Adhikarana atha sandhisitAsitarogavij~jAnIyo nAma trayodasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ sandhisitāsitarōgavijñānīyanāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
kramaprāptānāṁ vartmasandhyādīnāṁ rōgēṣu hētvādikaṁ pradarśayituṁ stōkapramēyatvādēka ēvā'dhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana sandhijAH vyAdhayaH - jalAsravaH (2) · Śloka 2
vāyuḥ kruddhaḥ sirāḥ prāpya jalābhaṁ jalavāhinīḥ| aśruṁ srāvayatē vartmaśuklasandhēḥ kanīnakāt| tēna nētramarugrāgaśōphaṁ syāt sa jalāsravaḥ||2||
वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः| अश्रुं स्रावयते वर्त्मशुक्लसन्धेः कनीनकात्| तेन नेत्रमरुग्रागशोफं स्यात् स जलास्रवः||२||
🔊 Audio coming soon
svahētubhiḥ kruddhō vāyurhētuviśēṣādēva nētrē jalavāhinīḥ sirāḥ prāpya kanīnakānnāsānikaṭānnētrāntācchuklavartmanōḥ sandhēraśruṁ srāvayatē| tēna cāśrusravaṇēna nētraṁ rugādirahitaṁ syāt| sa rōgaviśēṣō nāmnā jalāsravaḥ||2||
Adhikarana kaPAsravaH (3) · Śloka 3
kaphātkaphasravē śvētaṁ picchilaṁ bahalaṁ sravēt||3||
कफात्कफस्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्||३||
🔊 Audio coming soon
kaphāsravākhyē rōgē kaphāddhētōḥ śvētādiguṇamaśru sravēt| bahalaṁ ghanam||3||
Adhikarana upanAhaH (4) · Śloka 4
kaphēna śōphastīkṣṇāgraḥ kṣārabudbudakōpamaḥ| pr̥thumūlaścalaḥ snigdhaḥ savarṇō mr̥dupicchilaḥ| mahānapākaḥ kaṇḍūmānupanāhaḥ sa nīrujaḥ||4||
कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः| पृथुमूलश्चलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः| महानपाकः कण्डूमानुपनाहः स नीरुजः||४||
🔊 Audio coming soon
kaphēna tīkṣṇāgrādiguṇaḥ śōphō bhavati sa nāmnōpanāhaḥ| tīkṣṇāgrō niśitamukhaḥ| kṣārabudbudāḥ pacyamānē kṣārē'gnisaṁyōgādutpadyantē||4||
Adhikarana raktAsravaH (5) · Śloka 5
raktādraktāsravē tāmraṁ bahūṣṇaṁ cāśru saṁsravēt||5||
रक्ताद्रक्तास्रवे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्||५||
🔊 Audio coming soon
raktāsravanāmni rōgē raktāddhētōstāmrādisvarūpamaśru sravēt||5||
Adhikarana parvaNI (6) · Śloka 6
vartmasandhyāśrayā śuklē piṭakā dāhaśūlinī| tāmrā mudgōpamā bhinnā raktaṁ sravati parvaṇī||6||
वर्त्मसन्ध्याश्रया शुक्ले पिटका दाहशूलिनी| ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी||६||
🔊 Audio coming soon
tata ēva ratkācchuklē bhāgē vartmasandhyāśrayāṁ tanmūlā dāhādiguṇā piṭakā bhavati| sā ca bhinnā raktamēva sravati| sā nāmnā parvaṇītyucyatē||6||
Adhikarana pUyAsravaH (7) · Śloka 7
pūyāsrāvē malāḥ sāsrā vartmasandhēḥ kanīnakāt| srāvayanti muhuḥ pūyaṁ sāsr̥k tvaṅmāṁsapākataḥ||7||
पूयास्रावे मलाः सास्रा वर्त्मसन्धेः कनीनकात्| स्रावयन्ति मुहुः पूयं सासृक् त्वङ्मांसपाकतः||७||
🔊 Audio coming soon
pūyāsrāvanāmni rōgē malā vātādayō'sramiśrāḥ kanīnakādvartmasandhēstvaṅmāṁsapākēna sāsr̥k pūyaṁ srāvayanti||7||
Adhikarana pUyAlasaH (8) · Śloka 8
pūyālasō vraṇaḥ sūkṣmaḥ śōphasaṁrambhapūrvakaḥ| kanīnasandhāvādhmāyī pūyāsrāvī savēdanaḥ||8||
पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः| कनीनसन्धावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः||८||
🔊 Audio coming soon
kanīnakē vartmasandhau śōphasaṁrambhapūrvakaḥ sūkṣmō yō vraṇa ādhmāyitvādiguṇaḥ sa pūyālasanāmā rōgaḥ ādau śōphasaṁrambhō tataḥ svayaṁ bhinnō vraṇa iti pūrvaśabdārthaḥ||8||
Adhikarana alajI (9) · Śloka 9
kanīnasyāntaralajī śōphō ruktōdadāhavān||9||
कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्||९||
🔊 Audio coming soon
kanīnē vartmasandhāvantarbhāgē yō rujādimān śōphaḥ sa nāmnā'lajī||9||
Adhikarana kRumigranthiH (10) · Śloka 10
apāṅgē vā kanīnē vā kaṇḍūṣāpakṣmapōṭavān| pūyasrāvī kr̥migranthiḥ granthiḥ kr̥miyutō'rtimān||10||
अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान्| पूयस्रावी कृमिग्रन्थिः ग्रन्थिः कृमियुतोऽर्तिमान्||१०||
🔊 Audio coming soon
nētrasyāpāṅgē vā kanīnē va kaṇḍvādimān pūyāsrāvī kr̥miyuktaścārtimāṁśca yō granthiḥ sa nāmnā kr̥migranthiḥ| iti nava rōgāḥ vartmaśuklasandhijāḥ||10||
Adhikarana sandhiroge sAdhyAsAdhyaviBAgaH (11) · Śloka 11
upanāhakr̥migranthipūyālāsakaparvaṇīḥ| śastrēṇa sādhayētpañca sālajīnāsracāṁstyajēt||11||
उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालासकपर्वणीः| शस्त्रेण साधयेत्पञ्च सालजीनास्रचांस्त्यजेत्||११||
🔊 Audio coming soon
ēṣu cōpanāhādīṁścaturaḥ śastrēṇa sādhayēt cikitsēt| alajyāsahitānāsrāvān vātakapharaktajān pūyāsrāvaṁ cēti pañcatyajēdasādhyatvāt| pittamityādinā sitabhāgarōgā ucyantē||11||
Adhikarana sitajAH rogAH - tatrAdau shuktikA (12) · Śloka 12
pittaṁ kuryātsitē bindūnasitaśyāvapītakān| malāktādarśatulyaṁ vā sarvaṁ śuklamadāharuk| rōgō'yaṁ śuktikāsaṁjñaḥ saśakr̥dbhēdatr̥ḍjvaraḥ||12||
पित्तं कुर्यात्सिते बिन्दूनसितश्यावपीतकान्| मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लमदाहरुक्| रोगोऽयं शुक्तिकासंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः||१२||
🔊 Audio coming soon
pittaṁ kr̥ddhaṁ sitē bhāgē asitādivarṇān bindūṁstilakān kuryāt| athavā sarvaṁ śuklaṁ malaliptadarpaṇasadr̥śaṁ kuryāt| ubhayatrāpi dāharugabhāvaḥ| ētadubhayamapi śakr̥dbhēdādiyōgānnāmnā śuktikēti rōgō bhavati ||12||
Adhikarana shuklArma (13) · Śloka 13
kaphācchuklē samaṁ śvētaṁ ciravr̥ddhyadhimāṁsakam| śuklārma ......................................||13||
कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृद्ध्यधिमांसकम्| शुक्लार्म ......................................||१३||
🔊 Audio coming soon
śuklē bhāgē kaphādbhētōḥ samādiguṇaṁ yadadhimāṁsaṁ tannāmnā śuklārma||13||
Adhikarana balAsagrathitaH (14) · Śloka 14
.........śōphastvarujaḥ savarṇō bahalō mr̥duḥ| guruḥ snigdhō'mbubindvābhō balāsagrathitaḥ smr̥taḥ||14||
.........शोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलो मृदुः| गुरुः स्निग्धोऽम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितः स्मृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
yastu śōphaḥ kaphācchuklē arujatvādiyuktō'mbūnbindusadr̥śaḥ sa nāmnā balāsagrathita ācāryaiḥ smr̥taḥ||14||
Adhikarana piShTakam (15) · Śloka 15
bindubhiḥ piṣṭadhavalairutsannaiḥ piṣṭakaṁ vadēt||15||
बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
śālipiṣṭavacchuklaiḥ sōtsēdhaiśca bindubhiryuktaṁ rōgaṁ nāmnā piṣṭakaṁ vadēdvaidyaḥ||15||
Adhikarana sirotpAtaH (16) · Śloka 16
raktarājītataṁ śuklamūṣyatē yat savēdanam| saśōphāśrūpadēhaṁ ca sirōtpātaḥ sa śōṇitāt||16||
रक्तराजीततं शुक्लमूष्यते यत् सवेदनम्| सशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्||१६||
🔊 Audio coming soon
śuklaṁ nētradravyaṁ yat lōhitābhī rājībhistataṁ vyāptaṁ savēdanaṁśōphādirahitaṁ cōṣyatē sadāhaṁ bhavati sa gadō nāmnā sirōtpātaḥ sa cāsrāt bhavati ||16||
Adhikarana sirAharShaH (17) · Śloka 17
upēkṣitaḥ sirōtpātō rājīstā ēva vardhayan| kuryāt sāsraṁ sirāharṣaṁ tēnākṣyudvīkṣaṇākṣamam||17||
उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन्| कुर्यात् सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्||१७||
🔊 Audio coming soon
ēṣa sirōtpāta upēkṣitō'cikitsitaḥ tā ēva lōhitāḥ sirōtpātarājīrvardhayannaśruṇā saha nāmnā sirāharṣaṁ gudaṁ kuryāt| tēna sirā harṣēṇākṣi nētramudvīkṣaṇē'kṣamaṁ bhavati||17||
Adhikarana sirAjAlam (18) · Śloka 18
sirājālaṁ sirājālaṁ br̥hadraktaṁ ghanōnnatam||18||
सिराजालं सिराजालं बृहद्रक्तं घनोन्नतम्||१८||
🔊 Audio coming soon
sirājālaṁ sirāsamūhō br̥hatvādiguṇaṁ nāmnā sirājālaṁ śuklē bhavati||18||
Adhikarana shoNitArma (19) · Śloka 19
śōṇitārma samaṁ ślakṣṇaṁ padmēbhamadhimāṁsakam||19||
शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्मेभमधिमांसकम्||१९||
🔊 Audio coming soon
samādiguṇaṁ padmasamarūpaṁ cādhimāṁsaṁ nāmnā śōṇitārma||19||
Adhikarana arjunaH (20) · Śloka 20
nīrukślakṣṇō'rjunō binduḥ śaśalōhitalōhitaḥ||20||
नीरुक्श्लक्ष्णोऽर्जुनो बिन्दुः शशलोहितलोहितः||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśalōhitavacchaśaraktavallōhitavarṇō yō bindurniruk ślakṣṇaśca śuklē bhavati sa nāmnārjuna ucyatē ||20||
Adhikarana prastAryarma (21) · Śloka 21
mr̥dvāśuvr̥ddhyaruṅmāṁsaṁ prastāri śyāvalōhitam| prastāryarma malaiḥ sāsraiḥ .......................||21||
मृद्वाशुवृद्ध्यरुङ्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्| प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः .......................||२१||
🔊 Audio coming soon
sāsraiḥ saraktairmalairvātādibhirmr̥dvādiguṇaṁ māṁsaṁ śuklē nāmnā prastāryarmōcyatē| prastārītyatyutsannavistr̥tam||21||
Adhikarana snAvArma (22) · Śloka 22
..................snāvārma snāvasannibham||22||
..................स्नावार्म स्नावसन्निभम्||२२||
🔊 Audio coming soon
snāvasannibhamadhimāṁsaṁ nāmnā snāvārma bhavati ||22||
Adhikarana adhimAMsArma (23) · Śloka 23
śuṣkāsr̥kpiṇḍavacchyāvaṁ yanmāṁsaṁ bahalaṁ pr̥thu| adhimāṁsārma tat .....................||23||
शुष्कासृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु| अधिमांसार्म तत् .....................||२३||
🔊 Audio coming soon
yānmāṁsaṁ śuṣkaraktavacchyāvaṁ bahalaṁ ghanaṁ pr̥thu vistīrṇa tannāmnā adhimāṁsārma||23||
Adhikarana sirAH (sirAjapiTakAH) (24) · Śloka 24
........................... dāhagharṣavatyaḥ sirāvr̥tāḥ| kr̥ṣṇāsannāḥ sirāsaṁjñāḥ piṭakāḥ sarṣapōpamāḥ||24||
........................... दाहघर्षवत्यः सिरावृताः| कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटकाः सर्षपोपमाः||२४||
🔊 Audio coming soon
śuklabhagē yāḥ sarṣapōpamāḥ piṭakāḥ kr̥ṣṇābhāgasyāsannā nikaṭavartinyō dāhādimityaḥ sirābhiścāvr̥tāstāḥ sirāsaṁjñāḥ saṁjñayā sirā iti bhavanti| iti trayōdaśa rōgāḥ sitajāḥ||24||
Adhikarana sitavyAdhInAM cikitsAsUtram (25) · Śloka 25
śuktiharṣasirōtpātapiṣṭakagrathitārjunam| sādhayēdauṣadhaiḥ ṣaṭkaṁ śēṣaṁ śastrēṇa saptakam| navōtthaṁ tadapi dravyairarmōktaṁ yattu pañcadhā| tacchēdyamasitaprāptaṁ māṁsasnāvasirāvr̥tam| carmōddālavaducchāyi dr̥ṣṭiprāptaṁ tu varjayēt||25||
शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम्| साधयेदौषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्| नवोत्थं तदपि द्रव्यैरर्मोक्तं यत्तु पञ्चधा| तच्छेद्यमसितप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतम्| चर्मोद्दालवदुच्छायि दृष्टिप्राप्तं तु वर्जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
ēṣu ca śuktitaharṣakramādipaṭhaitaṁ ṣaṭkaṁ vakṣyamāṇairauṣadhaiḥ sādhayēt| harṣaḥ sirāharṣaḥ| śēṣē yat lakṣaṇakramapāṭhē śuktiharṣādiśiṣṭamadhimāṁsārmasirōtpātādisaptakaṁ tacchastrēṇa sādhayēccikitsēt| na kēvalaṁ tacchuktyādiṣaṭkamauṣadhaiḥ sādhayēdyāvadētat saptakamapi acirakālajātaṁ sat| yat punarētēṣvēva madhyē pañcabhiḥ prakāraiḥ śuklārma, śōṇitārma, prastāryarma, snāvārma, adhimāṁsārmākhyairamōktaṁ tacchuklabhāga sthita ēva chēdyam| asitaprāptādirūpaṁ varjayēt| asitaṁ kr̥ṣṇābhagastasyāntardr̥ṣṭiḥ|| 25||
Adhikarana kRuShNabhAgavyAdhayaH kShatashuklam (26) · Śloka 26
pittaṁ kr̥ṣṇē'thavā dr̥ṣṭau śuklaṁ tōdāśrurāgavat| chitvā tvacaṁ janayati tēna syātkr̥ṣṇamaṇḍalam| pakvajambūnibhaṁ ciñcinnimnaṁ ca kṣataśuklakam| tat kr̥cchrasādhyaṁ yāpyaṁ tu dvitīyapaṭalavyadhāt| tatra tōdādibāhulyaṁ sūcīviddhābhākr̥ṣṇatā| tr̥tīyapaṭalacchēdādasādhyaṁ nicitaṁ vraṇaiḥ||26||
पित्तं कृष्णेऽथवा दृष्टौ शुक्लं तोदाश्रुरागवत्| छित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्| पक्वजम्बूनिभं चिञ्चिन्निम्नं च क्षतशुक्लकम्| तत् कृच्छ्रसाध्यं याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्| तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभाकृष्णता| तृतीयपटलच्छेदादसाध्यं निचितं व्रणैः||२६||
🔊 Audio coming soon
pittaṁ kr̥ṣṇa ityādinā kr̥ṣṇabhāgavyādhayaḥ| pittaṁ duṣṭaṁ kr̥ṣṇē vā dr̥ṣṭau vā tvacaṁ chitvā tōdādiyuktaṁ śuklavindvākr̥ti rōgaṁ janayati| tēna ca rōgēṇa kr̥ṣṇamaṇḍalaṁ nētrē pakvajambūphalaprakhyaṁ kiñcicca nimnaṁ bhavati tacchuklaṁ kṣataśuklaṁ nāmnōcyatē| tat bahisthitatvāt kr̥cchrasādhyam| tadēva dvitīyapaṭalavyadhādyāpyaṁ bhavati| paṭalaṁ nētratvak| tatra yāpyē pūrvāpēkṣayā tōdādibahulatvaṁ sūcīviddhasamakr̥ṣṇabhāgatā ca nētrasya bhavati| yadā tu tadēva tr̥tīyamapi paṭalaṁ vyāpnōti tadā vraṇairnicitamasādhyaṁ kṣataśuklakaṁ bhavati| iti kṣataśuklam||26||
Adhikarana shuddhashuklam (27) · Śloka 27
śaṅkhaśuklaṁ kaphātsādhyaṁ nātirukśuddhaśuklakam||27||
शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक्शुद्धशुक्लकम्||२७||
🔊 Audio coming soon
yattu kr̥ṣṇē kaphāddhētōḥ śaṅkhavacchuklaṁ bhavati tat sādhyaṁ na cātiruṅ nāmnā tu śuddhaśuklam||27||
Adhikarana ajakA (28) · Śloka 28
ātāmrapicchilāsrasrudātāmrapiṭakātiruk| ajāviṭasadr̥śōcchāyakārṣṇyā varjyāsr̥jājakā||28||
आताम्रपिच्छिलास्रस्रुदाताम्रपिटकातिरुक्| अजाविटसदृशोच्छायकार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका||२८||
🔊 Audio coming soon
asr̥jā raktēnātirugālōhitā piṭakā tāmravarṇāsrasrudbhavati ajāviṭsadr̥śaṁ kārṣṇyamucchrāyaśca yasyāḥ sā tathōktā saivaṁvidhā piṭakā varjyōpēkṣaṇīyā nāmnā ajakā ||28||
Adhikarana sirAshuklam (29) · Śloka 29
sirāśuklaṁ malaiḥ sāsraistajjuṣṭaṁ kr̥ṣṇamaṇḍalam| satōdadāhatāmrābhiḥ sirābhiravatanyatē| animittōṣṇaśītācchaghanāsrasucca tattyajēt||29||
सिराशुक्लं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम्| सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते| अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रसुच्च तत्त्यजेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
sirāśuklaṁ nāmnā bhavati sāsrairmalairvātādibhistēna juṣṭaṁ sēvitaṁ kr̥ṣṇamaṇḍalaṁ tōdādiyutābhiḥ sirābhiravatanyatē vyāptē| akāraṇādēva cōṣṇaṁ vā śītavācchaṁ vā'śru sravati tat sirāśuklaṁ tyajēt ||29||
Adhikarana tIvravedanam (30) · Śloka 30
dōṣaiḥ sāsraiḥ sadr̥kkr̥ṣṇaṁ nīyatē śuklarūpatām| dhavanābhrōpaliptābhaṁ niṣpāvāRdhadalākr̥ti| atitīvrarujārāgadāhaśvayathupīḍitam| pākātyayēna tacchuklaṁ varjayēttīvravēdanam||30||
दोषैः सास्रैः सदृक्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम्| धवनाभ्रोपलिप्ताभं निष्पावाऱ्धदलाकृति| अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम्| पाकात्ययेन तच्छुक्लं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
saraktairvātādibhiḥ sadr̥ṣṭimaṇḍalaṁ kr̥ṣṇaṁ śuklarūpatāṁ nīyatē| dhavalēna śuklēnābhrēṇōpaliptamiva bhāti| niṣpāvasya rājaśimbīphalasyārdhadalākr̥ti| atitīvrēṇa rujādinā pīḍitaṁ tattu pākātyayēna pākasyātikrāntyā varjayēnnāmnā tīvravēdanam||30||
Adhikarana shuklAnAmasAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13
yasya vā liṅganāśō'ntaḥ śyāvaṁ yadvā salōhitam| atyutsēdhāvagāḍhaṁ vā sāsranāḍīvraṇāvr̥tam| purāṇaṁ viṣamaṁ madhyē vicchinnaṁ yacca śuklakam| pañcētyuktā gadāḥ kr̥ṣṇē sādhyāsāḍhyavibhāgataḥ||31|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē sitāsitarōga vijñānīyō nāma trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||
यस्य वा लिङ्गनाशोऽन्तः श्यावं यद्वा सलोहितम्| अत्युत्सेधावगाढं वा सास्रनाडीव्रणावृतम्| पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यच्च शुक्लकम्| पञ्चेत्युक्ता गदाः कृष्णे साध्यासाढ्यविभागतः||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सितासितरोग विज्ञानीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
yasya vētyādinā śuklānāmasādhyalakṣaṇam| liṅganāśō vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| avagāḍhō nimnaḥ| viṣamaṁ nimnōnnatam| iti pañca gadāḥ kṣataśukla, śuddhaśukla, ajakā, śirāśukla, tīvravēdanākhyāḥ kr̥ṣṇabhāgē sādhyāsādhyavibhāgēnōktāḥ| dr̥ṣṭau tu pr̥thagvakṣyata iti|| 31|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgraha- vyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē trayōdaśō'dhyāyaḥ||13||