurvan puruṣō vinaśyati| tamēva ca prāṇinamaka smādādārśādiṣu paśyannapi vinaśyati|| 11||
Adhikarana jalasantrAsalakShaNam (12) · Śloka 12
jaladarśanasaṁsparśaśabdēbhyō yaśca santrasēt|
adaṣṭamapi taṁ jahyājjalasantrāsarōgiṇam||12||
View original
जलदर्शनसंस्पर्शशब्देभ्यो यश्च सन्त्रसेत्|
अदष्टमपि तं जह्याज्जलसन्त्रासरोगिणम्||१२||
adaṣṭō'pi yaḥ puruṣō jalasya darśanēna vā sparśanēna vā śabdēna vā santrasyēttaṁ jalasantrāsanāmnā rōgēṇa yuktaṁ jahyāt|| 12||
Adhikarana mUShakaviShacikitsA daShTamAtre dAhaH (13) · Śloka 13
ākhunā daṣṭamātrasya daṁśaṁ kāṇḍēna dāhayēt|
darpaṇēnāthavā tīvrarujā syātkarṇikānyathā||13||
View original
आखुना दष्टमात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्|
दर्पणेनाथवा तीव्ररुजा स्यात्कर्णिकान्यथा||१३||
mūṣikālarkayōrlakṣaṇamuktvā'nantaraṁ mūṣikacikitsāmāha-ākhunētyādinā| mūṣikāṇāṁ sādhāraṇī cikitsa| subōdham| daṁśadāhēna vinā karṇikā sambhavati| (ākhunā mūṣikēṇa daṣṭamātrasya mātrayā'pyanatilaṅghitadaṣṭasamayasya daṁśaṁ daṁśavraṇaṁ kāṇḍēna śarakāṇḍādinā athavā darpaṇēnādarśēna dāhayēt anyathā dāhābhavē tlīvrarujā ativēdanāyuktā karṇikā syāt)|| 13||
Adhikarana dAhAnantarIyakRutyam (14) · Śloka 14
dagdhaṁ visrāvayēddaṁśaṁ pracchitaṁ ca pralēpayēt|
śirīṣarajanī vakrakuṅkumāmr̥tavallibhiḥ||14||
View original
दग्धं विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्|
शिरीषरजनी वक्रकुङ्कुमामृतवल्लिभिः||१४||
anantarakaraṇīyamāha-dagdhaṁ daṁśaṁ daṁśavraṇaṁ visrāvayēt| pracchitaṁ cēti vakṣyamāṇatvādvisrāvaṇaṁ pracchānēna| tataḥ śirīṣācibhiramr̥tavalyantaiḥ pralēpayēt| 'śirīṣarajanīkuṣṭhami'ti suśrutapāṭhaḥ||14||
Adhikarana agAradhUmAdilepaH (15) · Śloka 15
agāradhūmamañjiṣṭhārajanīlavaṇōttamaiḥ|
lēpō jayatyākhuviṣaṁ karṇikāyāśca pātanaḥ||15||
View original
अगारधूममञ्जिष्ठारजनीलवणोत्तमैः|
लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पातनः||१५||
agāradhūmādibhiśca ākhuviṣaṁ jayati| karṇikāyāḥ pātanaśca||15||
Adhikarana lepAnantarIyaM kRutyam (16) · Śloka 16
tatō'mlaiḥ kṣālayitvā tu tōyairanu ca lēpayēt|
pālindī śvētakaṭabhī bilvamūlaguḍūcibhiḥ|
anyaiśca viṣaśōphaghnaiḥ sirāṁ vā mōkṣayēd drutam||16||
View original
ततोऽम्लैः क्षालयित्वा तु तोयैरनु च लेपयेत्|
पालिन्दी श्वेतकटभी बिल्वमूलगुडूचिभिः|
अन्यैश्च विषशोफघ्नैः सिरां वा मोक्षयेद् द्रुतम्||१६||
tatō lēpādanantaramamlaiḥ kāñjikādibhiḥ kṣālayitvānu paścācca tōyaiḥ kṣālayitva pālindyādibhirlēpayēt| pālindī śyāmā trivr̥t| anyaiśca viṣaghnaiḥ śōphaghnaiśca haridrādibhirlēpayēt| anyaiśca viṣaghnaiḥ śōphaghnaiśca haridrādibhirlēpayēt| athava drutaṁ śīghraṁ sirāṁ mōkśayēt| (viṣaghnaiḥ śirīṣādibhiḥ śōphaghnaiḥ śigrumūlādibhiranyairaparairōṣadhaiśca lēpaṁ kuryāt)|| 16||
Adhikarana vamanam (17) · Śloka 17
chardanaṁ jālinīkvāthaiḥ śukākhyāṅkōlayōrapi|
kōśavatyāḥ śukākhyāyāḥ phalaṁ jīmūtakasya ca|
madanasya ca sañcūrṇya dadhnā pītvā viṣaṁ vamēt|
vacāmadanajīmūtakuṣṭhaṁ vā mūtrapēṣitam|
pūrvakalpēna pātavyaṁ sarvōnduruviṣāpaham|
niṣpāvāḥ kadalīmūlaṁ bandhujīvaphalāni ca|
suvarcalārāmaṭhakaṁ svarjikātiviṣādvayam|
śyāmādrikarṇikāmūlamardharcairvamanatrayam||17||
View original
छर्दनं जालिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोलयोरपि|
कोशवत्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च|
मदनस्य च सञ्चूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत्|
वचामदनजीमूतकुष्ठं वा मूत्रपेषितम्|
पूर्वकल्पेन पातव्यं सर्वोन्दुरुविषापहम्|
निष्पावाः कदलीमूलं बन्धुजीवफलानि च|
सुवर्चलारामठकं स्वर्जिकातिविषाद्वयम्|
श्यामाद्रिकर्णिकामूलमर्धर्चैर्वमनत्रयम्||१७||
nīlinīkvāthēna chardanaṁ śukākhyāṅkōlayōśca kvāthēna| kōśavatyādiphalānāṁ cūrṇaṁ dadhnā phitvā viṣaṁ vamēt| śukākhyā śirīṣaḥ| kōśavatī kōśātakī| jīmūtaḥ kr̥tavēdhanaḥ| vacādikaṁ gōmūtrēṇa piṣṭvā pūrvakalpēnēti dadhnā pātavyam| tatsarvēṣāmunduruṇāṁ viṣaṁ hanti| niṣpāvasuvarcalāśyāmādibhirardharcairardhaślōkairvamanatrayaṁ bhavati| śamaṭhaṁ hiṅguḥ|| 17||
Adhikarana vAntasya shUlAdau cikitsA (18) · Śloka 18
vāntasya śuddhē hr̥dayē śūlaṁ hidhmārucirvamiḥ|
uṣṇōdgārānubandhō vā syāccēttatraitadauṣadham|
jīrakaṁ tryūṣaṇaṁ kuṣṭhaṁ tuṅgākhyaṁ nāgakēsaram|
rajanyau saindhavaṁ sēvyaṁ yaṣṭīmadhusuvarcalām|
madhuraṁ ca gaṇaṁ piṣṭvā bījapurakapitthayōḥ|
rasēna ṣāḍavaṁ kuryānmadhumatsyaṇḍikānvitam|
gandhavarṇarasōpētaḥ sa pītō viṣadōṣajit|
dvipippalīdvayaṁśumati kvāthē pēyā ca tadguṇā||18||
View original
वान्तस्य शुद्धे हृदये शूलं हिध्मारुचिर्वमिः|
उष्णोद्गारानुबन्धो वा स्याच्चेत्तत्रैतदौषधम्|
जीरकं त्र्यूषणं कुष्ठं तुङ्गाख्यं नागकेसरम्|
रजन्यौ सैन्धवं सेव्यं यष्टीमधुसुवर्चलाम्|
मधुरं च गणं पिष्ट्वा बीजपुरकपित्थयोः|
रसेन षाडवं कुर्यान्मधुमत्स्यण्डिकान्वितम्|
गन्धवर्णरसोपेतः स पीतो विषदोषजित्|
द्विपिप्पलीद्वयंशुमति क्वाथे पेया च तद्गुणा||१८||
vāntasya satō hr̥dayē śuddhē śūlādikaṁ yadi syāttatraitadauṣadham| kimityāha-jīrakamityādi| vyākhyāsamam| tuṅgākhyaṁ nāgakēsaram| madhurōgaṇaḥ sūtrōktaḥ| dvipippalyādikvāthē kr̥tā pēyā ca tadugṇā jīrakādiṣāḍavaguṇā|| 18||
Adhikarana kAyashirovirekaH (19) · Śloka 19
virēcanē trivr̥nnīlī triphalā kalka iṣyatē|
śirōvirēcanē sāraḥ śirīṣasya phalāni ca||19||
View original
विरेचने त्रिवृन्नीली त्रिफला कल्क इष्यते|
शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च||१९||
trivr̥dākalkō virēcana iṣyatē| śirīṣasya sāraḥ phalāni ca śirōvirēcanē|| 19||
Adhikarana a~jjanam (20) · Śloka 20
añjanē gōmayarasō vyōṣasūkṣmarajō'nvitaḥ|
kapitthagōmayarasō madhumānavalēhanē||20||
View original
अञ्जने गोमयरसो व्योषसूक्ष्मरजोऽन्वितः|
कपित्थगोमयरसो मधुमानवलेहने||२०||
vyōṣasūkṣmarajō'nvitō gōmayarasō'ñjana iṣyatē| kapitthagōmayarasō mākṣikayuktō'valēhanē|| 20||
Adhikarana siddhaghRutam (21) · Śloka 21
taṇḍulīyakamūlēna siddhaṁ pānē hitaṁ ghr̥tam|
dviniśā kaṭabhī raktā yaṣṭyāhvairvāmr̥tānvitaiḥ|
āsphōtamūlasiddhaṁ vā pa~ccakāpitthamēva vā||21||
View original
तण्डुलीयकमूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्|
द्विनिशा कटभी रक्ता यष्ट्याह्वैर्वामृतान्वितैः|
आस्फोतमूलसिद्धं वा प~च्चकापित्थमेव वा||२१||
taṇḍulīyakasya mūlēna siddhaṁ ghr̥taṁ pānē hitam| amr̥tānvitairdviniśādibhirvā siddhaṁ ghr̥tam| raktā mañjiṣṭhā| subōdham| āsphōtō'rkaḥ| pañcakāpitthaṁ kapitthasya tvakpatrapuṣpaphalamalāni taiḥ pañcabhiḥ siddhaṁ ghrutaṁ vā|| 21||
Adhikarana viriktasya shUlAdau cikitsA (22) · Śloka 22
adhōbhāgē viśuddhasya śūlaṁ nābhyāṁ bhavēdyadi|
purīṣaṁ va vibadhyēta gudē syādvā vikartika|
tatra pēyāṁ pibēcchītāṁ śarkarāmadhusaṁyutām|
pippalīpippalīmūlaśārivākaṭukāhvayaiḥ|
śr̥taiḥ siddhāṁ sahabalāsamaṅgāviśvabhēṣajaiḥ||22||
View original
अधोभागे विशुद्धस्य शूलं नाभ्यां भवेद्यदि|
पुरीषं व विबध्येत गुदे स्याद्वा विकर्तिक|
तत्र पेयां पिबेच्छीतां शर्करामधुसंयुताम्|
पिप्पलीपिप्पलीमूलशारिवाकटुकाह्वयैः|
शृतैः सिद्धां सहबलासमङ्गाविश्वभेषजैः||२२||
viraktasya yadi nābhiśūlaṁ purīṣaṁ vā vibaddhaṁ gudē va vikartikā syāttatra pippalyādibhirviśvabhēśajāntaiḥ śr̥taiḥ siddhāṁ śītāṁ śarkarāmadhuyuktāṁ pēyāṁ pibēt| samaṅgā mañjiṣṭhā|| 22||
Adhikarana dvau prAshau (23) · Śloka 23
naladadhyāmakavyōṣalōdhracitrakadīpyakam|
kutalakṣāratōyēna piṣṭaṁ mākṣikasarpiṣā|
dadhnā vā prāśayētkṣaudram yavakṣārapayōdadhi|
phāṇitaṁ tailamājyaṁ viṣaghnaṁ pītamēkataḥ||23||
View original
नलदध्यामकव्योषलोध्रचित्रकदीप्यकम्|
कुतलक्षारतोयेन पिष्टं माक्षिकसर्पिषा|
दध्ना वा प्राशयेत्क्षौद्रम् यवक्षारपयोदधि|
फाणितं तैलमाज्यं विषघ्नं पीतमेकतः||२३||
naladādidīpyakāntaṁ kutalakṣāratōyēna piṣṭaṁ madhusarpiṣā dadhnā vā prāśayēt| kutalastilakāṇḍam| kṣaudrādikamājyāntamēkatōmiśrībhāvēna pītaṁ viṣaghnaṁ bhavati|| 23||
Adhikarana sinduvArAdikvAthaH (24) · Śloka 24
sinduvāraṁ nataṁ śigru bilvamūlaṁ punarnavam|
vacāśvadaṁṣṭrā jīmūtamēśāṁ kvāthaṁ samākṣikam|
pibēcchālyōdanaṁ dadhnā bhuñjānō mūṣikārditaḥ||24||
View original
सिन्दुवारं नतं शिग्रु बिल्वमूलं पुनर्नवम्|
वचाश्वदंष्ट्रा जीमूतमेशां क्वाथं समाक्षिकम्|
पिबेच्छाल्योदनं दध्ना भुञ्जानो मूषिकार्दितः||२४||
mūṣikairārditō hiṁsitaḥ dadhnā śālyōdanaṁ bhuñjānaḥ sinduvārādīnāṁ kvāthaṁ samākṣikaṁ pibēt| śvadaṁṣṭRā kaṇḍūkarī|| 24||
Adhikarana pAnalepanayoryogau (25) · Śloka 25
takrēṇa śarapuṅkhāyāḥ bījaṁ sañcūrṇya vā pibēt|
aṅkōlamūlakalkō va bastamūtrēṇa kalkitaḥ|
pānalēpanayōryuktaḥ sarvōnduruviṣāpahaḥ||25||
View original
तक्रेण शरपुङ्खायाः बीजं सञ्चूर्ण्य वा पिबेत्|
अङ्कोलमूलकल्को व बस्तमूत्रेण कल्कितः|
पानलेपनयोर्युक्तः सर्वोन्दुरुविषापहः||२५||
athavā śarapuṅkāyāḥ prasiddhāyāścūrṇaṁ takrēṇa pibēt| aṅkōlamūlatvakprayōgaḥ subōdhaḥ| (avimūtrēṇa piṣṭaḥ pānaviṣayē lēpanaviṣayē ca prayuktaḥ aṅkōlamūlasya valkaśca mūṣikaviṣasya nāśanaḥ)||25||
Adhikarana payasyApayaH (26) · Śloka 26
payaḥ payasyayā yuktaṁ sitayā madhukēna ca||26||
View original
पयः पयस्यया युक्तं सितया मधुकेन च||२६||
payasyayā śarkarayā madhukēna ca yuktaṁ payaḥ prakaraṇāt sarvōnduruviṣāpaham| payasyā kṣīrikā|| 26||
Adhikarana jvare kirAtatiktAdikam (27) · Śloka 27
kirātatiktamamr̥tāṁ samaṅgāṁ kakubhatvacam|
bāṇaṁ palāśaṁ kāśmaryaṁ payasyāṁ taṇḍulīyakam|
ākhuvinnāṁ mahānimbaṁ saptaparṇaṁ madhūlikām|
kapitthaṁ rājavr̥kṣaṁ vā pibēdanyatamaṁ jvarī||27||
View original
किराततिक्तममृतां समङ्गां ककुभत्वचम्|
बाणं पलाशं काश्मर्यं पयस्यां तण्डुलीयकम्|
आखुविन्नां महानिम्बं सप्तपर्णं मधूलिकाम्|
कपित्थं राजवृक्षं वा पिबेदन्यतमं ज्वरी||२७||
yaśca mūṣikaviṣē jvaravān bhavati sa kirātatiktakādīnāmanyatamaṁ pibēt| ākhuvinnā mūṣikaparṇī|| 27||
Adhikarana karNikApAtanam (28) · Śloka 28
sthirāṁ mandarujāṁ pracchēt karṇikāṁ pātayēta vā|
śyāmā lāṅgalikā dantī kiṇihī girikarṇikā|
ākhuvr̥kṣō mahāvr̥kṣastrivr̥dañjanakī snuhī|
karṇikāpātanaṁ kalkamēkaikaṁ tilakalkavat||28||
View original
स्थिरां मन्दरुजां प्रच्छेत् कर्णिकां पातयेत वा|
श्यामा लाङ्गलिका दन्ती किणिही गिरिकर्णिका|
आखुवृक्षो महावृक्षस्त्रिवृदञ्जनकी स्नुही|
कर्णिकापातनं कल्कमेकैकं तिलकल्कवत्||२८||
karṇikāṁ sthirāṁ mandarujāṁ ca satīṁ pracchēt pātayēta vā| śyāmādīnyēkaikaṁ tilakalkayōgāt karṇikāśātanāni| lāṅgalikā viṣalyā| kiṇihī girikarṇikā| ākhuvr̥kṣō jīmūtakaḥ| añjanakī nīlinī|| 28||
Adhikarana vraNaropaNam (29) · Śloka 29
kṣīripravālamañjiṣṭhā balādārvī hayāhvayāḥ|
rōpaṇyaḥ kalkitāstailaṁ ghr̥taṁ va sādhitaṁ tathā|
dviniśā tilayaṣṭyāhvatagarōśīrapadmakaiḥ||29||
View original
क्षीरिप्रवालमञ्जिष्ठा बलादार्वी हयाह्वयाः|
रोपण्यः कल्कितास्तैलं घृतं व साधितं तथा|
द्विनिशा तिलयष्ट्याह्वतगरोशीरपद्मकैः||२९||
kṣīripravālādikaṁ kalkitaṁ rōpaṇam| athavā taiḥ sādhitaṁ tailaṁ vā ghr̥taṁ vā tathāguṇam| dviniśādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ vā ghr̥taṁ vā||29||
Adhikarana sAmAnyakriyopasaMhAraH (30) · Śloka 30
sāmānyēnēti nirdiṣṭā kriyākhūnāṁ viśēṣataḥ||30||
View original
सामान्येनेति निर्दिष्टा क्रियाखूनां विशेषतः||३०||
ityākhunāṁ kriyā sāmānyēna nirdiṣṭā|| 30||
Adhikarana bhedAnusAralakShaNaM cikitsA ca lAlane (31) · Śloka 31
lālanēna vamirmūrcchā lālāsrāvaśca jāyatē|
lihyātsamākṣikaṁ tatra cūrṇitaṁ taṇḍulīyakam||31||
View original
लालनेन वमिर्मूर्च्छा लालास्रावश्च जायते|
लिह्यात्समाक्षिकं तत्र चूर्णितं तण्डुलीयकम्||३१||
viśēṣatastūcyatē lālanēnētyādinā| lālāsrāvāntaṁ lālanēna jāyatē| tatra samākṣikaṁ taṇḍulīyakacūrṇaṁ lihyāt|| 31||
Adhikarana capale (32) · Śloka 32
capalēna varmirmūrcchā tr̥ḍvā tatrāvalēhayēt|
sadārumustāṁ triphalāṁ.......................||32||
View original
चपलेन वर्मिर्मूर्च्छा तृड्वा तत्रावलेहयेत्|
सदारुमुस्तां त्रिफलां.......................||३२||
capalākhyēna vamirmūrcchā tr̥ḍvā jāyatē| tatra dēvadārumustasahitāṁ triphalāṁ lēhayēt|| 32||
Adhikarana putrake (33) · Śloka 33
.............................putrakēṇa tu pāṇḍutā|
sādō'ṅgē sarvaścākhusadr̥śagranthisambhavaḥ|
śirīṣabījaṁ kuṣṭhaṁ ca madhunā tatra lēhayēt||33||
View original
.............................पुत्रकेण तु पाण्डुता|
सादोऽङ्गे सर्वश्चाखुसदृशग्रन्थिसम्भवः|
शिरीषबीजं कुष्ठं च मधुना तत्र लेहयेत्||३३||
putrakākhyēna granthisambhavāntam| tatra śirīṣabījaṁ kuṣṭhañca madhunā lēhayēt|| 33||
Adhikarana hasire (34) · Śloka 34
hasirēṇānnavidvēṣō jr̥mbhaṇam rōmaharśaṇam|
āragvadhādiniryuhaṁ suvāntaṁ tatra pāyayēt||34||
View original
हसिरेणान्नविद्वेषो जृम्भणम् रोमहर्शणम्|
आरग्वधादिनिर्युहं सुवान्तं तत्र पाययेत्||३४||
hasirākhyēna rōmaharṣaṇāntam | tatra suṣṭhu vamanaṁ kr̥tvā āragvadhādikvāthaṁ pāyayēt ||34||
Adhikarana cikire (35) · Śloka 35
cikirēṇa śirōduḥkhaṁ śōphō hidhmā vamirbhramaḥ vāntō'tra jālinīkvāthaiḥ sāramaṅkōlajaṁ pibēt||35||
View original
चिकिरेण शिरोदुःखं शोफो हिध्मा वमिर्भ्रमः वान्तोऽत्र जालिनीक्वाथैः सारमङ्कोलजं पिबेत्||३५||
cikirākhyēna bhramāntam| atra jālinīkvāthēna vamanaṁ kr̥tvā aṅkōlasāraṁ pibēt|| 35||
Adhikarana ajine (36) · Śloka 36
ajinēnāṅgakr̥ṣṇatvaṁ mūrccha chardiśca hr̥dgrahaḥ|
madhunā tatra mañjiṣṭhāṁ lihyātsnukkṣīrakalkitām||36||
View original
अजिनेनाङ्गकृष्णत्वं मूर्च्छ छर्दिश्च हृद्ग्रहः|
मधुना तत्र मञ्जिष्ठां लिह्यात्स्नुक्क्षीरकल्किताम्||३६||
ajinākhyēna hr̥dgrahāntam| tatra sudhākṣīrēṇa kalkitāṁ mañjiṣṭhāṁ madhunā lihyāt|| 36||
Adhikarana kaShAyadante (37) · Śloka 37
nidrā kaṣāyadantēna hr̥cchōṣaḥ kr̥śatāti ca|
śirīṣasāratvagbījaṁ tatra kṣaudrēṇa lēhayēt||37||
View original
निद्रा कषायदन्तेन हृच्छोषः कृशताति च|
शिरीषसारत्वग्बीजं तत्र क्षौद्रेण लेहयेत्||३७||
kaṣāyadantākhyēna nidrā hr̥cchōṣaḥ atikr̥śatā ca| tatra śirīṣasya sārādikaṁ kṣaudrēṇa lēhayēt|| 37||
Adhikarana kulake (38) · Śloka 38
kulakēna rujāsrāvau rājayō daṁśamaṇḍalē|
sadinduvārakau tatra sahau lihyānmadhuplutau||38||
View original
कुलकेन रुजास्रावौ राजयो दंशमण्डले|
सदिन्दुवारकौ तत्र सहौ लिह्यान्मधुप्लुतौ||३८||
kulakākhyēna daṁśamaṇḍalē rujāsrāvau rājayaśca| tatra sinduvārasahitau sahau kuṣṭhanakhē madhuplutau lihyāt|| 38||
Adhikarana kokile (39) · Śloka 39
granthayaḥ kōkilēnōgrā jvarō dāhaśca dāruṇaḥ|
nīlīpunarnavākvāthē siddhaṁ tatra pibēd ghr̥tam||39||
View original
ग्रन्थयः कोकिलेनोग्रा ज्वरो दाहश्च दारुणः|
नीलीपुनर्नवाक्वाथे सिद्धं तत्र पिबेद् घृतम्||३९||
kōkilākhyēnōgrā granthayō dāruṇau ca dāhajvarau| tatra nīlyādikvāthasiddhaṁ ghr̥taṁ pibēt|| 39||
Adhikarana kapile (40) · Śloka 40
kapilēna vraṇē kōthē jvarō granthirbhramaḥ satr̥ṭ|
lēhayēnmadhunā śvētāṁ śvētāṁ cātra punarnavām||40||
View original
कपिलेन व्रणे कोथे ज्वरो ग्रन्थिर्भ्रमः सतृट्|
लेहयेन्मधुना श्वेतां श्वेतां चात्र पुनर्नवाम्||४०||
kapilākhyēna tr̥ḍantam| atra śvētāṁ śvētavacāṁ śvētapunarnavāñca madhunā lēhayēt|| 40||
Adhikarana kRuShNe (41) · Śloka 41
raktaṁ kr̥ṣṇēna vamati viśēṣād durdinē pibēt|
tatra kiṁśukabhasmāmbu śirīṣaphalavālakam||41||
View original
रक्तं कृष्णेन वमति विशेषाद् दुर्दिने पिबेत्|
तत्र किंशुकभस्माम्बु शिरीषफलवालकम्||४१||
kr̥ṣṇēnāsitākhyēna raktaṁ sadā vamati durdinē tu viśēṣāt| tatra palāśabhasmōdakādikaṁ pibēt|| 41||
Adhikarana aruNAdiShu pa~jcasu (42) · Śloka 42
aruṇādyāḥ pr̥thagdōṣasannipātāsrasambhavān|
janayanti kramādrāgān sarvē ca granthikarṇikāḥ|
karañjāragvadhavyōṣabr̥hatyaṁśumatīdvayāt|
kvāthē dadhipayaḥsarpiḥ pr̥thakprasthōnmitaṁ pacēt|
kapitthadāḍimavarīviśālātrisugandhikāḥ|
trivr̥tāmr̥ttikāvakraguḍūcīścātra kalkitāḥ|
kṣipēttadaruṇādīnāṁ pañcānāṁ viṣanāśanam|
kākādanī kākāmācī svarasēns śr̥taṁ ghr̥tam||42||
View original
अरुणाद्याः पृथग्दोषसन्निपातास्रसम्भवान्|
जनयन्ति क्रमाद्रागान् सर्वे च ग्रन्थिकर्णिकाः|
करञ्जारग्वधव्योषबृहत्यंशुमतीद्वयात्|
क्वाथे दधिपयःसर्पिः पृथक्प्रस्थोन्मितं पचेत्|
कपित्थदाडिमवरीविशालात्रिसुगन्धिकाः|
त्रिवृतामृत्तिकावक्रगुडूचीश्चात्र कल्किताः|
क्षिपेत्तदरुणादीनां पञ्चानां विषनाशनम्|
काकादनी काकामाची स्वरसेन्स् शृतं घृतम्||४२||
aruṇādyāḥ pañca pr̥thagdōṣādisambhavān kramādrōgān janayanti| sarvē ca granthikarṇikāyuktā bhavanti| aruṇō vātasambhavān rōgān janayati| śabalaḥ pittasambhavān| svētaḥ kaphasambhavān| paitōndurōsrasambhavāniti kramārthaḥ| karañjādikvāthē kapitthādikalkē dadhikṣīraprasthābyāṁ yuktaṁ ghrutaprasthaṁ pacēt| tadghr̥tamaruṇādīnāṁ pañcānāṁ viṣanāśanam| kākādanyāḥ kākamācyā ca svarasēna śr̥taṁ ghr̥tañcāruṇādīnāṁ pañcānāṁ viṣanāśanam|| 42||
Adhikarana cacchundure (43) · Śloka 43
klamaśrucchundarēṇōgrō grīvāstambhō viṣacikā|
yavanālarṣabhakṣāram br̥hatyau vā'tra pāyayēt||43||
View original
क्लमश्रुच्छुन्दरेणोग्रो ग्रीवास्तम्भो विषचिका|
यवनालर्षभक्षारम् बृहत्यौ वाऽत्र पाययेत्||४३||
cacchundarākhyēna klamādiviṣūcikāntam| tatra yavanālakṣārādikaṁ pāyayēt| yavanālakṣārō yavakṣāraḥ|| 43||
Adhikarana rasAle (44) · Śloka 44
grīvāstambhō rasālēna vēdanā daṁśamaṇḍalē|
lihyānmahāgadaṁ tatra ghr̥tamākṣikasaṁyutam||44||
View original
ग्रीवास्तम्भो रसालेन वेदना दंशमण्डले|
लिह्यान्महागदं तत्र घृतमाक्षिकसंयुतम्||४४||
rasālākhyēna grīvāyāḥ stambō daṁśamaṇḍalē vēdanā ca| tatra mahāgadākhyamagadaṁ ghr̥tamākṣikasaṁyutaṁ lihyāt| mahāgadākhyō'gadaḥ sarpaviṣapratiṣēdhōktaḥ|| 44||
Adhikarana sasheShaviShalakShaNaM cikitsa ca (45) · Śloka 45
saśēṣaṁ mūṣikaviṣaṁ prakupyatyabhradarśanē|
yathāyathaṁ vā kālēṣu dōṣāṇāṁ vr̥ddhihētuṣu|
tatra sarvē yathāvasthaṁ prayōjyāḥ syurupakramāḥ|
yathāsvaṁ yē ca nirdiṣṭāstathā dūṣīviṣāpahāḥ||45||
View original
सशेषं मूषिकविषं प्रकुप्यत्यभ्रदर्शने|
यथायथं वा कालेषु दोषाणां वृद्धिहेतुषु|
तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः|
यथास्वं ये च निर्दिष्टास्तथा दूषीविषापहाः||४५||
yanmūṣikaviṣaṁ cikitsayā niśśēṣaṁ na nirastaṁ tadabhradarśanē prakupyati| athavā yēnaiva dōṣēṇādhikaṁ yanmūṣikaviśaṁ tattasya vr̥ddhihētuṣu kōlōṣvāyuṣkāmīyōktēśu prakupyati| tatra saśēṣaviṣavr̥ddhau avasthānatikramēṇa yathādōṣañca nirdiṣṭā upakramā prayōjyāḥ syuḥ| tathā dūṣīviṣāpahāścōpakramāḥ| iti mūṣikaviṣōpakramaḥ|| 45||
Adhikarana alarkaviShacikitsA (46) · Śloka 46
daṁśantvalarkadaṣṭasya dagdhamuṣṇēna sarpiṣā|
pradihyādagadaistaistaiḥ purāṇaṁ ca ghr̥taṁ pibēt||46||
View original
दंशन्त्वलर्कदष्टस्य दग्धमुष्णेन सर्पिषा|
प्रदिह्यादगदैस्तैस्तैः पुराणं च घृतं पिबेत्||४६||
alarkadaṣṭasya daṁśaṁ daṁśavraṇaṁ uṣṇēna sarpiṣā dagdhvā taistairnānāvidhairagadaiḥ pradihyāt| purāṇaṁ pañcasaṁvatsarātītañca ghr̥taṁ pibēt| athavā vraṇasyōparipratyakpuṣpīrasō niṣpīḍyaḥ| prayukpuṣpī apāmārgaḥ||46||
Adhikarana tilAdikalkaH (47) · Śloka 47
tilagugguludūrvāṇāṁ dāḍimasya guḍasya ca|
kalkō muhurmuhurlēpaḥ śvadaṁśaviṣajitparam||47||
View original
तिलगुग्गुलुदूर्वाणां दाडिमस्य गुडस्य च|
कल्को मुहुर्मुहुर्लेपः श्वदंशविषजित्परम्||४७||
tilādīnāṁ kalkēna muhurmuhurlēpaḥ paraṁ śvadaṁśaviṣajit|| 47||
Adhikarana daMshabandhanam (48) · Śloka 48
nalamūlaṁ jalē piṣṭaṁ pānalēpanayōrhitam|
mātuluṅgacchadairdaṁśaṁ badhnīyāddantacarvitaiḥ||48||
View original
नलमूलं जले पिष्टं पानलेपनयोर्हितम्|
मातुलुङ्गच्छदैर्दंशं बध्नीयाद्दन्तचर्वितैः||४८||
nalamūlamityādi subōdham| dantaiścarvitāni yāni mātuluṅgapatrāṇi tairdaṁśaṁ badhnīyāt|| 48||
Adhikarana virecanam (49) · Śloka 49
arkakṣīrayutaṁ cāsya yōjyamāśu virēcanam||49||
View original
अर्कक्षीरयुतं चास्य योज्यमाशु विरेचनम्||४९||
asya cālarkadaṣṭasyarkakṣīrayuktaṁ yōgyaṁ virēcanamāśu yuñjyāt||49||
Adhikarana shvetapunarnavAdiyogaH (50) · Śloka 50
pibēt punarnavāṁ śvētāṁ dhurdhūrakaphalānvitam||50||
View original
पिबेत् पुनर्नवां श्वेतां धुर्धूरकफलान्वितम्||५०||
śvētāṁ śuklapuṣpāṁ punarnavāṁ dhurdhūrakaphalairyuktāṁ pibēt|| 50||
Adhikarana dhattUraPalayogAH (51) · Śloka 51
phalaṁ dhurdhūrakānmūlaṁ kākōdumbarikōdbhavam|
śīdhunā śvaviṣaṁ hanti pītaṁ vā taṇḍulāmbunā||51||
View original
फलं धुर्धूरकान्मूलं काकोदुम्बरिकोद्भवम्|
शीधुना श्वविषं हन्ति पीतं वा तण्डुलाम्बुना||५१||
dhurdhūrakaphalaṁ kākōdumbarikāmūlaṁ ca śīdhunā vā taṇḍulāmbunā vā pītaṁ śvaviṣṁ hanti|| 51||
Adhikarana palalAdiyogaH (52) · Śloka 52
ēkadhyaṁ palalaṁ tailaṁ rūpikāyāḥ payō guḍaḥ|
bhinatti viṣamalarkaṁ ghanavr̥ndamivānilaḥ||52||
View original
एकध्यं पललं तैलं रूपिकायाः पयो गुडः|
भिनत्ति विषमलर्कं घनवृन्दमिवानिलः||५२||
palalādikamaikadhyaṁ miśrayitvā prayuktamālarkaṁ viṣaṁ bhinatti| yathā ghanasamūhaṁ vāyuḥ| rūpikāḥ arkaḥ|| 52||
Adhikarana lashunAdiyogaH (53) · Śloka 53
laśunōṣaṇavaidēhī varā gōpittakalkitāḥ|
pānanasyāñjanālēpaiḥ śvadaṣṭasyauṣadhaṁ param||53||
View original
लशुनोषणवैदेही वरा गोपित्तकल्किताः|
पाननस्याञ्जनालेपैः श्वदष्टस्यौषधं परम्||५३||
laśunādikaṁ gōpittakalkitaṁ pānādibhiḥ paraṁ śvadaṣṭauṣadham| vaidēhī pippalī|| 53||
Adhikarana jalavetasapatrAdikvAthaH (54) · Śloka 54
jalavētasapatratvaṅmūlaṁ kṣuṇṇaṁ pacējjalē|
sakvāthaḥ śītalaḥ pītaḥ paraṁ śvaviṣabhēṣajam|
tatsiddhaṁ ca ghrutaṁ pānanasyābhyañjanalēpanam|
jalatrāsē samastē ca viṣē tadgaruḍōpamam||54||
View original
जलवेतसपत्रत्वङ्मूलं क्षुण्णं पचेज्जले|
सक्वाथः शीतलः पीतः परं श्वविषभेषजम्|
तत्सिद्धं च घ्रुतं पाननस्याभ्यञ्जनलेपनम्|
जलत्रासे समस्ते च विषे तद्गरुडोपमम्||५४||
jalavētasapatrādikvāthaḥ subōdhaḥ| tatsiddhamiti jalavētasapatrādisiddhaṁ ghr̥taṁ pānādiprayōgājjalatrāsē sarvaviṣēṣu ca garuḍōpamam|| 54||
Adhikarana yavamAShAdi ghRutam (55) · Śloka 55
yavamāṣakulatthānāṁ pañcamūlasya cāmbhasi|
kṣīradviguṇitē sarpiḥ sādhyēcchlakṣṇakalkitaiḥ|
aśvagandhāsahākuṣṭhabr̥hatīrajanīdvayaiḥ|
vidārīnatakaṭvaṅgapayasyāsinduvārakaiḥ|
sarpagandhānakhābhīruśarkarāraktacandanaiḥ|
śvadaṁṣṭrōpadravān sarvān pānābhyaṅgairnnihanti tat||55||
View original
यवमाषकुलत्थानां पञ्चमूलस्य चाम्भसि|
क्षीरद्विगुणिते सर्पिः साध्येच्छ्लक्ष्णकल्कितैः|
अश्वगन्धासहाकुष्ठबृहतीरजनीद्वयैः|
विदारीनतकट्वङ्गपयस्यासिन्दुवारकैः|
सर्पगन्धानखाभीरुशर्करारक्तचन्दनैः|
श्वदंष्ट्रोपद्रवान् सर्वान् पानाभ्यङ्गैर्न्निहन्ति तत्||५५||
yavādīnāṁ pañcamūlāntānāṁ kvāthē dviguṇakṣīrē aśvagandhādibhiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ sarpiḥ sādhayēt| tadghr̥taṁ sarvān śunō daṁṣṭrayā kr̥tānupadravān nihanti|| 55||
Adhikarana hRudvidAhAdau kramaH (56) · Śloka 56
hr̥dvidāhē prasēkē ca virēkavamanē bhr̥śam|
viṣadōṣaharē yōjyē śuddhē saṁsarjanakramaḥ||56||
View original
हृद्विदाहे प्रसेके च विरेकवमने भृशम्|
विषदोषहरे योज्ये शुद्धे संसर्जनक्रमः||५६||
alarkadaṣṭē ca yadi hr̥dvidāhaḥ prasēkaśca bhavati| tatra viṣadōṣaharē virēkavamanē bhr̥śaṁ yōjyē| tasya ca śuddhē hr̥di saṁsarjanakramaḥ|| 56||
Adhikarana saMshodhanaM tIkShNameva deyam (57) · Śloka 57
dadyāt saṁśōdhanaṁ tīkṣṇamavaśyaṁ viṣanāśanam|
aśuddhasya nirūḍhē'pi vraṇē kupyati tadviṣam||57||
View original
दद्यात् संशोधनं तीक्ष्णमवश्यं विषनाशनम्|
अशुद्धस्य निरूढेऽपि व्रणे कुप्यति तद्विषम्||५७||
tatra yadā saṁśōdhanaṁ dadyāttadāvaśyamēva tīkṣṇairēva nātikṣṇairyasmādasamyak śuddhasya nirūḍhē'pi vraṇē tadviṣaṁ kupyati|| 57||
Adhikarana snapanam (58) · Śloka 58
saratnabījauṣadhibhiḥ kumbhaiḥ śītāmbupūritaiḥ|
aṣtōttaraśataṁ vārān siddhamantrābhimintritaiḥ|
aṣṭōttaraśatōnmānaiḥ puṣpamālāvaguṇṭhitaiḥ|
gōcarmamātrakē liptē jvalitāgnau kuśāstr̥tē|
sthaṇḍilē saritastīrē snānaṁ vāsya catuṣpathē||58||
View original
सरत्नबीजौषधिभिः कुम्भैः शीताम्बुपूरितैः|
अष्तोत्तरशतं वारान् सिद्धमन्त्राभिमिन्त्रितैः|
अष्टोत्तरशतोन्मानैः पुष्पमालावगुण्ठितैः|
गोचर्ममात्रके लिप्ते ज्वलिताग्नौ कुशास्तृते|
स्थण्डिले सरितस्तीरे स्नानं वास्य चतुष्पथे||५८||
asya cālarkadaṣṭasy saritastīrē vā catuṣpathē vā sthaṇḍilē bhūpradēśē gōcarmamātrasthānē liptē jvalitāgnau kuśaiścāstr̥tē saratnabījādibhiḥ kumbhairghaṭaiḥ snānaṁ syāt| ratnairbījairddhānyaiścauṣadhaiśca saha yē vartantē tē tathōktaḥ| yē ca kumbhāḥ siddhamantrēṇāṣṭattaraṁ śataṁ vārānabhimantritāstaiḥ| yē jalēna pūrṇāḥ santastē| yē aṣṭōttaraṁ śatamunmānēna bhavanti, taiḥ kalaśaiḥ|| 58||
Adhikarana alarkaviShe mantraH (59) · Śloka 59
alarkādhipatē yakṣa sāramēyagaṇādhipa|
alarkajuṣṭamētaṁ mē nirviṣaṁ kuru mācirāt|
svāhēti mantrō'larkārttē sarvakarmasu śasyatē||59||
View original
अलर्काधिपते यक्ष सारमेयगणाधिप|
अलर्कजुष्टमेतं मे निर्विषं कुरु माचिरात्|
स्वाहेति मन्त्रोऽलर्कार्त्ते सर्वकर्मसु शस्यते||५९||
alarkādhipata ityādi svāhāntō mantrōlarkārttē puruṣē sarvakarmasu śasyatē| hē alarkābhidhāna, adhipatē svāmin, hē yakṣagaṇānāṁ sāramēyagaṇānāṁ cādhipa| ēnamalarkajuṣṭaṁ mē nirviṣaṁ kuru māciśat śīghraṁ svāhēti mantrapadam|| 59||
Adhikarana nakhadantakShatam (60) · Śloka 60
catuṣpādbhirdvipārdbhirvā nakhadantaparikṣatam|
śūyatē pacyatē rāgajvarastrāvarujānvitam||60||
View original
चतुष्पाद्भिर्द्विपार्द्भिर्वा नखदन्तपरिक्षतम्|
शूयते पच्यते रागज्वरस्त्रावरुजान्वितम्||६०||
catuṣpādbhiḥ prāṇibhiḥ dvipādbhiśca manuṣyādibhirnakhaparikṣataṁ dantaparikṣatañca rāgādyanvitaṁ sacchūyatē pacyatē ca|| 60||
Adhikarana nakhadantaviShe yogaH (61-46) · Śloka 46
sōmavalkō'śvakarṇaśca gōjihvā haṁsapādikā|
rajanyau gairikaṁ lēpō nakhadantaviṣāpahaḥ||61||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē mūṣikālarka pratiṣēdhō nāma ṣaṭcatvāriṁśō'dhyāyaḥ||46||
View original
सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपादिका|
रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः||६१||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे मूषिकालर्क प्रतिषेधो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः||४६||
sōmavalkādinā lēpō nakhadantaviṣāpahaḥ| sōmavalkaḥ kaṭphalatvak| haṁsapadī prasiddhaiva| aśvakarṇō madhusravā pūrvadēśē prasiddhaḥ| ('nakhadantaviṣāpaha ityatra manuṣyāṇāṁ dantanakhakṣataṁ viṣamanyatra maithunādityāstikāḥ, iti jējjaṭaḥ)|| 61|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē ṣaṭcatvāriṁśō'dhyāyaḥ