Adhikarana atha sarpaviShavij~jAnIyo nAma ekacatvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ sarpaviṣavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः सर्पविषविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
sthāvaraṁ viṣamuktvā jaṅgamamucyatē| tatrāpi sarpāṇāṁ prādhānyāt tadvijñānārthamadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana divyasarpebhyaH namaskAraH (2) · Śloka 2
divyabhaumavibhāgēna dvividhāḥ pannagāḥ smr̥tāḥ| vāsukistakṣakō'nantaḥ sagaraḥ sāgarālayaḥ| tathā nandōpanandādyāḥ samiddhāgninasamaprabhāḥ| divyā garjanti varṣanti dyōtantē dyōtayanti tē| dhārayanti jagatkr̥tsnaṁ kuryuḥ kruddhāśca bhasmasāt| dr̥ṅniśvāsairnamastēbhyō na tēṣvasti cikitsitam||2||
दिव्यभौमविभागेन द्विविधाः पन्नगाः स्मृताः| वासुकिस्तक्षकोऽनन्तः सगरः सागरालयः| तथा नन्दोपनन्दाद्याः समिद्धाग्निनसमप्रभाः| दिव्या गर्जन्ति वर्षन्ति द्योतन्ते द्योतयन्ति ते| धारयन्ति जगत्कृत्स्नं कुर्युः क्रुद्धाश्च भस्मसात्| दृङ्निश्वासैर्नमस्तेभ्यो न तेष्वस्ति चिकित्सितम्||२||
🔊 Audio coming soon
dvividhāḥ pannagāḥ sarpāḥ kēciddivyāḥ kēcidbhaumāḥ| subōdham| tēbhyō divyēbhyō namō'stu| tēṣu kruddhēṣu cikitsā nāsti||2||
Adhikarana bhaumasarpabhedAH (3) · Śloka 3
darvīkarā maṇḍalinō rājīmantaśca pannagāḥ| tridhā samāsatō bhaumā bhidyantē tē tvanēkadhā| vyāsatō yōnibhēdēna nōcyantē'nupayōgataḥ||3||
दर्वीकरा मण्डलिनो राजीमन्तश्च पन्नगाः| त्रिधा समासतो भौमा भिद्यन्ते ते त्वनेकधा| व्यासतो योनिभेदेन नोच्यन्तेऽनुपयोगतः||३||
🔊 Audio coming soon
bhaumānāṁ sarpāṇāṁ traividhyaṁ darśayati-bhaumāstu pannagā darvīkarādibhēdāt tridhā samāsataḥ saṅkṣēpēṇa| tē tu darvīkarādayō vyāsatō vistaratō yōnibhēdēna jātiviśēṣēṇānēkadhā bahuprakārēṇa bhidyantē bhinnā bhavanti tathā nōcyantē'nupayōgataḥ prayōjanābhāvāt|| 3||
Adhikarana darvIkarAdInAM viShapraBAvaH (4) · Śloka 4
viśēṣādrūkṣakaṭukamamlōṣṇaṁ svādu śītalam| viṣaṁ darvīkarādīnāṁ kramādvātādikōpanam||4||
विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादु शीतलम्| विषं दर्वीकरादीनां क्रमाद्वातादिकोपनम्||४||
🔊 Audio coming soon
darvīkarādīnāṁ viṣasya vātādikōpakāraṇatvaṁ darśayati| ēṣāṁ ca darvīkarādīnāṁ viṣaṁ kramādēva ca| vātādikōpanam| darvīkarāṇāṁ viṣaṁ rūkṣakaṭukaṁ vātakōpanaṁ ca| maṇḍalināmamlōṣṇaṁ pittakōpanaṁ ca| rājīmatāṁ svāduśītalaṁ kaphakōpanaṁ cēti kramārthaḥ| (viṣasya tīkṣṇādiguṇayōgē satyapi viśēṣakathanamatra rūkṣādīnāṁ dvayānāmētēṣāmādhikyadyōtanārtham)|| 4||
Adhikarana darvIkarAdInAM viShavRuddhikAlaH (5) · Śloka 5
tāruṇyamadhyavr̥ddhatvē vr̥ṣṭiśītātapēṣu ca| viṣōlbaṇā bhavantyētē vyantarā r̥tusandhiṣu||5||
तारुण्यमध्यवृद्धत्वे वृष्टिशीतातपेषु च| विषोल्बणा भवन्त्येते व्यन्तरा ऋतुसन्धिषु||५||
🔊 Audio coming soon
ētēṣāṁ viṣavr̥ddhikālamāha-ētē ca darvīkarādayastāruṇyādiṣu vr̥ṣṭyādiṣu caturṣu viṣōlbaṇā bhavanti| darvīkarāstāruṇyē vr̥ddhikālē ca viṣōlbaṇā bhavanti| maṇḍalinō madhyavayasi śītakālē ca| rājīmantō vr̥ddhatvē ātapakālē ca| vyantarāḥ saṅkarajātayaḥ yēṣāṁ vijātīyau pitarau tē vyantarāstē r̥tusandhiṣu kramēṇaiva viṣōlbaṇā bhavanti| r̥tusandhiḥ svābhāvikārambhāt pūrvam| vr̥ṣṭiḥ śrāvaṇādimāsacatuṣkam| śītaṁ māRgaśīrṣādikam| ātapaṁ caitrādikam|| 5||
Adhikarana darvIkarAdInAM lakShaNAni (6) · Śloka 6
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ| phaṇinaḥ śīghragatayaḥ sarpā darvīkarāḥ smr̥tāḥ||6||
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः| फणिनः शीघ्रगतयः सर्पा दर्वीकराः स्मृताः||६||
🔊 Audio coming soon
darvīkarādīnāṁ viśēṣaḥ kathaṁ jñāyata ityatrāha-rathāṅgādicihnadhāriṇaḥ phaṇāvantaḥ śīghragamanāśca sarpā darvīkarāḥ smr̥tāḥ| rathāṅgaṁ cakram| lāṅgalō halaḥ| anyatsubōdham| (rathāṅgādirēkhākārēṇa phaṇamadhyē dhārayantītyarthaḥ )|| 6||
Adhikarana maNDalilakShaNAni (7) · Śloka 7
jñēyā maṇḍalinō'bhōgā maṇḍalairvividhaiścitāḥ| prāṁśavō mandagamanāḥ..........................||7||
ज्ञेया मण्डलिनोऽभोगा मण्डलैर्विविधैश्चिताः| प्रांशवो मन्दगमनाः..........................||७||
🔊 Audio coming soon
jñēyā iti| tē maṇḍalinō jñēyāḥ yē abhōgāḥ phaṇarahitāḥ vividhairnānāprakārairmaṇḍalākāraivarṇaviśēṣaiścitā vyāptāḥ prāṁśavō dīrghākr̥tayaḥ mandagamanā alpavēgāśca bhavanti|| 7||
Adhikarana rAjImantalakShaNAni (8) · Śloka 8
...........................rājīmantastu rājibhiḥ| snigdhā vicitravarṇābhistiryagūrdhvaṁ ca citritāḥ||8||
...........................राजीमन्तस्तु राजिभिः| स्निग्धा विचित्रवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च चित्रिताः||८||
🔊 Audio coming soon
yē snigdhāstiryagūrdhva ca vicitravarṇābhī rājibhirllēkhābhiścitritāścihnitāstē rājīmantaḥ|| 8||
Adhikarana gaudheraviShalakShaNam (9) · Śloka 9
gōdhāsutastu gaudhērō viṣē darvīkaraiḥ samaḥ| catuṣpāt....................................||9||
गोधासुतस्तु गौधेरो विषे दर्वीकरैः समः| चतुष्पात्....................................||९||
🔊 Audio coming soon
vijātīyānāha-gōdhāyāḥ sutaścatuṣpānnāmnā gaudhēraḥ sa darvīkarasamaviṣaḥ prasaṅgāduktaḥ| (gaudhēraśabdēnaiva gōdhāsutatvē siddhē punarapi gōdhāsutatvakathanaṁ jātyantaraśaṅkānōdanārtham| tuśabdēna kīṭānāṁ madhyē vaktavyāyā gōdhāyā atra vijātīyaprasaṅgōktyā tadviṣasya darvīkaraviṣasāmyakathanācca gōdhāyāṁ darvīkarēṇōtpādita iti ca dyōtyatē| viṣē darvīkaraiḥ samaḥ jātyantaratvē'pi viṣēṇa darvīkaratulyaḥ| darvīkara ityupalakṣaṇaṁ maṇḍalirājilayōrapyēvamuhyam)|| 9||
Adhikarana vyantaraviShalakShaNam (10) · Śloka 10
ētēṣāmēva darvīkarādīnāṁ saṅkarāt strīpuṁsamiśrībhāvāt vyantarān vidyāt| tē hi vyantarā yathāsaṅkaraṁ vyāmiśralakṣaṇaḥ sannipātaprakōpanāśca||10||
एतेषामेव दर्वीकरादीनां सङ्करात् स्त्रीपुंसमिश्रीभावात् व्यन्तरान् विद्यात्| ते हि व्यन्तरा यथासङ्करं व्यामिश्रलक्षणः सन्निपातप्रकोपनाश्च||१०||
🔊 Audio coming soon
ētēṣāmēva darvīkarādīnāṁ saṅkarāt strīpuṁsamiśrībhāvāt vyantarān vidyāt| tē hi vyantarā yathāsaṅkaraṁ vyāmiśralakṣaṇaḥ sannipātaprakōpanāśca|| 10||
Adhikarana nirviShAH sarpAH (11) · Śloka 11
divyakō'jagaraḥ sarpaḥ patākō vr̥kṣaśāyikaḥ| śakalīpuṣpakaḥ kṣīrī lāsinī sārasāhikaḥ| varṣāhikō jyōtirathaḥ śukavaktrō balāhakaḥ| gajabhakṣaḥ plavōdvāhī nirviṣāḥ ṣōḍaśāhayaḥ||11||
दिव्यकोऽजगरः सर्पः पताको वृक्षशायिकः| शकलीपुष्पकः क्षीरी लासिनी सारसाहिकः| वर्षाहिको ज्योतिरथः शुकवक्त्रो बलाहकः| गजभक्षः प्लवोद्वाही निर्विषाः षोडशाहयः||११||
🔊 Audio coming soon
divyakādināmabhiḥ ṣōḍaśāhayaḥ sarpā nirviṣā bhavanti|| 11||
Adhikarana sarpajanmakramaH (12) · Śloka 12
prāyēṇartumatī māsaṁ jyēṣṭhaṁ tiṣṭhati pannagī| āṣāḍhē sarpasaṁyōgādaṇḍānāṁ māsi kārtikē| dvē śatē viṁśatī dvē ca sā sūtē...............||12||
प्रायेणर्तुमती मासं ज्येष्ठं तिष्ठति पन्नगी| आषाढे सर्पसंयोगादण्डानां मासि कार्तिके| द्वे शते विंशती द्वे च सा सूते...............||१२||
🔊 Audio coming soon
prāyēṇētyādinā janmādikramēṇa sarpā ucyantē| pannagī sarpiṇī jyēṣṭhaṁ māsaṁ prāyēṇartumatī garbhādhānayōgyā tiṣṭhati| tata āṣāḍhē māsi sarpasaṁyōgāt sā pannagī kārtikē māsyaṇḍānāṁ catvāriṁśadadhikaṁ śatadvayaṁ sūtē|| 12||
Adhikarana strIpuMnapuMsakajanmavibhAgaH (13) · Śloka 13
..................................tatra jāyatē| karkētanasavarṇē'ṇḍē samudbhinnē bhujaṅgam| dīrghalōhitarājībhiścitrē yōṣinnapuṁsakam| śirīṣapuṣpasadr̥śē .....................||13||
..................................तत्र जायते| कर्केतनसवर्णेऽण्डे समुद्भिन्ने भुजङ्गम्| दीर्घलोहितराजीभिश्चित्रे योषिन्नपुंसकम्| शिरीषपुष्पसदृशे .....................||१३||
🔊 Audio coming soon
tatra cāṇḍēṣu karkētanākhyamaṇisavarṇē'ṇḍē samudbhinnē bhagnē bhujaṅgamaḥ sarpō jāyatē| dīrghābhirlōhitābhiśca rēkhābhiścitrē'ṇḍē yōṣit sarpiṇī jāyatē| samudbhinna iti sarvatra yōjyam| śirīṣapuṣpasadr̥śē'ṇḍē napuṁsakaṁ jāyatē|| 13||
Adhikarana daMShTrAviShavikalpanAdi (14) · Śloka 14
......................................daṁṣṭrāḥ sarpasya saptamē| catasraḥ sambhavantyahni viṣaṁ tāsu caturdaśē| vāmādharā'sitā pītā tadūrdhvā dakṣiṇā tvadhaḥ| raktā śyāvōttaraikadvitricaturviṣabindukāḥ| tā kramānmudgamātrō'tra vindurēṣa hi bhōginām| viṣē vikalpanyēṣāṁ vidyāddaṁṣṭrāstathā'parāḥ| catvāriṁśadbhujaṅgasya nirviṣāścaturuttarāḥ||14||
......................................दंष्ट्राः सर्पस्य सप्तमे| चतस्रः सम्भवन्त्यह्नि विषं तासु चतुर्दशे| वामाधराऽसिता पीता तदूर्ध्वा दक्षिणा त्वधः| रक्ता श्यावोत्तरैकद्वित्रिचतुर्विषबिन्दुकाः| ता क्रमान्मुद्गमात्रोऽत्र विन्दुरेष हि भोगिनाम्| विषे विकल्पन्येषां विद्याद्दंष्ट्रास्तथाऽपराः| चत्वारिंशद्भुजङ्गस्य निर्विषाश्चतुरुत्तराः||१४||
🔊 Audio coming soon
sarvasya ca sarpasya janmanaḥ saptamē'hni catasrō daṁṣṭrāḥ sambhavanti| adhō dvē upari ca dvē iti ca tāḥ smr̥tāḥ| janmana ēva caturdaśē'hni tāsu daṁṣṭrāsu viṣaṁ sambhavati| tatrā'dhōbhavayōrvāmā asitavarṇā tadūrdhvā uparibhavā vāmā pītavarṇā| adhōbhavā tu dakṣiṇā raktā lōhitā uttarā tūparibhavā dakṣiṇā śyāvavarṇā| nīlapītalōhitaśyāvāśca tā daṁṣṭrā uktakramēṇaikādiviṣabindukāḥ| tēnā'dhōvāmāyāmēkō viṣabindurbhavati| ūrdhvavāmāyāṁ dvau bindū| adhōdakṣiṇāyāṁ trayō bindavaḥ| ūrdhvadakṣiṇāyāṁ catvāra iti kramārthaḥ| atra tu viṣē bindōḥ pramāṇaṁ mudgamātram| ēṣa tvanantarōktō nānāvidhō bhōgināṁ sarpāṇāmēva viṣē vikalpaḥ na tvanyēṣāṁ jaṅgamaviṣāśrayāṇām| prakr̥tamucyatē| bhujaṅgasyāparāścaturuttarāścatvāriṁśaddaṁṣṭrā vidyāt tāḥ nirviṣāḥ|| 14||
Adhikarana sarpANAmAyuH (15) · Śloka 15
āyurvarṣaśataṁ viṁśaṁ pañcavarṣaśatāyuṣaḥ| gōnasā gharmataptānāṁ gavāṁ nāsāsamudbhavāḥ||15||
आयुर्वर्षशतं विंशं पञ्चवर्षशतायुषः| गोनसा घर्मतप्तानां गवां नासासमुद्भवाः||१५||
🔊 Audio coming soon
sarpāṇāṁ caturviṁśaṁ śataṁ viṁśatyadhikaṁ varṣaśatam| gōnasāstu pañcavarṣaśatāyuṣō bhavanti| tē ca gōnasā gharmataptānāṁ gavāṁ nāsikāt udbhavanti|| 15||
Adhikarana strIpuMnapuMsakalakShaNAni (16) · Śloka 16
tatrōrdhvadr̥ṅmahākāyanētrajihvāśiraḥsvaraḥ| vyaktabhōgaḥ pumān dhīraḥ strī syāttasmādviparyayē| āyatā capalā klībaḥ sukumārō jaḍākr̥tiḥ| mandavēgasvanakrōdhaḥ sitābhastiryaśīrṣakaḥ||16||
तत्रोर्ध्वदृङ्महाकायनेत्रजिह्वाशिरःस्वरः| व्यक्तभोगः पुमान् धीरः स्त्री स्यात्तस्माद्विपर्यये| आयता चपला क्लीबः सुकुमारो जडाकृतिः| मन्दवेगस्वनक्रोधः सिताभस्तिर्यशीर्षकः||१६||
🔊 Audio coming soon
tatra gōnasēṣu ya ūrdhvadr̥ktvādiyuktaḥ sa pumāniti vijñēyaḥ| ētallakṣaṇaviparyayē āyatā capalā ca strī vijñēyā| mahacchabdaḥ kāyādibhiḥ svarāntaiḥ sambadhyatē| vyaktaḥ sphuṭō bhōgō yasya sa tathōktaḥ| klībō napuṁsakaḥ gōnasaḥ sukumāratvādiguṇō bhavati|| 16||
Adhikarana balakAlavibhAgaH (17) · Śloka 17
dinatriyāmāsandhyāsu prabalāstē yathākramam| tadaiva cāparādhyanti sarvadaiva tu pannagī||17||
दिनत्रियामासन्ध्यासु प्रबलास्ते यथाक्रमम्| तदैव चापराध्यन्ति सर्वदैव तु पन्नगी||१७||
🔊 Audio coming soon
tē ca trayō gōnasāḥ kramēṇa dinādiṣu prabalā bhavanti| pumān dinē, strī triyāmāyāṁ rātryām, klībaḥ sandhyāsviti kramārthaḥ| kramēṇa ca tē tadaiva ca dinādāvaparādhyanti bhakṣayanti| pannagī tu sarpiṇī sarvadaivāparādhyati| ētat prasaṅgēnōktam|| 17||
Adhikarana brAhmaNasarpalakShaNAni (18) · Śloka 18
brāhmaṇāḥ krōdhanā nīlakapilāḥ śvētalōhitāḥ| raktāsyāḥ piṅganayanā mēdhyadēśavicāriṇaḥ| bhōgē yajñōpavītādidvijacihnōpacihnitāḥ| bilvapuṣpahimōśīrapadmaguggulugandhayaḥ||18||
ब्राह्मणाः क्रोधना नीलकपिलाः श्वेतलोहिताः| रक्तास्याः पिङ्गनयना मेध्यदेशविचारिणः| भोगे यज्ञोपवीतादिद्विजचिह्नोपचिह्निताः| बिल्वपुष्पहिमोशीरपद्मगुग्गुलुगन्धयः||१८||
🔊 Audio coming soon
brāhmaṇādibhēdēna sarpāṇāṁ lakṣaṇamucyatē-brāhmaṇā ityādi| subōdham| raktāsyā lōhitamukhāḥ| mēdhyō dēśaḥ śuciḥ pradēśaḥ| dvijacihnaṁ yajñōpavītādibrāhmaṇacihnam|| 18||
Adhikarana kShatriyasarpalakShaNAni (19) · Śloka 19
kṣatriyā māninō dhīrā raktākṣā bhr̥śakōpanāḥ| pakvajāmbavakharjūradrākṣābhinnāñjanaprabhāḥ| bhōgē'rddhacandraśrīvatsaśaṅkhacakrahalāṅkitāḥ| jātīcampakapunnāgapatrajōṅgakagandhayaḥ||19||
क्षत्रिया मानिनो धीरा रक्ताक्षा भृशकोपनाः| पक्वजाम्बवखर्जूरद्राक्षाभिन्नाञ्जनप्रभाः| भोगेऽर्द्धचन्द्रश्रीवत्सशङ्खचक्रहलाङ्किताः| जातीचम्पकपुन्नागपत्रजोङ्गकगन्धयः||१९||
🔊 Audio coming soon
kṣatriyā iti| bhōgērddhacandrādilāñchanaṁ cihnaṁ yēṣāṁ tē tathōktāḥ||19||
Adhikarana vaishyasarpalakShaNAni (20) · Śloka 20
vaiśyāḥ pārāvatābhāsā vajragōmēdakaprabhāḥ| bindumaṇḍalacitrāṅgā dhūmrapāṭalalōhitāḥ| bastakuṣṭhāvikakṣīrasarpiṣāṁ gandhataḥ samāḥ||20||
वैश्याः पारावताभासा वज्रगोमेदकप्रभाः| बिन्दुमण्डलचित्राङ्गा धूम्रपाटललोहिताः| बस्तकुष्ठाविकक्षीरसर्पिषां गन्धतः समाः||२०||
🔊 Audio coming soon
vaiśyā iti| vajraṁ hīram| gōmēdakō nāma maṇiviśēṣaḥ| bindavō vartulāśchēdāḥ| bastādīnāṁ gandhataḥ samā iti sambandhaḥ|| 20||
Adhikarana shUdrasarpalakShaNAni (21) · Śloka 21
śūdrāḥ savarṇā gōdhūmamahiṣadvipakardamaiḥ| bindurēkhācitā rūkṣāḥ surāśōṇitagandhayaḥ||21||
शूद्राः सवर्णा गोधूममहिषद्विपकर्दमैः| बिन्दुरेखाचिता रूक्षाः सुराशोणितगन्धयः||२१||
🔊 Audio coming soon
śūdrā iti karddamāntaiḥ savarṇā iti sambandhaḥ|| 21||
Adhikarana brAhmAdInAM sa~jcaraNakAlaH (22) · Śloka 22
pūrvamadhyāparāhṇēṣu caranti brāhmaṇādayaḥ| astaṅgatē ravau śūdrāḥ....................||22||
पूर्वमध्यापराह्णेषु चरन्ति ब्राह्मणादयः| अस्तङ्गते रवौ शूद्राः....................||२२||
🔊 Audio coming soon
pūrvāhṇē brāhmaṇāścaranti daśanāya| madhyāhnē kṣatriyāḥ| aparāhnē vaiśyāḥ| śūdrāstu ravāvastamitē caranti|| 22||
Adhikarana brAhmaNAdInAM dashanaprakArAH (23) · Śloka 23
..............................daśanti brāhmaṇāḥ puraḥ| saṁsthitā dakṣiṇē pārśvē kṣatriyā vāmatō viśaḥ| śūdrāstu pr̥ṣṭhatō...............................||23||
..............................दशन्ति ब्राह्मणाः पुरः| संस्थिता दक्षिणे पार्श्वे क्षत्रिया वामतो विशः| शूद्रास्तु पृष्ठतो...............................||२३||
🔊 Audio coming soon
brāhmaṇāḥ purō'gratō'vasthitā daśanti| kṣatriyā dakṣiṇē pārśvē| vaiśyā vāmē| śūdrāstu pr̥ṣṭhē|| 23||
Adhikarana brAhmaNAdInAM doShAdikopanaprakAraH (24) · Śloka 24
.....................................viprāstrīnapyanilapūrvakān| kōpayanti kramāddōṣāṁstrīstrayaḥ kṣatriyādayāḥ||24||
.....................................विप्रास्त्रीनप्यनिलपूर्वकान्| कोपयन्ति क्रमाद्दोषांस्त्रीस्त्रयः क्षत्रियादयाः||२४||
🔊 Audio coming soon
brāhmaṇāṁstrīnapi dōṣān kōpayanti| kṣatriyādayastrayaḥ trīn dōṣān yathāsaṁkhyēnānilapūrvakān kōpayanti| kṣatriyō'nilaṁ vaiśyaḥ pittaṁ śūdraḥ kaphamiti kramārthaḥ|| 24||
Adhikarana daMshagandhena parIkShA (25) · Śloka 25
daṁśagandhōṅgagandhēna jñēyastēṣāṁ yathāyatham||25||
दंशगन्धोङ्गगन्धेन ज्ञेयस्तेषां यथायथम्||२५||
🔊 Audio coming soon
tēṣāṁ ca brāhmaṇādīnāṁ yathāyathaṁ yathāsvaṁ daṁśagandhō dr̥ṣṭasyāṅgagandhēna jñēyaḥ|| 25||
Adhikarana sarpANAmAhAravibhAgaH (26) · Śloka 26
vāyumūṣikamaṇḍūkasarvabhakṣāḥ kramēṇa tē||26||
वायुमूषिकमण्डूकसर्वभक्षाः क्रमेण ते||२६||
🔊 Audio coming soon
tē ca brāhmaṇādayaḥ kramēṇa yathāsaṁkhyēna vāyvādibhakṣā bhavanti||26||
Adhikarana sarpANAM daMshakAraNam (27) · Śloka 27
āhārārthaṁ bhayātpādasparśādativiṣātkrudhaḥ| pāpavattatayā vairāddēvarṣiyamacōdanāt| daśanti sarpāstēṣūktaṁ viṣādhikyaṁ yathōttaram||27||
आहारार्थं भयात्पादस्पर्शादतिविषात्क्रुधः| पापवत्ततया वैराद्देवर्षियमचोदनात्| दशन्ति सर्पास्तेषूक्तं विषाधिक्यं यथोत्तरम्||२७||
🔊 Audio coming soon
āhārārthamityādinā daśavidhaṁ sarpāṇāṁ daṁśakāraṇam| tēṣu ca daśasu kāraṇēṣu yathōttaraṁ viṣādhikyamuktam| pāṭhakramēṇa yō yasmāduttarastatra tasmādadhikaṁ viṣaṁ bhavati|| 27||
Adhikarana pratikArasUtram (28) · Śloka 28
āviṣṭāt kāraṇaṁ jñātvā pratikuryādyathāyatham||28||
आविष्टात् कारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद्यथायथम्||२८||
🔊 Audio coming soon
āviṣṭādāśu mantrēṇāhūtāt sarpāt daṁśēṣu daśakānyatamaṁ kāraṇaṁ jñātvā yathāyathaṁ pratīkāramauṣadhamantrādikaṁ vā kuryādvā na vā| (uktaṁ ca sūtrē- mantradēvatayāhūtānācakṣīrān mahāhayaḥ| viṣasuptaprabuddhasthā bhāvābhāvau tadāyuṣaḥ|| iti| āviṣṭāt sarpadaṣṭāddūtādvā dūtamēva daṣṭakaṁ manyantē tallakṣaṇavidaḥ| dūtasyākr̥tyavasthānacēṣṭāvyavahr̥tivarṇasaṅkhyādilakṣaṇaviśēṣēṇa sarpāṇāṁ saviṣanirviṣatvaviśēṣaṁ jātikāraṇadaśasthānaviśēṣaṁ tuṇḍāhatavyālīḍhavyāluptadaṣṭakadaṣṭanipīḍitaṁ daṁṣṭrāpadaviśēṣaṁ ca buddhvā yathāyathaṁ pratikuryāt)|| 28||
Adhikarana vyantaradashanavaishiShTyam (29) · Śloka 29
vyantaraḥ pāpaśīlatvānmārgamāvr̥tya tiṣṭhati||29||
व्यन्तरः पापशीलत्वान्मार्गमावृत्य तिष्ठति||२९||
🔊 Audio coming soon
vyantarastu sarpaḥ pāpasvabhāvatvānmārgaṁ panthānamāvr̥tya ruddhvā tiṣṭhati|| 29||
Adhikarana daMshalakShaNam (30) · Śloka 30
yatra lālāpariklēdamātraṁ gātrē pradr̥śyatē| na tu daṁṣṭrākr̥taṁ daṁśaṁ tattuṇḍāhatamādiśēt| ēkaṁ daṁṣṭrāpadaṁ dvē vā vyālīḍhākhyamaśōṇitam| daṁṣṭrāpadē saraktē dvē vyāluptaṁ trīṇi tāni tu| māṁsacchēdādavicchinnaraktavāhīni daṣṭakam| daṁṣṭrāpadāni catvāri tadvaddaṣṭanipīḍitam||30||
यत्र लालापरिक्लेदमात्रं गात्रे प्रदृश्यते| न तु दंष्ट्राकृतं दंशं तत्तुण्डाहतमादिशेत्| एकं दंष्ट्रापदं द्वे वा व्यालीढाख्यमशोणितम्| दंष्ट्रापदे सरक्ते द्वे व्यालुप्तं त्रीणि तानि तु| मांसच्छेदादविच्छिन्नरक्तवाहीनि दष्टकम्| दंष्ट्रापदानि चत्वारि तद्वद्दष्टनिपीडितम्||३०||
🔊 Audio coming soon
yatrētyādinā daṁṣṭrāsaṁyōgaviśēṣakramēṇa daṁśalakṣaṇam| yatra daṁṣṭrākṣatēna vinā'ṅgē lālādimātraṁ dr̥śyatē taddaṁśaṁ nāmnā tuṇḍāhatamādiśēt| yatra tvēkaṁ daṁṣṭrāpadaṁ dvē vā daṁṣṭrāpadē dr̥śyētē taṁ daṁśamaśōṇitaṁ santaṁ vyālīḍhamādiśēt| saraktē tu dvē daṁṣṭrāpadē nāmnā vyāplutamādiśēt| tānīti daṁṣṭrāpadāni trīṇi māṁsacchēdāddhētōravicchinnaraktavāhini nāmnā daṣṭakam| catvāri daṁṣṭrāpadani tadvaditimāṁsacchēdādavicchinnaraktavāhīni nāmnā daṣṭanipīḍitaṁ bhavati||30||
Adhikarana daMshe viShapramANavikalpaH (31) · Śloka 31
nirviṣaṁ dvayamatrādyamasādhyaṁ paścimaṁ vadēt||31||
निर्विषं द्वयमत्राद्यमसाध्यं पश्चिमं वदेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
atra tuṇḍāhatādipañcakē ādyaṁ dvayaṁ tuṇḍāhataṁ vyālīḍhañca nirviṣam| paścimaṁ tu dvayaṁ daṣṭakaṁ daṣṭanipīḍitañca asādhyaṁ vadēt| pāriśēṣyādvyāluptaṁ saviṣaṁ sādhyaṁ ca|| 31||
Adhikarana raktasambandhavisheShaH (32) · Śloka 32
viṣaṁ nāhēyamaprāpya raktaṁ dūṣayatē vapuḥ| raktamaṇvapi tu prāptaṁ vardhatē tailabinduvat||32||
विषं नाहेयमप्राप्य रक्तं दूषयते वपुः| रक्तमण्वपि तु प्राप्तं वर्धते तैलबिन्दुवत्||३२||
🔊 Audio coming soon
āhēyamahisambandhi sārpaṁ viṣamaprāpya raktaṁ vapurna dūṣayatē| aṇvapi svalpamapi viṣaṁ tu raktaṁ prāptaṁ tailabinduvadvardhatē||32|
Adhikarana sarpA~ggAbhihatam (33) · Śloka 33
bhīrōḥ sarpāṅgasaṁsparśādbhayēna kupitō'nilaḥ| kadācit kurutē śōphaṁ sarpāṅgābhihataṁ tu tat||33||
भीरोः सर्पाङ्गसंस्पर्शाद्भयेन कुपितोऽनिलः| कदाचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्||३३||
🔊 Audio coming soon
bhīrōstu puṁsō vinaiva daṁśaṁ sarpasyāṅgasparśamātrēṇa bhayēnānilaḥ kupitaḥ kadācicchōphaṁ kurutē sarpāṅgābhihataṁ nāmnā tadbhavati|| 33||
Adhikarana sha~gkAviSham (34) · Śloka 34
durgāndhakārē viddhasya kēnaciddaṣṭaśaṅkayā| viṣōdvēgō jvaraśchardimūrcchā dāhō'pi vā bhavēt| glānirmōhō'tisārō vā tacchaṅkāviṣamucyatē||34||
दुर्गान्धकारे विद्धस्य केनचिद्दष्टशङ्कया| विषोद्वेगो ज्वरश्छर्दिमूर्च्छा दाहोऽपि वा भवेत्| ग्लानिर्मोहोऽतिसारो वा तच्छङ्काविषमुच्यते||३४||
🔊 Audio coming soon
durgāndhakārē kēnacit kaṇṭakādinā viddhasya puṁsō daṣṭaśaṅkayā viṣōdvēgādikaṁ bhavēt glānyādikaṁ ca, tannāmnā śaṅkāviṣamucyatē| (śaṅkayā viṣaṁ śaṅkāviṣam| aviṣamapi śaṅkayā viṣaṁ jāyatē| yathā agarbhē'pi raktagulminyā dōhadasambhavaḥ| iti jējjaṭaḥ|| 34||
Adhikarana saviShanirviShadaMshalakShaNam (35) · Śloka 35
daṁśastu saviṣaḥ sarvaḥ saśōphō vēdanānvitaḥ| tudyatē grathitaḥ kiñcitkaṇḍūmān dahyatē bhr̥śam| nirviṣō viparītō'smāt ............................||35||
दंशस्तु सविषः सर्वः सशोफो वेदनान्वितः| तुद्यते ग्रथितः किञ्चित्कण्डूमान् दह्यते भृशम्| निर्विषो विपरीतोऽस्मात् ............................||३५||
🔊 Audio coming soon
saśōphādikaḥ sarvō daṁśaḥ saviṣō vijñēyaḥ| asmādviparītastu nirviṣaḥ|| 35||
Adhikarana darvIkaradaMshalakShaNam (36) · Śloka 36
..............................tatra daṁśaḥ phaṇāvatām| kūrmapr̥ṣṭhōnnatō rūkṣaḥ sūkṣmadaṁṣṭrāpadānvitaḥ| vikārāḥ śyāvatāvaktranakhamūtrākṣiviṭtvacām| śītajvaraḥ sandhirujā nidrānāśō vijr̥mbhikā| manyāstambhaḥ sirādhmānaṁ pr̥ṣṭhakaṭyasthivāggrahāḥ| śirōgurutvamaruciḥ kāsaśvāsau hanugrahaḥ| śūlamr̥dvēṣṭanaṁ kōṣṭhē śōṣarōdhau malāśrayau| sandigdhavāktvaṁ naiścēṣṭyaṁ mr̥tasyēva visaṁjñatā| phēnalālōdgamau hidhmā kaṇṭhē ghuraghurāyaṇam| śuṣkōdgārō muhuścaitē vātajāścāparē gadāḥ||36||
..............................तत्र दंशः फणावताम्| कूर्मपृष्ठोन्नतो रूक्षः सूक्ष्मदंष्ट्रापदान्वितः| विकाराः श्यावतावक्त्रनखमूत्राक्षिविट्त्वचाम्| शीतज्वरः सन्धिरुजा निद्रानाशो विजृम्भिका| मन्यास्तम्भः सिराध्मानं पृष्ठकट्यस्थिवाग्ग्रहाः| शिरोगुरुत्वमरुचिः कासश्वासौ हनुग्रहः| शूलमृद्वेष्टनं कोष्ठे शोषरोधौ मलाश्रयौ| सन्दिग्धवाक्त्वं नैश्चेष्ट्यं मृतस्येव विसंज्ञता| फेनलालोद्गमौ हिध्मा कण्ठे घुरघुरायणम्| शुष्कोद्गारो मुहुश्चैते वातजाश्चापरे गदाः||३६||
🔊 Audio coming soon
tatra phaṇāvatāṁ darvīkarāṇāṁ daṁśaḥ kūrmapr̥ṣṭhōnnatatvadiguṇō bhavati| tatra ca vaktraśyāvatādayō vikārāḥ| śyāvatāśabdasya viṭtvacāmityantēna sambandhaḥ| grahaśabdasya pr̥ṣṭhakaṭyādibhiḥ| malāśrayaḥ śōṣō rōdhaśca| malaṁ purīṣam|| 36||
Adhikarana maNDalidaMshalakShaNam (37) · Śloka 37
daṁśō maṇḍalināṁ sōṣmā saśōṣaḥ pītalōhataḥ| pr̥thurvisarpadāhōṣāklēdakōthairviśīryatē| vikārā vaktradantādipītatā tr̥ṭ śramō bhramaḥ| dāhō mūrcchā jvarastiktavaktratvaṁ pītadarśanam| raktāgamanamūrdhvākṣaḥ śītēcchā dhūmakō madaḥ| āśu sarvāṅgavisr̥tirgadāstvētē ca pittajāḥ||37||
दंशो मण्डलिनां सोष्मा सशोषः पीतलोहतः| पृथुर्विसर्पदाहोषाक्लेदकोथैर्विशीर्यते| विकारा वक्त्रदन्तादिपीतता तृट् श्रमो भ्रमः| दाहो मूर्च्छा ज्वरस्तिक्तवक्त्रत्वं पीतदर्शनम्| रक्तागमनमूर्ध्वाक्षः शीतेच्छा धूमको मदः| आशु सर्वाङ्गविसृतिर्गदास्त्वेते च पित्तजाः||३७||
🔊 Audio coming soon
maṇḍalināṁ daṁśaḥ sōṣmādiguṇō bhavati| tatra ca vikārā vaktradantādipītatādayaḥ sarvēṣvaṅgēṣvāśu viṣasya visr̥tiḥ|| 37||
Adhikarana rAjImatAM daMshalakShaNam (38) · Śloka 38
daṁśō rājīmatāṁ snigdhaḥ sthipicchilaśōphakr̥t| sāndrāsraḥ śiśiraḥ pāṇḍustadvikārāḥ śirōvyathā| aruciśchardirālasyaṁ hr̥llāsō madhurāsyatā| kaṇṭhē ghuraghuraḥ pākō kaṇḍūrakṣṇōrhimō jvaraḥ| mr̥cchrāducchvasanaṁ nidrā kāsaḥ śvētanakhāditā| stambhō gurutvaṁ cāṅgānāṁ nāsikākṣimukhasrutiḥ| rōmaharṣastamaśvāsō rōgāścā'nyē kaphōdbhavāḥ||38||
दंशो राजीमतां स्निग्धः स्थिपिच्छिलशोफकृत्| सान्द्रास्रः शिशिरः पाण्डुस्तद्विकाराः शिरोव्यथा| अरुचिश्छर्दिरालस्यं हृल्लासो मधुरास्यता| कण्ठे घुरघुरः पाको कण्डूरक्ष्णोर्हिमो ज्वरः| मृच्छ्रादुच्छ्वसनं निद्रा कासः श्वेतनखादिता| स्तम्भो गुरुत्वं चाङ्गानां नासिकाक्षिमुखस्रुतिः| रोमहर्षस्तमश्वासो रोगाश्चाऽन्ये कफोद्भवाः||३८||
🔊 Audio coming soon
rājīmatāṁ daṁśaḥ snigdhatvādiguṇaḥ| atra ca vikārāḥ śirōvyathādayaḥ| pākaḥ kaṇṭha ēva| himō jvaraḥ śītajvaraḥ| śvētanakhāditētyādiśabdēna nayanatvagādīnāṁ grahaṇam| tamaśvāsa uktalakṣaṇastamakaśvāsaḥ|| 38||
Adhikarana vyantaradaMshalakShaNam (39) · Śloka 39
vyantarē miśraliṅgatvaṁ.......................||39||
व्यन्तरे मिश्रलिङ्गत्वं.......................||३९||
🔊 Audio coming soon
vyantarasarpadaṁśēṣu yathāsaṅkaraṁ miśralakṣaṇam|| 39||
Adhikarana strIpuMsadaMshalakShaNam (40) · Śloka 40
................................daṣṭaḥ puṁsōrdhvamīkṣatē| prakṣipēddakṣiṇaṁ pādaṁ purvakāyasamudyataḥ| dhīrō'lpavēgaḥ śarvaryāṁ viparītastu yōṣitā| hīnasvarō'tisārārttaḥ kampatē trasyatē jvarī||40||
................................दष्टः पुंसोर्ध्वमीक्षते| प्रक्षिपेद्दक्षिणं पादं पुर्वकायसमुद्यतः| धीरोऽल्पवेगः शर्वर्यां विपरीतस्तु योषिता| हीनस्वरोऽतिसारार्त्तः कम्पते त्रस्यते ज्वरी||४०||
🔊 Audio coming soon
daṣṭa ityādinā sarpaliṅgaviśēṣēṇa daṣṭalakṣaṇam| vyākhyāsamam| puṁsō daṁśaḥ rātrāvalpavēgō bhavati| ūrdhvēkṣaṇādilakṣaṇēbhyō viparītō hīnasvaratvādiyuktaśca yōṣitā daṣṭō vijñēyaḥ|| 40||
Adhikarana napuMsakavRuddhAdidaMshalakShaNam (41) · Śloka 41
napuṁsakēna tiryagdr̥gadhīraḥ priyamaithunaḥ| bahuvādī ca vr̥ddhēna cirānmandāśca vēdanāḥ| bālēna śīghraṁ tīkṣṇāśca kumārēṇākṣṇi dakṣiṇē| rōgī kumāryā vāmē tu garbhiṇyā kr̥ṣṇajihvadr̥k| jr̥mbhā krōdhōpajihvārttaḥ sa śūnōṣṭhaḥ sitānanaḥ| gurūdaraḥ śirōrōgī sūtā daṣṭastu mēhati| śōṇitaṁ kr̥cchraśūlārttaḥ sūcībhiriva bhidyatē||41||
नपुंसकेन तिर्यग्दृगधीरः प्रियमैथुनः| बहुवादी च वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेदनाः| बालेन शीघ्रं तीक्ष्णाश्च कुमारेणाक्ष्णि दक्षिणे| रोगी कुमार्या वामे तु गर्भिण्या कृष्णजिह्वदृक्| जृम्भा क्रोधोपजिह्वार्त्तः स शूनोष्ठः सिताननः| गुरूदरः शिरोरोगी सूता दष्टस्तु मेहति| शोणितं कृच्छ्रशूलार्त्तः सूचीभिरिव भिद्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
tiryagdr̥gādirūpō napuṁsakēna daṣṭaḥ syāt| vr̥ddhēna daṣṭē cirādvēdanā bhavanti tāśca mandāḥ| bālēna daṣṭē śīghraṁ vēdanā bhavanti tāśca vēdanāstīkṣṇāḥ| kumārēṇa tvadr̥ṣṭasarpiṇīsambandhēna daṣṭō dakṣiṇākṣirōgī syāt| kumāryā tvanāsāditasarpasaṁyōgayā tu yō daṣṭaḥ sa vāmē'kṣiṇa rōgī syāt| garbhiṇyā tu daṣṭaḥ kr̥ṣṇayā jihvayā dr̥śā ca yuktō jr̥mbhādiyuktaśca syāt| yaḥ sūtayā daṣṭaḥ sa kr̥cchrēṇa śūlēnārttaḥ san śōṇitaṁ mēhati raktaṁ mūtrayati sūcībhiriva bhidyatē ca|| 41||
Adhikarana vegAnAmAshrayAH (42) · Śloka 42
vēgānāṁ raktamāṁsādyāḥ saptōktāḥ pūrvamāśrayāḥ||42||
वेगानां रक्तमांसाद्याः सप्तोक्ताः पूर्वमाश्रयाः||४२||
🔊 Audio coming soon
sarpasya viṣaṁ yānāśritya kramēṇa vēgān kurutē tē raktamāṁsādyāḥ pūrvaṁ dhanvantarimatē vēgānāṁ sapta āṁśrayā uktāḥ|| 42||
Adhikarana darvIkaraviShavegalakShaNAni (43) · Śloka 43
darvīkr̥tātha daṣṭasya duṣṭaṁ śyāvī bhavatyasr̥k| śyāvatā tēna vaktrādau sarpantīva ca kīṭakāḥ| dvitīyē granthayō vēgē tr̥tīyē mūrddhagauravam| dr̥grōdhō daṁśaviklēdaścaturthē ṣṭhīvanaṁ vamiḥ| sandhiviślēṣaṇaṁ tandrā pañcamē parvabhēdanam| dāhō hidhmā ca ṣaṣṭhē tu hr̥tpīḍā gātragauravam| mūrcchā'vipākō'tīsāraḥ prāpya śukrantu saptamē| skandhapr̥ṣṭhakaṭībhaṅgaḥ sarvacēṣṭānivarttanam||43||
दर्वीकृताथ दष्टस्य दुष्टं श्यावी भवत्यसृक्| श्यावता तेन वक्त्रादौ सर्पन्तीव च कीटकाः| द्वितीये ग्रन्थयो वेगे तृतीये मूर्द्धगौरवम्| दृग्रोधो दंशविक्लेदश्चतुर्थे ष्ठीवनं वमिः| सन्धिविश्लेषणं तन्द्रा पञ्चमे पर्वभेदनम्| दाहो हिध्मा च षष्ठे तु हृत्पीडा गात्रगौरवम्| मूर्च्छाऽविपाकोऽतीसारः प्राप्य शुक्रन्तु सप्तमे| स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सर्वचेष्टानिवर्त्तनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
darvīkarādīnāṁ kramēṇa sapta vēgā ucyantē-darvīkr̥tētyādi| sarpantīva ca kīṭakā ityantaṁ prathamē vēgē lakṣaṇam| vaktrādāvityādiśabdēna nakhaviṇmūtranētratvacāṁ parigrahaḥ| dvitīyē vēgē granthayaḥ syuḥ daṁśaviklēdāntaṁ tr̥tīyē| tandrāntaṁ caturthē| hidhmāntaṁ pañcamē| atīsārāntaṁ ṣaṣṭhē| saptamē vēgē viṣaṁ śukraṁ prāpya skandhādibhaṅgaḥ sarvacēṣṭānivarttanaṁ ca bhavati| iti darvīkarēṣu|| 43||
Adhikarana maNDaliviShavegalakShaNAni (44) · Śloka 44
atha maṇḍalidaṣṭasya duṣṭaṁ pītībhavatyasr̥k| tēna pītāṅgatā dāhō dvitīyē śvayathūdbhavaḥ| tr̥tīyē daṁśaviklēdaḥ svēdastr̥ṣṇā ca jāyatē| caturthē jvaryatē dāhaḥ pañcamē sarvagātragaḥ||44||
अथ मण्डलिदष्टस्य दुष्टं पीतीभवत्यसृक्| तेन पीताङ्गता दाहो द्वितीये श्वयथूद्भवः| तृतीये दंशविक्लेदः स्वेदस्तृष्णा च जायते| चतुर्थे ज्वर्यते दाहः पञ्चमे सर्वगात्रगः||४४||
🔊 Audio coming soon
athētyādinā maṇḍalināṁ vēgāḥ| dāhāntaṁ prathamē vēgē| śvayathūdbhavō dvitīyē| tr̥ṣṇāntaṁ tr̥tīyē| caturthē jvaraḥ| pañcamē sarvagātragōdāhaḥ| śēṣayōḥ pūrvavadvadēditi rājīmata uktamapēkṣyata iti maṇḍaliṣu|| 44||
Adhikarana rAjilaviShavegalakShaNAni (45) · Śloka 45
daṣṭasya rājilairduṣṭaṁ pāṇḍutāṁ yāti śōṇitam| pāṇḍutā tēna gātrāṇāṁ dvitīyē gurutāti ca| tr̥tīyē daṁśaviklēdanāsikākṣimukhasravāḥ| caturthē garimā mūrdhnō manyāstambhaśca pañcamē| vāksaṅgō jvaraḥ śītaḥ śēṣayōḥ pūrvavadvadēt||45||
दष्टस्य राजिलैर्दुष्टं पाण्डुतां याति शोणितम्| पाण्डुता तेन गात्राणां द्वितीये गुरुताति च| तृतीये दंशविक्लेदनासिकाक्षिमुखस्रवाः| चतुर्थे गरिमा मूर्ध्नो मन्यास्तम्भश्च पञ्चमे| वाक्सङ्गो ज्वरः शीतः शेषयोः पूर्ववद्वदेत्||४५||
🔊 Audio coming soon
daṣṭasyētyādinā rājīmatāṁ vēgakīrtanam| prathamē vēgē raktasya pāṇḍutvāt gātrāṇāṁ pāṇḍutā| dvitīyē gātrāṇāmatigurutā| mukhasrāvāntaṁ tr̥tīyē| manyāstambhāntaṁ caturthē| śītajvarāntaṁ pañcamē| śēṣayōḥ ṣaṣṭhasaptamayōḥ pūrvavaddarvīkaravadvadēt| iti rājīmatsu||45||
Adhikarana cikitsAmaryAdA (46) · Śloka 46
kuryāt pañcasu vēgēṣu cikitsāṁ na tataḥ param||46||
कुर्यात् पञ्चसु वेगेषु चिकित्सां न ततः परम्||४६||
🔊 Audio coming soon
sarvasarpaviśēṣu ca pūrvēṣu pañcasvēva vēgēṣu cikitsāṁ kuryāt||46||
Adhikarana alpaviShAH sarpAH (47) · Śloka 47
jalāplutā ratikṣīṇā bhītā nakulanirjitāḥ| śītavātātapavyādhikṣuttr̥ṣṇā śramapīḍitāḥ| tūrṇaṁ dēśāntarāyātā vimuktaviṣakañcukāḥ| kuśauṣadhīkaṇṭakavadyē caranti ca kānanam| dēśaṁ ca vidyādhyuṣitaṁ sarpāstē'lpaviṣā matāḥ||47||
जलाप्लुता रतिक्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः| शीतवातातपव्याधिक्षुत्तृष्णा श्रमपीडिताः| तूर्णं देशान्तरायाता विमुक्तविषकञ्चुकाः| कुशौषधीकण्टकवद्ये चरन्ति च काननम्| देशं च विद्याध्युषितं सर्पास्तेऽल्पविषा मताः||४७||
🔊 Audio coming soon
jalāplutādisvarūpāḥ sarpā alpaviṣā matā ācāryāṇām| ratiḥ strīsaṁyōgastayā kṣīṇāstathōktāḥ| aciraṁ vimuktaviṣakañcukāḥ| vidyādhyuṣitaṁ ca dēśaṁ ca yē caranti tē ca| vidyādhyuṣitaṁ dēśaṁ yatra viṣaghnī vidyā yantrādistathā prativasati|| 47||
Adhikarana AshIviShopamAH sarpAH (48) · Śloka 48
śmaśānacaityavalmīkayajñāśramasurālayē| catuṣpathē jalasthānē jīrṇōdyānēṣu kōṭarē| kṣīridrumē nimbatarau nirjjharē girigahvarē| cakravajragadākuntatriśūlāṅkajaṭādharāḥ| raktāsyanayanā yē ca tē syurāśīviṣōpamāḥ| na tēṣāṁ kālaniyamō na ca vēgēṣvanukramaḥ| mantratantrabalānnāpi prasahya vinivarttanam| upahāranamaskārajapaśāntiparāyaṇaḥ| kaścijjīvati tairdaṣṭō virūpō vikalō'pi vā||48||
श्मशानचैत्यवल्मीकयज्ञाश्रमसुरालये| चतुष्पथे जलस्थाने जीर्णोद्यानेषु कोटरे| क्षीरिद्रुमे निम्बतरौ निर्ज्झरे गिरिगह्वरे| चक्रवज्रगदाकुन्तत्रिशूलाङ्कजटाधराः| रक्तास्यनयना ये च ते स्युराशीविषोपमाः| न तेषां कालनियमो न च वेगेष्वनुक्रमः| मन्त्रतन्त्रबलान्नापि प्रसह्य विनिवर्त्तनम्| उपहारनमस्कारजपशान्तिपरायणः| कश्चिज्जीवति तैर्दष्टो विरूपो विकलोऽपि वा||४८||
🔊 Audio coming soon
śmaśānādiṣu sarpā yē vasanti cakrādyaṅgā jaṭāśca yē dhārayanti, tē āśīviṣōpamāḥ syuḥ| āśīviṣaṁ mūlaviṣam| (darvīkaraviśēṣa iti suśrutē| āśīviṣā divyāḥ| āśīviṣā bhujaṅgasya paramāśāsanēna vā| icchāmātrēṇa vā nāśāditthamāśīviṣā matāḥ| iti jējjaṭaḥ)| tēṣāṁ ca kālaniyamādikaṁ na vidyatē| taiśca daṣṭa upahārādiparāyaṇaḥ san yadi kaścidēva jīvati| prāyēṇa tatra na jīvati ityarthaḥ| yaśca jīvētsa virūpō vā vikalō vā bhūtvā|| 48||
Adhikarana sthalakAlAnusAramasAdhyatA (49) · Śloka 49
śamaśānaciticaityādau pañcamī pakṣasandhiṣu| aṣṭamīnavamīsandhyāmadhyarātridinēṣu ca| yāmyāgnēyamaghāślēṣāviśākhāpurvanaiṟutē| nair̥tākhyē muhurttē ca daṣṭaṁ marmasu ca tyajēt||49||
शमशानचितिचैत्यादौ पञ्चमी पक्षसन्धिषु| अष्टमीनवमीसन्ध्यामध्यरात्रिदिनेषु च| याम्याग्नेयमघाश्लेषाविशाखापुर्वनैरृते| नैऋताख्ये मुहुर्त्ते च दष्टं मर्मसु च त्यजेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
śmaśānādiṣu dēśakālēṣu daṣṭaṁ marmasu daṣṭañca aparityajēt| citiryājñikānāmagnicayanasthānam| pakṣasandhī amāvāsyāpaurṇamāsyau| madhyaśabdō rātridinaśabdābhyāṁ sambadhyatē| yāmyādikaṁ nakṣatraṁ gr̥hyatē| yāmyā bharaṇī| āgnēyaṁ kr̥ttikā| nair̥taṁ mūlam| nair̥tākhyō dvādaśōmuhūrttaḥ|| 49||
Adhikarana asAdhyalakShaNAni (50) · Śloka 50
daṣṭamātrē sitāsyākṣaḥ śīryamāṇaśirōruhaḥ| stabdhajihvō muhurmūrcchan śītōcchvāsō na jīvati| hidhmā śvāsō vamiḥ kāsō daṣṭamātrasya dēhinaḥ| jāyatē yugapadyasya sa hr̥cchūlī na jīvati| vēpathurvēdanāstīvrā grīvābhaṅgō'kṣiraktatā| mūrcchā galagrahaśchardiḥ prētarājasya kiṅkarāḥ| jāmbavapratimō daṁśaḥ kūrmapr̥ṣṭhvadunnataḥ| raktaṁ khēbhyaḥ samastēbhyō varttatē na tu daṁśataḥ| rōmṇāṁ na śītalairharṣaḥ śvayathurlōhitāsitaḥ hr̥ṣṭamēhanatā vakravaktratvaṁ yasya taṁ tyajēt| phēnaṁ vamati nissaṁjñaḥ śyāvapādakarānanaḥ| nāsāvasādō bhaṅgō'ṅgē viḍbhēdaḥ ślathasandhitā| viṣapītasya daṣṭasya digdhēnābhihatasya ca| bhavantyētani rūpāṇi samprāptē jīvitakṣayē| na nasyaiścētanā tīkṣṇairna kṣatāt kṣatajāgamaḥ| daṇḍāhatasya nō rājiḥ prayātasya yamāntikam||50||
दष्टमात्रे सितास्याक्षः शीर्यमाणशिरोरुहः| स्तब्धजिह्वो मुहुर्मूर्च्छन् शीतोच्छ्वासो न जीवति| हिध्मा श्वासो वमिः कासो दष्टमात्रस्य देहिनः| जायते युगपद्यस्य स हृच्छूली न जीवति| वेपथुर्वेदनास्तीव्रा ग्रीवाभङ्गोऽक्षिरक्तता| मूर्च्छा गलग्रहश्छर्दिः प्रेतराजस्य किङ्कराः| जाम्बवप्रतिमो दंशः कूर्मपृष्ठ्वदुन्नतः| रक्तं खेभ्यः समस्तेभ्यो वर्त्तते न तु दंशतः| रोम्णां न शीतलैर्हर्षः श्वयथुर्लोहितासितः हृष्टमेहनता वक्रवक्त्रत्वं यस्य तं त्यजेत्| फेनं वमति निस्संज्ञः श्यावपादकराननः| नासावसादो भङ्गोऽङ्गे विड्भेदः श्लथसन्धिता| विषपीतस्य दष्टस्य दिग्धेनाभिहतस्य च| भवन्त्येतनि रूपाणि सम्प्राप्ते जीवितक्षये| न नस्यैश्चेतना तीक्ष्णैर्न क्षतात् क्षतजागमः| दण्डाहतस्य नो राजिः प्रयातस्य यमान्तिकम्||५०||
🔊 Audio coming soon
daṣṭamātra ēva yaḥ sitāsyākṣatvādiyuktaḥ saḥ na jīvati| yasya dēhinō daṣṭamātrasya yugapaddhidhmādayō jāyantē sa hr̥cchūlēna yuktaḥ san na jīvati| daṁṣṭriṇā yēna daṣṭaśca tadrūpaṁ yastu paśyati| apsu vādarśabimbē vā tasya riṣṭaṁ vinirdiśēt| iti jējjaṭa| vēpathvādayaḥ prētarājasya kiṅkarā ājñākāriṇaḥ| maraṇakāla ētē bhavantītyarthaḥ| jāmbavapratimatvādikaṁ yasya bhavati taṁ tyajēt| daṁśatō raktaṁ naiva pravartatē| sarvēbhyaśca sūkṣmasūkṣmēbhyaḥ srōtōbhyaḥ pravartatē| phēnaṁ vamatītyādīni rūpāṇi viṣapītādērjīvitakṣayē samprāptē bhavanti| tathā yamāntikaṁ vaivasvatanikaṭaṁ prāptasya mr̥tasya sutīkṣṇairapi nasyaiścētanā na bhavati| tatkālaṁ ca śastrādinā kṣatadaṅgāt kṣatajasya raktasyāgamō na bhavati| daṇḍēna cābhihatasya dēhē rājī na dr̥śyatē|| 50||
Adhikarana viShacikitsAyAH Atyayikatvam (51-41) · Śloka 41
atō'nyathā tu tvarayā pradīptāgāravadbhiṣak| rakṣan kaṇṭhagatān prāṇān viṣamāśu śamaṁ nayēt||51|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā- vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē sarpaviṣa- vijñānīyō nāmaikacatvāriṁśō'dhyāyaḥ||41||
अतोऽन्यथा तु त्वरया प्रदीप्तागारवद्भिषक्| रक्षन् कण्ठगतान् प्राणान् विषमाशु शमं नयेत्||५१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्पविष- विज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः||४१||
🔊 Audio coming soon
atō'nantarōktēbhyaḥ sarvēbhyō'sādhyalakṣaṇēbhyō'nyathā vaiparītyē bhiṣak kaṇṭhagatān prāṇānāturasya rakṣan pradīptavēśmavadāśu viṣaṁ śamaṁ nayēditi|| 51|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā- muttaratantrē ēkacatvāriṁśō'dhyāyaḥ