45. pratyēkalūtāpratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha pratyekalUtApratiShedho nAma pa~jcacatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતઃ પ્રત્યેક લૂતાપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સામાન્યેન લૂતાનાં ચિકિત્સાવિધાનુમુક્ત્વા યથાપ્રધાનં પ્રત્યેકં ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે|| ૧||

Adhikarana kapilAlakShaNaM pratiShedhashca (2) · Śloka 2

આદંશે પિટકા તામ્રા ભવેત્કપિલયા સ્થિરા| લસીકા રોમકૂપેષુ દાહોષ્ણૌ મૂર્ધ્નિ ગૌરવમ્| પાનનસ્યાઞ્જનાલેપસેકેષ્વત્ર પ્રયોજયેત્| નિશાપદ્મકકુષ્ઠૈલાકરઞ્ચકકુભત્વચઃ| સ્થિરાર્કપર્ણ્યપામાર્ગબ્રાહ્મીજ્વલનનાકુલીઃ| અથવા કુષ્ઠપત્તઙ્ગનખજોઽઙ્ગકકુઙ્કુમમ||૨||

કપિલાખ્યયા લૂતાયા આદંશે તામ્રા સ્થિરા ચ પિટકા ભવેન્મૂર્ધગૌરવાન્તં ચ| અત્ર નિશાદિકં નાકુલ્યન્તં પાનાદિષુ યોજયેદથવા કુષ્ઠાદિકં કુઙ્કુમાન્તમ્| કકુભોઽર્જુનઃ| અર્કપર્ણ્યલર્કઃ|| ૨||

Adhikarana agnimukhIlakShaNam pratiShedhashca (3) · Śloka 3

અગ્નિમુખ્યાતિરુક્સ્ફોટઃ સમ્ભવત્યગ્નિદગ્ધવત્| અગ્નિજ્વાલાસમાનેન પ્રસ્વિદ્યતિ વિષોષ્મણા| તૃડ્દાહકમ્પમૂર્ચ્છાવાન્ પિત્તાસ્રમતિસાર્યતે| યોજયેત્પૂર્વવત્તત્ર પ્રત્યાખ્યાય ત્વરાન્વિતઃ| કુષ્ઠલામજ્જકોશીરમધુકં મધુકં મધુ| લાભતઃ શીતવીર્યાણિ તાલીસં ગોપકન્યકામ્||૩||

અગ્નિમુખ્યાખ્યયા લૂતયા આદંશે અતિરુક્સ્ફોટઃ સમ્ભવતિ યથાઽગ્નિદગ્ધે| અગ્નિજ્વાલાસદૃશેન ચ વિષોષ્મણા પુરુષઃ પ્રસ્વિદ્યતિ| તૃડાદિમાંશ્ચ રક્તપિત્તમતિસાર્યતે| તત્રાગ્નિમુખ્યાં પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા ત્વરયા પૂર્વવત્ કપિલાવત્ પાનાદિકં યોજયેત્| શીતવીર્યાણિ ચન્દનોશીરાદીનિ ચ લાભતો યથાલાભમ્| તાલીસાદિકં ચ|| ૩||

Adhikarana pItAlakShaNaM pratiShedhashca (4) · Śloka 4

પીતયા પીતવિણ્મૂત્રદંશક્લેદાક્ષિદર્શનઃ| મૂર્ચ્છાચ્છર્દિશિરોદુઃખજ્વરારોચકશૂલવાન્| તત્રેષ્ટાઃ કટભોશીરમુઞ્જાવઞ્જુલપાવકાઃ| વંશકાશાર્જુનકુશાઃ શિરીષકિણિહીત્વચઃ| અથવા વન્યબાહ્લીકકુષ્ઠકેસરજોઙ્ગકમ્||૪||

પીતાખ્યયા લૂતયા આદંશે સતિ પુરુષ પીતવર્ણૈર્વિડાદિભિર્મૂચ્છાદિભિશ્ચ યુક્તો ભવતિ| તત્ર કટભાદિકં પાનાદિષુ યોજયેત્| અથવા વન્યાદિકમ્| કટભા કટભી| જોઙ્ગકં કૃષ્ણાગરુ|| ૪||

Adhikarana padmAlakShaNaM pratiShedhashca (5) · Śloka 5

પદ્માભઃ પદ્મયા સ્ફોટો ભિન્નોઽભિન્નઃ પુનર્ભવેત્| ક્લિદ્યત્યાશુ સ્રવત્યુષ્ણં ક્લેદસ્પર્શેઽતિરુક્કરઃ| તત્ર પદ્મોત્પલાન્નાલો હિમવેતસવઞ્જુલાઃ| સમૃણાલાઃ સકુમુદાઃ સક્ષૌદ્રઘૃતશર્કરાઃ||૫||

પદ્માખ્યયા આદંશે પદ્માભઃ સ્ફોટો ભવતિ| ભિન્નોઽપિ સન્ પુનરભિન્નો ભવતિ| સ ચ સ્ફોટ આશુ ક્લિદ્યત્યુષ્ણં ચ ક્લેદં સ્રવતિ| સ્પર્શે ચાતિરુક્કરો ભવતિ| તત્ર પદ્મોત્પલાદિકં શર્કરાન્તં પાનાદિષુ|| ૫||

Adhikarana mUtraviShAlakShaNaM pratiShedhashca (6) · Śloka 6

પૂતિર્મૂત્રવિષાદંશો વિસર્પી કૃષ્ણશોણિતઃ| શ્વાસકાસજ્વરચ્છર્દિમૂર્ચ્છાદાહ્ભ્રમાન્વિતઃ| મનશ્શિલાલમધુકમધુકોત્પલચન્દનમ્| કુષ્ઠલામજ્જકોશીરપદ્મકં તત્ર ભેષજમ્||૬||

મૂત્રવિષાયાઃ પૂતિર્દંશો ભવતિ વિસર્પાદ્યન્વિતશ્ચ| તત્ર મનશ્શિલાદિકં પાનાદિષુ ભેષજમ્|| ૬||

Adhikarana shvetAlakShaNaM pratiShedhashca (7) · Śloka 7

આદંશે શ્વેતયા શ્વેતા પિટકા ભૃશકણ્ડુલા| દાહમૂર્ચ્છાજ્વરરુજાવિસર્પક્લેદકારિણી| તત્રેષ્ટાઃ શીતરાસ્નૈલાહરેણુનલવઞ્જુલાઃ| કુષ્ઠમાંસી નતોશીરકાન્તાધ્યામકપદ્મકાઃ||૭||

શ્વેતાખ્યયા આદંશે શ્વેતા કણ્ડૂલા દાહાદિકારિણી ચ પિટકા ભવતિ| તત્ર શીતાદિકં પાનાદિષ્વિષ્ટમ્| શીતં ચન્દનમ્|| ૭||

Adhikarana kRuShNAlakShaNaM pratiShedhashca (8) · Śloka 8

આદંશઃ કૃષ્ણયા કૃષ્ણો વિડ્ગન્ધિઃ કલેદશોફવાન્| ઉત્થાપ્યતે કૃષ્ણમસૃગ્દુષ્ટમ્ તત્ર ચ ભેષજમ્| મહાસુગન્ધા સર્પાક્ષી વક્રૈલા ગન્ધનાકુલી||૮||

કૃષ્ણાખ્યયા આદંશઃ કૃષ્ણવર્ણઃ પુરીષગન્ધિઃ ક્લદશોફયુક્તશ્ચ ભવતિ| દુષ્ટમ્ કૃષ્ણં ચાસૃગુત્થાપ્યતે વિરેચ્યતે| તત્ર મહાસુગન્ધાદિકં ભેષજમ્| મહાસુગન્ધા રાસ્ના| વક્રં તગરમ્| ગન્ધનાકુલી(નિ) સૂક્ષ્મપત્રા પરા જ્ઞેયા સર્પાક્ષી ગન્ધનાકુલી|| ૮||

Adhikarana pANDuralakShaNam pratiShedhashca (9) · Śloka 9

શૂનઃ પાણ્ડુરયા દંશઃ શોફો વક્ત્રસ્ય ગૌરવમ્| જ્વરો વિઘૂર્ણનં જૃમ્ભા શિરોરુક્ તત્ર ભેષજમ્| મૂલં વારુણપુષ્પાયા રોચના ગોશકૃદ્રસઃ||૯||

પાણ્ડુરયા દંશઃ શૂનો ભવતિ| વક્ત્રશોફો ગૌરવાદિકં ચ| તત્ર વારુણપુષ્પામૂલાદિ ભેષજમ્| વારુણપુષ્પા વિશાલા|| ૯||

Adhikarana raktapadikAlakShaNaM pratiShedhashca (10) · Śloka 10

આપાણ્ડુપિટકો દંશઃ શોફવાન્ રક્તપાદયા| અસ્રસ્રુત્તત્ર નલદસેવ્યોદીચ્યહિમં મધુ||૧૦||

રક્તપાદાખ્યયા દંશ આપાણ્ડુભિઃ પિટકાભિર્યુક્તઃ શોફવાંશ્ચ ભવતિ અસ્રસ્રુચ્ચ| તત્ર નલદાદિકં ભેષજમ્| નલદં માંસી| સેવ્યમુશીરમ્| ઉદીચ્યં બાલકમ્| હિમં ચન્દનમ્|| ૧૦||

Adhikarana bhRu~ggalakShaNaM pratiShedhashca (11) · Śloka 11

ભૃઙ્ગાભો ભૃઙ્ગયા દંશઃ પિટકા દાહરુક્કરી| કોઠૈશ્ચ ચીયતે ગાત્રં તત્ર શસ્તં ભિષગ્જિતમ્| અઙ્કોલસારં ફલિની ગવાં પિત્તં મિસિર્ગદઃ||૧૧||

ભૃઙ્ગાખ્યયો દંશો ભૃઙ્ગાભો ભ્રમરવર્ણઃ પિટકા ચ દાહરુક્કરી ભવતિ| ગાત્રં ચ કોઠૈશ્ચીયતે| તત્રાઙ્કોલસારદિકં ભિષગ્જિતમૌષધં શસ્તમ્| ફલિની પ્રિયઙ્ગુઃ| મિસિઃ શતપુષ્પા| ગદઃ કુષ્ઠમ્| અઙ્કોલવૃક્ષાઃ પ્રસિદ્ધસ્તસ્ય સારઃ|| ૧૧||

Adhikarana pi~ggAlakShaNaM pratiShedhashca (12) · Śloka 12

પિઙ્ગયા વહ્નિદગ્ધાભો દંશઃ સ્ફોટો બહુસ્રુતિઃ| તીવ્રશોફજ્વરરુજાહૃત્પીડાદાહતૃડ્યુતઃ| તત્રાઽગદઃ સિતા ગુન્દ્રા મલ્લિકા મધુકોત્પલમ્| જીવકઃ ક્ષીરિણાં શુઙ્ગા દ્વિહિમં નાગકેસરમ્||૧૨||

પિઙ્ગાખ્યયા દંશોઽગ્નિદગ્ધાભો ભવતિ| સ્ફોટશ્ચ બહુસ્રુતિસ્તીવ્રશોફાદિભિર્યુક્તો ભવતિ| તત્ર સિતાદિકમગદઃ|| ૧૨||

Adhikarana trimaNDalAlakShaNaM pratiShedhashca (13) · Śloka 13

ત્રિમણ્ડલાયા બહલો દંશઃ કૃષ્ણં સ્રવત્યસૃક્| અરુચિર્નેત્રયોર્દાહઃ કલુષસ્રુતિદૃષ્ટિતા| વિવિધૈર્મણ્ડલૈશ્ચાસ્ય શરીરમુપચીયતે| તત્રાર્કમૂલદ્વિનિશાસુરાલાપૃશ્નિપર્ણિકાઃ| દધિત્થનાકુલબ્રાહ્મીજ્યોતિષ્મત્યો હિતોઽગદઃ||૧૩||

ત્રિમણ્ડલાખ્યાયા દંશો બહલો ઘનો ભવતિ| કૃષ્ણવર્ણઞ્ચ રક્તં ક્ષરતિ સ્રવતિ| અરુચ્યાદિકં ચ ભવતિ| અસ્ય ચાતુરસ્ય શરીરં વિવિધૈર્નાનાવિધૈર્મણ્ડલૈરુપચીયતે| તત્રાર્કમૂલાદિકમગદઃ|| ૧૩||

Adhikarana pUtigandhAlakShaNaM pratiShedhashca (14) · Śloka 14

આદંશઃ પૂતિગન્ધાયા વિસર્પક્લેદદાહવાન્| અલજીસન્નિભો રુગ્વાન્ વિબદ્ધપિટકાચિતઃ| ભાર્ઙ્ગીનિદિગ્ધિકાનિમ્બપાટલીસિન્દુવારકમ્| દૂર્વા હરિદ્રે વાસા ચ પૂતિગન્ધા વિષાપહમ્||૧૪||

પૂતિગન્ધાખ્યાયા આદંશો વિસર્પાદિમાનલજીસદૃશત્વાદિયુક્તશ્ચ ભવતિ| ભાર્ઙ્ગ્યાદિકં તુ પૂતિગન્ધા વિષાપહમ્|| ૧૪||

Adhikarana vIrAlakShaNaM pratiShedhashca (15) · Śloka 15

ચિત્રમણ્ડલવાન્ દંશઃ પિટકાજાલકાવૃતઃ| વીરાયા મુર્ધરુક્ શીતજ્વરાન્નદ્વેષસંયુતઃ| હરિદ્રે નલદં કુષ્ઠમેલા સુરસમઞ્જરી| તગરઞ્ચ શ્વપિત્તેન પિષ્ટં વીરાવિષાપહમ્||૧૫||

વીરાખ્યાયા દંશશ્ચિત્રૈર્મણ્ડલૈર્યુક્તો ભવતિ| પિટકાજાલકૈરાવૃતો મૂર્ધરુગાદિભિર્યુક્તશ્ચ| શ્વપિત્તેન પિષ્ટં હરિદ્રાદ્વયાદિકં તુ પાનાદિભિર્વીરાવિષાપહં ભવતિ|| ૧૫||

Adhikarana kumudAlakShaNaM pratiShedhashca (16) · Śloka 16

દંશઃ કુમુદયા દાહસ્ફોટસ્ફુરણતોદવાન્| પિચ્છિલક્લેદવિસ્રાવી સશ્વાસસ્સગલગ્રહઃ| પ્રત્યાખ્યાયાત્ર કુર્વીત સામાન્યોક્તં ક્રિયાક્રમમ્||૧૬||

કુમુદાખ્યયા દંશો દાહાદિમાન્ પિચ્છિલક્લેદસ્રાવી શ્વાસગલગ્રહાભ્યાં યુક્તશ્ચ ભવતિ| શ્વાસસ્તમકશ્વાસઃ| અત્ર પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા સામાન્યોક્તં પૂર્વાધ્યાયવિહિતં ક્રિયાક્રમં ચિકિત્સિતં કુર્યાત્|| ૧૬||

Adhikarana alaviShAlakShaNaM pratiShedhashca (17) · Śloka 17

ભવન્ત્યલવિષાદંશે પીતલોહિતમણ્ડલાઃ| પિટકાઃ સર્ષપપ્રખ્યાસ્તાલુશોષો રુજા જ્વરઃ| છર્દિર્દાહઃ શિરઃ કમ્પસ્તત્ર સેવ્યઃ સમાક્ષિકઃ| સકાસીસકહ્નીબેરઃ સપિપ્પલિવટાઙ્કુરઃ||૧૭||

અલવિષયા દંશે પીતાદિગુણાઃ સર્ષપ્રમાણાઃ પિટકા ભવન્તિ| તાલુશોષદિકઞ્ચ| તત્ર સેવ્યાદિકં વટાઙ્કુરાન્તં ભેષજમ્| સેવ્યમુશીરમ્| વટાઙ્કુરો વટપ્રરોહઃ|| ૧૭||

Adhikarana raktAlakShaNaM pratiShedhashca (18) · Śloka 18

રક્તાન્તો રક્તયા દંશઃ સપાણ્ડુપિટકાજ્વરઃ| શ્વેતોઽતિસારઃ શ્વસનં દાહઃ ક્લેદઃ સશોણિતઃ| શસ્તં શેલવર્જુનામ્રાતાત્ત્વઙ્મૂલં સિન્દુવારતઃ||૧૮||

રક્તાખ્યયા લૂતયા દંશો રક્તાન્તો ભવતિ| પાણ્ડુવર્ણાભિ પિટકાભિર્જ્વરેણ ચ યુક્તઃ| અતિસારશ્ચ શ્વેતો ભવતિ| શ્વસનાદિકં ચ| અત્ર શ્લેષ્માતકત્વગાદિકં સિન્દુવારમૂલાન્તં શસ્તમ્| સિન્દુવારઃ પ્રશસ્તઃ|| ૧૮||

Adhikarana citrAlakShaNaM pratiShedhashca (19) · Śloka 19

આદંશે ચિત્રયા રક્તા પિટકા વિસૃતા સ્થિરા| પર્વભેદશિરસ્તાપજ્વરશોફા વિસર્પિણી| ભિન્ના કૃષ્ણત્વમભ્યેતિ પીતાસ્રાવા મહાવ્રણા| તત્રેષ્ટાઃ કુષ્ઠનલદશિરીષનલરેણુકાઃ||૧૯||

ચિત્રાખ્યયા આદંશે રક્તાદિગુણા પિટકા ભવતિ| સા ચ સ્વયં ભિન્ના કૃષ્ણત્વમભ્યેતિ પ્રાપ્નોતિ| પીતાસ્રાવા મહાવ્રણા ચ ભવતિ| તત્ર કુષ્ઠાદિકમિષ્ટમ્|| ૧૯||

Adhikarana santAnikAlakShaNaM pratiShedhashca (20) · Śloka 20

દંશે ચ સન્તાનિકયા શૂલમાકુલતાશ્રુણઃ| પ્રદરાક્ષેપકૌ તત્ર કેસરં ક્ષીરિણાં ત્વચઃ| આમ્રસ્ય સિન્દુવારસ્ય મૂલમશ્મન્તકસ્ય ચ||૨૦||

સન્તાનિકાખ્યયા દંશે શૂલાદિકમાક્ષેપકાન્તં ભવતિ| પ્રદરં સ્ત્રિયોઽતિરજઃ| આક્ષેપકો વાતવ્યાધિઃ| તત્ર નાગકેસરાદિકં ભેષજમ્| મૂલશબ્દસ્યામ્રાદ્યશ્મન્તકાન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ|| ૨૦||

Adhikarana mecakAlakShaNaM pratiShedhashca (21) · Śloka 21

પિટકા મેચકા દંશમધ્યે જતુકણોપમા| જ્વરઃ શોફોઽત્ર વારુણ્યા રોચના રજનીદ્વયમ્||૨૧||

મેચકાખ્યાયાઃ સમ્બન્ધિનો દંશસ્ય મધ્યે જતુકણોપમા પિટકા જ્વરઃ શોફશ્ચ ભવતિ| અત્ર વારુણ્યાદિકં ભેષજમ્| વારુણીન્દ્રવારુણી|| ૨૧||

Adhikarana kasanAlakShaNaM pratiShedhashca (22) · Śloka 22

રાજીમાન્ કસના દંશઃ શિરોરુક્ શ્વાસકાસવાન્| શીતપિચ્છિલરક્તસ્રુદ્રક્તોક્તં તત્ર ભેષજમ્||૨૨||

કસનાખ્યયા દંશો રાજીમાન્ શિરોરુગાદિયુક્તશ્ચ ભવતિ| તત્ર રક્તાખ્યદંશોક્તં ભેષજમ્|| ૨૨||

Adhikarana kAkANDIlakShaNaM pratiShedhashca (23) · Śloka 23

પાણ્ડુરક્તોઽતિરુગ્દંશઃ કાકાણ્ડ્યાઃ સ્મૃતિમોષકૃત્| હિધ્મા શ્વસનતૃણ્મૂર્ચ્છાનિદ્રાક્ષેપકહૃદ્ગદાઃ||૨૩||

કાકાણ્ડ્યા દંશઃ પાણ્ડુરક્તત્વાદિગુણો ભવતિ| સ્મૃતિમોષકૃચ્ચ| હિધ્માદયશ્ચ ભવન્તિ| ઇતઃ પ્રભૃત્યસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોચ્યતે| નિદ્રાક્ષેપઃ સહૃદ્ગદઃ ઇતિ ચ પાઠઃ|| ૨૩||

Adhikarana eNapadIlakShaNaM pratiShedhashca (24) · Śloka 24

રક્તાન્તસ્ત્વેણપાદાયા દંશઃ કૃષ્ણતિલાકૃતિઃ| દાહમોહાગ્નિવીસર્પતૃડ્વમિશ્વાસકાસવાન્||૨૪||

એણપાદાયા દંશઃ પર્યન્તેષુ લોહિતઃ કૃષ્ણતિલાકૃતિર્દાહાદિમાંશ્ચ ભવતિ|| ૨૪||

Adhikarana lAjavarNAlakShaNaM pratiShedhashca (25) · Śloka 25

પૂતિઃ શ્યાવોઽતિરુક્ સાસૃગાદંશો લાજવર્ણયા| શીતજ્વરસમુત્થાનો દાહમૂર્ચ્છાતિસારવાન્||૨૫||

લાજવર્ણયા દંશઃ પૂત્યાદિગુણો ભવતિ| શીતજ્વરહેતુર્દાહાદિમાંશ્ચ|| ૨૫||

Adhikarana vaidehIlakShaNaM pratiShedhashca (26) · Śloka 26

અગ્નિદગ્ધનિભો દંશો વૈદેહ્યા ભૃશવેદનઃ| ગમ્ભીરઃ સજ્વરસ્તીક્ષ્ણમોહો હૃદયપીડનમ્||૨૬||

વૈદેહ્યા દંશ અગ્નિદગ્ધનિભત્વાદિગુણો ભવતિ|| ૨૬||

Adhikarana jAlinIlakShaNaM pratiShedhashca (27) · Śloka 27

ઊર્ધ્વરાજીચિતો દંશો જાલિન્યાસ્તીવ્રશોફરુક્| ઉદીર્ણતૃડ્ભ્રમશ્વાસસ્તમ્ભમોહોઽવદીર્યતે||૨૭||

જાલિન્યા દંશ ઊર્ધ્વરાજીચિતત્વાદિયુક્તો ભવતિ| ઉદીર્ણા વૃદ્ધાસ્તૄડાયો યસ્મિન્| અવદીર્યતે ભિદ્યતે|| ૨૭||

Adhikarana mAlAguNAlakShaNaM pratiShedhashca (28) · Śloka 28

રક્તો માલાગુણાદંશો ધૂમગન્ધિઃ સતીવ્રરુક્| દીર્યતે પાર્શ્વતસ્તૈસ્તૈઃ સંરબ્ધૈર્મણ્ડલૈર્યુતઃ| અન્તર્દાહો બહિઃ શૈત્યમાધ્માનં મૂત્રકૃચ્છ્રતા| મૂર્ચ્છાપ્રલાપાતીસારજ્વરાઃ પ્રાણાન્તકારિણઃ||૨૮||

માલાગુણાયા દંશો ધૂમગન્ધત્વાદિયુક્તો ભવતિ| અસ્યાં ચ લૂતાયામન્તર્દાહાદયઃ પ્રાણાનામન્તકારિણઃ|| ૨૮||

Adhikarana sauvarNikAlakShaNaM pratiShedhashca (29) · Śloka 29

ધ્માતઃ સૌવર્ણિકાદંશઃ સ્યન્દતે મત્સ્યગન્ધિકઃ| શિરોઽક્ષિરુગ્જ્વરઃ કાસસ્તૃષ્ણા શોફો વમિર્ભ્રમઃ||૨૯||

સૌવર્ણિકાખ્યાયા દંશો ધ્માતત્વાદિગુણો ભવતિ| શિરોરુગાદિકઞ્ચ||૨૯||

Adhikarana asAdhyeShvapi cikitsAyAH dik (30) · Śloka 30

અસાધ્યાનામપિ હિતં પ્રત્યાખ્યાયાશુ યોજયેત્| દોષોચ્છ્રાયવિશેષેણ છેદદાહાદિવર્જિતમ્||૩૦||

યાસામસાધ્યત્વાચ્ચિકિત્સા નોક્તા તાસામસાધ્યાનામપિ પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા દોષોચ્છ્રાયવિશેષવશેન હિતં ચિકિત્સિતં યોજયેત્| છેદદાહદિકં વર્જયિત્વા|| ૩૦||

Adhikarana lUtAnusAraM daMshadeshanidarshanam (31-45) · Śloka 45

કપિલા તત્ર નાસાયામગ્નિદર્શતિ જત્રુણિ| પીતા તુ ગણ્ડયોઃ પદ્મા દક્ષિણાંસેઽથ કક્ષયોઃ| લૂતા મૂત્રવિષા શ્વેતા ચિબુકે કાલિકાક્ષિણિ| પાણ્ડુરા દક્ષિણસ્કન્ધે કરયો રક્તપાદિકા| વામપાર્શ્વે દશેદ્ ભૃઙ્ગા વામાંસે પિઙ્ગલા દશેત્| ત્રિમણ્ડલોદરે પૂતિઃ પૃષ્ઠે વીરા તુ દક્ષિણે| બાહૌ નાભ્યાં કુમુદિકા વામસ્કન્ધેઽલસંજ્ઞિતા| કણ્ઠે રક્તા લલાટે તુ ચિત્રા સન્તાનિકૌષ્ઠયોઃ| મેચકા મૂર્ધ્નિ કસનાદ્ધસ્તયોઃ કક્ષમૂલયોઃ| કાકાણ્ડ્યેણી તુ હૃદયે લાજવર્ણા સ્તનાન્તરે| બાહુસન્ધિષુ વૈદેહી લૂતાઽપાઙ્ગે તુ જાલિની| માલાગુણાખ્યા ગ્રીવાયાં સૌવર્ણી કર્ણમૂલયોઃ| ઇતિ ક્ષેત્રાણિ નિયતાન્યત્યુદીર્ણવિષાઃ પુનઃ| પરક્ષેત્રેઽપિ વર્તન્તે રાજાનોઽતિબલા ઇવ||૩૧|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે પ્રત્યેકલૂતા પ્રતિષેધો નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૫||

ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે પ્રત્યેકલૂતા પ્રતિષેધો નામ પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૫|| યસ્મિન્ દેહદેશ યા લૂતા દશતિ સા કપિલેત્યાદિના ક્રમેણ પ્રદર્શ્યતે| તત્ર તાસાં લૂતાનાં મધ્યે કપિલા નામ લૂતા નાસાયાં દશતિ| એવમગ્નિરિત્યાદિ| વ્યાખ્યાસમમ્| ઇત્યેતાનિ નાસાદીનિ ક્ષેત્રાણિ કપિલાદીનાં લૂતાનાં નિયતાનિ| યાસ્ત્વત્યુદીર્ણવિષા ભવન્તિ તા લૂતાઃ પરક્ષેત્રેઽપિ વર્તન્તે યથાતિબલા રાજાન ઇતિ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે પઞ્ચચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ