46. mūṣikālarkapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha mUShikAlarkapratiShedho nAma ShaTcatvAriMsho~adhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో మూషికలర్కప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాసురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

జంగమవిషప్రక్రమేణ మూషికాలర్కవిషయోశ్చికిత్సాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే| (లాలనాదిభేదేనాష్స్టాదశవిధస్య మూషికస్యాలర్కస్య శునశ్చ విషస్య ప్రతిషేధశ్చికిత్సాస్మిన్నధ్యాయ ఉచ్యత ఇతి మూషికాలర్కప్రతిషేధస్తం| విజ్ఞానాద్వినా ప్రతిషేధస్య దుష్కరత్వాత్సవిజ్ఞానం ప్రతిషేధమిత్యర్థః| శేషం పూర్వవత్)|| 1||

Adhikarana mUShikabhedAH (2) · Śloka 2

లాలనశ్చపలః పుత్రో హసిరశ్చికిరోఽజినః| కషాయదంతః కులకః కోకిలః కపిలోఽసితః| అరుణః శవలః శ్వేతః కపోతః పలితోందురుః| చుచ్ఛుందరో రసాలాఖ్యో దశాష్టౌ చేతి మూషికాః||2||

తత్ర పూర్వం మూషికాణాం నామవిశేషం సంఖ్యాంచ దర్శయతి| (లాలనాదయోఽష్టాదశ మూషికాః| మూషికస్య ప్రసిద్ధత్వాత్ భేదకీర్తనమేవ| అలర్కస్య తు లక్షణం వక్ష్యతే)|| 2||

Adhikarana mUShikaviShasaMkrAntihetavaH prabhAvashca (3) · Śloka 3

యస్మిన్నంగే పతత్యేషాం శుక్లమంగైః స్పృశంతి వా| యచ్ఛుక్లదిగ్ధైస్తత్రాస్రే దూషితే పాండుతాం గతే| గ్రంథయః శ్వయథుః కోఠో మండలాని భ్రమోఽరుచిః| శీతజ్వరోఽతిరుక్సాదో వేపథుః పర్వభేదనం| రోమహర్షః స్రుతిర్మూర్చ్ఛా దీర్ఘకాలానుబంధం| శ్లేష్మానువిద్ధబహ్వాఖుపోతకచ్ఛర్దనం సకృత్||3||

మూషికవిషస్య వ్రణేన వినాపి రక్తాదిదూషకత్వాత్తత్సంక్రాంతేర్హేతుమాహ| ఏషాం మూషికాణాం సంబంధి శుక్రం యస్మిన్నంగే పతతి యద్వా యదంగం మూషికశుక్లదిగ్ధైరంగైః స్పృశంతి తత్రోస్రే రక్తే దూషితే పాండుత్వం చ గతే గ్రంథ్యాదికం భవతి| శ్లేష్మణానువిద్ధానాం బహూనామాఖుపోతకానాం ఛర్దనం వమనం| (తత్ప్రభావాత్ సకృదేకవారమేవ శ్లేష్మణానుబద్ధనాం బహూనామాఽనుపోతానాం మూషికాబాలాకారమాంసఖండానాం ఛర్దనం చ స్యాత్| శీతజ్వరః శీతాదిజ్వరః| పర్వభేదనం సంధిషు భేదనప్రతీతిః| స్రుతిర్వ్రణముఖాద్రక్తపూయాదిస్రావః| దీఘకాలం చిరకాలమనుబంధనమనువర్త్తనం)|| 3||

Adhikarana AkhuviShasya kRucchrasAdhyatA (4) · Śloka 4

వ్యవాయ్యాఖువిషం కృచ్ఛ్రం భూయో భూయశ్చ కుప్యతి||4||

సర్వం చాఖువిషం వ్యవాయి వ్యాపకగుణస్వభావం కృచ్ఛ్రం కృచ్ఛ్Rఅసాధ్యం భవతి| భూయో భూయశ్చ కుప్యతి| (వ్యవాయిగుణస్య సర్వవిషసాధారణత్వేఽప్యత్ర విశేషకథనమతిశయద్యోతనార్థం| భూయో భూయశ్చ కుప్యతి షంతమపి పునః పునః కాలాంతరేణ కోపం యాతి)|| 4||

Adhikarana asAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5

మూర్చ్ఛాంగశోఫవైవర్ణ్యక్లేదశబ్దాశ్రుతిజ్వరాః| శిరోగురుత్వం లాలాసృక్చ్ఛర్దిశ్చాసాధ్యలక్షణం||5||

మూర్చ్ఛాదికమసాధ్యమూషికవిషలక్షణం| (అంగశబ్దః శోఫాదిషుత్రిషు సంబధ్యతే)|| 5||

Adhikarana varjanIyalakShaNam (6) · Śloka 6

శూనబస్తిం వివర్ణౌష్ఠమాఖ్వాభైర్గ్రంథిభిశ్చితం| చుచ్ఛుందురుసగంధం చ వర్జయేదాఖుదూషితం||6||

శూనబస్తిమిత్యాదికం చాఖుదూషితం వర్జయేత్| చుచ్ఛుందురుసమానగంధం చ| చుచ్ఛుందురుర్జాత్యా దీర్ఘముఖో మూషికః| (అసాధ్యలక్షణాన్యుక్త్వా పునరపి వర్జయేదిత్యుక్తత్వాత్ పూర్వోక్తస్య యాప్యత్వమస్య పరిత్యాజ్యత్వం చ సూచితం)|| 6||

Adhikarana alarkalakShaNam (7) · Śloka 7

శునః శ్లేష్మోల్బణా దోషాః సంజ్ఞాం సంజ్ఞావహాశ్రితాః| ముష్ణంతః కుర్వతే క్షోభం ధాతూనామతిదారుణం| లాలావనంధబధిరః సర్వతః సోఽభిధావతి| స్రస్తపుచ్ఛహనుస్కంధః శిరో దుఃఖీ నతాననః||7||

శున ఇత్యాదినా అలర్కస్య లక్షణముచ్యతే| అనంతరమలర్కవిషలక్షణం వివక్షుః పూర్వం తస్యోన్మాదహేతుమాహ| శునః సారమేయస్య శ్లేష్మోల్బణా దోషాః సంజ్ఞావహాః సిరా ఆశ్రిత్య సంజ్ఞా చేతనాం ముష్ణంతో ధాతూనాం శునో రసరక్తాదీనాం దారుణమతిఘోరం క్షోభం కుర్వతే| తతః స లాలవత్వాదియుక్తః స్రస్తపుచ్ఛాదికశ్చ సర్వతో వినా ప్రయోజనమభిధావతి|| 7||

Adhikarana alarkadaMshalakShaNam (8) · Śloka 8

దంశస్తేన విదష్టస్య సుప్తః కృష్ణం క్షరత్యసృక్| హృచ్ఛిరోరుగ్జ్వరస్తంభతృష్ణామూర్చ్ఛోద్భవోఽను చ||8||

ఉన్మాదలక్షణముక్త్వా అలర్కస్య దంశలక్షణమాహ| తేన తథా విధేనాలర్కాఖ్యేన శునా దష్టస్య పుంసో దంశః సుప్త అచేతనః సన్ కృష్ణమసృక్ క్షరతి| తతశ్చ తృష్ణాద్యుద్భవో భవతి|| 8||

Adhikarana prasa~ggataH sRugAlAdidaMshalakShaNam (9) · Śloka 9

అనేనాన్యేఽపి బోద్ధ్వ్యా వ్యాలా దంష్ట్రాప్రహారిణః| సృగాలాశ్వతరాశ్వర్క్షద్వీపివ్యాఘ్రవృకాదయః||9||

అలర్కవిషప్రసంగాత్సృగాలాదివిషలక్షణమాహ| అనేన చ శ్వదంశప్రకారేణాన్యేఽపి వ్యాలా క్షుద్రా దంష్ట్రాప్రహారిణః సృగాలాదయో బోద్ధవ్యా జ్ఞేయాః| సృగాలాదయ ఇత్యాదిశబ్దేన విడాలాదయో గృహ్యంతే| వ్యాలా దుష్టసత్త్వాః|| 9||

Adhikarana sAmAnyaM saviShanirviShalakShaNam (10) · Śloka 10

కండూనిస్తోదవైవర్ణ్యసుప్తిక్లేదజ్వరభ్రమాః| విదాహరాగరుక్పాకశోఫగ్రంథివికుంచనం| దంశావదరణం స్ఫోటాః కర్ణికా మండలాని చ| సర్వత్ర సవిషే లింగం విపరీతం తు నిర్విషే||10||

సర్వత్ర సవిషే దంశే కండూవాదికం లింగం| ఏతద్విపరీతే నిర్విషం||10||

Adhikarana sAmAnyamasAdhyalakShaNam (11) · Śloka 11

దష్టో యేన తు తచ్చేష్టరుతం కుర్వన్ వినశ్యతి| పశ్యంస్తమేవ చాకస్మాదాదర్శసలిలాదిషు||11||

అలర్కప్రసంగాత్తద్విధానాం సృగాలాదీనాం లక్షణముక్త్వా సామాన్యేనాసాధ్యలక్షణమాహ| యేనైవ ప్రణినా దష్టస్తస్యైవ సంబంధినీశ్చేష్టాస్తస్యైవ రుతం కుర్వన్ పురుషో వినశ్యతి| తమేవ చ ప్రాణినమక స్మాదాదార్శాదిషు పశ్యన్నపి వినశ్యతి|| 11||

Adhikarana jalasantrAsalakShaNam (12) · Śloka 12

జలదర్శనసంస్పర్శశబ్దేభ్యో యశ్చ సంత్రసేత్| అదష్టమపి తం జహ్యాజ్జలసంత్రాసరోగిణం||12||

అదష్టోఽపి యః పురుషో జలస్య దర్శనేన వా స్పర్శనేన వా శబ్దేన వా సంత్రస్యేత్తం జలసంత్రాసనామ్నా రోగేణ యుక్తం జహ్యాత్|| 12||

Adhikarana mUShakaviShacikitsA daShTamAtre dAhaH (13) · Śloka 13

ఆఖునా దష్టమాత్రస్య దంశం కాండేన దాహయేత్| దర్పణేనాథవా తీవ్రరుజా స్యాత్కర్ణికాన్యథా||13||

మూషికాలర్కయోర్లక్షణముక్త్వాఽనంతరం మూషికచికిత్సామాహ-ఆఖునేత్యాదినా| మూషికాణాం సాధారణీ చికిత్స| సుబోధం| దంశదాహేన వినా కర్ణికా సంభవతి| (ఆఖునా మూషికేణ దష్టమాత్రస్య మాత్రయాఽప్యనతిలంఘితదష్టసమయస్య దంశం దంశవ్రణం కాండేన శరకాండాదినా అథవా దర్పణేనాదర్శేన దాహయేత్ అన్యథా దాహాభవే త్లీవ్రరుజా అతివేదనాయుక్తా కర్ణికా స్యాత్)|| 13||

Adhikarana dAhAnantarIyakRutyam (14) · Śloka 14

దగ్ధం విస్రావయేద్దంశం ప్రచ్ఛితం చ ప్రలేపయేత్| శిరీషరజనీ వక్రకుంకుమామృతవల్లిభిః||14||

అనంతరకరణీయమాహ-దగ్ధం దంశం దంశవ్రణం విస్రావయేత్| ప్రచ్ఛితం చేతి వక్ష్యమాణత్వాద్విస్రావణం ప్రచ్ఛానేన| తతః శిరీషాచిభిరమృతవల్యంతైః ప్రలేపయేత్| 'శిరీషరజనీకుష్ఠమీతి సుశ్రుతపాఠః||14||

Adhikarana agAradhUmAdilepaH (15) · Śloka 15

అగారధూమమంజిష్ఠారజనీలవణోత్తమైః| లేపో జయత్యాఖువిషం కర్ణికాయాశ్చ పాతనః||15||

అగారధూమాదిభిశ్చ ఆఖువిషం జయతి| కర్ణికాయాః పాతనశ్చ||15||

Adhikarana lepAnantarIyaM kRutyam (16) · Śloka 16

తతోఽమ్లైః క్షాలయిత్వా తు తోయైరను చ లేపయేత్| పాలిందీ శ్వేతకటభీ బిల్వమూలగుడూచిభిః| అన్యైశ్చ విషశోఫఘ్నైః సిరాం వా మోక్షయేద్ ద్రుతం||16||

తతో లేపాదనంతరమమ్లైః కాంజికాదిభిః క్షాలయిత్వాను పశ్చాచ్చ తోయైః క్షాలయిత్వ పాలింద్యాదిభిర్లేపయేత్| పాలిందీ శ్యామా త్రివృత్| అన్యైశ్చ విషఘ్నైః శోఫఘ్నైశ్చ హరిద్రాదిభిర్లేపయేత్| అన్యైశ్చ విషఘ్నైః శోఫఘ్నైశ్చ హరిద్రాదిభిర్లేపయేత్| అథవ ద్రుతం శీఘ్రం సిరాం మోక్శయేత్| (విషఘ్నైః శిరీషాదిభిః శోఫఘ్నైః శిగ్రుమూలాదిభిరన్యైరపరైరోషధైశ్చ లేపం కుర్యాత్)|| 16||

Adhikarana vamanam (17) · Śloka 17

ఛర్దనం జాలినీక్వాథైః శుకాఖ్యాంకోలయోరపి| కోశవత్యాః శుకాఖ్యాయాః ఫలం జీమూతకస్య చ| మదనస్య చ సంచూర్ణ్య దధ్నా పీత్వా విషం వమేత్| వచామదనజీమూతకుష్ఠం వా మూత్రపేషితం| పూర్వకల్పేన పాతవ్యం సర్వోందురువిషాపహం| నిష్పావాః కదలీమూలం బంధుజీవఫలాని చ| సువర్చలారామఠకం స్వర్జికాతివిషాద్వయం| శ్యామాద్రికర్ణికామూలమర్ధర్చైర్వమనత్రయం||17||

నీలినీక్వాథేన ఛర్దనం శుకాఖ్యాంకోలయోశ్చ క్వాథేన| కోశవత్యాదిఫలానాం చూర్ణం దధ్నా ఫిత్వా విషం వమేత్| శుకాఖ్యా శిరీషః| కోశవతీ కోశాతకీ| జీమూతః కృతవేధనః| వచాదికం గోమూత్రేణ పిష్ట్వా పూర్వకల్పేనేతి దధ్నా పాతవ్యం| తత్సర్వేషాముందురుణాం విషం హంతి| నిష్పావసువర్చలాశ్యామాదిభిరర్ధర్చైరర్ధశ్లోకైర్వమనత్రయం భవతి| శమఠం హింగుః|| 17||

Adhikarana vAntasya shUlAdau cikitsA (18) · Śloka 18

వాంతస్య శుద్ధే హృదయే శూలం హిధ్మారుచిర్వమిః| ఉష్ణోద్గారానుబంధో వా స్యాచ్చేత్తత్రైతదౌషధం| జీరకం త్ర్యూషణం కుష్ఠం తుంగాఖ్యం నాగకేసరం| రజన్యౌ సైంధవం సేవ్యం యష్టీమధుసువర్చలాం| మధురం చ గణం పిష్ట్వా బీజపురకపిత్థయోః| రసేన షాడవం కుర్యాన్మధుమత్స్యండికాన్వితం| గంధవర్ణరసోపేతః స పీతో విషదోషజిత్| ద్విపిప్పలీద్వయంశుమతి క్వాథే పేయా చ తద్గుణా||18||

వాంతస్య సతో హృదయే శుద్ధే శూలాదికం యది స్యాత్తత్రైతదౌషధం| కిమిత్యాహ-జీరకమిత్యాది| వ్యాఖ్యాసమం| తుంగాఖ్యం నాగకేసరం| మధురోగణః సూత్రోక్తః| ద్విపిప్పల్యాదిక్వాథే కృతా పేయా చ తదుగ్ణా జీరకాదిషాడవగుణా|| 18||

Adhikarana kAyashirovirekaH (19) · Śloka 19

విరేచనే త్రివృన్నీలీ త్రిఫలా కల్క ఇష్యతే| శిరోవిరేచనే సారః శిరీషస్య ఫలాని చ||19||

త్రివృదాకల్కో విరేచన ఇష్యతే| శిరీషస్య సారః ఫలాని చ శిరోవిరేచనే|| 19||

Adhikarana a~jjanam (20) · Śloka 20

అంజనే గోమయరసో వ్యోషసూక్ష్మరజోఽన్వితః| కపిత్థగోమయరసో మధుమానవలేహనే||20||

వ్యోషసూక్ష్మరజోఽన్వితో గోమయరసోఽంజన ఇష్యతే| కపిత్థగోమయరసో మాక్షికయుక్తోఽవలేహనే|| 20||

Adhikarana siddhaghRutam (21) · Śloka 21

తండులీయకమూలేన సిద్ధం పానే హితం ఘృతం| ద్వినిశా కటభీ రక్తా యష్ట్యాహ్వైర్వామృతాన్వితైః| ఆస్ఫోతమూలసిద్ధం వా పౘ్చకాపిత్థమేవ వా||21||

తండులీయకస్య మూలేన సిద్ధం ఘృతం పానే హితం| అమృతాన్వితైర్ద్వినిశాదిభిర్వా సిద్ధం ఘృతం| రక్తా మంజిష్ఠా| సుబోధం| ఆస్ఫోతోఽర్కః| పంచకాపిత్థం కపిత్థస్య త్వక్పత్రపుష్పఫలమలాని తైః పంచభిః సిద్ధం ఘ్రుతం వా|| 21||

Adhikarana viriktasya shUlAdau cikitsA (22) · Śloka 22

అధోభాగే విశుద్ధస్య శూలం నాభ్యాం భవేద్యది| పురీషం వ విబధ్యేత గుదే స్యాద్వా వికర్తిక| తత్ర పేయాం పిబేచ్ఛీతాం శర్కరామధుసంయుతాం| పిప్పలీపిప్పలీమూలశారివాకటుకాహ్వయైః| శృతైః సిద్ధాం సహబలాసమంగావిశ్వభేషజైః||22||

విరక్తస్య యది నాభిశూలం పురీషం వా విబద్ధం గుదే వ వికర్తికా స్యాత్తత్ర పిప్పల్యాదిభిర్విశ్వభేశజాంతైః శృతైః సిద్ధాం శీతాం శర్కరామధుయుక్తాం పేయాం పిబేత్| సమంగా మంజిష్ఠా|| 22||

Adhikarana dvau prAshau (23) · Śloka 23

నలదధ్యామకవ్యోషలోధ్రచిత్రకదీప్యకం| కుతలక్షారతోయేన పిష్టం మాక్షికసర్పిషా| దధ్నా వా ప్రాశయేత్క్షౌద్రం యవక్షారపయోదధి| ఫాణితం తైలమాజ్యం విషఘ్నం పీతమేకతః||23||

నలదాదిదీప్యకాంతం కుతలక్షారతోయేన పిష్టం మధుసర్పిషా దధ్నా వా ప్రాశయేత్| కుతలస్తిలకాండం| క్షౌద్రాదికమాజ్యాంతమేకతోమిశ్రీభావేన పీతం విషఘ్నం భవతి|| 23||

Adhikarana sinduvArAdikvAthaH (24) · Śloka 24

సిందువారం నతం శిగ్రు బిల్వమూలం పునర్నవం| వచాశ్వదంష్ట్రా జీమూతమేశాం క్వాథం సమాక్షికం| పిబేచ్ఛాల్యోదనం దధ్నా భుంజానో మూషికార్దితః||24||

మూషికైరార్దితో హింసితః దధ్నా శాల్యోదనం భుంజానః సిందువారాదీనాం క్వాథం సమాక్షికం పిబేత్| శ్వదంష్ట్Rఆ కండూకరీ|| 24||

Adhikarana pAnalepanayoryogau (25) · Śloka 25

తక్రేణ శరపుంఖాయాః బీజం సంచూర్ణ్య వా పిబేత్| అంకోలమూలకల్కో వ బస్తమూత్రేణ కల్కితః| పానలేపనయోర్యుక్తః సర్వోందురువిషాపహః||25||

అథవా శరపుంకాయాః ప్రసిద్ధాయాశ్చూర్ణం తక్రేణ పిబేత్| అంకోలమూలత్వక్ప్రయోగః సుబోధః| (అవిమూత్రేణ పిష్టః పానవిషయే లేపనవిషయే చ ప్రయుక్తః అంకోలమూలస్య వల్కశ్చ మూషికవిషస్య నాశనః)||25||

Adhikarana payasyApayaH (26) · Śloka 26

పయః పయస్యయా యుక్తం సితయా మధుకేన చ||26||

పయస్యయా శర్కరయా మధుకేన చ యుక్తం పయః ప్రకరణాత్ సర్వోందురువిషాపహం| పయస్యా క్షీరికా|| 26||

Adhikarana jvare kirAtatiktAdikam (27) · Śloka 27

కిరాతతిక్తమమృతాం సమంగాం కకుభత్వచం| బాణం పలాశం కాశ్మర్యం పయస్యాం తండులీయకం| ఆఖువిన్నాం మహానింబం సప్తపర్ణం మధూలికాం| కపిత్థం రాజవృక్షం వా పిబేదన్యతమం జ్వరీ||27||

యశ్చ మూషికవిషే జ్వరవాన్ భవతి స కిరాతతిక్తకాదీనామన్యతమం పిబేత్| ఆఖువిన్నా మూషికపర్ణీ|| 27||

Adhikarana karNikApAtanam (28) · Śloka 28

స్థిరాం మందరుజాం ప్రచ్ఛేత్ కర్ణికాం పాతయేత వా| శ్యామా లాంగలికా దంతీ కిణిహీ గిరికర్ణికా| ఆఖువృక్షో మహావృక్షస్త్రివృదంజనకీ స్నుహీ| కర్ణికాపాతనం కల్కమేకైకం తిలకల్కవత్||28||

కర్ణికాం స్థిరాం మందరుజాం చ సతీం ప్రచ్ఛేత్ పాతయేత వా| శ్యామాదీన్యేకైకం తిలకల్కయోగాత్ కర్ణికాశాతనాని| లాంగలికా విషల్యా| కిణిహీ గిరికర్ణికా| ఆఖువృక్షో జీమూతకః| అంజనకీ నీలినీ|| 28||

Adhikarana vraNaropaNam (29) · Śloka 29

క్షీరిప్రవాలమంజిష్ఠా బలాదార్వీ హయాహ్వయాః| రోపణ్యః కల్కితాస్తైలం ఘృతం వ సాధితం తథా| ద్వినిశా తిలయష్ట్యాహ్వతగరోశీరపద్మకైః||29||

క్షీరిప్రవాలాదికం కల్కితం రోపణం| అథవా తైః సాధితం తైలం వా ఘృతం వా తథాగుణం| ద్వినిశాదిభిః సాధితం తైలం వా ఘృతం వా||29||

Adhikarana sAmAnyakriyopasaMhAraH (30) · Śloka 30

సామాన్యేనేతి నిర్దిష్టా క్రియాఖూనాం విశేషతః||30||

ఇత్యాఖునాం క్రియా సామాన్యేన నిర్దిష్టా|| 30||

Adhikarana bhedAnusAralakShaNaM cikitsA ca lAlane (31) · Śloka 31

లాలనేన వమిర్మూర్చ్ఛా లాలాస్రావశ్చ జాయతే| లిహ్యాత్సమాక్షికం తత్ర చూర్ణితం తండులీయకం||31||

విశేషతస్తూచ్యతే లాలనేనేత్యాదినా| లాలాస్రావాంతం లాలనేన జాయతే| తత్ర సమాక్షికం తండులీయకచూర్ణం లిహ్యాత్|| 31||

Adhikarana capale (32) · Śloka 32

చపలేన వర్మిర్మూర్చ్ఛా తృడ్వా తత్రావలేహయేత్| సదారుముస్తాం త్రిఫలాం.......................||32||

చపలాఖ్యేన వమిర్మూర్చ్ఛా తృడ్వా జాయతే| తత్ర దేవదారుముస్తసహితాం త్రిఫలాం లేహయేత్|| 32||

Adhikarana putrake (33) · Śloka 33

.............................పుత్రకేణ తు పాండుతా| సాదోఽంగే సర్వశ్చాఖుసదృశగ్రంథిసంభవః| శిరీషబీజం కుష్ఠం చ మధునా తత్ర లేహయేత్||33||

పుత్రకాఖ్యేన గ్రంథిసంభవాంతం| తత్ర శిరీషబీజం కుష్ఠంచ మధునా లేహయేత్|| 33||

Adhikarana hasire (34) · Śloka 34

హసిరేణాన్నవిద్వేషో జృంభణం రోమహర్శణం| ఆరగ్వధాదినిర్యుహం సువాంతం తత్ర పాయయేత్||34||

హసిరాఖ్యేన రోమహర్షణాంతం | తత్ర సుష్ఠు వమనం కృత్వా ఆరగ్వధాదిక్వాథం పాయయేత్ ||34||

Adhikarana cikire (35) · Śloka 35

చికిరేణ శిరోదుఃఖం శోఫో హిధ్మా వమిర్భ్రమః వాంతోఽత్ర జాలినీక్వాథైః సారమంకోలజం పిబేత్||35||

చికిరాఖ్యేన భ్రమాంతం| అత్ర జాలినీక్వాథేన వమనం కృత్వా అంకోలసారం పిబేత్|| 35||

Adhikarana ajine (36) · Śloka 36

అజినేనాంగకృష్ణత్వం మూర్చ్ఛ ఛర్దిశ్చ హృద్గ్రహః| మధునా తత్ర మంజిష్ఠాం లిహ్యాత్స్నుక్క్షీరకల్కితాం||36||

అజినాఖ్యేన హృద్గ్రహాంతం| తత్ర సుధాక్షీరేణ కల్కితాం మంజిష్ఠాం మధునా లిహ్యాత్|| 36||

Adhikarana kaShAyadante (37) · Śloka 37

నిద్రా కషాయదంతేన హృచ్ఛోషః కృశతాతి చ| శిరీషసారత్వగ్బీజం తత్ర క్షౌద్రేణ లేహయేత్||37||

కషాయదంతాఖ్యేన నిద్రా హృచ్ఛోషః అతికృశతా చ| తత్ర శిరీషస్య సారాదికం క్షౌద్రేణ లేహయేత్|| 37||

Adhikarana kulake (38) · Śloka 38

కులకేన రుజాస్రావౌ రాజయో దంశమండలే| సదిందువారకౌ తత్ర సహౌ లిహ్యాన్మధుప్లుతౌ||38||

కులకాఖ్యేన దంశమండలే రుజాస్రావౌ రాజయశ్చ| తత్ర సిందువారసహితౌ సహౌ కుష్ఠనఖే మధుప్లుతౌ లిహ్యాత్|| 38||

Adhikarana kokile (39) · Śloka 39

గ్రంథయః కోకిలేనోగ్రా జ్వరో దాహశ్చ దారుణః| నీలీపునర్నవాక్వాథే సిద్ధం తత్ర పిబేద్ ఘృతం||39||

కోకిలాఖ్యేనోగ్రా గ్రంథయో దారుణౌ చ దాహజ్వరౌ| తత్ర నీల్యాదిక్వాథసిద్ధం ఘృతం పిబేత్|| 39||

Adhikarana kapile (40) · Śloka 40

కపిలేన వ్రణే కోథే జ్వరో గ్రంథిర్భ్రమః సతృట్| లేహయేన్మధునా శ్వేతాం శ్వేతాం చాత్ర పునర్నవాం||40||

కపిలాఖ్యేన తృడంతం| అత్ర శ్వేతాం శ్వేతవచాం శ్వేతపునర్నవాంచ మధునా లేహయేత్|| 40||

Adhikarana kRuShNe (41) · Śloka 41

రక్తం కృష్ణేన వమతి విశేషాద్ దుర్దినే పిబేత్| తత్ర కింశుకభస్మాంబు శిరీషఫలవాలకం||41||

కృష్ణేనాసితాఖ్యేన రక్తం సదా వమతి దుర్దినే తు విశేషాత్| తత్ర పలాశభస్మోదకాదికం పిబేత్|| 41||

Adhikarana aruNAdiShu pa~jcasu (42) · Śloka 42

అరుణాద్యాః పృథగ్దోషసన్నిపాతాస్రసంభవాన్| జనయంతి క్రమాద్రాగాన్ సర్వే చ గ్రంథికర్ణికాః| కరంజారగ్వధవ్యోషబృహత్యంశుమతీద్వయాత్| క్వాథే దధిపయఃసర్పిః పృథక్ప్రస్థోన్మితం పచేత్| కపిత్థదాడిమవరీవిశాలాత్రిసుగంధికాః| త్రివృతామృత్తికావక్రగుడూచీశ్చాత్ర కల్కితాః| క్షిపేత్తదరుణాదీనాం పంచానాం విషనాశనం| కాకాదనీ కాకామాచీ స్వరసేన్స్ శృతం ఘృతం||42||

అరుణాద్యాః పంచ పృథగ్దోషాదిసంభవాన్ క్రమాద్రోగాన్ జనయంతి| సర్వే చ గ్రంథికర్ణికాయుక్తా భవంతి| అరుణో వాతసంభవాన్ రోగాన్ జనయతి| శబలః పిత్తసంభవాన్| స్వేతః కఫసంభవాన్| పైతోందురోస్రసంభవానితి క్రమార్థః| కరంజాదిక్వాథే కపిత్థాదికల్కే దధిక్షీరప్రస్థాబ్యాం యుక్తం ఘ్రుతప్రస్థం పచేత్| తద్ఘృతమరుణాదీనాం పంచానాం విషనాశనం| కాకాదన్యాః కాకమాచ్యా చ స్వరసేన శృతం ఘృతంచారుణాదీనాం పంచానాం విషనాశనం|| 42||

Adhikarana cacchundure (43) · Śloka 43

క్లమశ్రుచ్ఛుందరేణోగ్రో గ్రీవాస్తంభో విషచికా| యవనాలర్షభక్షారం బృహత్యౌ వాఽత్ర పాయయేత్||43||

చచ్ఛుందరాఖ్యేన క్లమాదివిషూచికాంతం| తత్ర యవనాలక్షారాదికం పాయయేత్| యవనాలక్షారో యవక్షారః|| 43||

Adhikarana rasAle (44) · Śloka 44

గ్రీవాస్తంభో రసాలేన వేదనా దంశమండలే| లిహ్యాన్మహాగదం తత్ర ఘృతమాక్షికసంయుతం||44||

రసాలాఖ్యేన గ్రీవాయాః స్తంబో దంశమండలే వేదనా చ| తత్ర మహాగదాఖ్యమగదం ఘృతమాక్షికసంయుతం లిహ్యాత్| మహాగదాఖ్యోఽగదః సర్పవిషప్రతిషేధోక్తః|| 44||

Adhikarana sasheShaviShalakShaNaM cikitsa ca (45) · Śloka 45

సశేషం మూషికవిషం ప్రకుప్యత్యభ్రదర్శనే| యథాయథం వా కాలేషు దోషాణాం వృద్ధిహేతుషు| తత్ర సర్వే యథావస్థం ప్రయోజ్యాః స్యురుపక్రమాః| యథాస్వం యే చ నిర్దిష్టాస్తథా దూషీవిషాపహాః||45||

యన్మూషికవిషం చికిత్సయా నిశ్శేషం న నిరస్తం తదభ్రదర్శనే ప్రకుప్యతి| అథవా యేనైవ దోషేణాధికం యన్మూషికవిశం తత్తస్య వృద్ధిహేతుషు కోలోష్వాయుష్కామీయోక్తేశు ప్రకుప్యతి| తత్ర సశేషవిషవృద్ధౌ అవస్థానతిక్రమేణ యథాదోషంచ నిర్దిష్టా ఉపక్రమా ప్రయోజ్యాః స్యుః| తథా దూషీవిషాపహాశ్చోపక్రమాః| ఇతి మూషికవిషోపక్రమః|| 45||

Adhikarana alarkaviShacikitsA (46) · Śloka 46

దంశంత్వలర్కదష్టస్య దగ్ధముష్ణేన సర్పిషా| ప్రదిహ్యాదగదైస్తైస్తైః పురాణం చ ఘృతం పిబేత్||46||

అలర్కదష్టస్య దంశం దంశవ్రణం ఉష్ణేన సర్పిషా దగ్ధ్వా తైస్తైర్నానావిధైరగదైః ప్రదిహ్యాత్| పురాణం పంచసంవత్సరాతీతంచ ఘృతం పిబేత్| అథవా వ్రణస్యోపరిప్రత్యక్పుష్పీరసో నిష్పీడ్యః| ప్రయుక్పుష్పీ అపామార్గః||46||

Adhikarana tilAdikalkaH (47) · Śloka 47

తిలగుగ్గులుదూర్వాణాం దాడిమస్య గుడస్య చ| కల్కో ముహుర్ముహుర్లేపః శ్వదంశవిషజిత్పరం||47||

తిలాదీనాం కల్కేన ముహుర్ముహుర్లేపః పరం శ్వదంశవిషజిత్|| 47||

Adhikarana daMshabandhanam (48) · Śloka 48

నలమూలం జలే పిష్టం పానలేపనయోర్హితం| మాతులుంగచ్ఛదైర్దంశం బధ్నీయాద్దంతచర్వితైః||48||

నలమూలమిత్యాది సుబోధం| దంతైశ్చర్వితాని యాని మాతులుంగపత్రాణి తైర్దంశం బధ్నీయాత్|| 48||

Adhikarana virecanam (49) · Śloka 49

అర్కక్షీరయుతం చాస్య యోజ్యమాశు విరేచనం||49||

అస్య చాలర్కదష్టస్యర్కక్షీరయుక్తం యోగ్యం విరేచనమాశు యుంజ్యాత్||49||

Adhikarana shvetapunarnavAdiyogaH (50) · Śloka 50

పిబేత్ పునర్నవాం శ్వేతాం ధుర్ధూరకఫలాన్వితం||50||

శ్వేతాం శుక్లపుష్పాం పునర్నవాం ధుర్ధూరకఫలైర్యుక్తాం పిబేత్|| 50||

Adhikarana dhattUraPalayogAH (51) · Śloka 51

ఫలం ధుర్ధూరకాన్మూలం కాకోదుంబరికోద్భవం| శీధునా శ్వవిషం హంతి పీతం వా తండులాంబునా||51||

ధుర్ధూరకఫలం కాకోదుంబరికామూలం చ శీధునా వా తండులాంబునా వా పీతం శ్వవిషం హంతి|| 51||

Adhikarana palalAdiyogaH (52) · Śloka 52

ఏకధ్యం పలలం తైలం రూపికాయాః పయో గుడః| భినత్తి విషమలర్కం ఘనవృందమివానిలః||52||

పలలాదికమైకధ్యం మిశ్రయిత్వా ప్రయుక్తమాలర్కం విషం భినత్తి| యథా ఘనసమూహం వాయుః| రూపికాః అర్కః|| 52||

Adhikarana lashunAdiyogaH (53) · Śloka 53

లశునోషణవైదేహీ వరా గోపిత్తకల్కితాః| పాననస్యాంజనాలేపైః శ్వదష్టస్యౌషధం పరం||53||

లశునాదికం గోపిత్తకల్కితం పానాదిభిః పరం శ్వదష్టౌషధం| వైదేహీ పిప్పలీ|| 53||

Adhikarana jalavetasapatrAdikvAthaH (54) · Śloka 54

జలవేతసపత్రత్వఙ్మూలం క్షుణ్ణం పచేజ్జలే| సక్వాథః శీతలః పీతః పరం శ్వవిషభేషజం| తత్సిద్ధం చ ఘ్రుతం పాననస్యాభ్యంజనలేపనం| జలత్రాసే సమస్తే చ విషే తద్గరుడోపమం||54||

జలవేతసపత్రాదిక్వాథః సుబోధః| తత్సిద్ధమితి జలవేతసపత్రాదిసిద్ధం ఘృతం పానాదిప్రయోగాజ్జలత్రాసే సర్వవిషేషు చ గరుడోపమం|| 54||

Adhikarana yavamAShAdi ghRutam (55) · Śloka 55

యవమాషకులత్థానాం పంచమూలస్య చాంభసి| క్షీరద్విగుణితే సర్పిః సాధ్యేచ్ఛ్లక్ష్ణకల్కితైః| అశ్వగంధాసహాకుష్ఠబృహతీరజనీద్వయైః| విదారీనతకట్వంగపయస్యాసిందువారకైః| సర్పగంధానఖాభీరుశర్కరారక్తచందనైః| శ్వదంష్ట్రోపద్రవాన్ సర్వాన్ పానాభ్యంగైర్న్నిహంతి తత్||55||

యవాదీనాం పంచమూలాంతానాం క్వాథే ద్విగుణక్షీరే అశ్వగంధాదిభిః శ్లక్ష్ణకల్కితైః సర్పిః సాధయేత్| తద్ఘృతం సర్వాన్ శునో దంష్ట్రయా కృతానుపద్రవాన్ నిహంతి|| 55||

Adhikarana hRudvidAhAdau kramaH (56) · Śloka 56

హృద్విదాహే ప్రసేకే చ విరేకవమనే భృశం| విషదోషహరే యోజ్యే శుద్ధే సంసర్జనక్రమః||56||

అలర్కదష్టే చ యది హృద్విదాహః ప్రసేకశ్చ భవతి| తత్ర విషదోషహరే విరేకవమనే భృశం యోజ్యే| తస్య చ శుద్ధే హృది సంసర్జనక్రమః|| 56||

Adhikarana saMshodhanaM tIkShNameva deyam (57) · Śloka 57

దద్యాత్ సంశోధనం తీక్ష్ణమవశ్యం విషనాశనం| అశుద్ధస్య నిరూఢేఽపి వ్రణే కుప్యతి తద్విషం||57||

తత్ర యదా సంశోధనం దద్యాత్తదావశ్యమేవ తీక్ష్ణైరేవ నాతిక్ష్ణైర్యస్మాదసమ్యక్ శుద్ధస్య నిరూఢేఽపి వ్రణే తద్విషం కుప్యతి|| 57||

Adhikarana snapanam (58) · Śloka 58

సరత్నబీజౌషధిభిః కుంభైః శీతాంబుపూరితైః| అష్తోత్తరశతం వారాన్ సిద్ధమంత్రాభిమింత్రితైః| అష్టోత్తరశతోన్మానైః పుష్పమాలావగుంఠితైః| గోచర్మమాత్రకే లిప్తే జ్వలితాగ్నౌ కుశాస్తృతే| స్థండిలే సరితస్తీరే స్నానం వాస్య చతుష్పథే||58||

అస్య చాలర్కదష్టస్య్ సరితస్తీరే వా చతుష్పథే వా స్థండిలే భూప్రదేశే గోచర్మమాత్రస్థానే లిప్తే జ్వలితాగ్నౌ కుశైశ్చాస్తృతే సరత్నబీజాదిభిః కుంభైర్ఘటైః స్నానం స్యాత్| రత్నైర్బీజైర్ద్ధాన్యైశ్చౌషధైశ్చ సహ యే వర్తంతే తే తథోక్తః| యే చ కుంభాః సిద్ధమంత్రేణాష్టత్తరం శతం వారానభిమంత్రితాస్తైః| యే జలేన పూర్ణాః సంతస్తే| యే అష్టోత్తరం శతమున్మానేన భవంతి, తైః కలశైః|| 58||

Adhikarana alarkaviShe mantraH (59) · Śloka 59

అలర్కాధిపతే యక్ష సారమేయగణాధిప| అలర్కజుష్టమేతం మే నిర్విషం కురు మాచిరాత్| స్వాహేతి మంత్రోఽలర్కార్త్తే సర్వకర్మసు శస్యతే||59||

అలర్కాధిపత ఇత్యాది స్వాహాంతో మంత్రోలర్కార్త్తే పురుషే సర్వకర్మసు శస్యతే| హే అలర్కాభిధాన, అధిపతే స్వామిన్, హే యక్షగణానాం సారమేయగణానాం చాధిప| ఏనమలర్కజుష్టం మే నిర్విషం కురు మాచిశత్ శీఘ్రం స్వాహేతి మంత్రపదం|| 59||

Adhikarana nakhadantakShatam (60) · Śloka 60

చతుష్పాద్భిర్ద్విపార్ద్భిర్వా నఖదంతపరిక్షతం| శూయతే పచ్యతే రాగజ్వరస్త్రావరుజాన్వితం||60||

చతుష్పాద్భిః ప్రాణిభిః ద్విపాద్భిశ్చ మనుష్యాదిభిర్నఖపరిక్షతం దంతపరిక్షతంచ రాగాద్యన్వితం సచ్ఛూయతే పచ్యతే చ|| 60||

Adhikarana nakhadantaviShe yogaH (61-46) · Śloka 46

సోమవల్కోఽశ్వకర్ణశ్చ గోజిహ్వా హంసపాదికా| రజన్యౌ గైరికం లేపో నఖదంతవిషాపహః||61|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే మూషికాలర్క ప్రతిషేధో నామ షట్చత్వారింశోఽధ్యాయః||46||

సోమవల్కాదినా లేపో నఖదంతవిషాపహః| సోమవల్కః కట్ఫలత్వక్| హంసపదీ ప్రసిద్ధైవ| అశ్వకర్ణో మధుస్రవా పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః| ('నఖదంతవిషాపహ ఇత్యత్ర మనుష్యాణాం దంతనఖక్షతం విషమన్యత్ర మైథునాదిత్యాస్తికాః, ఇతి జేజ్జటః)|| 61|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే షట్చత్వారింశోఽధ్యాయః