Adhikarana atha sandhisitAsitarogavij~jAnIyo nAma trayodasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
अथातः सन्धिसितासितरोगविज्ञानीयनामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
क्रमप्राप्तानां वर्त्मसन्ध्यादीनां रोगेषु हेत्वादिकं प्रदर्शयितुं स्तोकप्रमेयत्वादेक एवाऽध्याय आरभ्यते||१||
Adhikarana sandhijAH vyAdhayaH - jalAsravaH (2) · Śloka 2
वायुः क्रुद्धः सिराः प्राप्य जलाभं जलवाहिनीः| अश्रुं स्रावयते वर्त्मशुक्लसन्धेः कनीनकात्| तेन नेत्रमरुग्रागशोफं स्यात् स जलास्रवः||२||
🔊 Audio coming soon
स्वहेतुभिः क्रुद्धो वायुर्हेतुविशेषादेव नेत्रे जलवाहिनीः सिराः प्राप्य कनीनकान्नासानिकटान्नेत्रान्ताच्छुक्लवर्त्मनोः सन्धेरश्रुं स्रावयते| तेन चाश्रुस्रवणेन नेत्रं रुगादिरहितं स्यात्| स रोगविशेषो नाम्ना जलास्रवः||२||
Adhikarana kaPAsravaH (3) · Śloka 3
कफात्कफस्रवे श्वेतं पिच्छिलं बहलं स्रवेत्||३||
🔊 Audio coming soon
कफास्रवाख्ये रोगे कफाद्धेतोः श्वेतादिगुणमश्रु स्रवेत्| बहलं घनम्||३||
Adhikarana upanAhaH (4) · Śloka 4
कफेन शोफस्तीक्ष्णाग्रः क्षारबुद्बुदकोपमः| पृथुमूलश्चलः स्निग्धः सवर्णो मृदुपिच्छिलः| महानपाकः कण्डूमानुपनाहः स नीरुजः||४||
🔊 Audio coming soon
कफेन तीक्ष्णाग्रादिगुणः शोफो भवति स नाम्नोपनाहः| तीक्ष्णाग्रो निशितमुखः| क्षारबुद्बुदाः पच्यमाने क्षारेऽग्निसंयोगादुत्पद्यन्ते||४||
Adhikarana raktAsravaH (5) · Śloka 5
रक्ताद्रक्तास्रवे ताम्रं बहूष्णं चाश्रु संस्रवेत्||५||
🔊 Audio coming soon
रक्तास्रवनाम्नि रोगे रक्ताद्धेतोस्ताम्रादिस्वरूपमश्रु स्रवेत्||५||
Adhikarana parvaNI (6) · Śloka 6
वर्त्मसन्ध्याश्रया शुक्ले पिटका दाहशूलिनी| ताम्रा मुद्गोपमा भिन्ना रक्तं स्रवति पर्वणी||६||
🔊 Audio coming soon
तत एव रत्काच्छुक्ले भागे वर्त्मसन्ध्याश्रयां तन्मूला दाहादिगुणा पिटका भवति| सा च भिन्ना रक्तमेव स्रवति| सा नाम्ना पर्वणीत्युच्यते||६||
Adhikarana pUyAsravaH (7) · Śloka 7
पूयास्रावे मलाः सास्रा वर्त्मसन्धेः कनीनकात्| स्रावयन्ति मुहुः पूयं सासृक् त्वङ्मांसपाकतः||७||
🔊 Audio coming soon
पूयास्रावनाम्नि रोगे मला वातादयोऽस्रमिश्राः कनीनकाद्वर्त्मसन्धेस्त्वङ्मांसपाकेन सासृक् पूयं स्रावयन्ति||७||
Adhikarana pUyAlasaH (8) · Śloka 8
पूयालसो व्रणः सूक्ष्मः शोफसंरम्भपूर्वकः| कनीनसन्धावाध्मायी पूयास्रावी सवेदनः||८||
🔊 Audio coming soon
कनीनके वर्त्मसन्धौ शोफसंरम्भपूर्वकः सूक्ष्मो यो व्रण आध्मायित्वादिगुणः स पूयालसनामा रोगः आदौ शोफसंरम्भो ततः स्वयं भिन्नो व्रण इति पूर्वशब्दार्थः||८||
Adhikarana alajI (9) · Śloka 9
कनीनस्यान्तरलजी शोफो रुक्तोददाहवान्||९||
🔊 Audio coming soon
कनीने वर्त्मसन्धावन्तर्भागे यो रुजादिमान् शोफः स नाम्नाऽलजी||९||
Adhikarana kRumigranthiH (10) · Śloka 10
अपाङ्गे वा कनीने वा कण्डूषापक्ष्मपोटवान्| पूयस्रावी कृमिग्रन्थिः ग्रन्थिः कृमियुतोऽर्तिमान्||१०||
🔊 Audio coming soon
नेत्रस्यापाङ्गे वा कनीने व कण्ड्वादिमान् पूयास्रावी कृमियुक्तश्चार्तिमांश्च यो ग्रन्थिः स नाम्ना कृमिग्रन्थिः| इति नव रोगाः वर्त्मशुक्लसन्धिजाः||१०||
Adhikarana sandhiroge sAdhyAsAdhyaviBAgaH (11) · Śloka 11
उपनाहकृमिग्रन्थिपूयालासकपर्वणीः| शस्त्रेण साधयेत्पञ्च सालजीनास्रचांस्त्यजेत्||११||
🔊 Audio coming soon
एषु चोपनाहादींश्चतुरः शस्त्रेण साधयेत् चिकित्सेत्| अलज्यासहितानास्रावान् वातकफरक्तजान् पूयास्रावं चेति पञ्चत्यजेदसाध्यत्वात्| पित्तमित्यादिना सितभागरोगा उच्यन्ते||११||
Adhikarana sitajAH rogAH - tatrAdau shuktikA (12) · Śloka 12
पित्तं कुर्यात्सिते बिन्दूनसितश्यावपीतकान्| मलाक्तादर्शतुल्यं वा सर्वं शुक्लमदाहरुक्| रोगोऽयं शुक्तिकासंज्ञः सशकृद्भेदतृड्ज्वरः||१२||
🔊 Audio coming soon
पित्तं कृद्धं सिते भागे असितादिवर्णान् बिन्दूंस्तिलकान् कुर्यात्| अथवा सर्वं शुक्लं मललिप्तदर्पणसदृशं कुर्यात्| उभयत्रापि दाहरुगभावः| एतदुभयमपि शकृद्भेदादियोगान्नाम्ना शुक्तिकेति रोगो भवति ||१२||
Adhikarana shuklArma (13) · Śloka 13
कफाच्छुक्ले समं श्वेतं चिरवृद्ध्यधिमांसकम्| शुक्लार्म ......................................||१३||
🔊 Audio coming soon
शुक्ले भागे कफाद्भेतोः समादिगुणं यदधिमांसं तन्नाम्ना शुक्लार्म||१३||
Adhikarana balAsagrathitaH (14) · Śloka 14
.........शोफस्त्वरुजः सवर्णो बहलो मृदुः| गुरुः स्निग्धोऽम्बुबिन्द्वाभो बलासग्रथितः स्मृतः||१४||
🔊 Audio coming soon
यस्तु शोफः कफाच्छुक्ले अरुजत्वादियुक्तोऽम्बून्बिन्दुसदृशः स नाम्ना बलासग्रथित आचार्यैः स्मृतः||१४||
Adhikarana piShTakam (15) · Śloka 15
बिन्दुभिः पिष्टधवलैरुत्सन्नैः पिष्टकं वदेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
शालिपिष्टवच्छुक्लैः सोत्सेधैश्च बिन्दुभिर्युक्तं रोगं नाम्ना पिष्टकं वदेद्वैद्यः||१५||
Adhikarana sirotpAtaH (16) · Śloka 16
रक्तराजीततं शुक्लमूष्यते यत् सवेदनम्| सशोफाश्रूपदेहं च सिरोत्पातः स शोणितात्||१६||
🔊 Audio coming soon
शुक्लं नेत्रद्रव्यं यत् लोहिताभी राजीभिस्ततं व्याप्तं सवेदनंशोफादिरहितं चोष्यते सदाहं भवति स गदो नाम्ना सिरोत्पातः स चास्रात् भवति ||१६||
Adhikarana sirAharShaH (17) · Śloka 17
उपेक्षितः सिरोत्पातो राजीस्ता एव वर्धयन्| कुर्यात् सास्रं सिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमम्||१७||
🔊 Audio coming soon
एष सिरोत्पात उपेक्षितोऽचिकित्सितः ता एव लोहिताः सिरोत्पातराजीर्वर्धयन्नश्रुणा सह नाम्ना सिराहर्षं गुदं कुर्यात्| तेन सिरा हर्षेणाक्षि नेत्रमुद्वीक्षणेऽक्षमं भवति||१७||
Adhikarana sirAjAlam (18) · Śloka 18
सिराजालं सिराजालं बृहद्रक्तं घनोन्नतम्||१८||
🔊 Audio coming soon
सिराजालं सिरासमूहो बृहत्वादिगुणं नाम्ना सिराजालं शुक्ले भवति||१८||
Adhikarana shoNitArma (19) · Śloka 19
शोणितार्म समं श्लक्ष्णं पद्मेभमधिमांसकम्||१९||
🔊 Audio coming soon
समादिगुणं पद्मसमरूपं चाधिमांसं नाम्ना शोणितार्म||१९||
Adhikarana arjunaH (20) · Śloka 20
नीरुक्श्लक्ष्णोऽर्जुनो बिन्दुः शशलोहितलोहितः||२०||
🔊 Audio coming soon
शशलोहितवच्छशरक्तवल्लोहितवर्णो यो बिन्दुर्निरुक् श्लक्ष्णश्च शुक्ले भवति स नाम्नार्जुन उच्यते ||२०||
Adhikarana prastAryarma (21) · Śloka 21
मृद्वाशुवृद्ध्यरुङ्मांसं प्रस्तारि श्यावलोहितम्| प्रस्तार्यर्म मलैः सास्रैः .......................||२१||
🔊 Audio coming soon
सास्रैः सरक्तैर्मलैर्वातादिभिर्मृद्वादिगुणं मांसं शुक्ले नाम्ना प्रस्तार्यर्मोच्यते| प्रस्तारीत्यत्युत्सन्नविस्तृतम्||२१||
Adhikarana snAvArma (22) · Śloka 22
..................स्नावार्म स्नावसन्निभम्||२२||
🔊 Audio coming soon
स्नावसन्निभमधिमांसं नाम्ना स्नावार्म भवति ||२२||
Adhikarana adhimAMsArma (23) · Śloka 23
शुष्कासृक्पिण्डवच्छ्यावं यन्मांसं बहलं पृथु| अधिमांसार्म तत् .....................||२३||
🔊 Audio coming soon
यान्मांसं शुष्करक्तवच्छ्यावं बहलं घनं पृथु विस्तीर्ण तन्नाम्ना अधिमांसार्म||२३||
Adhikarana sirAH (sirAjapiTakAH) (24) · Śloka 24
........................... दाहघर्षवत्यः सिरावृताः| कृष्णासन्नाः सिरासंज्ञाः पिटकाः सर्षपोपमाः||२४||
🔊 Audio coming soon
शुक्लभगे याः सर्षपोपमाः पिटकाः कृष्णाभागस्यासन्ना निकटवर्तिन्यो दाहादिमित्यः सिराभिश्चावृतास्ताः सिरासंज्ञाः संज्ञया सिरा इति भवन्ति| इति त्रयोदश रोगाः सितजाः||२४||
Adhikarana sitavyAdhInAM cikitsAsUtram (25) · Śloka 25
शुक्तिहर्षसिरोत्पातपिष्टकग्रथितार्जुनम्| साधयेदौषधैः षट्कं शेषं शस्त्रेण सप्तकम्| नवोत्थं तदपि द्रव्यैरर्मोक्तं यत्तु पञ्चधा| तच्छेद्यमसितप्राप्तं मांसस्नावसिरावृतम्| चर्मोद्दालवदुच्छायि दृष्टिप्राप्तं तु वर्जयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
एषु च शुक्तितहर्षक्रमादिपठैतं षट्कं वक्ष्यमाणैरौषधैः साधयेत्| हर्षः सिराहर्षः| शेषे यत् लक्षणक्रमपाठे शुक्तिहर्षादिशिष्टमधिमांसार्मसिरोत्पातादिसप्तकं तच्छस्त्रेण साधयेच्चिकित्सेत्| न केवलं तच्छुक्त्यादिषट्कमौषधैः साधयेद्यावदेतत् सप्तकमपि अचिरकालजातं सत्| यत् पुनरेतेष्वेव मध्ये पञ्चभिः प्रकारैः शुक्लार्म, शोणितार्म, प्रस्तार्यर्म, स्नावार्म, अधिमांसार्माख्यैरमोक्तं तच्छुक्लभाग स्थित एव छेद्यम्| असितप्राप्तादिरूपं वर्जयेत्| असितं कृष्णाभगस्तस्यान्तर्दृष्टिः|| २५||
Adhikarana kRuShNabhAgavyAdhayaH kShatashuklam (26) · Śloka 26
पित्तं कृष्णेऽथवा दृष्टौ शुक्लं तोदाश्रुरागवत्| छित्वा त्वचं जनयति तेन स्यात्कृष्णमण्डलम्| पक्वजम्बूनिभं चिञ्चिन्निम्नं च क्षतशुक्लकम्| तत् कृच्छ्रसाध्यं याप्यं तु द्वितीयपटलव्यधात्| तत्र तोदादिबाहुल्यं सूचीविद्धाभाकृष्णता| तृतीयपटलच्छेदादसाध्यं निचितं व्रणैः||२६||
🔊 Audio coming soon
पित्तं कृष्ण इत्यादिना कृष्णभागव्याधयः| पित्तं दुष्टं कृष्णे वा दृष्टौ वा त्वचं छित्वा तोदादियुक्तं शुक्लविन्द्वाकृति रोगं जनयति| तेन च रोगेण कृष्णमण्डलं नेत्रे पक्वजम्बूफलप्रख्यं किञ्चिच्च निम्नं भवति तच्छुक्लं क्षतशुक्लं नाम्नोच्यते| तत् बहिस्थितत्वात् कृच्छ्रसाध्यम्| तदेव द्वितीयपटलव्यधाद्याप्यं भवति| पटलं नेत्रत्वक्| तत्र याप्ये पूर्वापेक्षया तोदादिबहुलत्वं सूचीविद्धसमकृष्णभागता च नेत्रस्य भवति| यदा तु तदेव तृतीयमपि पटलं व्याप्नोति तदा व्रणैर्निचितमसाध्यं क्षतशुक्लकं भवति| इति क्षतशुक्लम्||२६||
Adhikarana shuddhashuklam (27) · Śloka 27
शङ्खशुक्लं कफात्साध्यं नातिरुक्शुद्धशुक्लकम्||२७||
🔊 Audio coming soon
यत्तु कृष्णे कफाद्धेतोः शङ्खवच्छुक्लं भवति तत् साध्यं न चातिरुङ् नाम्ना तु शुद्धशुक्लम्||२७||
Adhikarana ajakA (28) · Śloka 28
आताम्रपिच्छिलास्रस्रुदाताम्रपिटकातिरुक्| अजाविटसदृशोच्छायकार्ष्ण्या वर्ज्यासृजाजका||२८||
🔊 Audio coming soon
असृजा रक्तेनातिरुगालोहिता पिटका ताम्रवर्णास्रस्रुद्भवति अजाविट्सदृशं कार्ष्ण्यमुच्छ्रायश्च यस्याः सा तथोक्ता सैवंविधा पिटका वर्ज्योपेक्षणीया नाम्ना अजका ||२८||
Adhikarana sirAshuklam (29) · Śloka 29
सिराशुक्लं मलैः सास्रैस्तज्जुष्टं कृष्णमण्डलम्| सतोददाहताम्राभिः सिराभिरवतन्यते| अनिमित्तोष्णशीताच्छघनास्रसुच्च तत्त्यजेत्||२९||
🔊 Audio coming soon
सिराशुक्लं नाम्ना भवति सास्रैर्मलैर्वातादिभिस्तेन जुष्टं सेवितं कृष्णमण्डलं तोदादियुताभिः सिराभिरवतन्यते व्याप्ते| अकारणादेव चोष्णं वा शीतवाच्छं वाऽश्रु स्रवति तत् सिराशुक्लं त्यजेत् ||२९||
Adhikarana tIvravedanam (30) · Śloka 30
दोषैः सास्रैः सदृक्कृष्णं नीयते शुक्लरूपताम्| धवनाभ्रोपलिप्ताभं निष्पावाऱ्धदलाकृति| अतितीव्ररुजारागदाहश्वयथुपीडितम्| पाकात्ययेन तच्छुक्लं वर्जयेत्तीव्रवेदनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
सरक्तैर्वातादिभिः सदृष्टिमण्डलं कृष्णं शुक्लरूपतां नीयते| धवलेन शुक्लेनाभ्रेणोपलिप्तमिव भाति| निष्पावस्य राजशिम्बीफलस्यार्धदलाकृति| अतितीव्रेण रुजादिना पीडितं तत्तु पाकात्ययेन पाकस्यातिक्रान्त्या वर्जयेन्नाम्ना तीव्रवेदनम्||३०||
Adhikarana shuklAnAmasAdhyalakShaNam (13) · Śloka 13
यस्य वा लिङ्गनाशोऽन्तः श्यावं यद्वा सलोहितम्| अत्युत्सेधावगाढं वा सास्रनाडीव्रणावृतम्| पुराणं विषमं मध्ये विच्छिन्नं यच्च शुक्लकम्| पञ्चेत्युक्ता गदाः कृष्णे साध्यासाढ्यविभागतः||३१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सितासितरोग विज्ञानीयो नाम त्रयोदशोऽध्यायः||१३||
🔊 Audio coming soon
यस्य वेत्यादिना शुक्लानामसाध्यलक्षणम्| लिङ्गनाशो वक्ष्यमाणलक्षणः| अवगाढो निम्नः| विषमं निम्नोन्नतम्| इति पञ्च गदाः क्षतशुक्ल, शुद्धशुक्ल, अजका, शिराशुक्ल, तीव्रवेदनाख्याः कृष्णभागे साध्यासाध्यविभागेनोक्ताः| दृष्टौ तु पृथग्वक्ष्यत इति|| ३१|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायामष्टाङ्गसंग्रह- व्याख्यायां शशिलेखायामुत्तरतन्त्रे त्रयोदशोऽध्यायः||१३||