23. nāsārōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha nAsArogavij~jAnIyo nAma trayoviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો નાસારોગવિજ્ઞાનીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana pratiSyAyanidAnaM samprAptiSca (2) · Śloka 2

અવશ્યાયાનિલરજોભાષ્યાતિસ્વપ્નજાગરૈઃ| નીચાત્યુચ્ચોપધાનેન પીતેનાન્યેન વારિણા| અત્યમ્બુપાનરમણચ્છર્દિબાષ્પગ્રહાદિભિઃ| ક્રૃદ્ધા વાતોલ્બણા દોષા નાસાયાં સ્ત્યાનતાઙ્ગતાઃ| જનયન્તિ પ્રતિશ્યાયં વર્ધમાનં ક્ષયપ્રદમ્||૨||

Adhikarana vAtapratishyAyalakShaNam (3) · Śloka 3

તત્ર વાતાત્પ્રતિશ્યાયે મુખશોષો ભૃશં ક્ષવઃ| ઘ્રાણોપરોધનિસ્તોદદ્ન્તશઙ્ખશિરોવ્યથાઃ| કીટકા ઇવ સર્પન્તિ મન્યતે પરિતો ભ્રુવૌ| સ્વરસાદશ્ચિરાત્પાકઃ શિશિરાચ્છકફસ્રુતિઃ||૩||

Adhikarana pittapratiSyAyalakShaNam (4) · Śloka 4

પિત્તાત્તૃષ્ણાજ્વરઘ્રાણપિટકાસમ્ભવભ્રમાઃ| નાસાગ્રપાકો રૂક્ષોષ્ણતામ્રપીતકફસ્રુતિઃ||૪||

Adhikarana kaPapratiSyAyalakShaNam (5) · Śloka 5

કફાત્કાસો રુચિઃ શ્વાસો વમથુર્ગાત્રગૌરવમ્| માધુર્યં વદને કણ્ડૂઃ સ્નિગ્ધશુક્લકફસ્રુતિઃ||૫||

Adhikarana tridoShajapratiSyAyalakShaNam (6) · Śloka 6

સર્વજો લક્ષણૈઃ સર્વૈરકસ્માદ્ધદ્ધિશાન્તિમાન્||૬||

Adhikarana raktapratiSyAyalakShaNam (7) · Śloka 7

દુષ્ટ નાસાસિરાઃ પ્રાપ્ય પ્રતિશ્યાયં કરોત્યસૃક્| ઉરસઃ સુપ્તતા તામ્રનેત્રત્વં શ્વાસપૂતિતા| કણ્ડૂઃ શ્રોત્રાક્ષિનાસાસુ પિત્તોક્તં ચાત્ર લક્ષણમ્||૭||

Adhikarana duShTapratiSyAyalakShaNam (8) · Śloka 8

સર્વ એવ પ્રતિશ્યાયા દુષ્ટતાં યાન્ત્યુપેક્ષિતાઃ| યથોક્તોપદ્રવાધિક્યાત્સ સર્વેન્દ્રિયતાપનઃ| સાગ્નિસાદજ્વરશ્વાસકાસોરઃપાર્શ્વવેદનઃ| કુપ્યત્યકસ્માદ્બહુશો મુખદૌર્ગન્ધ્યશોષકૃત્| નાસિકાક્લેદસંશોષશુદ્ધિરોધકરો મુહુઃ| પૂયોપમાસિતા રક્તગ્રથિતશ્લેષ્મસંસ્રુતિઃ| મૂર્ચ્છન્તિ ચાત્ર કૃમયો દીર્ઘસ્નિગ્ધસિતાણવઃ||૮||

Adhikarana pakvapratiSyAyalakShaNam (9) · Śloka 9

પક્વલિઙ્ગાનિ તેષ્વઙ્ગલાઘવં ક્ષવથોઃ શમઃ| શ્લેષ્મા સુચિક્કણઃ પીતો જ્ઞાનં ચ રસગન્ધયોઃ||૯||

Adhikarana bhRushakShavalakShaNam (10) · Śloka 10

તીક્ષ્ણાઘ્રાણોપયોગાર્કરશ્મિસૂત્રતૃણાદિભિઃ| વાતકોપિભિરન્યૈર્વા નાસિકાતરુણાસ્થનિ| વિઘટ્ટિતેઽનિલઃ ક્રુદ્ધો રુદ્ધઃ શ્રૃઙ્ગાટકં વ્રજન્| નિવૃત્તઃ કુરુતેઽત્યર્થં ક્ષવથું સ ભૃશક્ષવઃ||૧૦||

Adhikarana nAsikASoShalakShaNam (11) · Śloka 11

શોષયન્નાસિકાસ્રોતઃ કફં ચ કુરુતેઽનિલઃ| શૂકપૂર્ણાભનાસાત્વં કૃચ્છ્રાદુચ્છ્વસનં તતઃ| સ્મૃતોઽસૌ નાસિકાશોષઃ........................||૧૧||

Adhikarana nAsAnAhalakShaNam (12) · Śloka 12

........................ંઆસાનાહે તુ જાયતે| નદ્ધત્વમિવ નાસાયાઃ શ્લેષ્મરુદ્ધેન વાયુના| નિઃશ્વાસોચ્છ્વાસસંરોધાત્સ્રોતસી સંવૃતે ઇવ||૧૨||

Adhikarana ghrANapAkalakShaNam (13) · Śloka 13

પચેન્નાસાપુટે પિત્તં ત્વઙ્માંસં દાહશૂલવત્| સ ઘ્રાણપાકઃ...................................||૧૩||

Adhikarana nAsAsrAvalakShaNam (14) · Śloka 14

..........સ્રાવસ્તુ તત્સંજ્ઞં શ્લેષ્મસમ્ભવઃ| અચ્છો જલોપમોઽજસ્રં વિશેષાન્નિશિ જાયતે||૧૪||

Adhikarana avInasalakShaNam (15) · Śloka 15

કફઃ પ્રવૃદ્ધો નાસાયાં રુદ્ધ્વા સ્રોતાંસ્યવીનસમ્| કુર્યાત્સઘુર્ઘુરશ્વાસં પીનસાધિકવેદનમ્| અવેરિવ સ્રવત્યસ્ય પ્રક્લિન્ના તેન નાસિકા| અજસ્રં પિચ્છિલં શીતં પક્વં સિઙ્ઘાણકં ઘનમ્||૧૫||

Adhikarana dIptilakShaNam (16) · Śloka 16

રક્તેન નાસા દગ્ધેવ બાહ્યાન્તઃ સ્પર્શનાસહા| ભવેદ્ધૂમોપમોચ્છ્વાસા સા દીપ્તિર્દહતીવ ચ||૧૬||

Adhikarana pUtinAsAlakShaNam (17) · Śloka 17

તાલુમૂલે મલૈર્દુષ્ટે મારુતો મુખનાસિકાત્| શ્લેષ્મા ચ પૂતિર્નિર્ગચ્છેત્પૂતિનાસં વદન્તિ તમ્||૧૭||

Adhikarana pUyaraktalakShaNam (18) · Śloka 18

નિચયાદભિઘાતાદ્વા પૂયાસૃઙ્નાસિકા સ્રવેત્| તત્પૂયરક્તમાખ્યાતં શિરોદાહરુજાકરમ્||૧૮||

Adhikarana puTakalakShaNam (19) · Śloka 19

પિત્તશ્લેષ્માવરુદ્ધોન્તર્નાસાયાં શોષયેન્મરુત્| કફં સ શુષ્કઃ પુટતાં પ્રાપ્નોતિ પુટકં તુ તત્||૧૯||

Adhikarana nAsArSo~arbudalakShaNam (20) · Śloka 20

અર્શોર્બુદાનિ વિભજેદ્દોષલિઙ્ગૈર્યથાયથમ્||૨૦||

Adhikarana nAsArogasAdhAraNalakShaNam (21) · Śloka 21

સર્વેષુ કૃચ્છ્રોચ્છ્વસનં પીનસં પ્રતતં ક્ષુતમ્| સાનુનાસિકવાદિત્વં પૂતિનાસઃ શિરોવ્યથા||૨૧||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatAnirdeSaH (27-23) · Śloka 23

અષ્ટાદશાનામિત્યેષાં યાપયેદ્દષ્ટપીનસમ્||૨૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતાવષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે નાસરોગવિજ્ઞાનીયો નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||