Adhikarana atha nAsArogavij~jAnIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
અથાતો નાસારોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातो नासारोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ઊર્ધ્વાઙ્ગપ્રસન્ઙ્ગેન નાસારોગાણાં હેત્વાદિકં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે||૧||
Adhikarana pratiSyAyanidAnaM samprAptiSca (2) · Śloka 2
અવશ્યાયાનિલરજોભાષ્યાતિસ્વપ્નજાગરૈઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનેન પીતેનાન્યેન વારિણા| અત્યમ્બુપાનરમણચ્છર્દિબાષ્પગ્રહાદિભિઃ| ક્રૃદ્ધા વાતોલ્બણા દોષા નાસાયાં સ્ત્યાનતાઙ્ગતાઃ| જનયન્તિ પ્રતિશ્યાયં વર્ધમાનં ક્ષયપ્રદમ્||૨||
अवश्यायानिलरजोभाष्यातिस्वप्नजागरैः| नीचात्युच्चोपधानेन पीतेनान्येन वारिणा| अत्यम्बुपानरमणच्छर्दिबाष्पग्रहादिभिः| क्रृद्धा वातोल्बणा दोषा नासायां स्त्यानताङ्गताः| जनयन्ति प्रतिश्यायं वर्धमानं क्षयप्रदम्||२||
🔊 Audio coming soon
અવશ્યાયાદિભિર્હેતુભિર્વાતોલ્બણાસ્ત્રયો દોષા નાસાયાં કુપિતાસ્તત્રૈવ સ્ત્યાનતાં સંહતત્વં પ્રાપ્તાઃ પ્રતિશ્યાયાખ્યં રોગં જનયન્તિ| સ ચ વર્ધમાન ઉપેક્ષયા ક્ષયં દદાતિ| અવશ્યાયઃ પ્રદોષે જલં શીતમન્તરિક્ષાત્ પતત્| રજઃ ક્ષિતિરજો ધૂલિઃ| અતિશબ્દઃ સ્વપ્નજાગરાભ્યાં સમ્બધ્યતે| ઉપધાનશબ્દઃ શય્યાયાઃ શિરોનિષ્યન્દનપર્યાયો નીચાત્યુચ્ચાભ્યામ્| અન્યેન વિજાતીયેન વારિણા પીતેનાર્થાદન્યસ્મિન્ પીતે| અત્યમ્બુપાનેનાત્યમ્બુરમણેન છર્દિબાષ્પગ્રહાદિભિશ્ચ| આદિગ્રહણેન વેગરોધાદીનાં ગ્રહણમ્||૨||
Adhikarana vAtapratishyAyalakShaNam (3) · Śloka 3
તત્ર વાતાત્પ્રતિશ્યાયે મુખશોષો ભૃશં ક્ષવઃ| ઘ્રાણોપરોધનિસ્તોદદ્ન્તશઙ્ખશિરોવ્યથાઃ| કીટકા ઇવ સર્પન્તિ મન્યતે પરિતો ભ્રુવૌ| સ્વરસાદશ્ચિરાત્પાકઃ શિશિરાચ્છકફસ્રુતિઃ||૩||
तत्र वातात्प्रतिश्याये मुखशोषो भृशं क्षवः| घ्राणोपरोधनिस्तोदद्न्तशङ्खशिरोव्यथाः| कीटका इव सर्पन्ति मन्यते परितो भ्रुवौ| स्वरसादश्चिरात्पाकः शिशिराच्छकफस्रुतिः||३||
🔊 Audio coming soon
તત્રેત્યાદિનાઽધિકદોષવિશેષવશેન પ્રતિશ્યાયાદીનાં લક્ષણમુચ્યતે| મુખશોષાદિશિશિરાચ્છાફસ્રુત્યન્તં વાતપ્રતિશ્યાયલક્ષણમ્| પ્રતિશ્યાયાનાં પાક ઇહૈવ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ||૩||
Adhikarana pittapratiSyAyalakShaNam (4) · Śloka 4
પિત્તાત્તૃષ્ણાજ્વરઘ્રાણપિટકાસમ્ભવભ્રમાઃ| નાસાગ્રપાકો રૂક્ષોષ્ણતામ્રપીતકફસ્રુતિઃ||૪||
पित्तात्तृष्णाज्वरघ्राणपिटकासम्भवभ्रमाः| नासाग्रपाको रूक्षोष्णताम्रपीतकफस्रुतिः||४||
🔊 Audio coming soon
તૃષ્ણાદિકં રૂક્ષાદિગુણકફસ્રુત્યન્તં પિત્તાત્પ્રતિશ્યાયે ભવતિ||૪||
Adhikarana kaPapratiSyAyalakShaNam (5) · Śloka 5
કફાત્કાસો રુચિઃ શ્વાસો વમથુર્ગાત્રગૌરવમ્| માધુર્યં વદને કણ્ડૂઃ સ્નિગ્ધશુક્લકફસ્રુતિઃ||૫||
कफात्कासो रुचिः श्वासो वमथुर्गात्रगौरवम्| माधुर्यं वदने कण्डूः स्निग्धशुक्लकफस्रुतिः||५||
🔊 Audio coming soon
કાસાદિસ્નિગ્ધાદિસ્રુત્યન્તં કફાત્ પ્રતિશ્યાયે||૫||
Adhikarana tridoShajapratiSyAyalakShaNam (6) · Śloka 6
સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈરકસ્માદ્ધદ્ધિશાન્તિમાન્||૬||
सर्वजो लक्षणैः सर्वैरकस्माद्धद्धिशान्तिमान्||६||
🔊 Audio coming soon
યસ્તુ સર્વદોષજઃ પ્રતિશ્યાયઃ સર્વૈરનન્તરોક્તૈર્વાતાદિપ્રતિશ્યાયલક્ષણૈર્યુક્તો ભવતિ| સ ચાઽકસ્માદહેતુર્હાન્યા વૃદ્ધ્યા ચ યુક્તો ભવતિ||૬||
Adhikarana raktapratiSyAyalakShaNam (7) · Śloka 7
દુષ્ટ નાસાસિરાઃ પ્રાપ્ય પ્રતિશ્યાયં કરોત્યસૃક્| ઉરસઃ સુપ્તતા તામ્રનેત્રત્વં શ્વાસપૂતિતા| કણ્ડૂઃ શ્રોત્રાક્ષિનાસાસુ પિત્તોક્તં ચાત્ર લક્ષણમ્||૭||
दुष्ट नासासिराः प्राप्य प्रतिश्याय़ं करोत्यसृक्| उरसः सुप्तता ताम्रनेत्रत्वं श्वासपूतिता| कण्डूः श्रोत्राक्षिनासासु पित्तोक्तं चात्र लक्षणम्||७||
🔊 Audio coming soon
અસૃગ્રક્તં વાતાદિદૂષણૈર્દુષ્ટં નાસાસિરાઃ પ્રાપ્ય પ્રતિશ્યાયં કરોતિ| અત્ર ચ રક્તપ્રતિશ્યાયે ઉરસઃ સુપ્તતાદિ પિત્તપ્રતિશ્યાયોક્તં લક્ષણમ્||૭||
Adhikarana duShTapratiSyAyalakShaNam (8) · Śloka 8
સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા દુષ્ટતાં યાન્ત્યુપેક્ષિતાઃ| યથોક્તોપદ્રવાધિક્યાત્સ સર્વેન્દ્રિયતાપનઃ| સાગ્નિસાદજ્વરશ્વાસકાસોરઃપાર્શ્વવેદનઃ| કુપ્યત્યકસ્માદ્બહુશો મુખદૌર્ગન્ધ્યશોષકૃત્| નાસિકાક્લેદસંશોષશુદ્ધિરોધકરો મુહુઃ| પૂયોપમાસિતા રક્તગ્રથિતશ્લેષ્મસંસ્રુતિઃ| મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયો દીર્ઘસ્નિગ્ધસિતાણવઃ||૮||
सर्व एव प्रतिश्याया दुष्टतां यान्त्युपेक्षिताः| यथोक्तोपद्रवाधिक्यात्स सर्वेन्द्रियतापनः| साग्निसादज्वरश्वासकासोरःपार्श्ववेदनः| कुप्यत्यकस्माद्बहुशो मुखदौर्गन्ध्यशोषकृत्| नासिकाक्लेदसंशोषशुद्धिरोधकरो मुहुः| पूयोपमासिता रक्तग्रथितश्लेष्मसंस्रुतिः| मूर्च्छन्ति चात्र कृमयो दीर्घस्निग्धसिताणवः||८||
🔊 Audio coming soon
સર્વ એવાનન્તરોક્તાઃ પ્રતિશ્યાયા ઉપેક્ષિતાઃ સન્તો દુષ્ટપ્રતિશ્યાયતામ્ યાન્તિ| સ ચ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયો યથોક્તાનામુપદ્રવાણાં મુખશોષાદીનાં પ્રરૂષત્વેનાધિક્યાત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં તાપન ઉપતાપકરો ભવતિ| અગ્નિસાદાદિયુતશ્ચ| સ ચ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયોઽકસ્માદિવાતિશયેન કુપ્યતિ મુખદૌર્ગન્ધ્યાદિકૃચ્ચ ભવતિ| મુહુઃ પ્રતિક્ષણં નાસિકાયાઃ ક્લેદશ્ચ શોષશ્ચ શુદ્ધિશ્ચ રોધં કરોતિ પૂયોપમાદિગુણશ્લેષ્મસંસ્રુતિશ્ચ ભવતિ| અત્ર ચ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયે કફસ્રુતૌ દીર્ઘાદિરૂપાઃ કૃમયો મૂર્ચ્છન્તિ સમુચ્છ્રાયં લભન્તે અણવો લઘુપ્રમાણાઃ||૮||
Adhikarana pakvapratiSyAyalakShaNam (9) · Śloka 9
પક્વલિઙ્ગાનિ તેષ્વઙ્ગલાઘવં ક્ષવથોઃ શમઃ| શ્લેષ્મા સુચિક્કણઃ પીતો જ્ઞાનં ચ રસગન્ધયોઃ||૯||
पक्वलिङ्गानि तेष्वङ्गलाघवं क्षवथोः शमः| श्लेष्मा सुचिक्कणः पीतो ज्ञानं च रसगन्धयोः||९||
🔊 Audio coming soon
તેષુ ચ સર્વેષુ પ્રતિશ્યાયેષુ પક્વેષ્વઙ્ગલાઘવાદિકં લિઙ્ગમ્||૯||
Adhikarana bhRushakShavalakShaNam (10) · Śloka 10
તીક્ષ્ણાઘ્રાણોપયોગાર્કરશ્મિસૂત્રતૃણાદિભિઃ| વાતકોપિભિરન્યૈર્વા નાસિકાતરુણાસ્થનિ| વિઘટ્ટિતેઽનિલઃ ક્રુદ્ધો રુદ્ધઃ શ્રૃઙ્ગાટકં વ્રજન્| નિવૃત્તઃ કુરુતેઽત્યર્થં ક્ષવથું સ ભૃશક્ષવઃ||૧૦||
तीक्ष्णाघ्राणोपयोगार्करश्मिसूत्रतृणादिभिः| वातकोपिभिरन्यैर्वा नासिकातरुणास्थनि| विघट्टितेऽनिलः क्रुद्धो रुद्धः श्रृङ्गाटकं व्रजन्| निवृत्तः कुरुतेऽत्यर्थं क्षवथुं स भृशक्षवः||१०||
🔊 Audio coming soon
તીક્ષ્ણાઘ્રાણાદિભિર્નાસિકાયાસ્તરુણાસ્થનિ મૃદ્વસ્થનિ વિઘટ્ટિતે ક્ષુણ્ણે સત્યનિલઃ ક્રુદ્ધો યદિ કેનચિદ્ધેતુના રુદ્ધો ભવતિ તદા સ રુદ્ધઃ સન્ બહિઃ પ્રતિનિવૃત્ત્યાન્તઃ શ્રૃઙ્ગાટકાખ્યં નાસાસ્રોતો વ્રજન્નેવ નિવૃત્તઃ સન્નત્યર્થં ક્ષવથુઃ કુરુતે| સ રોગો નામ્ના ભૃશક્ષવઃ| ઉપયોગશબ્દસ્તીક્ષ્ણેન સમ્બધ્યતે| આદિશબ્દ એવઞ્જાતીયગ્રહણાર્થઃ||૧૦||
Adhikarana nAsikASoShalakShaNam (11) · Śloka 11
શોષયન્નાસિકાસ્રોતઃ કફં ચ કુરુતેઽનિલઃ| શૂકપૂર્ણાભનાસાત્વં કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં તતઃ| સ્મૃતોઽસૌ નાસિકાશોષઃ........................||૧૧||
शोषयन्नासिकास्रोतः कफं च कुरुतेऽनिलः| शूकपूर्णाभनासात्वं कृच्छ्रादुच्छ्वसनं ततः| स्मृतोऽसौ नासिकाशोषः........................||११||
🔊 Audio coming soon
સ્વહેતુભિઃ ક્રુદ્ધોઽનિલો નાસિકાસ્રોતઃ શોષયન્ કફઞ્ચ શોષયન્ પ્રથમં શૂકપૂર્ણાભનાસાત્વં કુરુતે| તતઃ કૃચ્છ્રાદુછ્વસનમસૌ રોગો નામ્ના નાસિકાશોષઃ સ્મૃતઃ||૧૧||
Adhikarana nAsAnAhalakShaNam (12) · Śloka 12
........................ંઆસાનાહે તુ જાયતે| નદ્ધત્વમિવ નાસાયાઃ શ્લેષ્મરુદ્ધેન વાયુના| નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધાત્સ્રોતસી સંવૃતે ઇવ||૧૨||
........................ंआसानाहे तु जायते| नद्धत्वमिव नासायाः श्लेष्मरुद्धेन वायुना| निःश्वासोच्छ्वाससंरोधात्स्रोतसी संवृते इव||१२||
🔊 Audio coming soon
નાસાનાહાખ્યે તુ રોગે નાસાયા નદ્ધત્વમિવ જાયતે| કેન હેતુનેત્યાહ-શ્લેષ્મરુદ્ધેન વાયુના| તત્ર ચ નાસાનાહે નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસયો રોધાન્નાસાસ્રોતસી સંવૃતે પિહિતે ઇવ ભવતઃ||૧૨||
Adhikarana ghrANapAkalakShaNam (13) · Śloka 13
પચેન્નાસાપુટે પિત્તં ત્વઙ્માંસં દાહશૂલવત્| સ ઘ્રાણપાકઃ...................................||૧૩||
पचेन्नासापुटे पित्तं त्वङ्मांसं दाहशूलवत्| स घ्राणपाकः...................................||१३||
🔊 Audio coming soon
પિત્તં સ્વહેતુના નાસાપુટે કુપિતં દાહશુલાભ્યાં યુક્તં તત્રૈવ ત્વઙ્માંસં પચેત્ સ રોગો નામ્ના ઘ્રાણપાકઃ||૧૩||
Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (14) · Śloka 14
..........સ્રાવસ્તુ તત્સંજ્ઞં શ્લેષ્મસમ્ભવઃ| અચ્છો જલોપમોઽજસ્રં વિશેષાન્નિશિ જાયતે||૧૪||
..........स्रावस्तु तत्संज्ञं श्लेष्मसम्भवः| अच्छो जलोपमोऽजस्रं विशेषान्निशि जायते||१४||
🔊 Audio coming soon
યસ્તુ શ્લેષ્મસમ્ભવોઽચ્છત્વાદિગુણો નાસાયાઃ સ્રાવઃ સ તત્સંજ્ઞે રોગો નામ્ના સ્રાવઃ| અજસ્રં સન્તતમ્| સ ચ સ્રાવો નિશિ વિશેષાજ્જાયતે||૧૪||
Adhikarana avInasalakShaNam (15) · Śloka 15
કફઃ પ્રવૃદ્ધો નાસાયાં રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસ્યવીનસમ્| કુર્યાત્સઘુર્ઘુરશ્વાસં પીનસાધિકવેદનમ્| અવેરિવ સ્રવત્યસ્ય પ્રક્લિન્ના તેન નાસિકા| અજસ્રં પિચ્છિલં શીતં પક્વં સિઙ્ઘાણકં ઘનમ્||૧૫||
कफः प्रवृद्धो नासायां रुद्ध्वा स्रोतांस्यवीनसम्| कुर्यात्सघुर्घुरश्वासं पीनसाधिकवेदनम्| अवेरिव स्रवत्यस्य प्रक्लिन्ना तेन नासिका| अजस्रं पिच्छिलं शीतं पक्वं सिङ्घाणकं घनम्||१५||
🔊 Audio coming soon
નાસાયાં સ્વહેતોઃ પ્રવૃદ્ધઃ કફઃ સ્રોતાંસિ રુદ્ધ્વા અવીનસાખ્યં રોગં કુર્યાત્| કિમ્ભૂતમાહ-સઘુર્ઘુરશ્વાસમ્| પીનસાખ્યાદ્રોગાદધિકવેદનમ્| તેનાવીનસાખ્યેન પ્રક્લિન્ના સતી નાસિકા અવેર્મેષસ્યેવાજસ્રમવિચ્છિન્નં સ્રવતિ| કિં સ્રવતીત્યાહ-પિચ્છિલાદિગુણં સિઙ્ઘાણકં નાસાકફં સ્રવતિ||૧૫||
Adhikarana dIptilakShaNam (16) · Śloka 16
રક્તેન નાસા દગ્ધેવ બાહ્યાન્તઃ સ્પર્શનાસહા| ભવેદ્ધૂમોપમોચ્છ્વાસા સા દીપ્તિર્દહતીવ ચ||૧૬||
रक्तेन नासा दग्धेव बाह्यान्तः स्पर्शनासहा| भवेद्धूमोपमोच्छ्वासा सा दीप्तिर्दहतीव च||१६||
🔊 Audio coming soon
રક્તેન ક્રુદ્ધેન દગ્ધેવ નાસા ભવેદ્બાહ્યાન્તઃસ્પર્શનાસહા ધૂમોપમોચ્છ્વાસા ચ ભવેત્| સ રોગો નામ્ના દીપ્તિઃ| સમ્ભવાચ્ચાશ્રયં દહતીવ||૧૬||
Adhikarana pUtinAsAlakShaNam (17) · Śloka 17
તાલુમૂલે મલૈર્દુષ્ટે મારુતો મુખનાસિકાત્| શ્લેષ્મા ચ પૂતિર્નિર્ગચ્છેત્પૂતિનાસં વદન્તિ તમ્||૧૭||
तालुमूले मलैर्दुष्टे मारुतो मुखनासिकात्| श्लेष्मा च पूतिर्निर्गच्छेत्पूतिनासं वदन्ति तम्||१७||
🔊 Audio coming soon
તાલુમૂલમાશ્રિત્ય મલૈર્વાતાદિભિર્દુષ્ટે મુખાચ્ચ નાસિકાતશ્ચ પૂતિર્મારુતે નિર્ગચ્છેત્ કફશ્ચ પૂતિર્નિર્ગચ્છેત્| તં રોગમાચાર્યાઃ પૂતિનાસં નામ્ના વદન્તિ||૧૭||
Adhikarana pUyaraktalakShaNam (18) · Śloka 18
નિચયાદભિઘાતાદ્વા પૂયાસૃઙ્નાસિકા સ્રવેત્| તત્પૂયરક્તમાખ્યાતં શિરોદાહરુજાકરમ્||૧૮||
निचयादभिघाताद्वा पूयासृङ्नासिका स्रवेत्| तत्पूयरक्तमाख्यातं शिरोदाहरुजाकरम्||१८||
🔊 Audio coming soon
નિચયાત્ સન્નિપાતાદભિઘાતાદ્વા હેતોર્નાસિકા પૂયમસૃક્ચ સ્રવેત્| તત્પૂયાસૃક્ શિરોદાહરુજાકરમ્| નામ્ના પૂયરક્તમિત્યાચાર્યૈરાખ્યાતમ્|| ૧૮||
Adhikarana puTakalakShaNam (19) · Śloka 19
પિત્તશ્લેષ્માવરુદ્ધોન્તર્નાસાયાં શોષયેન્મરુત્| કફં સ શુષ્કઃ પુટતાં પ્રાપ્નોતિ પુટકં તુ તત્||૧૯||
पित्तश्लेष्मावरुद्धोन्तर्नासायां शोषयेन्मरुत्| कफं स शुष्कः पुटतां प्राप्नोति पुटकं तु तत्||१९||
🔊 Audio coming soon
પિત્તશ્લેષ્મભ્યાં કર્તૃભ્યામેવાન્તર્નાસં વાયુરવરુદ્ધઃ કફં શોષયેત્| સ કફઃ શુષ્કઃ પુટતાં શુષ્કત્વાચ્ચર્માકૃતિત્વં પ્રાપ્નોતિ| એવંવિધો રોગઃ પુટકમિત્યુચ્યતે|| ૧૯||
Adhikarana nAsArSo~arbudalakShaNam (20) · Śloka 20
અર્શોર્બુદાનિ વિભજેદ્દોષલિઙ્ગૈર્યથાયથમ્||૨૦||
अर्शोर्बुदानि विभजेद्दोषलिङ्गैर्यथायथम्||२०||
🔊 Audio coming soon
અર્શાંસ્યર્બુદાનિ ચ નામ્ના પ્રસિદ્ધાન્ માસાઙ્કુરાન્યાયથં યથાસ્વમારમ્ભકવાતાદિદોષલિઙ્ગૈર્વિભજેત્| બહુવચનં માંસાઙ્કુરણામનેકત્વાપેક્ષયા ||૨૦||
Adhikarana nAsArogasAdhAraNalakShaNam (21) · Śloka 21
સર્વેષુ કૃચ્છ્રોચ્છ્વસનં પીનસં પ્રતતં ક્ષુતમ્| સાનુનાસિકવાદિત્વં પૂતિનાસઃ શિરોવ્યથા||૨૧||
सर्वेषु कृच्छ्रोच्छ्वसनं पीनसं प्रततं क्षुतम्| सानुनासिकवादित्वं पूतिनासः शिरोव्यथा||२१||
🔊 Audio coming soon
સર્વેષુ ચ નાસારોગેષુ કૃચ્છ્રોચ્છ્વસનાદિ સાધારણં લિઙ્ગમ્||૨૧||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeSaH (27-23) · Śloka 23
અષ્ટાદશાનામિત્યેષાં યાપયેદ્દષ્ટપીનસમ્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે નાસરોગવિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||
अष्टादशानामित्येषां यापयेद्दष्टपीनसम्||२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे नासरोगविज्ञानीयो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon
એષાઞ્ચ રોગાણાં વાતપ્રતિશ્યાય, પિત્તપ્રતિશ્યાય, કફપ્રતિશ્યાય, ભૃશક્ષવ, નાસાશોષ, નાસાનાહ, ઘ્રાણપાક, સ્રાવ, અવીનસ, દીપ્તિ, પૂતિનાસ, પૂયરક્ત, પુટક, અર્શ, અર્બુદાખ્યા અષ્ટાદશ રોગા ઉક્તાઃ| તેષાં રોગાણાં મધ્યે દુષ્ટપીનસં યાપયેત્| શેષાઃ સાધ્યા ઇત્યર્થાદિતિ|| ૨૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||