Adhikarana atha sarpaviShapratiShedho nAma dvAtriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ sarpaviṣapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti has smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सर्पविषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति हस् स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
uktakramēṇa sarpāṇāṁ viṣahētūpacārēṇa cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana viShacikitsAyAH shIghrArambhakatvam (2) · Śloka 2
mātrāśataṁ viṣaṁ sthitvā daṁśē daṣṭasya dēhinaḥ| dēhaṁ prakramatē dhātūn rudhirādīn pradūṣayat| ētasminnantarē karma daṁśasyōtkarttanādikam| kuryācchīghraṁ yathā dēhē viṣavallī na rōhati||2||
मात्राशतं विषं स्थित्वा दंशे दष्टस्य देहिनः| देहं प्रक्रमते धातून् रुधिरादीन् प्रदूषयत्| एतस्मिन्नन्तरे कर्म दंशस्योत्कर्त्तनादिकम्| कुर्याच्छीघ्रं यथा देहे विषवल्ली न रोहति||२||
🔊 Audio coming soon
śīghraṁ cikitsākaraṇē hēturucyatē-mātrāśatamityādi| daṣṭasya dēhanō viṣaṁ daṁśē mātrāśataṁ sthitvā rudhirādīn dhātūn pradūṣayaddēhē prakramēta| ētasmin mātrāśatākhyē'ntarē'vasarē daṁśasyōtkarttanaprakṣālanālēpanabandhanādikaṁ karma śīghraṁ kuryādyathā dēhē viṣavallī na rōhati| vallirhi rūḍhā satyasaṁśayaṁ saphalā sudūravistārā bhavati|| 2||
Adhikarana daShTamAtre karttavyaM kRutyam (3) · Śloka 3
daṣṭamātrō daśēdāśu tamēva pavanāśinam| lōṣṭhaṁ mahīṁ vā daśanaiśchitvā vānu sasambhramam| niṣṭhīvēna samālimpēddaṁśaṁ karṇamalēna vā| daṁśasyōpari badhnīyādariṣṭāṁ caturaṅgulē| kṣaumādibhirvēṇikayā siddhairmantraiśca mantravit||3||
दष्टमात्रो दशेदाशु तमेव पवनाशिनम्| लोष्ठं महीं वा दशनैश्छित्वा वानु ससम्भ्रमम्| निष्ठीवेन समालिम्पेद्दंशं कर्णमलेन वा| दंशस्योपरि बध्नीयादरिष्टां चतुरङ्गुले| क्षौमादिभिर्वेणिकया सिद्धैर्मन्त्रैश्च मन्त्रवित्||३||
🔊 Audio coming soon
daṣṭamātrastu puruṣō hīnakālamēva pavanāśinaṁ yēna sarpēṇāsau daṣṭastaṁ dantairdaśēt| tadaprāptau tu lōṣṭhaṁ daśēt bhūmiṁ vā| vyākhyāsamam| ariṣṭēti mantrasūtravēṇikāyā nāma| (daṁśādviṣaṁ yāvanna krāmati śarīraṁ tāvadityarthaḥ| iti jējjaṭaḥ)|| 3||
Adhikarana bandhasvarUpam (4) · Śloka 4
bandhō dēśānusārēṇa nātigāḍhaślathō hitaḥ| daṁśapūtitvaśōphādīn kurutē hyatipīḍitaḥ| aśaktaḥ śithilō rōddhuṁ viṣaṁ dēśāntaraṁ vrajan||4||
बन्धो देशानुसारेण नातिगाढश्लथो हितः| दंशपूतित्वशोफादीन् कुरुते ह्यतिपीडितः| अशक्तः शिथिलो रोद्धुं विषं देशान्तरं व्रजन्||४||
🔊 Audio coming soon
bandhaśca dēhadēśānusārēṇa hitō yō nātigāḍhaślathaḥ| dēśānusāragrahaṇaṁ vinā aśaktō bhavati|| 4||
Adhikarana bandhaguNaH (5) · Śloka 5
ambuvat sētubandhēna bandhēna stabhyatē viṣam| na vahanti sirāścāsya viṣaṁ bandhābhipīḍitāḥ||5||
अम्बुवत् सेतुबन्धेन बन्धेन स्तभ्यते विषम्| न वहन्ति सिराश्चास्य विषं बन्धाभिपीडिताः||५||
🔊 Audio coming soon
bandhēna ca viṣaṁ tathā stabhyatē yathā sētubandhēna salilam| asya ca daṣṭasya bandhēnābhipīḍitāḥ satyaḥ sirā viṣaṁ na vahanti|| 5||
Adhikarana daMshasyoddharaNaM tatphala~jca (6) · Śloka 6
niṣpīḍya cōddharēddaṁśaṁ marmasandhyagataṁ tathā| na jāyatē viṣāvēgō bījanāśādivāṅkuraḥ| marmagē prāpnuyānmr̥tyuṁ sandhisthē vikalāṅgatām||6||
निष्पीड्य चोद्धरेद्दंशं मर्मसन्ध्यगतं तथा| न जायते विषावेगो बीजनाशादिवाङ्कुरः| मर्मगे प्राप्नुयान्मृत्युं सन्धिस्थे विकलाङ्गताम्||६||
🔊 Audio coming soon
ēvañca bandhayitvā sarvataḥ pārimāṇḍalyēna daṁśaṁ niṣpīḍya śastrēṇa daṁśamuddharēt| taccōddharēdyanmarmaṇi sandhau vā na gatam| tathā daṁśōddharaṇēna prathama ēva viṣavēgō na jāyatē yathā bījanāśādaṅkuraḥ| marmagē daṁśa uddhr̥tē āturō mr̥tyuṁ prāpnuyāt| sandhisthē tūddhr̥tē vikalāṅgatāṁ prāpnuyāt| (yatra pradēśē bandhō na yujyatē tatra chindyāditi jējjaṭaḥ)|| 6||
Adhikarana daMshadahanaM tatphala~jca (7) · Śloka 7
daṁśaṁ maṇḍalināṁ muktvā pittalatvādathāparam| prataptairhēmalōhādyairddahēdāśūlmukēna vā| karōti bhasmasātsadyō vahniḥ kinnāma na kṣaṇāt||7||
दंशं मण्डलिनां मुक्त्वा पित्तलत्वादथापरम्| प्रतप्तैर्हेमलोहाद्यैर्द्दहेदाशूल्मुकेन वा| करोति भस्मसात्सद्यो वह्निः किन्नाम न क्षणात्||७||
🔊 Audio coming soon
athavōtkarttanasya cirasādhyatvāddaṁśaṁ prataptērhēmādibhirddahēdulmukēna vā jvalatkāṣṭhēna dahēt| kiṁ sarvaṁ daṁśaṁ dahēnnētyāha| api tu maṇḍalināṁ sambandhitaṁ daṁśaṁ muktvā varjayitvā| tadvarjanē hētuḥ pittalatvam| pittaṁ hyagninā viruddhyatē| athāparaṁ śēṣaṁ dahēt| karōtītyādinā agninā daṁśadāhasyātiśayapradarśanam|| 7||
Adhikarana daMshasyAcUShaNam (8) · Śloka 8
ācūṣēt pūrṇavaktrō vā mr̥dbhasmāgadagōmayaiḥ| pracchāyāntarariṣṭāyāṁ māṁsalaṁ tu viśēṣataḥ||8||
आचूषेत् पूर्णवक्त्रो वा मृद्भस्मागदगोमयैः| प्रच्छायान्तररिष्टायां मांसलं तु विशेषतः||८||
🔊 Audio coming soon
athavā daṁśaṁ nōddharēnnāpi dahēdapi tu mr̥dādibhi pūrṇamukhaḥ san vaidya ācūṣēt| kathamityāha-ariṣṭāyā antarbandhasyāntaratō daṁśabhāgē pracchāya śastrēṇa pracchānaṁ kr̥tvā| māṁsalaṁ tu daṁśaṁ viśēṣēṇa pracchāyācūṣēt|| 8||
Adhikarana agadalepaH (9) · Śloka 9
aṅgaṁ sahaiva daṁśēna lēpayēdagadairmuhuḥ| candanōśīrayuktēna salilēna ca sēcayēt||9||
अङ्गं सहैव दंशेन लेपयेदगदैर्मुहुः| चन्दनोशीरयुक्तेन सलिलेन च सेचयेत्||९||
🔊 Audio coming soon
sarvaṁ cāṅgaṁ sahaiva daṁśēna muhuragadairālēpayēt| candanādiyuktēna jalēna sēcayēcca|| 9||
Adhikarana sirAvedhaH tasya visheShatA (10) · Śloka 10
viṣē pravisr̥tē vidhyētsirāṁ sā paramā kriyā| raktē nihriyamāṇē hi kr̥tsnaṁ nihriyatē viṣam| duṣṭē hi vyāpnuyādaṅgaṁ dhruvaṁ mr̥tyurbhavatyataḥ| sirāvyadhōditairasramapravr̥ttaṁ pravarttayēt| stambhayēdativr̥ttaṁ ca tairēva prāṇarakṣayā||10||
विषे प्रविसृते विध्येत्सिरां सा परमा क्रिया| रक्ते निह्रियमाणे हि कृत्स्नं निह्रियते विषम्| दुष्टे हि व्याप्नुयादङ्गं ध्रुवं मृत्युर्भवत्यतः| सिराव्यधोदितैरस्रमप्रवृत्तं प्रवर्त्तयेत्| स्तम्भयेदतिवृत्तं च तैरेव प्राणरक्षया||१०||
🔊 Audio coming soon
arakṣayā dēśāntaraṁ pravisr̥tē viṣē sirāṁ vidhyēt sā paramā kriyā| sirāvēdhakriyōtkr̥ṣṭā cikitsētyarthaḥ| rakta ityādi| yasmād duṣṭē raktē nihriyamāṇē kr̥tsnaṁ sarvaṁ viṣaṁ nihriyatē| raktē duṣṭē viṣamaṅgaṁ vyāpnuyādatō dhruvamavaśyaṁ mr̥tyurbhavati| viṣaduṣṭasya raktasyānirharaṇē viṣasya dēhavyāptyā mr̥tyurbhavatītyarthaḥ| sirāvyadhōditairityādi subōdham| (sirētyādi| apravr̥ttaṁ raktaṁ sirāvyadhōditaistagarādibhiḥ)|| 10||
Adhikarana raktasya saviShanirviShatvaparIkShaNam (11) · Śloka 11
durgandhaṁ saviṣaṁ raktamagnau caṭacaṭāyatē| yathādōṣaṁ viśuddhaṁ ca pūrvavallakṣayēdasr̥k||11||
दुर्गन्धं सविषं रक्तमग्नौ चटचटायते| यथादोषं विशुद्धं च पूर्ववल्लक्षयेदसृक्||११||
🔊 Audio coming soon
raktasya saviṣanirviṣatvaviśēṣamāha-durgandhamityādi| pūrvavaditi sirāvyadhōktēna prakārēṇa| (viṣasahitaṁ raktaṁ durgandhayuktaṁ bhavati agnau niṣiktaṁ caṭacaṭāyatē caṭacaṭāśabdaṁ kurutē| yathādōṣamiti tridōṣajuṣṭaṁ viśuddhaṁ tairajuṣṭaṁ ca raktaṁ pūrvavat sirāvyadhavidhyuktalakṣaṇēna lakṣayējjānīyāt)|| 11||
Adhikarana shRu~ggajalaukasoH prayogaH (12) · Śloka 12
sirāsvadr̥śyamānāsu yōjyāḥ śr̥ṅgajalaukasaḥ||12||
सिरास्वदृश्यमानासु योज्याः शृङ्गजलौकसः||१२||
🔊 Audio coming soon
sirāsvadr̥śyamānāsu śōphādinā anupalabhyamānāsu|| 12||
Adhikarana shoNitastambhanam (13) · Śloka 13
śōṇitaṁ srutaśēṣaṁ ca pravilīnaṁ viṣōṣmaṇā| lēpasēkaiḥ subahuśaḥ stambhayēd bhr̥śaśītalaiḥ||13||
शोणितं स्रुतशेषं च प्रविलीनं विषोष्मणा| लेपसेकैः सुबहुशः स्तम्भयेद् भृशशीतलैः||१३||
🔊 Audio coming soon
śōṇitamiti| stambhayēt saumyatvamāpādayēt| srutaśēṣaṁ prasthāt paramanirharaṇīyatvāt srutāvaśiṣṭaṁ viṣōṣmaṇā pravilīna śōṇitaṁ subahuśaḥ paunaḥ punyēna prayuktairbhr̥śaśītalairatyantaśītalairlēpasēkaiḥ stambhayēt)|| 13||
Adhikarana askannaraktadoShAH (14) · Śloka 14
askannē viṣavēgāddhi mūrcchāyamadahr̥ddravāḥ| bhavanti tān jayēcchītairvījēccārōmaharṣataḥ||14||
अस्कन्ने विषवेगाद्धि मूर्च्छायमदहृद्द्रवाः| भवन्ति तान् जयेच्छीतैर्वीजेच्चारोमहर्षतः||१४||
🔊 Audio coming soon
askanna ityādi| askannē pravilīnarūpē| (askannē astyānēsrē raktē viṣavēgānmūrcchāyādayō bhavanti yasmāttasmāttān śītairlēpādibhirjayēt| ārōmaharṣataḥ yāvadrōmāñcōtpattistāvadvījēt vījanaṁ ca kuryāt)|| 14||
Adhikarana hRudayAvaraNam (15) · Śloka 15
viṣaṁ karṣati tīkṣṇatvād hr̥dayaṁ tasya guptayē| pibēd ghr̥taṁ ghr̥takṣaudramagadaṁ vā ghr̥tāplutam| majjānaṁ gōmayarasaṁ bhasmāmbhaḥ kr̥ṣṇamr̥jjalam| aikadhyaṁ pañcagavyaṁ vā dadhi gairikavāri vā| khādēdvā kōvidārārkaśirīṣakaṭabhīcchadān| chāgamēṣavarāhāsr̥kśiśusthavirayōṣitaḥ| pibēyurgarbhiṇī śītamadhurān payasāgadān| tathā mūrcchādayō na syurviṣaṁ cāśvētinānilam||15||
विषं कर्षति तीक्ष्णत्वाद् हृदयं तस्य गुप्तये| पिबेद् घृतं घृतक्षौद्रमगदं वा घृताप्लुतम्| मज्जानं गोमयरसं भस्माम्भः कृष्णमृज्जलम्| ऐकध्यं पञ्चगव्यं वा दधि गैरिकवारि वा| खादेद्वा कोविदारार्कशिरीषकटभीच्छदान्| छागमेषवराहासृक्शिशुस्थविरयोषितः| पिबेयुर्गर्भिणी शीतमधुरान् पयसागदान्| तथा मूर्च्छादयो न स्युर्विषं चाश्वेतिनानिलम्||१५||
🔊 Audio coming soon
viṣamiti| karṣati hinasti| tasyēti hr̥dayasya guptayē rakṣārtham| (viṣaṁ tīkṣṇatvāddhr̥dayaṁ karṣati vilikhati tasya hr̥dayasya guptayē rakṣārthaṁ ghr̥taṁ vā ghr̥tayuktaṁ madhu vā ghr̥tālōḍitamagadaṁ viṣaghnauṣadhaṁ vā pibēt| (majjānamityādi| majjādikamatha vaikadhyamēkataḥ kr̥tvā pañcagavyaṁ dadhyādi vā pibēt athavā kōvidārādicchadān khādēt| kōvidāraḥ kāñcanāraḥ| śiśusthavirayōṣitō yathākramaṁ chāgādyasr̥k pibēyuḥ| garbhiṇī tu payasā śītādiguṇānagadān pibēt| tathētyādi subōdham)|| 15||
Adhikarana vamanam (16) · Śloka 16
hr̥dayāvaraṇēnāsya ślēṣmā hr̥dyupacīyatē| pravr̥ttagauravōtklēśahr̥llāsaṁ vāmayēttataḥ| dravaiḥ kāñjikakaulatthatailamadyādivarjitaiḥ| vamanairviṣahr̥dbhiśca naivaṁ vyāpnōti tadvapuḥ||16||
हृदयावरणेनास्य श्लेष्मा हृद्युपचीयते| प्रवृत्तगौरवोत्क्लेशहृल्लासं वामयेत्ततः| द्रवैः काञ्जिककौलत्थतैलमद्यादिवर्जितैः| वमनैर्विषहृद्भिश्च नैवं व्याप्नोति तद्वपुः||१६||
🔊 Audio coming soon
hr̥dayāvaraṇēnētyādi subōdham| tata ityupacitē ślēṣmaṇi| (hr̥dayāvaraṇēna ghr̥tādipānāddhr̥dayācchādanēnāsya viṣārttasya hr̥dayē ślēṣmā viṣasya raktadūṣaṇānantaraṁ kaphadūṣakatvāttēna dūṣitaḥ kapha upacīyatē ācchāditahr̥yatatvāddēhōcchēdāsamarthatayā kēvalaṁ vr̥ddhimēva prāpnōti| tataḥ saviṣasya ślēṣmaṇa upacayāddhētōrudbhūtagauravādikaṁ naraṁ kāñjikādivarjitairdravaiḥ kāñjikādīnāṁ tīkṣṇādiguṇatayā viṣasāmyādvarjitairanyairdravairviṣaharairvamanadravyaiśca vāmayēt| ēvaṁ kr̥tē sati tadviṣaṁ vapuḥ śarīrē na vyāpnōti sandhiviślēṣasaṁjñānāśādiviṣōpadravaṁ na gacchatītyarthaḥ)|| 16||
Adhikarana sarpaviShasAmAnyacikitsopasaMhAraH (17) · Śloka 17
bhujaṅgadōṣaprakr̥tisthānavēgaviśēṣataḥ| susūkṣmaṁ samyagālōcya viśiṣṭāṁ cācarētkriyām||17||
भुजङ्गदोषप्रकृतिस्थानवेगविशेषतः| सुसूक्ष्मं सम्यगालोच्य विशिष्टां चाचरेत्क्रियाम्||१७||
🔊 Audio coming soon
sarpaviṣāṇāṁ sāmānyakriyāmupasaṁharannāha-bhujaṅgēti| bhujaṅgānāṁ sarpāṇāṁ dōṣādiviśēṣān susūkṣmaṁ samyagālōcya sūkṣmayā buddhyā punaḥ punarvicārya jñātvā viśiṣṭāṁ dōṣaprakr̥tyādisādhāraṇīṁ kriyāṁ cikitsāṁ cācarēt| caḥ samucyatē| dōṣō vātādiḥ| prakr̥tirviṣaprakr̥tiḥ| sthānaṁ daṁśasthānam| vēgō viṣavēgaḥ|| 17||
Adhikarana darvIkaraviShacikitsA (18) · Śloka 18
sinduvārakamūlāni rasēna svēna pēṣayēt| madhuyuktō'yamagadaḥ pānaṁ darvīkr̥tāṁ viṣē| sinduvārakamūlāni śvētā ca girikarṇikā| pānaṁ darvīkarairdaṣṭē nasyaṁ madhu sapākalam| kr̥ṣṇasarpēṇa daṣṭasya limpēddaṁśaṁ hr̥tē'sr̥ji| cāraṭīnākulībhyāṁ vā tīkṣṇamūlaviṣēṇa vā| pānaṁ ca kṣaudramañjiṣṭhāgr̥hadhūmayutaṁ ghr̥tam||18||
सिन्दुवारकमूलानि रसेन स्वेन पेषयेत्| मधुयुक्तोऽयमगदः पानं दर्वीकृतां विषे| सिन्दुवारकमूलानि श्वेता च गिरिकर्णिका| पानं दर्वीकरैर्दष्टे नस्यं मधु सपाकलम्| कृष्णसर्पेण दष्टस्य लिम्पेद्दंशं हृतेऽसृजि| चारटीनाकुलीभ्यां वा तीक्ष्णमूलविषेण वा| पानं च क्षौद्रमञ्जिष्ठागृहधूमयुतं घृतम्||१८||
🔊 Audio coming soon
darvīkarādīnāṁ pratyēkaṁ cikitsāmāha-sinduvārakasya mūlāni svēna rasēna sinduvārakarasēna pēṣayēt| madhunā yuktō'yamagadō darvīkr̥tāṁ darvīkarasarpāṇāṁ viṣē pānaṁ hitam| sinduvārakō nirguṇḍī| śvētā śvētavacā| madhu mākṣikam| pākalaṁ kuṣṭham| (darvīkarasarpaiḥ daṣṭē sati sinduvārakamūlādikaṁ pānaṁ hitam| anuktadravatvājjalālōḍitam| kuṣṭhasahitaṁ mākṣikaṁ nasyañca). cāraṭī padmacāriṇī| nākulī sarpasugandhā| tīkṣṇamūlaviṣēṇa vā tīkṣṇaṁ yanmūlaviṣaṁ vatsanābhādi tēnētyarthaḥ| (kr̥ṣṇasarpō darvīkaraviśēṣastēna daṣṭasya daṁśaṁ daṁśavraṇam asr̥ji raktē jalūkādinā hr̥tē'panītē cāraṭīnākulībhyāṁ vāthava tīkṣṇamūlaviṣēṇa vā limpēt| cāraṭī guñjā| nākulī cavikā rāsnā vā| tīkṣṇamūlaviṣaṁ vajranākādi)| kṣaudrādyanvitaṁ ghr̥taṁ pānaṁ ca pānaviṣayē hitamityarthaḥ|| 18||
Adhikarana taNDulIyAdyagadaH (19) · Śloka 19
taṇḍulīyakakāśmaryakiṇihīgirikarṇikāḥ| mātuluṅgī sitā śēluḥ pānanasyāñjanē hitaḥ| agadaḥ phaṇināṁ ghōrē viṣē rājīmatāmapi||19||
तण्डुलीयककाश्मर्यकिणिहीगिरिकर्णिकाः| मातुलुङ्गी सिता शेलुः पाननस्याञ्जने हितः| अगदः फणिनां घोरे विषे राजीमतामपि||१९||
🔊 Audio coming soon
taṇḍulīyaka iti| kiṇihī kaṭabhī| girikarṇikā girikadambaḥ| sitā śvētavacā| śēluḥ ślēṣmātakaḥ| (taṇḍulīyakādibhiḥ kr̥tō'gadaḥ phaṇināṁ darvīkarāṇāṁ rājīmatāmapi ghōrē viṣē pānādau hitaḥ| agadō gulikādyanyatamō yōgaviśēṣaḥ)||19||
Adhikarana maNDaliviShacikitsA (20) · Śloka 20
samāḥ sugandhāmr̥dvīkāśvētākhyāgajakarṇikāḥ| arddhāśaṁ saurasaṁ patraṁ kapitthaṁ bilvadāḍimam| sakṣaudrō maṇḍaliviṣē viśēṣādagadō hitaḥ| pañcavalkavarāyaṣṭī nāgapuṣpailavālukam| jīvakarṣabhakau śītaṁ sitā padmakamutpalam| sakṣaudrō himavānnāma hanti maṇḍalināṁ viṣam| lēpācchvayathuvīsarpavisphōṭajvaradāhahā| kāśmaryaṁ vaṭaśr̥ṅgāṇi jīvakarṣabhakau sitām| mañjiṣṭhāṁ madhukaṁ cēti daṣṭō maṇḍalinā pibēt||20||
समाः सुगन्धामृद्वीकाश्वेताख्यागजकर्णिकाः| अर्द्धाशं सौरसं पत्रं कपित्थं बिल्वदाडिमम्| सक्षौद्रो मण्डलिविषे विशेषादगदो हितः| पञ्चवल्कवरायष्टी नागपुष्पैलवालुकम्| जीवकर्षभकौ शीतं सिता पद्मकमुत्पलम्| सक्षौद्रो हिमवान्नाम हन्ति मण्डलिनां विषम्| लेपाच्छ्वयथुवीसर्पविस्फोटज्वरदाहहा| काश्मर्यं वटशृङ्गाणि जीवकर्षभकौ सिताम्| मञ्जिष्ठां मधुकं चेति दष्टो मण्डलिना पिबेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
samā iti| sugandhā gandhanākulī| śvētākhyā śvētavacā| gajakarṇika kumārī sallakī vā| sugandhādikaṁ parasparaṁ samam| arddhaṁśēna surasapatracatuṣṭayamiti yāvat| surasastulasī| (sugandhādayaḥ samāḥ samāṁśāḥ| saurasapatrādikamarddhāśaṁ sugandhādibhyō'rddhapramāṇam| pālikēṣu sugandhādiṣu surasapatrādikamardhapalapramāṇamityarthaḥ| ēbhiḥ kr̥taḥ kṣaudrasahitō'gadō viśēṣēṇa maṇḍaliviṣē hitaḥ)| pañcavalka iti| pañcavalkaṁ sallakī jhirjhīṇījambūdhavaśālmalīnāṁ tvacaḥ| śītaṁ candanam| sitā śvētavacā kaṭabhī vā| (pañcavalkādikō mākṣikasahitō himavāniti| prasiddhō'yamagadō maṇḍalināṁ viṣaṁ hanti| lēpācchōphādihā ca bhavati| pañcavalkō'tra sallakyādayaḥ| sallakījhirjhiṇījambūdhavaśālmalikātvacaḥ| pañcavalkalasaṁjñō'yaṁ munibhiḥ parikīrtitaḥ)| vaṭaśṟuṅgāṇi vaṭāṅkurāṇi| sitā śvētavacā| (maṇḍalinā daṣṭō naraḥ kāśmaryādimadhukāntamityuktamagadaṁ anuktadravatvājjalē samālōḍya pibēt)|| 20||
Adhikarana gonasaviShacikitsA (21) · Śloka 21
vaṁśatvagbījakaṭukā pāṭalībījanāgaram| śirīṣabījātiviṣē mūlaṁ gāvēdhukaṁ vacām| piṣṭō gōvāriṇāṣṭāṅgō hanti gōnasajaṁ viṣam||21||
वंशत्वग्बीजकटुका पाटलीबीजनागरम्| शिरीषबीजातिविषे मूलं गावेधुकं वचाम्| पिष्टो गोवारिणाष्टाङ्गो हन्ति गोनसजं विषम्||२१||
🔊 Audio coming soon
vaṁśatvagbīja iti| tvagbījē vaṁśasya| kaṭukā tiktālāvunī| gōvāriṇā gōmūtrēṇa| gōnasā gharmataptānāṁ gavāṁ nāsikōdbhavāḥ| (vaṁśatvagādirgōvāriṇā gōmūtrēṇa piṣṭō'ṣṭāṅgō'ṣṭadravyakr̥tatvādaṣṭāṅgākhyō'yamagadō gōnasajaṁ viṣaṁ hanti| vaṁśatvakkaṭukabījamiti ca pāṭhaḥ)|| 21||
Adhikarana rAjilaviShacikitsA (22) · Śloka 22
kaṭukātiviṣākuṣṭhagr̥hadhūmaharēṇukāḥ| sakṣaudravyōṣatagarā ghnanti rājīmatāṁ viṣam||22||
कटुकातिविषाकुष्ठगृहधूमहरेणुकाः| सक्षौद्रव्योषतगरा घ्नन्ति राजीमतां विषम्||२२||
🔊 Audio coming soon
kaṭukēti| kaṭukā lambā| (kṣaudrādyupētāḥ kaṭukādayaḥ pānādinā rājīmatāṁ viṣaṁ ghnanti| kaṭukā kaṭukarōhiṇī)|| 22||
Adhikarana kANDacitrAviShacikitsA (23) · Śloka 23
nikhanētkāṇḍacitrāyā daṁśaṁ yāmadvayaṁ bhuvi| uddhr̥tya pracchitaṁ sarpirddhānyamr̥dbhyāṁ pralēpayēt| pibēt purāṇaṁ ca ghr̥taṁ varācūrṇāvacūrṇitam| jīrṇē viraktē bhuñjīta yavānnaṁ sūpasaṁskr̥tam||23||
निखनेत्काण्डचित्राया दंशं यामद्वयं भुवि| उद्धृत्य प्रच्छितं सर्पिर्द्धान्यमृद्भ्यां प्रलेपयेत्| पिबेत् पुराणं च घृतं वराचूर्णावचूर्णितम्| जीर्णे विरक्ते भुञ्जीत यवान्नं सूपसंस्कृतम्||२३||
🔊 Audio coming soon
nikhanēditi| kāṇḍacitrāyāḥ sarpaviśēṣasya daṁśaṁ daṁṣṭrāvraṇam| (kāṇḍacitrā rājilaviśēṣaḥ tasya daṁśaṁ daṁṣṭrāpradēśaṁ bhuvi bhuvaṁ khanitvā tatra nakhanēt| nikṣipya mr̥dā pūrayitvā yāmadvayaṁ pratipālya paścāduddhr̥tya pracchitaṁ sūtrōditavidhānēna pracchānaṁ kr̥tvā sarpirdhānyamr̥dbhiyāṁ pralēpayēt| dhānyamr̥t dhānyamūlamr̥ttikā| tatō varācūrṇāvacūrṇitaṁ triphalācūrṇayuktaṁ purāṇaṁ ghr̥taṁ pibēcca| ghr̥tē jīrṇē viriktaḥ kr̥tavirēcanaḥ sūpasaṁskr̥taṁ sūpōpētaṁ yavānnaṁ bhuñjīta| sūpastakrāṁdibhiḥ siddha upadaṁśaviśēṣaḥ| sarpirdhānyamr̥dbhiḥ pralēpayēt| 'yavānnaṁ yūṣasaṁskr̥tam' it pāṭhabhēdaḥ)|| 23||
Adhikarana vyantaradaShTacikitsA (24) · Śloka 24
karavīrārkakusumamūlalāṅgalikākaṇāḥ| kalkayēdāranālēna pāṭhāmaricasaṁyutāḥ| ēṣa vyantaradaṣṭānāmagadaḥ sārvakārmikaḥ||24||
करवीरार्ककुसुममूललाङ्गलिकाकणाः| कल्कयेदारनालेन पाठामरिचसंयुताः| एष व्यन्तरदष्टानामगदः सार्वकार्मिकः||२४||
🔊 Audio coming soon
karavīrārkayōḥ kusumaṁ mūlaṁ ca lāṅgalikādicāranālēna kāñjikēna kalkayēt pēṣayēt| ēṣō'gada auṣadhayōgō vyantarasarpadaṣṭānāṁ sārvakārmikaḥ sarvakarmōpayōgī pānanasyāñjanālēpādau hita ityarthaḥ||24||
Adhikarana shirIShapuShpAdiyogaH (25) · Śloka 25
śirīṣapuṣpasvarasē saptāhaṁ maricaṁ sitam| bhāvitaṁ sarpadaṣṭānāṁ pānanasyāñjanē hitam||25||
शिरीषपुष्पस्वरसे सप्ताहं मरिचं सितम्| भावितं सर्पदष्टानां पाननस्याञ्जने हितम्||२५||
🔊 Audio coming soon
sitaṁ maricaṁ śigrubījam| maricāvāntarajātirvā| (śirīṣakusumarasē saptāhaṁ saptavāsarān bhāvitaṁ pēṣitaṁ sitaṁ maricaṁ śigrubījaṁ sarpadaṣṭānāṁ sarvēṣāṁ pānādau hitam)|| 25||
Adhikarana vakrakuShThAdipAnam (26) · Śloka 26
dvipalaṁ vakrakuṣṭhābhyāṁ ghr̥takṣaudraṁ catuṣpalam| api takṣakadaṣṭānāṁ pānamētatsukhapradam||26||
द्विपलं वक्रकुष्ठाभ्यां घृतक्षौद्रं चतुष्पलम्| अपि तक्षकदष्टानां पानमेतत्सुखप्रदम्||२६||
🔊 Audio coming soon
vakrakuṣṭhē miśrībhūtē dvipalam| tathaiva ghr̥takṣaudraṁ catuṣpalam| tagarakuṣṭhayōrēkaikaṁ palaṁ cūrṇayitvā pratyēkaṁ dvipalapramitayōrghr̥takṣaudrayōḥ samālōḍya pītaṁ takṣakadaṣṭānāmapi sukhakaram| atrāpiśabdēna takṣakaviṣasya durnivāryatvamasyāgadasya prabhāvādhikyaṁ ca dyōtyatē|| 26||
Adhikarana gRuhadhUmAdipAnam (27) · Śloka 27
gr̥hadhūmaṁ haridrē dvē samūlaṁ taṇḍulīyakam| api vāsukinā daṣṭaḥ pibēnmadhughr̥tāplutam||27||
गृहधूमं हरिद्रे द्वे समूलं तण्डुलीयकम्| अपि वासुकिना दष्टः पिबेन्मधुघृताप्लुतम्||२७||
🔊 Audio coming soon
vāsukinā daṣṭō'pi gr̥hadhūmādikaṁ madhughr̥tāplutaṁ pibēt|| 27||
Adhikarana rasAdigate viShe pAnam (28) · Śloka 28
raktaṁ māṁsañca gōdhāyāḥ śuṣkaṁ cūrṇīkr̥taṁ hitam| viṣē rasagatē pānaṁ kapittharasasaṁyutam| śēlumūlatvagagrāṇi bādarōdumbarāṇi ca| kaṭabhyāśca pibēdraktagatē māṁsagatē punaḥ| sakṣaudraṁ khādirāriṣṭaṁ kauṭajaṁ mūlamambhasā| sarvēṣvapi balāyugmaṁ madhukaṁ madanaṁ natam||28||
रक्तं मांसञ्च गोधायाः शुष्कं चूर्णीकृतं हितम्| विषे रसगते पानं कपित्थरससंयुतम्| शेलुमूलत्वगग्राणि बादरोदुम्बराणि च| कटभ्याश्च पिबेद्रक्तगते मांसगते पुनः| सक्षौद्रं खादिरारिष्टं कौटजं मूलमम्भसा| सर्वेष्वपि बलायुग्मं मधुकं मदनं नतम्||२८||
🔊 Audio coming soon
viṣē rasagatē sati gōdhāyā raktaṁ māṁsaṁ ca śuṣkaṁ cūrṇīkr̥taṁ kapittharasasaṁyutaṁ pānaṁ hitam| raktagatē sati śēlumūlādīni kapittharasasaṁyutāni pibēt| māṁsagatē khadirādimūlaṁ sakṣaudraṁ kṣaudrasahitamambhasā pibēt| sarvēṣu rasādidhātutrayagatēṣvapi balāyugmādikamambhasā pibēt| madanaṁ madanaphalam|| 28||
Adhikarana shirogataviShe cikitsA (29) · Śloka 29
śirōgatē viṣē mūlaṁ nasyakarmaṇi yōjayēt| bandhujīvasya bhāṅgaryāśca surasasyāsitasya ca| athavā pillīhiṅguvr̥ścikālīmanaśiśalāḥ| śirīṣabījāpāmārgalavaṇaṁ cētanākaram| kalkaścūrṇō'thavā kr̥ṣṇakṣavakātiviṣōṣaṇāt||29||
शिरोगते विषे मूलं नस्यकर्मणि योजयेत्| बन्धुजीवस्य भाङ्गर्याश्च सुरसस्यासितस्य च| अथवा पिल्लीहिङ्गुवृश्चिकालीमनशिशलाः| शिरीषबीजापामार्गलवणं चेतनाकरम्| कल्कश्चूर्णोऽथवा कृष्णक्षवकातिविषोषणात्||२९||
🔊 Audio coming soon
śirōgatē viṣē bandhujīvādimūlaṁ pr̥thaṅnasyakarmaṇi yōjayēt| athavā pippalyādi manaśśilāntam| śirīṣādikaṁ cētanākaraṁ bhavati| kr̥ṣṇādīnāṁ kalkaścūrṇō vā|| 29||
Adhikarana akShigataviShacikitsA (30) · Śloka 30
pippalīmaricakṣāravacāsaindhavaśigrukāḥ| piṣṭā rōhitapittēna ghnantyakṣigatamañjanāt| candanaṁ madhukaṁ māṁsī pippalīmaricōtpalam| saindhavaṁ cāñjanaṁ śrēṣṭhaṁ gavāṁ pittēna kalkitam||30||
पिप्पलीमरिचक्षारवचासैन्धवशिग्रुकाः| पिष्टा रोहितपित्तेन घ्नन्त्यक्षिगतमञ्जनात्| चन्दनं मधुकं मांसी पिप्पलीमरिचोत्पलम्| सैन्धवं चाञ्जनं श्रेष्ठं गवां पित्तेन कल्कितम्||३०||
🔊 Audio coming soon
rōhitapittēna piṣṭāḥ pippalyādayō'ñjanādakṣigataṁ viṣaṁ ghnanti| rōhitō matsyaviśēṣaḥ| gōpittēna piṣṭaṁ candanādikaṁ śrēṣṭhamañjanam||30||
Adhikarana bhojavaitaraNaproktama~jjanam (31) · Śloka 31
naktamālaphalaṁ vyōṣaṁ bilvamūlaṁ niśādvayam| puṣpaṁ ca saurasaṁ piṣṭamañjanaṁ bastavāriṇā| bhōjavaitaraṇōddiṣṭaṁ viṣasuptaprabōdhanam||31||
नक्तमालफलं व्योषं बिल्वमूलं निशाद्वयम्| पुष्पं च सौरसं पिष्टमञ्जनं बस्तवारिणा| भोजवैतरणोद्दिष्टं विषसुप्तप्रबोधनम्||३१||
🔊 Audio coming soon
bastavāriṇā'jāmūtrēṇa piṣṭaṁ naktamālaphalādikaṁ bhōjavaitaraṇēnōddiṣṭaṁ kalpitamañjanaṁ viṣasuptānāṁ prabōdhanam|| 31||
Adhikarana gAruDA~jjanam (32) · Śloka 32
vāriguñjāphalōśīraṁ nētrayōrviṣaduṣṭayōḥ| añjanaṁ vāriṇā piṣṭaṁ gāruḍaṁ garuḍōpamam||32||
वारिगुञ्जाफलोशीरं नेत्रयोर्विषदुष्टयोः| अञ्जनं वारिणा पिष्टं गारुडं गरुडोपमम्||३२||
🔊 Audio coming soon
vāriṇā piṣṭaṁ vāriguñjāphalādikaṁ viṣaduṣṭayōrnētrayōrgāruḍaṁ nāmāñjanaṁ garuḍōpamaṁ ca|| 32||
Adhikarana cUrNA~jjanam (33) · Śloka 33
samudraphēnaṁ maricaṁ kaṇāsauvīrakāñjanam| cūrṇāñjanaṁ sasindhūtthaṁ viṣōpahatacakṣuṣām||33||
समुद्रफेनं मरिचं कणासौवीरकाञ्जनम्| चूर्णाञ्जनं ससिन्धूत्थं विषोपहतचक्षुषाम्||३३||
🔊 Audio coming soon
sindhūtthasahitaṁ samudraphēnādikaṁ viṣōpahatacakṣuṣāṁ cūrṇāñjanaṁ hitamiti śēṣaḥ|| 33||
Adhikarana AmAshayagataviShacikitsA (34) · Śloka 34
kapitthamāṁsaṁ sasitākṣaudraṁ kaṇṭhagatē viṣē| lihyādāmāśayagatē tābhyāṁ cūrṇapalaṁ natāt||34||
कपित्थमांसं ससिताक्षौद्रं कण्ठगते विषे| लिह्यादामाशयगते ताभ्यां चूर्णपलं नतात्||३४||
🔊 Audio coming soon
viṣē kaṇṭhagatē sati sasitākṣaudraṁ kapitthamāṁsaṁ lihyāt| āmāśayagatē sati tābhyāṁ sitākṣaudrābhyāṁ saha natādvakrāt cūrṇapalaṁ lihyāt| lihyādityubhayatrāpi sambadhyatē|| 34||
Adhikarana pakvAshayagataviShacikitsA (35) · Śloka 35
viṣē pakvāśayagatē mañjiṣṭhā rajanīdvayam| pippalīṁ ca samaṁ piṣṭvā gavyapittēna pāyayēt||35||
विषे पक्वाशयगते मञ्जिष्ठा रजनीद्वयम्| पिप्पलीं च समं पिष्ट्वा गव्यपित्तेन पाययेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
pakvāśayagatē viṣē mañjiṣṭhādipippalyantaṁ samaṁ samāṁśaṁ gavyapittēn piṣṭvā pāyayēt|| 35||
Adhikarana kaNThagataviShacikitsA (36) · Śloka 36
pippalīnāgarakṣāraṁ navanītēna mūrcchitam| pravr̥ddhē kaṇṭhagē dadyācchlēṣmaṇi pratisāraṇam||36||
पिप्पलीनागरक्षारं नवनीतेन मूर्च्छितम्| प्रवृद्धे कण्ठगे दद्याच्छ्लेष्मणि प्रतिसारणम्||३६||
🔊 Audio coming soon
viṣavataḥ kaṇṭhagatē ślēṣmaṇi pravr̥ddhē pravr̥ddhē pippalyādi navanītamiśraṁ pratisāraṇaṁ dadyāt|| 36||
Adhikarana viShasa~gkrAmaNam (37) · Śloka 37
jayētsaṅkrāmaṇairāśu viṣaṁ śirasi saṁśritam| dadyādadhastāddaṣṭasya mūrdhni kākapadē kr̥tē| kākadakṣaśikhicchāgagavyamāhiṣakaukkuṭam| bilvapramāṇaṁ māṁsāsramūrdhvadaṣṭasya pādayōḥ| viṣaṁ saṅkramatē tatra nihanyācchīghramanyathā||37||
जयेत्सङ्क्रामणैराशु विषं शिरसि संश्रितम्| दद्यादधस्ताद्दष्टस्य मूर्ध्नि काकपदे कृते| काकदक्षशिखिच्छागगव्यमाहिषकौक्कुटम्| बिल्वप्रमाणं मांसास्रमूर्ध्वदष्टस्य पादयोः| विषं सङ्क्रमते तत्र निहन्याच्छीघ्रमन्यथा||३७||
🔊 Audio coming soon
śiraḥsthitaṁ viṣaṁ saṁkrāmaṇairāśu śīghraṁ jayēt| adhaḥ kāyē daṣṭasya mūrdhni kākapadaṁ kākapadākr̥ti chēdaṁ kr̥tvā tatra kākādyanyatamaṁ bilvapramāṇaṁ palamātraṁ māṁsāsraṁ dadyāt kṣipēt| tatra māṁsāsr̥ji viṣaṁ saṁkramata iti śarīrē ca lāghavaṁ yāti| anyathā śarīra ēva tiṣṭhan śīghraṁ hanyāt| ēvamūrdhvakāyē daṣṭasya pādayōrapi|| 37||
Adhikarana tIkShNanasyA~jjanottaraM kRutyam (38) · Śloka 38
tīkṣṇanasyāñjanāntē ca bhūrimātraṁ pibēd ghr̥tam| viṣaṁ hi nētraṁ rūkṣasya tīkṣṇairhanti samīritam| vāmayēta tataścainaṁ viṣaśēṣōpaśāntayē| ślēṣmalaṁ ślēṣmalairdaṣṭaṁ nābhērūrdhvaṁ viśēṣataḥ||38||
तीक्ष्णनस्याञ्जनान्ते च भूरिमात्रं पिबेद् घृतम्| विषं हि नेत्रं रूक्षस्य तीक्ष्णैर्हन्ति समीरितम्| वामयेत ततश्चैनं विषशेषोपशान्तये| श्लेष्मलं श्लेष्मलैर्दष्टं नाभेरूर्ध्वं विशेषतः||३८||
🔊 Audio coming soon
atra ca viṣē tīkṣṇayōrnasyāñjanayōḥ prayōgāntē bhūrimātraṁ bahumātraṁ ghr̥taṁ pibēt| yasmānnētrasthitaṁ viṣaṁ rūkṣasya satastīkṣṇairañjanaiḥ samīritaṁ nētraṁ hanti| tatō'nantaramēnaṁ viśēṣōpaśāntayē vāmayēt| ślēṣmalaṁ puruṣaṁ ślēṣmalaiḥ śūrdrairdraṣṭaṁ viṣōpaśāntyarthaṁ vāmayēt| nābhēścōrdhvaṁ daṣṭaṁ viśēṣatō vāmayēt|| 38||
Adhikarana vamanam (39) · Śloka 39
dhāmārgavaḥ śakrayavāḥ sarṣapā madanaṁ madhu| saindhavaṁ vamanaṁ kōṣṇaṁ viṣē ślēṣmāśayāśritē| surasaṁ sarpavētālīmīśvarāṁ gaurasarṣapam| paṭōlanimbapatraṁ ca pibēt sakṣaudrasaindhavam| śukāhvājālinīdantīmadanēkṣvākukauṭajam| kālā lāṅgalikā tiktā vamanaṁ taṇḍulāmbunā||39||
धामार्गवः शक्रयवाः सर्षपा मदनं मधु| सैन्धवं वमनं कोष्णं विषे श्लेष्माशयाश्रिते| सुरसं सर्पवेतालीमीश्वरां गौरसर्षपम्| पटोलनिम्बपत्रं च पिबेत् सक्षौद्रसैन्धवम्| शुकाह्वाजालिनीदन्तीमदनेक्ष्वाकुकौटजम्| काला लाङ्गलिका तिक्ता वमनं तण्डुलाम्बुना||३९||
🔊 Audio coming soon
tadēv vamanamāha| surasādikaṁ dhāmārgavādi vamanaṁ subōdham| sakṣaudrasaindhavaṁ vamanaṁ pibēt| sarpavētālī mañjāryākhyā surasādikaṁ mahāvētālī ca| śukāhvādibhistaṇḍulāmbunā vamanam| iti ślēṣmaṇi||39||
Adhikarana paittike virecanam (40) · Śloka 40
paittikaṁ paittikairdaṣṭamadhō nābhērviśēṣataḥ| viṣē pittāśayagatē pāyayēta virēcanam| sanīlīphaladāṁ dantīṁ payasā mastunā'thavā| ślakṣṇacūrṇīkr̥taṁ kumbhaṁ kvāthēna traiphalēna vā| kṣīrēṇa vā trivr̥cchyāmāsurasānīlinīrajaḥ| piṇḍītakaphalaṁ vyōṣaṁ trivr̥dvēllaṁ harītakī| virēcanaṁ kaphaprāyē lavaṇaṁ mūtrasamplutam| ghr̥tāplutaṁ salavaṇaṁ mārutē nīlinīphalam| śayānaḥ śayanē chidrē virēcyō viṣapīḍitaḥ| muhuruttiṣṭhatō hyasya viṣaṁ dūṣayatē'nilam| pibēdvāntō viriktō vā yavāgūṁ viṣanāśinīm||40||
पैत्तिकं पैत्तिकैर्दष्टमधो नाभेर्विशेषतः| विषे पित्ताशयगते पाययेत विरेचनम्| सनीलीफलदां दन्तीं पयसा मस्तुनाऽथवा| श्लक्ष्णचूर्णीकृतं कुम्भं क्वाथेन त्रैफलेन वा| क्षीरेण वा त्रिवृच्छ्यामासुरसानीलिनीरजः| पिण्डीतकफलं व्योषं त्रिवृद्वेल्लं हरीतकी| विरेचनं कफप्राये लवणं मूत्रसम्प्लुतम्| घृताप्लुतं सलवणं मारुते नीलिनीफलम्| शयानः शयने छिद्रे विरेच्यो विषपीडितः| मुहुरुत्तिष्ठतो ह्यस्य विषं दूषयतेऽनिलम्| पिबेद्वान्तो विरिक्तो वा यवागूं विषनाशिनीम्||४०||
🔊 Audio coming soon
paittikaṁ puruṣaṁ paittikairdaṣṭaṁ virēcanaṁ pāyayēt| adhō nābhērdaṣṭaṁ pittāśayagatē ca viṣē viśēṣēṇa pāyayēta ca nīlinīphalairyuktāṁ dantīṁ payasā kṣīrēṇāthavā mastunā| athavā triphalākvāthēna dravantīcūrṇam| athavā trivr̥tādīnāṁ rajaścūrṇaṁ kṣīrēṇa| piṇḍītakaphalādikaṁ lavaṇāntaṁ mūtrasaṁplutaṁ ślēṣmaprāyē pittē virēcanaṁ pāyayēt| piṇḍītakaphalaṁ madanaphalam| mārutē'dhikē nīlinīphalaṁ ghr̥tāplutaṁ virēcanam| viṣapīḍitaḥ sarvaḥ śayanē chidrē sacchidrē śayānō virēcyaḥ| chidraṁ śayyāyāṁ gudapradēśē kāryam| yatō virēcanārthaṁ muhuruttiṣṭhatō viṣaṁ kartr̥ anilaṁ dūṣayatē| subōdham| viṣanāśinī yavāgūḥ purvōktā|| 40||
Adhikarana vAtAshayagataviShacikitsA (41) · Śloka 41
viṣē vātāśayagatē sarpiṣaḥ pānamiṣyatē| ādyapaścimayōryacca prōktaṁ viṣaniṣēdhayōḥ||41||
विषे वाताशयगते सर्पिषः पानमिष्यते| आद्यपश्चिमयोर्यच्च प्रोक्तं विषनिषेधयोः||४१||
🔊 Audio coming soon
vātāśayagatē vyākhyāsamam| ādyapaścimau viṣaniṣēdhau sthāvaraviṣaprathamasaptamavēgau|| 41||
Adhikarana darvIkaraviShavegeShu cikitsA (42) · Śloka 42
atha darvīkr̥tāṁ vēgē pūrvē visrāvya śōṇitam| agadaṁ madhusarpirbhyāṁ saṁyuktaṁ tvaritaṁ pibēt| dvitīyē vamanaṁ kr̥tvā tadvadēvāgadaṁ pibēt| viṣāpahē prayuñjīta tr̥tīyē'ñjananāvanē| pibēccaturthē pūrvōktāṁ yavāgūṁ vamanē kr̥tē| ṣaṣṭhapañcamayōḥ śītairdigdhasiktamabhīkṣṇaśaḥ| pāyayēdvamanaṁ tīkṣṇaṁ yavāgūṁ ca yathōditām| agadaṁ saptamē tīkṣṇaṁ yuñjyādañjananasyayōḥ| kr̥tvāvagāḍhaṁ śastrēṇa murdhni kākapadaṁ tataḥ| māṁsaṁ sarudhiraṁ tasya carma vā tatra nikṣipēt||42||
अथ दर्वीकृतां वेगे पूर्वे विस्राव्य शोणितम्| अगदं मधुसर्पिर्भ्यां संयुक्तं त्वरितं पिबेत्| द्वितीये वमनं कृत्वा तद्वदेवागदं पिबेत्| विषापहे प्रयुञ्जीत तृतीयेऽञ्जननावने| पिबेच्चतुर्थे पूर्वोक्तां यवागूं वमने कृते| षष्ठपञ्चमयोः शीतैर्दिग्धसिक्तमभीक्ष्णशः| पाययेद्वमनं तीक्ष्णं यवागूं च यथोदिताम्| अगदं सप्तमे तीक्ष्णं युञ्ज्यादञ्जननस्ययोः| कृत्वावगाढं शस्त्रेण मुर्ध्नि काकपदं ततः| मांसं सरुधिरं तस्य चर्म वा तत्र निक्षिपेत्||४२||
🔊 Audio coming soon
athētyādinā vēgakramēṇōcyatē| vyākhyāsamam| avagāḍhamantaḥ-praviṣṭam| (atha vēgalakṣaṇadarśanānāntaraṁ darvīkarasarpāṇāṁ prathamē vēgē jalūkādinā raktamapanīya madhughr̥tōpētaṁ viṣaghnamauṣadhaṁ śīghraṁ pibēt| dvitīyē vēgē kr̥tavamanaḥ san sarpirmadhūpētamēvāgadaṁ pibēt| tr̥tīyē vēgē taṇḍulīyakādi viṣaharadravyairañjananāvanē yuñjyāt| caturthē vēgē vamanānantaraṁ pūrvōktāṁ kōśātakētyādinā kr̥tāṁ yavāgūṁ pibēt| ṣaṣṭhapañcamavēgayōḥ śītaiścandanōśīrādiśītadravyairdigdhaṁ punaḥ punaḥ praliptaṁ dūrvāgōjihvādisvarasaśītōdakādibhistadvadēva siktaṁ ca tīkṣṇaṁ tīkṣṇadravyakr̥taṁ vamanauṣadhaṁ taṇḍulīyakakōśātakyādibhiḥ siddhāṁ yavāgūṁ ca pāyayēt| saptamē vēgē añjananasyayōstīkṣṇamagadaṁ yuñjyāt| mūrdhni śastrēṇāvagāḍhaṁ kākapadaṁ kr̥tva kākapadākr̥tyā'vagāḍhaṁ chitvā'nantaraṁ tasya daṣṭasya tatra kākapadē saraktaṁ māṁsaṁ carma vā nikṣipēt| nikṣipya viṣaṁ tasmin saṅkrāmayēdityarthaḥ)|| 42||
Adhikarana maNDalivegacikitsA (43) · Śloka 43
tr̥tīyē vāmitaḥ pēyāṁ vēgē maṇḍalināṁ pibēt| atīkṣṇamagadaṁ ṣaṣṭhē gaṇaṁ vā padmakādikam||43||
तृतीये वामितः पेयां वेगे मण्डलिनां पिबेत्| अतीक्ष्णमगदं षष्ठे गणं वा पद्मकादिकम्||४३||
🔊 Audio coming soon
tr̥tīyāt ṣaṣṭhācca śēṣēṣu maṇḍalināṁ sāmarthyāt pūrvavat| (maṇḍalisarpāṇāṁ tr̥tīyē vēgē kr̥tavamanaḥ san viṣaghnīṁ pēyāṁ pibēt| ṣaṣṭhē vēgē atīkṣṇaṁ mr̥dudravyakr̥tamagadamauṣadhayōgaṁ śōdhanādigaṇōktaṁ padmakādigaṇaṁ vā pibēt)|| 43||
Adhikarana rAjilavegacikitsA (44) · Śloka 44
ādyē'vagāḍhaṁ pracchāya vēgē daṣṭasya rājilaiḥ| alābunā harēdraktaṁ purvavaccāgadaṁ pibēt| ṣaṣṭhē vēgē'ñjanaṁ tīkṣṇamavapīḍaṁ ca yōjayēt| anuktēṣu ca vēgēṣu kriyāṁ darvīkarōditām||44||
आद्येऽवगाढं प्रच्छाय वेगे दष्टस्य राजिलैः| अलाबुना हरेद्रक्तं पुर्ववच्चागदं पिबेत्| षष्ठे वेगेऽञ्जनं तीक्ष्णमवपीडं च योजयेत्| अनुक्तेषु च वेगेषु क्रियां दर्वीकरोदिताम्||४४||
🔊 Audio coming soon
avagāḍhaṁ ghanam| rājīmatāṁ śēṣēṣu vēgēṣu pūrvavat darvīkaravat| ētadēvōcyatē anuktēṣvityādinā| (ādya iti| rājilasarpairdaṣṭasya ādyē prathamē vēgē avagāḍhaṁ samyagraktāpanayanārthamāmāṁsamityarthaḥ| pracchāya pracchānaṁ kr̥tvā alābunā raktaṁ harēt| pūrvavat madhusarpiḥ saṁyuktaṁ viṣaghnamauṣadhaṁ pibēcca| ṣaṣṭhē vēgē tīkṣṇatamamatiśayēna tīkṣṇamañjanamavapīḍananasyaṁ ca yōjayēt| atrānuktēṣu maṇḍalināṁ prathama-dvitīya-caturtha-pañcama-saptamavēgēṣu| rājīmatāṁ dvitīya-tr̥tīya-caturtha-pañcama-saptamavēgēṣu ca darvīkaravēgōktacikitsāmēva yōjayēt)|| 44||
Adhikarana garbhiNyAdau sirAvyadhaniShedhaH (45) · Śloka 45
garbhiṇībālavr̥ddhēṣu mr̥du vidhyēt sirāñca na||45||
गर्भिणीबालवृद्धेषु मृदु विध्येत् सिराञ्च न||४५||
🔊 Audio coming soon
garbhiṇyādiṣu sarvaṁ mr̥du śasyatē| sirāḥ ca na vidhyēt| (garbhiṇyādiṣu mr̥dvatīkṣṇamañjanādikaṁ yuñjyāt sirāvēdhaṁ tu na kuryāt)||45||
Adhikarana vajrAkhyaM cUrNam (46) · Śloka 46
tvaṅmanōhvā niśē vakraṁ rasaḥ śārdūlajō nakhaḥ| tamālaḥ kēsaraṁ śītaṁ pītaṁ taṇḍulavāriṇā| hanti sarvaviṣāṇyētadvajraṁ vajramivāsurān||46||
त्वङ्मनोह्वा निशे वक्रं रसः शार्दूलजो नखः| तमालः केसरं शीतं पीतं तण्डुलवारिणा| हन्ति सर्वविषाण्येतद्वज्रं वज्रमिवासुरान्||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvaviṣāṇāṁ sāmānyacikitsāmāha-tvagādicūrṇaṁ nāmnā vajram| subōdham| vakraṁ tagaram| śītaṁ candanam| (tvagādiśītāntamauṣadhaṁ piṣṭaṁ taṇḍulavāriṇyālōḍya pītaṁ vajrasaṁjñitamētadauṣadhaṁ sarvasarpaviṣāṇi nāśayati| śakrēṇa prēritaṁ kuliśamasurāniva)||46||
Adhikarana tArkShyo agadaH (47) · Śloka 47
prapauṇḍarīkaṁ kaṭukā dēvadārusuvarcikā| kālānusārī sthauṇēyaśailēyadhanapadmakam| kuṭannaṭailāpunnāganatakuṣṭhapriyaṅgukam| lōdhraguggulutālīsapippalīsvarṇagairikam| sinduvāraḥ sitaḥ śuṇṭhī dhyāmakaṁ lavaṇōttamam| ślakṣṇacūrṇīkr̥taṁ śr̥ṅgē nidadhyānmākṣikadrutam| tārkṣyastārkṣyōpamaḥ pānanāvanābhyañjanāñjanaiḥ| agadastakṣakasyāpi viṣavēgaṁ nivarttayēt||47||
प्रपौण्डरीकं कटुका देवदारुसुवर्चिका| कालानुसारी स्थौणेयशैलेयधनपद्मकम्| कुटन्नटैलापुन्नागनतकुष्ठप्रियङ्गुकम्| लोध्रगुग्गुलुतालीसपिप्पलीस्वर्णगैरिकम्| सिन्दुवारः सितः शुण्ठी ध्यामकं लवणोत्तमम्| श्लक्ष्णचूर्णीकृतं शृङ्गे निदध्यान्माक्षिकद्रुतम्| तार्क्ष्यस्तार्क्ष्योपमः पाननावनाभ्यञ्जनाञ्जनैः| अगदस्तक्षकस्यापि विषवेगं निवर्त्तयेत्||४७||
🔊 Audio coming soon
prapauṇḍarīkādibhistārkṣyanāmāgadaḥ subōdhaḥ| śr̥ṅgaṁ gōḥ| (prapauṇḍarīkamityādi| kālānusārī kālānusāri vā| kuṭannaṭaḥ syōnākaḥ| sitaḥ sinduvāraḥ śvētanirguṇḍī| dhyāmakaṁ kattr̥ṇam| iti suśr̥taṭīkā)|| 47||
Adhikarana lodhrAdyagadaH (48) · Śloka 48
lōdhraṁ śirīṣapuṣpāṇi samaṅgā hiṅgu rēṇukāḥ| kaṇōṣaṇailā nēpālī vacā yaṣṭī madhūtpalam| sinduvārakamandāramūlaṁ bījaṁ karañjajam| jyōtiṣmatī nataṁ kuṣṭhaṁ śvētā ca girikarṇikā| cūrṇitaḥ kanyayā kṣaudragōpittābhyāṁ ca varttitaḥ| agadō hanti sarpākhukaṇabhaṁ ca sr̥gālajam| biḍālakāṇḍacitrōtthaṁ viṣaṁ bhūtagrahaṁ jvaram| apasmāragrahōnmādagulmājīrṇaṁ viṣūcikām||48||
लोध्रं शिरीषपुष्पाणि समङ्गा हिङ्गु रेणुकाः| कणोषणैला नेपाली वचा यष्टी मधूत्पलम्| सिन्दुवारकमन्दारमूलं बीजं करञ्जजम्| ज्योतिष्मती नतं कुष्ठं श्वेता च गिरिकर्णिका| चूर्णितः कन्यया क्षौद्रगोपित्ताभ्यां च वर्त्तितः| अगदो हन्ति सर्पाखुकणभं च सृगालजम्| बिडालकाण्डचित्रोत्थं विषं भूतग्रहं ज्वरम्| अपस्मारग्रहोन्मादगुल्माजीर्णं विषूचिकाम्||४८||
🔊 Audio coming soon
lōdhrādiḥ subōdhaḥ| samaṅgā mañjiṣṭhā| rēṇukā harēṇuḥ| nēpālī manaśśilā| yaṣṭīmadhurmadhuyaṣṭī| mandāraḥ pāribhadraḥ|| 48||
Adhikarana bilvamUlAdyagadaH (49) · Śloka 49
bilvasya mūlaṁ surasasya puṣpaṁ phalaṁ karañjasya nataṁ surāhvam| phalatrayaṁ vyōṣaniśādvayaṁ ca bastasya mūtrēṇa susūkṣmapiṣṭam| bhujaṅgalūtōnduruvr̥ścikādyai rviṣūcikājīrṇagarajvaraiśca| ārttānnarān bhūtavidharṣitāṁśca svasthīkarōtyañjanapānanasyaiḥ||49||
बिल्वस्य मूलं सुरसस्य पुष्पं फलं करञ्जस्य नतं सुराह्वम्| फलत्रयं व्योषनिशाद्वयं च बस्तस्य मूत्रेण सुसूक्ष्मपिष्टम्| भुजङ्गलूतोन्दुरुवृश्चिकाद्यै र्विषूचिकाजीर्णगरज्वरैश्च| आर्त्तान्नरान् भूतविधर्षितांश्च स्वस्थीकरोत्यञ्जनपाननस्यैः||४९||
🔊 Audio coming soon
bastasyāvērmūtrēṇa susūkṣmamatiślakṣṇaṁ piṣṭaṁ bilvamūlādikamañjanādibhirbhujaṅgādyairviṣūcikādyaiścārttān bhūtavidharṣitāṁśca narān svasthīkarōti| surasapuṣpaṁ surasamañjarī|| 49||
Adhikarana mahAgadaH (50) · Śloka 50
trivr̥dviśalyā madhukaṁ niśē lavaṇapañcakam| mañjiṣṭhā tryūṣaṇaṁ tadvat kalkayēt sa mahāgadaḥ||50||
त्रिवृद्विशल्या मधुकं निशे लवणपञ्चकम्| मञ्जिष्ठा त्र्यूषणं तद्वत् कल्कयेत् स महागदः||५०||
🔊 Audio coming soon
trivr̥dādikō mahāgadaḥ subōdhaḥ| viśalyā garbhapātanī| tadvat kalkayēdityanēna pēṣaṇādi sarvaṁ purvavad bōddhavyam|| 50||
Adhikarana ArShabhaH agadaH (51) · Śloka 51
māṁsīharēṇutriphalāmuruṅgī madhuyaṣṭikā| mañjiṣṭhā padmakāśōkakuṣṭhatālīsacandanam| sugandhikailā kiṇihī tvakpaṭōlī mr̥gādinī| bhārṅgīṁ viḍaṅgaṁ pālindī pāṭhā krōṣṭukamēkhalā| puṣpamāruṣkaraṁ patraṁ saurasaṁ kramukaṁ puram| pittaṁ nakulamārjāragōdhāśalyakasūkarāt| pr̥ṣatāccitrapatrācca gōśr̥ṅgē purvavat sthitaḥ| yatra gēhē na tatrāhikīṭādibhyō bhayōdbhavaḥ| ētēna bhērīpaṭahāḥ patākāśca pralēpitāḥ| ārṣabhēṇa viṣaṁ ghnanti sparśaśravaṇadarśanaiḥ||51||
मांसीहरेणुत्रिफलामुरुङ्गी मधुयष्टिका| मञ्जिष्ठा पद्मकाशोककुष्ठतालीसचन्दनम्| सुगन्धिकैला किणिही त्वक्पटोली मृगादिनी| भार्ङ्गीं विडङ्गं पालिन्दी पाठा क्रोष्टुकमेखला| पुष्पमारुष्करं पत्रं सौरसं क्रमुकं पुरम्| पित्तं नकुलमार्जारगोधाशल्यकसूकरात्| पृषताच्चित्रपत्राच्च गोशृङ्गे पुर्ववत् स्थितः| यत्र गेहे न तत्राहिकीटादिभ्यो भयोद्भवः| एतेन भेरीपटहाः पताकाश्च प्रलेपिताः| आर्षभेण विषं घ्नन्ति स्पर्शश्रवणदर्शनैः||५१||
🔊 Audio coming soon
māṁsyādibhirārṣabhanāmāgadaḥ subōdhaḥ| nakulādi citrapatrāntaiḥ saha pittamiti sambadhyatē| pūrvavaditi prapauṇḍarīkādyagadavat| ētēnārṣabhanāmnā'gadēna pralēpitā bhēryādayaḥ sparśādibhirviṣaṁ ghnanti| (muruṅgī saubhāñjanakaḥ| sugandhikā sarpagandhikā| kiṇihī kaṭabhī| mr̥gādinī indravāruṇī| pālindī trivr̥t| krōṣṭukamēkhalā pr̥śniparṇī| kramukaṁ pūgaphalam| puraṁ gugguluḥ| pr̥ṣatō hariṇaḥ| citrapatrō mayūraḥ| iti suśrutaṭīkāyām|| 51||
Adhikarana viShasheShabhayam (52) · Śloka 52
pralēpādyaiśca niśśēṣaṁ daṁśādapyuddharēdviṣam| bhūyō vēgāya jāyēta śēṣaṁ dūṣīviṣāya vā||52||
प्रलेपाद्यैश्च निश्शेषं दंशादप्युद्धरेद्विषम्| भूयो वेगाय जायेत शेषं दूषीविषाय वा||५२||
🔊 Audio coming soon
sarvaṁ viṣaṁ pralēpādyairdaṁśādapi niśśēṣaṁ harēdyataḥ niśśēṣaṁ viṣaṁ bhūyō vēgāya dūṣīviṣāya vā jāyatē| (pralēpaḥ ālēpaḥ| ādiśabdēna sēkaraktamōkṣaṇādiparigrahaḥ)|| 52||
Adhikarana viShApAye doShacikitsA (53) · Śloka 53
viṣāpāyē'nilaṁ kruddhaṁ snēhādibhirupācarēt| tailamadyakulatthāmlavarjyaiḥ pavananāśanaiḥ| pittaṁ pittajvaraharaiḥ kaṣāyasnēhabastibhiḥ| samākṣikēṇa vargēṇa kaphamāragvadhādinā||53||
विषापायेऽनिलं क्रुद्धं स्नेहादिभिरुपाचरेत्| तैलमद्यकुलत्थाम्लवर्ज्यैः पवननाशनैः| पित्तं पित्तज्वरहरैः कषायस्नेहबस्तिभिः| समाक्षिकेण वर्गेण कफमारग्वधादिना||५३||
🔊 Audio coming soon
viṣāpāyē'pi tatkāraṇakupitadōṣapraśamanōpāyamāha-viṣāpāyē viṣāpagamē vamanādibhiḥ kruddhamanilaṁ tailādivarjyaiḥ pavananāśanaiḥ snēhādibhirupācarēt| tailādīnāṁ pavanāpaharatvē'pi pratiṣēdhaḥ| viṣāpāyē pittaṁ kruddhaṁ pittajvaraharaiḥ kaṣāyādibhirjayēt| (kaṣāyaḥ ṣaḍaṅgādiḥ snēhastiktakādiḥ)| viṣāpāya ēva kaphaṁ kruddhaṁ samākṣikēṇāragvadhādinā vargēṇa kaṣāyādyupayuktēna jayēt|| 53||
Adhikarana sarpA~ggAbhihatasha~gkAviShayoshcikitsA (54) · Śloka 54
sitā vaigandhikō drākṣā payasyā madhukaṁ madhu| pānaṁ samantrapūtāmbuprōkṣaṇaṁ sāntvaharṣaṇam| sarpāṅgābhihatē yuñjyāttathā śaṅkāviṣārditē||54||
सिता वैगन्धिको द्राक्षा पयस्या मधुकं मधु| पानं समन्त्रपूताम्बुप्रोक्षणं सान्त्वहर्षणम्| सर्पाङ्गाभिहते युञ्ज्यात्तथा शङ्काविषार्दिते||५४||
🔊 Audio coming soon
sarpāṅgābhihataśaṅkāviṣayōścikitsāmāha-sitādikaṁ pānaṁ samantrapūtāmbuprōkṣaṇādikaṁ ca sarpāṅgābhihatākṣyē śaṅkāviṣapīḍitē ca yuñjyāt| (vaigandhikastrijātakaścaturjātakō vā mantrapūtēna jalēna prōkṣaṇaṁ sāntvanādikaṁ ca iti jējjaṭaḥ)|| 54||
Adhikarana rakShAprayojanam (55) · Śloka 55
pūtanāprētakūṣmāṇḍapiśācādyā naradviṣaḥ| hanyurauṣadhavīryāṇi rakṣākarmaṇyavāritāḥ| tasmādrakṣāṁ prayuñjīta rakṣōgaṇanivāriṇīm||55||
पूतनाप्रेतकूष्माण्डपिशाचाद्या नरद्विषः| हन्युरौषधवीर्याणि रक्षाकर्मण्यवारिताः| तस्माद्रक्षां प्रयुञ्जीत रक्षोगणनिवारिणीम्||५५||
🔊 Audio coming soon
sarvatra vakṣyamāṇāṁ rakṣāṁ rakṣasāṁ gaṇānāṁ ca nivāriṇīṁ prayuñjīta| viṣādirakṣākarmaṇi pūtanādayō naradviṣō manuṣyaśatravaḥ avatāritāḥ santaḥ auṣadhavīryāṇi hanyuḥ atō hētōḥ rakṣōgaṇanivāriṇīṁ rakṣāṁ prayuñjīta|| 55||
Adhikarana rakShAvidhAnam (56) · Śloka 56
gōmayēna susammr̥ṣṭē dhūpāgarusudhūpitē| gandhamālyōpahārādyairgr̥hē pūjitadaivatē| sūtrakārānsamabhyarcya śaṅkarāstikakāśyapān| santarpya havyakavyābhyāṁ samiddhānanaladvijān| prāṅmukhāyōpaviṣṭāya viṣārttāya cikitsakaḥ| uttarābhimukhō yuñjyādvidyāṁ mantrāṇi bhēṣajam| samapramāṇairharitairdarbhaiḥ prāgabhimantritaiḥ| acchinnāgraiḥ samūlaiśca kuryāttasyāpamārjanam| brāhmādyairagadairēnaṁ nityamēvānulēpayēt| sañjīvanādīn pānādau daṁśalēpē ca yōjayēt| pūrṇakumbhaṁ sakusumaṁ sarṣapān chāgalaṁ payaḥ| śastraṁ dūrvāṁ madhu ghr̥taṁ kuryāddaṣṭasya mūrddhataḥ| ēvaṁ śāmyati saptāhādviṣamātmavataḥ sataḥ||56||
गोमयेन सुसम्मृष्टे धूपागरुसुधूपिते| गन्धमाल्योपहाराद्यैर्गृहे पूजितदैवते| सूत्रकारान्समभ्यर्च्य शङ्करास्तिककाश्यपान्| सन्तर्प्य हव्यकव्याभ्यां समिद्धाननलद्विजान्| प्राङ्मुखायोपविष्टाय विषार्त्ताय चिकित्सकः| उत्तराभिमुखो युञ्ज्याद्विद्यां मन्त्राणि भेषजम्| समप्रमाणैर्हरितैर्दर्भैः प्रागभिमन्त्रितैः| अच्छिन्नाग्रैः समूलैश्च कुर्यात्तस्यापमार्जनम्| ब्राह्माद्यैरगदैरेनं नित्यमेवानुलेपयेत्| सञ्जीवनादीन् पानादौ दंशलेपे च योजयेत्| पूर्णकुम्भं सकुसुमं सर्षपान् छागलं पयः| शस्त्रं दूर्वां मधु घृतं कुर्याद्दष्टस्य मूर्द्धतः| एवं शाम्यति सप्ताहाद्विषमात्मवतः सतः||५६||
🔊 Audio coming soon
gōmayēnētyādinā pūtanādīnāṁ rakṣā subōdhā| gandhādyaiścandanādibhiḥ| pūjitā dēvatā yasmin gr̥hē tattathōktam| sūtrakārāniti śaṅkarādiviśēṣaṇam| dēvadēyaṁ havyam| pitr̥dēyaṁ kavyam| brāhmasañjīvanādayō'gadā viṣapratiṣēdhōktāḥ| daṣṭasya mūrddhataḥ śayyāśirōbhāgē pūrṇakumbhādikaṁ kuryāt| ātmavān sattvavān|| 56||
Adhikarana viShaghnaM dhAraNam (57) · Śloka 57
karkētanaṁ marakataṁ vajraṁ vāraṇamauktikam| vaiḍūryaṁ gardabhamaṇiṁ picukāṁ viṣamuṣṭikām| himavadgirisambhūtāṁ sōmarājīṁ punarnavām| tathā drōṇaṁ mahādrōṇaṁ mānasīṁ sarpajaṁ maṇim| viṣāṇi viṣaśāntyarthaṁ vīryavanti ca dhārayēt||57||
कर्केतनं मरकतं वज्रं वारणमौक्तिकम्| वैडूर्यं गर्दभमणिं पिचुकां विषमुष्टिकाम्| हिमवद्गिरिसम्भूतां सोमराजीं पुनर्नवाम्| तथा द्रोणं महाद्रोणं मानसीं सर्पजं मणिम्| विषाणि विषशान्त्यर्थं वीर्यवन्ति च धारयेत्||५७||
🔊 Audio coming soon
(idānīṁ yēṣāṁ ca dhāraṇāt prabhāvōpahataṁ viṣaṁ viṣatvaṁ jahāti tānyabhidadhāti| karkētanamityādi iti jējjaṭaḥ|) karkētanādīni kēcinmaṇayaḥ| kānicidauṣadhāni| vīryavanti viṣāṇītyētatsarvaṁ viṣaśāntyarthaṁ dhārayēt| ('karkētanaṁ padmarāgaviśēṣa' iti jējjaṭaḥ|) karkētana māṇikyam| vāraṇasya mastakōdbhūtamauktikaṁ vāraṇamauktikam| gardabhamaṇiḥ dhūmavarṇaratnaviśēṣaḥ| picukā ratnapuṣpēti kācidauṣadhiḥ| viṣamūṣikā tannāmadhēyā paramauṣadhiḥ| viṣamūṣikēti pāṭhaḥ| himavadgirisambhūtā śvētavacā| himavadgirisambhūtā sōmarājīti kēcit| drōṇaṁ vaikuṇṭham| mahādrōṇaṁ śvētavaikuṇṭham| mānasī maṇḍūkaparṇī| brahmīti kēcit| sarpaphaṇōdbhūtō maṇiḥ sarpajamaṇiḥ|| 57||
Adhikarana chatryAdidhAraNam (58-42) · Śloka 42
chatrī jharjharapāṇiśca carēdrātrau viśēṣataḥ| tacchāyāśabdavitrastāḥ praṇaśyanti bhujaṅgamāḥ||58|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē sarpaviṣa pratiṣēdhō nāma dvicatvāriṁśō'dhyāyaḥ||42||
छत्री झर्झरपाणिश्च चरेद्रात्रौ विशेषतः| तच्छायाशब्दवित्रस्ताः प्रणश्यन्ति भुजङ्गमाः||५८|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्पविष प्रतिषेधो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः||४२||
🔊 Audio coming soon
chatrī jharjharapāṇiśca nityaṁ carēt| rātrau tu viśēṣataḥ| jharjharaṁ jhaṇajhaṇāyamānaṁ lōhamayaṁ kaṭakākāram| tayōśchatrajharjharayōryathāsaṅkhyēna chāyāśabdābhyāṁ trastā bhujaṅgamā naśyantyadarśanaṁ yānti| (sarvadā pramādapūrvaṁ sañcaraṇaṁ niṣidhyata iti jējjaṭaḥ|) chatravān jharjharahastaśca sadā sañcarēt niśi viśēṣāt| chatramātapam| jharjharapāṇiḥ saśabdahastaḥ| praṇaśantyadarśanaṁ yānti| ṇaś adarśana iti dhātuḥ|| 58|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē dvicatvāriṁśō'dhyāyaḥ