Adhikarana atha sarpaviShavij~jAnIyo nAma ekacatvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః సర్పవిషవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः सर्पविषविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
స్థావరం విషముక్త్వా జంగమముచ్యతే| తత్రాపి సర్పాణాం ప్రాధాన్యాత్ తద్విజ్ఞానార్థమధ్యాయ ఆరభ్యతే|| 1||
Adhikarana divyasarpebhyaH namaskAraH (2) · Śloka 2
దివ్యభౌమవిభాగేన ద్వివిధాః పన్నగాః స్మృతాః| వాసుకిస్తక్షకోఽనంతః సగరః సాగరాలయః| తథా నందోపనందాద్యాః సమిద్ధాగ్నినసమప్రభాః| దివ్యా గర్జంతి వర్షంతి ద్యోతంతే ద్యోతయంతి తే| ధారయంతి జగత్కృత్స్నం కుర్యుః క్రుద్ధాశ్చ భస్మసాత్| దృఙ్నిశ్వాసైర్నమస్తేభ్యో న తేష్వస్తి చికిత్సితం||2||
दिव्यभौमविभागेन द्विविधाः पन्नगाः स्मृताः| वासुकिस्तक्षकोऽनन्तः सगरः सागरालयः| तथा नन्दोपनन्दाद्याः समिद्धाग्निनसमप्रभाः| दिव्या गर्जन्ति वर्षन्ति द्योतन्ते द्योतयन्ति ते| धारयन्ति जगत्कृत्स्नं कुर्युः क्रुद्धाश्च भस्मसात्| दृङ्निश्वासैर्नमस्तेभ्यो न तेष्वस्ति चिकित्सितम्||२||
🔊 Audio coming soon
ద్వివిధాః పన్నగాః సర్పాః కేచిద్దివ్యాః కేచిద్భౌమాః| సుబోధం| తేభ్యో దివ్యేభ్యో నమోఽస్తు| తేషు క్రుద్ధేషు చికిత్సా నాస్తి||2||
Adhikarana bhaumasarpabhedAH (3) · Śloka 3
దర్వీకరా మండలినో రాజీమంతశ్చ పన్నగాః| త్రిధా సమాసతో భౌమా భిద్యంతే తే త్వనేకధా| వ్యాసతో యోనిభేదేన నోచ్యంతేఽనుపయోగతః||3||
दर्वीकरा मण्डलिनो राजीमन्तश्च पन्नगाः| त्रिधा समासतो भौमा भिद्यन्ते ते त्वनेकधा| व्यासतो योनिभेदेन नोच्यन्तेऽनुपयोगतः||३||
🔊 Audio coming soon
భౌమానాం సర్పాణాం త్రైవిధ్యం దర్శయతి-భౌమాస్తు పన్నగా దర్వీకరాదిభేదాత్ త్రిధా సమాసతః సంక్షేపేణ| తే తు దర్వీకరాదయో వ్యాసతో విస్తరతో యోనిభేదేన జాతివిశేషేణానేకధా బహుప్రకారేణ భిద్యంతే భిన్నా భవంతి తథా నోచ్యంతేఽనుపయోగతః ప్రయోజనాభావాత్|| 3||
Adhikarana darvIkarAdInAM viShapraBAvaH (4) · Śloka 4
విశేషాద్రూక్షకటుకమమ్లోష్ణం స్వాదు శీతలం| విషం దర్వీకరాదీనాం క్రమాద్వాతాదికోపనం||4||
विशेषाद्रूक्षकटुकमम्लोष्णं स्वादु शीतलम्| विषं दर्वीकरादीनां क्रमाद्वातादिकोपनम्||४||
🔊 Audio coming soon
దర్వీకరాదీనాం విషస్య వాతాదికోపకారణత్వం దర్శయతి| ఏషాం చ దర్వీకరాదీనాం విషం క్రమాదేవ చ| వాతాదికోపనం| దర్వీకరాణాం విషం రూక్షకటుకం వాతకోపనం చ| మండలినామమ్లోష్ణం పిత్తకోపనం చ| రాజీమతాం స్వాదుశీతలం కఫకోపనం చేతి క్రమార్థః| (విషస్య తీక్ష్ణాదిగుణయోగే సత్యపి విశేషకథనమత్ర రూక్షాదీనాం ద్వయానామేతేషామాధిక్యద్యోతనార్థం)|| 4||
Adhikarana darvIkarAdInAM viShavRuddhikAlaH (5) · Śloka 5
తారుణ్యమధ్యవృద్ధత్వే వృష్టిశీతాతపేషు చ| విషోల్బణా భవంత్యేతే వ్యంతరా ఋతుసంధిషు||5||
तारुण्यमध्यवृद्धत्वे वृष्टिशीतातपेषु च| विषोल्बणा भवन्त्येते व्यन्तरा ऋतुसन्धिषु||५||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషాం విషవృద్ధికాలమాహ-ఏతే చ దర్వీకరాదయస్తారుణ్యాదిషు వృష్ట్యాదిషు చతుర్షు విషోల్బణా భవంతి| దర్వీకరాస్తారుణ్యే వృద్ధికాలే చ విషోల్బణా భవంతి| మండలినో మధ్యవయసి శీతకాలే చ| రాజీమంతో వృద్ధత్వే ఆతపకాలే చ| వ్యంతరాః సంకరజాతయః యేషాం విజాతీయౌ పితరౌ తే వ్యంతరాస్తే ఋతుసంధిషు క్రమేణైవ విషోల్బణా భవంతి| ఋతుసంధిః స్వాభావికారంభాత్ పూర్వం| వృష్టిః శ్రావణాదిమాసచతుష్కం| శీతం మాRగశీర్షాదికం| ఆతపం చైత్రాదికం|| 5||
Adhikarana darvIkarAdInAM lakShaNAni (6) · Śloka 6
రథాంగలాంగలచ్ఛత్రస్వస్తికాంకుశధారిణః| ఫణినః శీఘ్రగతయః సర్పా దర్వీకరాః స్మృతాః||6||
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः| फणिनः शीघ्रगतयः सर्पा दर्वीकराः स्मृताः||६||
🔊 Audio coming soon
దర్వీకరాదీనాం విశేషః కథం జ్ఞాయత ఇత్యత్రాహ-రథాంగాదిచిహ్నధారిణః ఫణావంతః శీఘ్రగమనాశ్చ సర్పా దర్వీకరాః స్మృతాః| రథాంగం చక్రం| లాంగలో హలః| అన్యత్సుబోధం| (రథాంగాదిరేఖాకారేణ ఫణమధ్యే ధారయంతీత్యర్థః )|| 6||
Adhikarana maNDalilakShaNAni (7) · Śloka 7
జ్ఞేయా మండలినోఽభోగా మండలైర్వివిధైశ్చితాః| ప్రాంశవో మందగమనాః..........................||7||
ज्ञेया मण्डलिनोऽभोगा मण्डलैर्विविधैश्चिताः| प्रांशवो मन्दगमनाः..........................||७||
🔊 Audio coming soon
జ్ఞేయా ఇతి| తే మండలినో జ్ఞేయాః యే అభోగాః ఫణరహితాః వివిధైర్నానాప్రకారైర్మండలాకారైవర్ణవిశేషైశ్చితా వ్యాప్తాః ప్రాంశవో దీర్ఘాకృతయః మందగమనా అల్పవేగాశ్చ భవంతి|| 7||
Adhikarana rAjImantalakShaNAni (8) · Śloka 8
...........................రాజీమంతస్తు రాజిభిః| స్నిగ్ధా విచిత్రవర్ణాభిస్తిర్యగూర్ధ్వం చ చిత్రితాః||8||
...........................राजीमन्तस्तु राजिभिः| स्निग्धा विचित्रवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च चित्रिताः||८||
🔊 Audio coming soon
యే స్నిగ్ధాస్తిర్యగూర్ధ్వ చ విచిత్రవర్ణాభీ రాజిభిర్ల్లేఖాభిశ్చిత్రితాశ్చిహ్నితాస్తే రాజీమంతః|| 8||
Adhikarana gaudheraviShalakShaNam (9) · Śloka 9
గోధాసుతస్తు గౌధేరో విషే దర్వీకరైః సమః| చతుష్పాత్....................................||9||
गोधासुतस्तु गौधेरो विषे दर्वीकरैः समः| चतुष्पात्....................................||९||
🔊 Audio coming soon
విజాతీయానాహ-గోధాయాః సుతశ్చతుష్పాన్నామ్నా గౌధేరః స దర్వీకరసమవిషః ప్రసంగాదుక్తః| (గౌధేరశబ్దేనైవ గోధాసుతత్వే సిద్ధే పునరపి గోధాసుతత్వకథనం జాత్యంతరశంకానోదనార్థం| తుశబ్దేన కీటానాం మధ్యే వక్తవ్యాయా గోధాయా అత్ర విజాతీయప్రసంగోక్త్యా తద్విషస్య దర్వీకరవిషసామ్యకథనాచ్చ గోధాయాం దర్వీకరేణోత్పాదిత ఇతి చ ద్యోత్యతే| విషే దర్వీకరైః సమః జాత్యంతరత్వేఽపి విషేణ దర్వీకరతుల్యః| దర్వీకర ఇత్యుపలక్షణం మండలిరాజిలయోరప్యేవముహ్యం)|| 9||
Adhikarana vyantaraviShalakShaNam (10) · Śloka 10
ఏతేషామేవ దర్వీకరాదీనాం సంకరాత్ స్త్రీపుంసమిశ్రీభావాత్ వ్యంతరాన్ విద్యాత్| తే హి వ్యంతరా యథాసంకరం వ్యామిశ్రలక్షణః సన్నిపాతప్రకోపనాశ్చ||10||
एतेषामेव दर्वीकरादीनां सङ्करात् स्त्रीपुंसमिश्रीभावात् व्यन्तरान् विद्यात्| ते हि व्यन्तरा यथासङ्करं व्यामिश्रलक्षणः सन्निपातप्रकोपनाश्च||१०||
🔊 Audio coming soon
ఏతేషామేవ దర్వీకరాదీనాం సంకరాత్ స్త్రీపుంసమిశ్రీభావాత్ వ్యంతరాన్ విద్యాత్| తే హి వ్యంతరా యథాసంకరం వ్యామిశ్రలక్షణః సన్నిపాతప్రకోపనాశ్చ|| 10||
Adhikarana nirviShAH sarpAH (11) · Śloka 11
దివ్యకోఽజగరః సర్పః పతాకో వృక్షశాయికః| శకలీపుష్పకః క్షీరీ లాసినీ సారసాహికః| వర్షాహికో జ్యోతిరథః శుకవక్త్రో బలాహకః| గజభక్షః ప్లవోద్వాహీ నిర్విషాః షోడశాహయః||11||
दिव्यकोऽजगरः सर्पः पताको वृक्षशायिकः| शकलीपुष्पकः क्षीरी लासिनी सारसाहिकः| वर्षाहिको ज्योतिरथः शुकवक्त्रो बलाहकः| गजभक्षः प्लवोद्वाही निर्विषाः षोडशाहयः||११||
🔊 Audio coming soon
దివ్యకాదినామభిః షోడశాహయః సర్పా నిర్విషా భవంతి|| 11||
Adhikarana sarpajanmakramaH (12) · Śloka 12
ప్రాయేణర్తుమతీ మాసం జ్యేష్ఠం తిష్ఠతి పన్నగీ| ఆషాఢే సర్పసంయోగాదండానాం మాసి కార్తికే| ద్వే శతే వింశతీ ద్వే చ సా సూతే...............||12||
प्रायेणर्तुमती मासं ज्येष्ठं तिष्ठति पन्नगी| आषाढे सर्पसंयोगादण्डानां मासि कार्तिके| द्वे शते विंशती द्वे च सा सूते...............||१२||
🔊 Audio coming soon
ప్రాయేణేత్యాదినా జన్మాదిక్రమేణ సర్పా ఉచ్యంతే| పన్నగీ సర్పిణీ జ్యేష్ఠం మాసం ప్రాయేణర్తుమతీ గర్భాధానయోగ్యా తిష్ఠతి| తత ఆషాఢే మాసి సర్పసంయోగాత్ సా పన్నగీ కార్తికే మాస్యండానాం చత్వారింశదధికం శతద్వయం సూతే|| 12||
Adhikarana strIpuMnapuMsakajanmavibhAgaH (13) · Śloka 13
..................................తత్ర జాయతే| కర్కేతనసవర్ణేఽండే సముద్భిన్నే భుజంగం| దీర్ఘలోహితరాజీభిశ్చిత్రే యోషిన్నపుంసకం| శిరీషపుష్పసదృశే .....................||13||
..................................तत्र जायते| कर्केतनसवर्णेऽण्डे समुद्भिन्ने भुजङ्गम्| दीर्घलोहितराजीभिश्चित्रे योषिन्नपुंसकम्| शिरीषपुष्पसदृशे .....................||१३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చాండేషు కర్కేతనాఖ్యమణిసవర్ణేఽండే సముద్భిన్నే భగ్నే భుజంగమః సర్పో జాయతే| దీర్ఘాభిర్లోహితాభిశ్చ రేఖాభిశ్చిత్రేఽండే యోషిత్ సర్పిణీ జాయతే| సముద్భిన్న ఇతి సర్వత్ర యోజ్యం| శిరీషపుష్పసదృశేఽండే నపుంసకం జాయతే|| 13||
Adhikarana daMShTrAviShavikalpanAdi (14) · Śloka 14
......................................దంష్ట్రాః సర్పస్య సప్తమే| చతస్రః సంభవంత్యహ్ని విషం తాసు చతుర్దశే| వామాధరాఽసితా పీతా తదూర్ధ్వా దక్షిణా త్వధః| రక్తా శ్యావోత్తరైకద్విత్రిచతుర్విషబిందుకాః| తా క్రమాన్ముద్గమాత్రోఽత్ర విందురేష హి భోగినాం| విషే వికల్పన్యేషాం విద్యాద్దంష్ట్రాస్తథాఽపరాః| చత్వారింశద్భుజంగస్య నిర్విషాశ్చతురుత్తరాః||14||
......................................दंष्ट्राः सर्पस्य सप्तमे| चतस्रः सम्भवन्त्यह्नि विषं तासु चतुर्दशे| वामाधराऽसिता पीता तदूर्ध्वा दक्षिणा त्वधः| रक्ता श्यावोत्तरैकद्वित्रिचतुर्विषबिन्दुकाः| ता क्रमान्मुद्गमात्रोऽत्र विन्दुरेष हि भोगिनाम्| विषे विकल्पन्येषां विद्याद्दंष्ट्रास्तथाऽपराः| चत्वारिंशद्भुजङ्गस्य निर्विषाश्चतुरुत्तराः||१४||
🔊 Audio coming soon
సర్వస్య చ సర్పస్య జన్మనః సప్తమేఽహ్ని చతస్రో దంష్ట్రాః సంభవంతి| అధో ద్వే ఉపరి చ ద్వే ఇతి చ తాః స్మృతాః| జన్మన ఏవ చతుర్దశేఽహ్ని తాసు దంష్ట్రాసు విషం సంభవతి| తత్రాఽధోభవయోర్వామా అసితవర్ణా తదూర్ధ్వా ఉపరిభవా వామా పీతవర్ణా| అధోభవా తు దక్షిణా రక్తా లోహితా ఉత్తరా తూపరిభవా దక్షిణా శ్యావవర్ణా| నీలపీతలోహితశ్యావాశ్చ తా దంష్ట్రా ఉక్తక్రమేణైకాదివిషబిందుకాః| తేనాఽధోవామాయామేకో విషబిందుర్భవతి| ఊర్ధ్వవామాయాం ద్వౌ బిందూ| అధోదక్షిణాయాం త్రయో బిందవః| ఊర్ధ్వదక్షిణాయాం చత్వార ఇతి క్రమార్థః| అత్ర తు విషే బిందోః ప్రమాణం ముద్గమాత్రం| ఏష త్వనంతరోక్తో నానావిధో భోగినాం సర్పాణామేవ విషే వికల్పః న త్వన్యేషాం జంగమవిషాశ్రయాణాం| ప్రకృతముచ్యతే| భుజంగస్యాపరాశ్చతురుత్తరాశ్చత్వారింశద్దంష్ట్రా విద్యాత్ తాః నిర్విషాః|| 14||
Adhikarana sarpANAmAyuH (15) · Śloka 15
ఆయుర్వర్షశతం వింశం పంచవర్షశతాయుషః| గోనసా ఘర్మతప్తానాం గవాం నాసాసముద్భవాః||15||
आयुर्वर्षशतं विंशं पञ्चवर्षशतायुषः| गोनसा घर्मतप्तानां गवां नासासमुद्भवाः||१५||
🔊 Audio coming soon
సర్పాణాం చతుర్వింశం శతం వింశత్యధికం వర్షశతం| గోనసాస్తు పంచవర్షశతాయుషో భవంతి| తే చ గోనసా ఘర్మతప్తానాం గవాం నాసికాత్ ఉద్భవంతి|| 15||
Adhikarana strIpuMnapuMsakalakShaNAni (16) · Śloka 16
తత్రోర్ధ్వదృఙ్మహాకాయనేత్రజిహ్వాశిరఃస్వరః| వ్యక్తభోగః పుమాన్ ధీరః స్త్రీ స్యాత్తస్మాద్విపర్యయే| ఆయతా చపలా క్లీబః సుకుమారో జడాకృతిః| మందవేగస్వనక్రోధః సితాభస్తిర్యశీర్షకః||16||
तत्रोर्ध्वदृङ्महाकायनेत्रजिह्वाशिरःस्वरः| व्यक्तभोगः पुमान् धीरः स्त्री स्यात्तस्माद्विपर्यये| आयता चपला क्लीबः सुकुमारो जडाकृतिः| मन्दवेगस्वनक्रोधः सिताभस्तिर्यशीर्षकः||१६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర గోనసేషు య ఊర్ధ్వదృక్త్వాదియుక్తః స పుమానితి విజ్ఞేయః| ఏతల్లక్షణవిపర్యయే ఆయతా చపలా చ స్త్రీ విజ్ఞేయా| మహచ్ఛబ్దః కాయాదిభిః స్వరాంతైః సంబధ్యతే| వ్యక్తః స్ఫుటో భోగో యస్య స తథోక్తః| క్లీబో నపుంసకః గోనసః సుకుమారత్వాదిగుణో భవతి|| 16||
Adhikarana balakAlavibhAgaH (17) · Śloka 17
దినత్రియామాసంధ్యాసు ప్రబలాస్తే యథాక్రమం| తదైవ చాపరాధ్యంతి సర్వదైవ తు పన్నగీ||17||
दिनत्रियामासन्ध्यासु प्रबलास्ते यथाक्रमम्| तदैव चापराध्यन्ति सर्वदैव तु पन्नगी||१७||
🔊 Audio coming soon
తే చ త్రయో గోనసాః క్రమేణ దినాదిషు ప్రబలా భవంతి| పుమాన్ దినే, స్త్రీ త్రియామాయాం రాత్ర్యాం, క్లీబః సంధ్యాస్వితి క్రమార్థః| క్రమేణ చ తే తదైవ చ దినాదావపరాధ్యంతి భక్షయంతి| పన్నగీ తు సర్పిణీ సర్వదైవాపరాధ్యతి| ఏతత్ ప్రసంగేనోక్తం|| 17||
Adhikarana brAhmaNasarpalakShaNAni (18) · Śloka 18
బ్రాహ్మణాః క్రోధనా నీలకపిలాః శ్వేతలోహితాః| రక్తాస్యాః పింగనయనా మేధ్యదేశవిచారిణః| భోగే యజ్ఞోపవీతాదిద్విజచిహ్నోపచిహ్నితాః| బిల్వపుష్పహిమోశీరపద్మగుగ్గులుగంధయః||18||
ब्राह्मणाः क्रोधना नीलकपिलाः श्वेतलोहिताः| रक्तास्याः पिङ्गनयना मेध्यदेशविचारिणः| भोगे यज्ञोपवीतादिद्विजचिह्नोपचिह्निताः| बिल्वपुष्पहिमोशीरपद्मगुग्गुलुगन्धयः||१८||
🔊 Audio coming soon
బ్రాహ్మణాదిభేదేన సర్పాణాం లక్షణముచ్యతే-బ్రాహ్మణా ఇత్యాది| సుబోధం| రక్తాస్యా లోహితముఖాః| మేధ్యో దేశః శుచిః ప్రదేశః| ద్విజచిహ్నం యజ్ఞోపవీతాదిబ్రాహ్మణచిహ్నం|| 18||
Adhikarana kShatriyasarpalakShaNAni (19) · Śloka 19
క్షత్రియా మానినో ధీరా రక్తాక్షా భృశకోపనాః| పక్వజాంబవఖర్జూరద్రాక్షాభిన్నాంజనప్రభాః| భోగేఽర్ద్ధచంద్రశ్రీవత్సశంఖచక్రహలాంకితాః| జాతీచంపకపున్నాగపత్రజోంగకగంధయః||19||
क्षत्रिया मानिनो धीरा रक्ताक्षा भृशकोपनाः| पक्वजाम्बवखर्जूरद्राक्षाभिन्नाञ्जनप्रभाः| भोगेऽर्द्धचन्द्रश्रीवत्सशङ्खचक्रहलाङ्किताः| जातीचम्पकपुन्नागपत्रजोङ्गकगन्धयः||१९||
🔊 Audio coming soon
క్షత్రియా ఇతి| భోగేర్ద్ధచంద్రాదిలాంఛనం చిహ్నం యేషాం తే తథోక్తాః||19||
Adhikarana vaishyasarpalakShaNAni (20) · Śloka 20
వైశ్యాః పారావతాభాసా వజ్రగోమేదకప్రభాః| బిందుమండలచిత్రాంగా ధూమ్రపాటలలోహితాః| బస్తకుష్ఠావికక్షీరసర్పిషాం గంధతః సమాః||20||
वैश्याः पारावताभासा वज्रगोमेदकप्रभाः| बिन्दुमण्डलचित्राङ्गा धूम्रपाटललोहिताः| बस्तकुष्ठाविकक्षीरसर्पिषां गन्धतः समाः||२०||
🔊 Audio coming soon
వైశ్యా ఇతి| వజ్రం హీరం| గోమేదకో నామ మణివిశేషః| బిందవో వర్తులాశ్ఛేదాః| బస్తాదీనాం గంధతః సమా ఇతి సంబంధః|| 20||
Adhikarana shUdrasarpalakShaNAni (21) · Śloka 21
శూద్రాః సవర్ణా గోధూమమహిషద్విపకర్దమైః| బిందురేఖాచితా రూక్షాః సురాశోణితగంధయః||21||
शूद्राः सवर्णा गोधूममहिषद्विपकर्दमैः| बिन्दुरेखाचिता रूक्षाः सुराशोणितगन्धयः||२१||
🔊 Audio coming soon
శూద్రా ఇతి కర్ద్దమాంతైః సవర్ణా ఇతి సంబంధః|| 21||
Adhikarana brAhmAdInAM sa~jcaraNakAlaH (22) · Śloka 22
పూర్వమధ్యాపరాహ్ణేషు చరంతి బ్రాహ్మణాదయః| అస్తంగతే రవౌ శూద్రాః....................||22||
पूर्वमध्यापराह्णेषु चरन्ति ब्राह्मणादयः| अस्तङ्गते रवौ शूद्राः....................||२२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వాహ్ణే బ్రాహ్మణాశ్చరంతి దశనాయ| మధ్యాహ్నే క్షత్రియాః| అపరాహ్నే వైశ్యాః| శూద్రాస్తు రవావస్తమితే చరంతి|| 22||
Adhikarana brAhmaNAdInAM dashanaprakArAH (23) · Śloka 23
..............................దశంతి బ్రాహ్మణాః పురః| సంస్థితా దక్షిణే పార్శ్వే క్షత్రియా వామతో విశః| శూద్రాస్తు పృష్ఠతో...............................||23||
..............................दशन्ति ब्राह्मणाः पुरः| संस्थिता दक्षिणे पार्श्वे क्षत्रिया वामतो विशः| शूद्रास्तु पृष्ठतो...............................||२३||
🔊 Audio coming soon
బ్రాహ్మణాః పురోఽగ్రతోఽవస్థితా దశంతి| క్షత్రియా దక్షిణే పార్శ్వే| వైశ్యా వామే| శూద్రాస్తు పృష్ఠే|| 23||
Adhikarana brAhmaNAdInAM doShAdikopanaprakAraH (24) · Śloka 24
.....................................విప్రాస్త్రీనప్యనిలపూర్వకాన్| కోపయంతి క్రమాద్దోషాంస్త్రీస్త్రయః క్షత్రియాదయాః||24||
.....................................विप्रास्त्रीनप्यनिलपूर्वकान्| कोपयन्ति क्रमाद्दोषांस्त्रीस्त्रयः क्षत्रियादयाः||२४||
🔊 Audio coming soon
బ్రాహ్మణాంస్త్రీనపి దోషాన్ కోపయంతి| క్షత్రియాదయస్త్రయః త్రీన్ దోషాన్ యథాసంఖ్యేనానిలపూర్వకాన్ కోపయంతి| క్షత్రియోఽనిలం వైశ్యః పిత్తం శూద్రః కఫమితి క్రమార్థః|| 24||
Adhikarana daMshagandhena parIkShA (25) · Śloka 25
దంశగంధోంగగంధేన జ్ఞేయస్తేషాం యథాయథం||25||
दंशगन्धोङ्गगन्धेन ज्ञेयस्तेषां यथायथम्||२५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం చ బ్రాహ్మణాదీనాం యథాయథం యథాస్వం దంశగంధో దృష్టస్యాంగగంధేన జ్ఞేయః|| 25||
Adhikarana sarpANAmAhAravibhAgaH (26) · Śloka 26
వాయుమూషికమండూకసర్వభక్షాః క్రమేణ తే||26||
वायुमूषिकमण्डूकसर्वभक्षाः क्रमेण ते||२६||
🔊 Audio coming soon
తే చ బ్రాహ్మణాదయః క్రమేణ యథాసంఖ్యేన వాయ్వాదిభక్షా భవంతి||26||
Adhikarana sarpANAM daMshakAraNam (27) · Śloka 27
ఆహారార్థం భయాత్పాదస్పర్శాదతివిషాత్క్రుధః| పాపవత్తతయా వైరాద్దేవర్షియమచోదనాత్| దశంతి సర్పాస్తేషూక్తం విషాధిక్యం యథోత్తరం||27||
आहारार्थं भयात्पादस्पर्शादतिविषात्क्रुधः| पापवत्ततया वैराद्देवर्षियमचोदनात्| दशन्ति सर्पास्तेषूक्तं विषाधिक्यं यथोत्तरम्||२७||
🔊 Audio coming soon
ఆహారార్థమిత్యాదినా దశవిధం సర్పాణాం దంశకారణం| తేషు చ దశసు కారణేషు యథోత్తరం విషాధిక్యముక్తం| పాఠక్రమేణ యో యస్మాదుత్తరస్తత్ర తస్మాదధికం విషం భవతి|| 27||
Adhikarana pratikArasUtram (28) · Śloka 28
ఆవిష్టాత్ కారణం జ్ఞాత్వా ప్రతికుర్యాద్యథాయథం||28||
आविष्टात् कारणं ज्ञात्वा प्रतिकुर्याद्यथायथम्||२८||
🔊 Audio coming soon
ఆవిష్టాదాశు మంత్రేణాహూతాత్ సర్పాత్ దంశేషు దశకాన్యతమం కారణం జ్ఞాత్వా యథాయథం ప్రతీకారమౌషధమంత్రాదికం వా కుర్యాద్వా న వా| (ఉక్తం చ సూత్రే- మంత్రదేవతయాహూతానాచక్షీరాన్ మహాహయః| విషసుప్తప్రబుద్ధస్థా భావాభావౌ తదాయుషః|| ఇతి| ఆవిష్టాత్ సర్పదష్టాద్దూతాద్వా దూతమేవ దష్టకం మన్యంతే తల్లక్షణవిదః| దూతస్యాకృత్యవస్థానచేష్టావ్యవహృతివర్ణసంఖ్యాదిలక్షణవిశేషేణ సర్పాణాం సవిషనిర్విషత్వవిశేషం జాతికారణదశస్థానవిశేషం తుండాహతవ్యాలీఢవ్యాలుప్తదష్టకదష్టనిపీడితం దంష్ట్రాపదవిశేషం చ బుద్ధ్వా యథాయథం ప్రతికుర్యాత్)|| 28||
Adhikarana vyantaradashanavaishiShTyam (29) · Śloka 29
వ్యంతరః పాపశీలత్వాన్మార్గమావృత్య తిష్ఠతి||29||
व्यन्तरः पापशीलत्वान्मार्गमावृत्य तिष्ठति||२९||
🔊 Audio coming soon
వ్యంతరస్తు సర్పః పాపస్వభావత్వాన్మార్గం పంథానమావృత్య రుద్ధ్వా తిష్ఠతి|| 29||
Adhikarana daMshalakShaNam (30) · Śloka 30
యత్ర లాలాపరిక్లేదమాత్రం గాత్రే ప్రదృశ్యతే| న తు దంష్ట్రాకృతం దంశం తత్తుండాహతమాదిశేత్| ఏకం దంష్ట్రాపదం ద్వే వా వ్యాలీఢాఖ్యమశోణితం| దంష్ట్రాపదే సరక్తే ద్వే వ్యాలుప్తం త్రీణి తాని తు| మాంసచ్ఛేదాదవిచ్ఛిన్నరక్తవాహీని దష్టకం| దంష్ట్రాపదాని చత్వారి తద్వద్దష్టనిపీడితం||30||
यत्र लालापरिक्लेदमात्रं गात्रे प्रदृश्यते| न तु दंष्ट्राकृतं दंशं तत्तुण्डाहतमादिशेत्| एकं दंष्ट्रापदं द्वे वा व्यालीढाख्यमशोणितम्| दंष्ट्रापदे सरक्ते द्वे व्यालुप्तं त्रीणि तानि तु| मांसच्छेदादविच्छिन्नरक्तवाहीनि दष्टकम्| दंष्ट्रापदानि चत्वारि तद्वद्दष्टनिपीडितम्||३०||
🔊 Audio coming soon
యత్రేత్యాదినా దంష్ట్రాసంయోగవిశేషక్రమేణ దంశలక్షణం| యత్ర దంష్ట్రాక్షతేన వినాఽంగే లాలాదిమాత్రం దృశ్యతే తద్దంశం నామ్నా తుండాహతమాదిశేత్| యత్ర త్వేకం దంష్ట్రాపదం ద్వే వా దంష్ట్రాపదే దృశ్యేతే తం దంశమశోణితం సంతం వ్యాలీఢమాదిశేత్| సరక్తే తు ద్వే దంష్ట్రాపదే నామ్నా వ్యాప్లుతమాదిశేత్| తానీతి దంష్ట్రాపదాని త్రీణి మాంసచ్ఛేదాద్ధేతోరవిచ్ఛిన్నరక్తవాహిని నామ్నా దష్టకం| చత్వారి దంష్ట్రాపదని తద్వదితిమాంసచ్ఛేదాదవిచ్ఛిన్నరక్తవాహీని నామ్నా దష్టనిపీడితం భవతి||30||
Adhikarana daMshe viShapramANavikalpaH (31) · Śloka 31
నిర్విషం ద్వయమత్రాద్యమసాధ్యం పశ్చిమం వదేత్||31||
निर्विषं द्वयमत्राद्यमसाध्यं पश्चिमं वदेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
అత్ర తుండాహతాదిపంచకే ఆద్యం ద్వయం తుండాహతం వ్యాలీఢంచ నిర్విషం| పశ్చిమం తు ద్వయం దష్టకం దష్టనిపీడితంచ అసాధ్యం వదేత్| పారిశేష్యాద్వ్యాలుప్తం సవిషం సాధ్యం చ|| 31||
Adhikarana raktasambandhavisheShaH (32) · Śloka 32
విషం నాహేయమప్రాప్య రక్తం దూషయతే వపుః| రక్తమణ్వపి తు ప్రాప్తం వర్ధతే తైలబిందువత్||32||
विषं नाहेयमप्राप्य रक्तं दूषयते वपुः| रक्तमण्वपि तु प्राप्तं वर्धते तैलबिन्दुवत्||३२||
🔊 Audio coming soon
ఆహేయమహిసంబంధి సార్పం విషమప్రాప్య రక్తం వపుర్న దూషయతే| అణ్వపి స్వల్పమపి విషం తు రక్తం ప్రాప్తం తైలబిందువద్వర్ధతే||32|
Adhikarana sarpA~ggAbhihatam (33) · Śloka 33
భీరోః సర్పాంగసంస్పర్శాద్భయేన కుపితోఽనిలః| కదాచిత్ కురుతే శోఫం సర్పాంగాభిహతం తు తత్||33||
भीरोः सर्पाङ्गसंस्पर्शाद्भयेन कुपितोऽनिलः| कदाचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्||३३||
🔊 Audio coming soon
భీరోస్తు పుంసో వినైవ దంశం సర్పస్యాంగస్పర్శమాత్రేణ భయేనానిలః కుపితః కదాచిచ్ఛోఫం కురుతే సర్పాంగాభిహతం నామ్నా తద్భవతి|| 33||
Adhikarana sha~gkAviSham (34) · Śloka 34
దుర్గాంధకారే విద్ధస్య కేనచిద్దష్టశంకయా| విషోద్వేగో జ్వరశ్ఛర్దిమూర్చ్ఛా దాహోఽపి వా భవేత్| గ్లానిర్మోహోఽతిసారో వా తచ్ఛంకావిషముచ్యతే||34||
दुर्गान्धकारे विद्धस्य केनचिद्दष्टशङ्कया| विषोद्वेगो ज्वरश्छर्दिमूर्च्छा दाहोऽपि वा भवेत्| ग्लानिर्मोहोऽतिसारो वा तच्छङ्काविषमुच्यते||३४||
🔊 Audio coming soon
దుర్గాంధకారే కేనచిత్ కంటకాదినా విద్ధస్య పుంసో దష్టశంకయా విషోద్వేగాదికం భవేత్ గ్లాన్యాదికం చ, తన్నామ్నా శంకావిషముచ్యతే| (శంకయా విషం శంకావిషం| అవిషమపి శంకయా విషం జాయతే| యథా అగర్భేఽపి రక్తగుల్మిన్యా దోహదసంభవః| ఇతి జేజ్జటః|| 34||
Adhikarana saviShanirviShadaMshalakShaNam (35) · Śloka 35
దంశస్తు సవిషః సర్వః సశోఫో వేదనాన్వితః| తుద్యతే గ్రథితః కించిత్కండూమాన్ దహ్యతే భృశం| నిర్విషో విపరీతోఽస్మాత్ ............................||35||
दंशस्तु सविषः सर्वः सशोफो वेदनान्वितः| तुद्यते ग्रथितः किञ्चित्कण्डूमान् दह्यते भृशम्| निर्विषो विपरीतोऽस्मात् ............................||३५||
🔊 Audio coming soon
సశోఫాదికః సర్వో దంశః సవిషో విజ్ఞేయః| అస్మాద్విపరీతస్తు నిర్విషః|| 35||
Adhikarana darvIkaradaMshalakShaNam (36) · Śloka 36
..............................తత్ర దంశః ఫణావతాం| కూర్మపృష్ఠోన్నతో రూక్షః సూక్ష్మదంష్ట్రాపదాన్వితః| వికారాః శ్యావతావక్త్రనఖమూత్రాక్షివిట్త్వచాం| శీతజ్వరః సంధిరుజా నిద్రానాశో విజృంభికా| మన్యాస్తంభః సిరాధ్మానం పృష్ఠకట్యస్థివాగ్గ్రహాః| శిరోగురుత్వమరుచిః కాసశ్వాసౌ హనుగ్రహః| శూలమృద్వేష్టనం కోష్ఠే శోషరోధౌ మలాశ్రయౌ| సందిగ్ధవాక్త్వం నైశ్చేష్ట్యం మృతస్యేవ విసంజ్ఞతా| ఫేనలాలోద్గమౌ హిధ్మా కంఠే ఘురఘురాయణం| శుష్కోద్గారో ముహుశ్చైతే వాతజాశ్చాపరే గదాః||36||
..............................तत्र दंशः फणावताम्| कूर्मपृष्ठोन्नतो रूक्षः सूक्ष्मदंष्ट्रापदान्वितः| विकाराः श्यावतावक्त्रनखमूत्राक्षिविट्त्वचाम्| शीतज्वरः सन्धिरुजा निद्रानाशो विजृम्भिका| मन्यास्तम्भः सिराध्मानं पृष्ठकट्यस्थिवाग्ग्रहाः| शिरोगुरुत्वमरुचिः कासश्वासौ हनुग्रहः| शूलमृद्वेष्टनं कोष्ठे शोषरोधौ मलाश्रयौ| सन्दिग्धवाक्त्वं नैश्चेष्ट्यं मृतस्येव विसंज्ञता| फेनलालोद्गमौ हिध्मा कण्ठे घुरघुरायणम्| शुष्कोद्गारो मुहुश्चैते वातजाश्चापरे गदाः||३६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర ఫణావతాం దర్వీకరాణాం దంశః కూర్మపృష్ఠోన్నతత్వదిగుణో భవతి| తత్ర చ వక్త్రశ్యావతాదయో వికారాః| శ్యావతాశబ్దస్య విట్త్వచామిత్యంతేన సంబంధః| గ్రహశబ్దస్య పృష్ఠకట్యాదిభిః| మలాశ్రయః శోషో రోధశ్చ| మలం పురీషం|| 36||
Adhikarana maNDalidaMshalakShaNam (37) · Śloka 37
దంశో మండలినాం సోష్మా సశోషః పీతలోహతః| పృథుర్విసర్పదాహోషాక్లేదకోథైర్విశీర్యతే| వికారా వక్త్రదంతాదిపీతతా తృట్ శ్రమో భ్రమః| దాహో మూర్చ్ఛా జ్వరస్తిక్తవక్త్రత్వం పీతదర్శనం| రక్తాగమనమూర్ధ్వాక్షః శీతేచ్ఛా ధూమకో మదః| ఆశు సర్వాంగవిసృతిర్గదాస్త్వేతే చ పిత్తజాః||37||
दंशो मण्डलिनां सोष्मा सशोषः पीतलोहतः| पृथुर्विसर्पदाहोषाक्लेदकोथैर्विशीर्यते| विकारा वक्त्रदन्तादिपीतता तृट् श्रमो भ्रमः| दाहो मूर्च्छा ज्वरस्तिक्तवक्त्रत्वं पीतदर्शनम्| रक्तागमनमूर्ध्वाक्षः शीतेच्छा धूमको मदः| आशु सर्वाङ्गविसृतिर्गदास्त्वेते च पित्तजाः||३७||
🔊 Audio coming soon
మండలినాం దంశః సోష్మాదిగుణో భవతి| తత్ర చ వికారా వక్త్రదంతాదిపీతతాదయః సర్వేష్వంగేష్వాశు విషస్య విసృతిః|| 37||
Adhikarana rAjImatAM daMshalakShaNam (38) · Śloka 38
దంశో రాజీమతాం స్నిగ్ధః స్థిపిచ్ఛిలశోఫకృత్| సాంద్రాస్రః శిశిరః పాండుస్తద్వికారాః శిరోవ్యథా| అరుచిశ్ఛర్దిరాలస్యం హృల్లాసో మధురాస్యతా| కంఠే ఘురఘురః పాకో కండూరక్ష్ణోర్హిమో జ్వరః| మృచ్ఛ్రాదుచ్ఛ్వసనం నిద్రా కాసః శ్వేతనఖాదితా| స్తంభో గురుత్వం చాంగానాం నాసికాక్షిముఖస్రుతిః| రోమహర్షస్తమశ్వాసో రోగాశ్చాఽన్యే కఫోద్భవాః||38||
दंशो राजीमतां स्निग्धः स्थिपिच्छिलशोफकृत्| सान्द्रास्रः शिशिरः पाण्डुस्तद्विकाराः शिरोव्यथा| अरुचिश्छर्दिरालस्यं हृल्लासो मधुरास्यता| कण्ठे घुरघुरः पाको कण्डूरक्ष्णोर्हिमो ज्वरः| मृच्छ्रादुच्छ्वसनं निद्रा कासः श्वेतनखादिता| स्तम्भो गुरुत्वं चाङ्गानां नासिकाक्षिमुखस्रुतिः| रोमहर्षस्तमश्वासो रोगाश्चाऽन्ये कफोद्भवाः||३८||
🔊 Audio coming soon
రాజీమతాం దంశః స్నిగ్ధత్వాదిగుణః| అత్ర చ వికారాః శిరోవ్యథాదయః| పాకః కంఠ ఏవ| హిమో జ్వరః శీతజ్వరః| శ్వేతనఖాదితేత్యాదిశబ్దేన నయనత్వగాదీనాం గ్రహణం| తమశ్వాస ఉక్తలక్షణస్తమకశ్వాసః|| 38||
Adhikarana vyantaradaMshalakShaNam (39) · Śloka 39
వ్యంతరే మిశ్రలింగత్వం.......................||39||
व्यन्तरे मिश्रलिङ्गत्वं.......................||३९||
🔊 Audio coming soon
వ్యంతరసర్పదంశేషు యథాసంకరం మిశ్రలక్షణం|| 39||
Adhikarana strIpuMsadaMshalakShaNam (40) · Śloka 40
................................దష్టః పుంసోర్ధ్వమీక్షతే| ప్రక్షిపేద్దక్షిణం పాదం పుర్వకాయసముద్యతః| ధీరోఽల్పవేగః శర్వర్యాం విపరీతస్తు యోషితా| హీనస్వరోఽతిసారార్త్తః కంపతే త్రస్యతే జ్వరీ||40||
................................दष्टः पुंसोर्ध्वमीक्षते| प्रक्षिपेद्दक्षिणं पादं पुर्वकायसमुद्यतः| धीरोऽल्पवेगः शर्वर्यां विपरीतस्तु योषिता| हीनस्वरोऽतिसारार्त्तः कम्पते त्रस्यते ज्वरी||४०||
🔊 Audio coming soon
దష్ట ఇత్యాదినా సర్పలింగవిశేషేణ దష్టలక్షణం| వ్యాఖ్యాసమం| పుంసో దంశః రాత్రావల్పవేగో భవతి| ఊర్ధ్వేక్షణాదిలక్షణేభ్యో విపరీతో హీనస్వరత్వాదియుక్తశ్చ యోషితా దష్టో విజ్ఞేయః|| 40||
Adhikarana napuMsakavRuddhAdidaMshalakShaNam (41) · Śloka 41
నపుంసకేన తిర్యగ్దృగధీరః ప్రియమైథునః| బహువాదీ చ వృద్ధేన చిరాన్మందాశ్చ వేదనాః| బాలేన శీఘ్రం తీక్ష్ణాశ్చ కుమారేణాక్ష్ణి దక్షిణే| రోగీ కుమార్యా వామే తు గర్భిణ్యా కృష్ణజిహ్వదృక్| జృంభా క్రోధోపజిహ్వార్త్తః స శూనోష్ఠః సితాననః| గురూదరః శిరోరోగీ సూతా దష్టస్తు మేహతి| శోణితం కృచ్ఛ్రశూలార్త్తః సూచీభిరివ భిద్యతే||41||
नपुंसकेन तिर्यग्दृगधीरः प्रियमैथुनः| बहुवादी च वृद्धेन चिरान्मन्दाश्च वेदनाः| बालेन शीघ्रं तीक्ष्णाश्च कुमारेणाक्ष्णि दक्षिणे| रोगी कुमार्या वामे तु गर्भिण्या कृष्णजिह्वदृक्| जृम्भा क्रोधोपजिह्वार्त्तः स शूनोष्ठः सिताननः| गुरूदरः शिरोरोगी सूता दष्टस्तु मेहति| शोणितं कृच्छ्रशूलार्त्तः सूचीभिरिव भिद्यते||४१||
🔊 Audio coming soon
తిర్యగ్దృగాదిరూపో నపుంసకేన దష్టః స్యాత్| వృద్ధేన దష్టే చిరాద్వేదనా భవంతి తాశ్చ మందాః| బాలేన దష్టే శీఘ్రం వేదనా భవంతి తాశ్చ వేదనాస్తీక్ష్ణాః| కుమారేణ త్వదృష్టసర్పిణీసంబంధేన దష్టో దక్షిణాక్షిరోగీ స్యాత్| కుమార్యా త్వనాసాదితసర్పసంయోగయా తు యో దష్టః స వామేఽక్షిణ రోగీ స్యాత్| గర్భిణ్యా తు దష్టః కృష్ణయా జిహ్వయా దృశా చ యుక్తో జృంభాదియుక్తశ్చ స్యాత్| యః సూతయా దష్టః స కృచ్ఛ్రేణ శూలేనార్త్తః సన్ శోణితం మేహతి రక్తం మూత్రయతి సూచీభిరివ భిద్యతే చ|| 41||
Adhikarana vegAnAmAshrayAH (42) · Śloka 42
వేగానాం రక్తమాంసాద్యాః సప్తోక్తాః పూర్వమాశ్రయాః||42||
वेगानां रक्तमांसाद्याः सप्तोक्ताः पूर्वमाश्रयाः||४२||
🔊 Audio coming soon
సర్పస్య విషం యానాశ్రిత్య క్రమేణ వేగాన్ కురుతే తే రక్తమాంసాద్యాః పూర్వం ధన్వంతరిమతే వేగానాం సప్త ఆంశ్రయా ఉక్తాః|| 42||
Adhikarana darvIkaraviShavegalakShaNAni (43) · Śloka 43
దర్వీకృతాథ దష్టస్య దుష్టం శ్యావీ భవత్యసృక్| శ్యావతా తేన వక్త్రాదౌ సర్పంతీవ చ కీటకాః| ద్వితీయే గ్రంథయో వేగే తృతీయే మూర్ద్ధగౌరవం| దృగ్రోధో దంశవిక్లేదశ్చతుర్థే ష్ఠీవనం వమిః| సంధివిశ్లేషణం తంద్రా పంచమే పర్వభేదనం| దాహో హిధ్మా చ షష్ఠే తు హృత్పీడా గాత్రగౌరవం| మూర్చ్ఛాఽవిపాకోఽతీసారః ప్రాప్య శుక్రంతు సప్తమే| స్కంధపృష్ఠకటీభంగః సర్వచేష్టానివర్త్తనం||43||
दर्वीकृताथ दष्टस्य दुष्टं श्यावी भवत्यसृक्| श्यावता तेन वक्त्रादौ सर्पन्तीव च कीटकाः| द्वितीये ग्रन्थयो वेगे तृतीये मूर्द्धगौरवम्| दृग्रोधो दंशविक्लेदश्चतुर्थे ष्ठीवनं वमिः| सन्धिविश्लेषणं तन्द्रा पञ्चमे पर्वभेदनम्| दाहो हिध्मा च षष्ठे तु हृत्पीडा गात्रगौरवम्| मूर्च्छाऽविपाकोऽतीसारः प्राप्य शुक्रन्तु सप्तमे| स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गः सर्वचेष्टानिवर्त्तनम्||४३||
🔊 Audio coming soon
దర్వీకరాదీనాం క్రమేణ సప్త వేగా ఉచ్యంతే-దర్వీకృతేత్యాది| సర్పంతీవ చ కీటకా ఇత్యంతం ప్రథమే వేగే లక్షణం| వక్త్రాదావిత్యాదిశబ్దేన నఖవిణ్మూత్రనేత్రత్వచాం పరిగ్రహః| ద్వితీయే వేగే గ్రంథయః స్యుః దంశవిక్లేదాంతం తృతీయే| తంద్రాంతం చతుర్థే| హిధ్మాంతం పంచమే| అతీసారాంతం షష్ఠే| సప్తమే వేగే విషం శుక్రం ప్రాప్య స్కంధాదిభంగః సర్వచేష్టానివర్త్తనం చ భవతి| ఇతి దర్వీకరేషు|| 43||
Adhikarana maNDaliviShavegalakShaNAni (44) · Śloka 44
అథ మండలిదష్టస్య దుష్టం పీతీభవత్యసృక్| తేన పీతాంగతా దాహో ద్వితీయే శ్వయథూద్భవః| తృతీయే దంశవిక్లేదః స్వేదస్తృష్ణా చ జాయతే| చతుర్థే జ్వర్యతే దాహః పంచమే సర్వగాత్రగః||44||
अथ मण्डलिदष्टस्य दुष्टं पीतीभवत्यसृक्| तेन पीताङ्गता दाहो द्वितीये श्वयथूद्भवः| तृतीये दंशविक्लेदः स्वेदस्तृष्णा च जायते| चतुर्थे ज्वर्यते दाहः पञ्चमे सर्वगात्रगः||४४||
🔊 Audio coming soon
అథేత్యాదినా మండలినాం వేగాః| దాహాంతం ప్రథమే వేగే| శ్వయథూద్భవో ద్వితీయే| తృష్ణాంతం తృతీయే| చతుర్థే జ్వరః| పంచమే సర్వగాత్రగోదాహః| శేషయోః పూర్వవద్వదేదితి రాజీమత ఉక్తమపేక్ష్యత ఇతి మండలిషు|| 44||
Adhikarana rAjilaviShavegalakShaNAni (45) · Śloka 45
దష్టస్య రాజిలైర్దుష్టం పాండుతాం యాతి శోణితం| పాండుతా తేన గాత్రాణాం ద్వితీయే గురుతాతి చ| తృతీయే దంశవిక్లేదనాసికాక్షిముఖస్రవాః| చతుర్థే గరిమా మూర్ధ్నో మన్యాస్తంభశ్చ పంచమే| వాక్సంగో జ్వరః శీతః శేషయోః పూర్వవద్వదేత్||45||
दष्टस्य राजिलैर्दुष्टं पाण्डुतां याति शोणितम्| पाण्डुता तेन गात्राणां द्वितीये गुरुताति च| तृतीये दंशविक्लेदनासिकाक्षिमुखस्रवाः| चतुर्थे गरिमा मूर्ध्नो मन्यास्तम्भश्च पञ्चमे| वाक्सङ्गो ज्वरः शीतः शेषयोः पूर्ववद्वदेत्||४५||
🔊 Audio coming soon
దష్టస్యేత్యాదినా రాజీమతాం వేగకీర్తనం| ప్రథమే వేగే రక్తస్య పాండుత్వాత్ గాత్రాణాం పాండుతా| ద్వితీయే గాత్రాణామతిగురుతా| ముఖస్రావాంతం తృతీయే| మన్యాస్తంభాంతం చతుర్థే| శీతజ్వరాంతం పంచమే| శేషయోః షష్ఠసప్తమయోః పూర్వవద్దర్వీకరవద్వదేత్| ఇతి రాజీమత్సు||45||
Adhikarana cikitsAmaryAdA (46) · Śloka 46
కుర్యాత్ పంచసు వేగేషు చికిత్సాం న తతః పరం||46||
कुर्यात् पञ्चसु वेगेषु चिकित्सां न ततः परम्||४६||
🔊 Audio coming soon
సర్వసర్పవిశేషు చ పూర్వేషు పంచస్వేవ వేగేషు చికిత్సాం కుర్యాత్||46||
Adhikarana alpaviShAH sarpAH (47) · Śloka 47
జలాప్లుతా రతిక్షీణా భీతా నకులనిర్జితాః| శీతవాతాతపవ్యాధిక్షుత్తృష్ణా శ్రమపీడితాః| తూర్ణం దేశాంతరాయాతా విముక్తవిషకంచుకాః| కుశౌషధీకంటకవద్యే చరంతి చ కాననం| దేశం చ విద్యాధ్యుషితం సర్పాస్తేఽల్పవిషా మతాః||47||
जलाप्लुता रतिक्षीणा भीता नकुलनिर्जिताः| शीतवातातपव्याधिक्षुत्तृष्णा श्रमपीडिताः| तूर्णं देशान्तरायाता विमुक्तविषकञ्चुकाः| कुशौषधीकण्टकवद्ये चरन्ति च काननम्| देशं च विद्याध्युषितं सर्पास्तेऽल्पविषा मताः||४७||
🔊 Audio coming soon
జలాప్లుతాదిస్వరూపాః సర్పా అల్పవిషా మతా ఆచార్యాణాం| రతిః స్త్రీసంయోగస్తయా క్షీణాస్తథోక్తాః| అచిరం విముక్తవిషకంచుకాః| విద్యాధ్యుషితం చ దేశం చ యే చరంతి తే చ| విద్యాధ్యుషితం దేశం యత్ర విషఘ్నీ విద్యా యంత్రాదిస్తథా ప్రతివసతి|| 47||
Adhikarana AshIviShopamAH sarpAH (48) · Śloka 48
శ్మశానచైత్యవల్మీకయజ్ఞాశ్రమసురాలయే| చతుష్పథే జలస్థానే జీర్ణోద్యానేషు కోటరే| క్షీరిద్రుమే నింబతరౌ నిర్జ్ఝరే గిరిగహ్వరే| చక్రవజ్రగదాకుంతత్రిశూలాంకజటాధరాః| రక్తాస్యనయనా యే చ తే స్యురాశీవిషోపమాః| న తేషాం కాలనియమో న చ వేగేష్వనుక్రమః| మంత్రతంత్రబలాన్నాపి ప్రసహ్య వినివర్త్తనం| ఉపహారనమస్కారజపశాంతిపరాయణః| కశ్చిజ్జీవతి తైర్దష్టో విరూపో వికలోఽపి వా||48||
श्मशानचैत्यवल्मीकयज्ञाश्रमसुरालये| चतुष्पथे जलस्थाने जीर्णोद्यानेषु कोटरे| क्षीरिद्रुमे निम्बतरौ निर्ज्झरे गिरिगह्वरे| चक्रवज्रगदाकुन्तत्रिशूलाङ्कजटाधराः| रक्तास्यनयना ये च ते स्युराशीविषोपमाः| न तेषां कालनियमो न च वेगेष्वनुक्रमः| मन्त्रतन्त्रबलान्नापि प्रसह्य विनिवर्त्तनम्| उपहारनमस्कारजपशान्तिपरायणः| कश्चिज्जीवति तैर्दष्टो विरूपो विकलोऽपि वा||४८||
🔊 Audio coming soon
శ్మశానాదిషు సర్పా యే వసంతి చక్రాద్యంగా జటాశ్చ యే ధారయంతి, తే ఆశీవిషోపమాః స్యుః| ఆశీవిషం మూలవిషం| (దర్వీకరవిశేష ఇతి సుశ్రుతే| ఆశీవిషా దివ్యాః| ఆశీవిషా భుజంగస్య పరమాశాసనేన వా| ఇచ్ఛామాత్రేణ వా నాశాదిత్థమాశీవిషా మతాః| ఇతి జేజ్జటః)| తేషాం చ కాలనియమాదికం న విద్యతే| తైశ్చ దష్ట ఉపహారాదిపరాయణః సన్ యది కశ్చిదేవ జీవతి| ప్రాయేణ తత్ర న జీవతి ఇత్యర్థః| యశ్చ జీవేత్స విరూపో వా వికలో వా భూత్వా|| 48||
Adhikarana sthalakAlAnusAramasAdhyatA (49) · Śloka 49
శమశానచితిచైత్యాదౌ పంచమీ పక్షసంధిషు| అష్టమీనవమీసంధ్యామధ్యరాత్రిదినేషు చ| యామ్యాగ్నేయమఘాశ్లేషావిశాఖాపుర్వనైరృతే| నైఋతాఖ్యే ముహుర్త్తే చ దష్టం మర్మసు చ త్యజేత్||49||
शमशानचितिचैत्यादौ पञ्चमी पक्षसन्धिषु| अष्टमीनवमीसन्ध्यामध्यरात्रिदिनेषु च| याम्याग्नेयमघाश्लेषाविशाखापुर्वनैरृते| नैऋताख्ये मुहुर्त्ते च दष्टं मर्मसु च त्यजेत्||४९||
🔊 Audio coming soon
శ్మశానాదిషు దేశకాలేషు దష్టం మర్మసు దష్టంచ అపరిత్యజేత్| చితిర్యాజ్ఞికానామగ్నిచయనస్థానం| పక్షసంధీ అమావాస్యాపౌర్ణమాస్యౌ| మధ్యశబ్దో రాత్రిదినశబ్దాభ్యాం సంబధ్యతే| యామ్యాదికం నక్షత్రం గృహ్యతే| యామ్యా భరణీ| ఆగ్నేయం కృత్తికా| నైఋతం మూలం| నైఋతాఖ్యో ద్వాదశోముహూర్త్తః|| 49||
Adhikarana asAdhyalakShaNAni (50) · Śloka 50
దష్టమాత్రే సితాస్యాక్షః శీర్యమాణశిరోరుహః| స్తబ్ధజిహ్వో ముహుర్మూర్చ్ఛన్ శీతోచ్ఛ్వాసో న జీవతి| హిధ్మా శ్వాసో వమిః కాసో దష్టమాత్రస్య దేహినః| జాయతే యుగపద్యస్య స హృచ్ఛూలీ న జీవతి| వేపథుర్వేదనాస్తీవ్రా గ్రీవాభంగోఽక్షిరక్తతా| మూర్చ్ఛా గలగ్రహశ్ఛర్దిః ప్రేతరాజస్య కింకరాః| జాంబవప్రతిమో దంశః కూర్మపృష్ఠ్వదున్నతః| రక్తం ఖేభ్యః సమస్తేభ్యో వర్త్తతే న తు దంశతః| రోమ్ణాం న శీతలైర్హర్షః శ్వయథుర్లోహితాసితః హృష్టమేహనతా వక్రవక్త్రత్వం యస్య తం త్యజేత్| ఫేనం వమతి నిస్సంజ్ఞః శ్యావపాదకరాననః| నాసావసాదో భంగోఽంగే విడ్భేదః శ్లథసంధితా| విషపీతస్య దష్టస్య దిగ్ధేనాభిహతస్య చ| భవంత్యేతని రూపాణి సంప్రాప్తే జీవితక్షయే| న నస్యైశ్చేతనా తీక్ష్ణైర్న క్షతాత్ క్షతజాగమః| దండాహతస్య నో రాజిః ప్రయాతస్య యమాంతికం||50||
दष्टमात्रे सितास्याक्षः शीर्यमाणशिरोरुहः| स्तब्धजिह्वो मुहुर्मूर्च्छन् शीतोच्छ्वासो न जीवति| हिध्मा श्वासो वमिः कासो दष्टमात्रस्य देहिनः| जायते युगपद्यस्य स हृच्छूली न जीवति| वेपथुर्वेदनास्तीव्रा ग्रीवाभङ्गोऽक्षिरक्तता| मूर्च्छा गलग्रहश्छर्दिः प्रेतराजस्य किङ्कराः| जाम्बवप्रतिमो दंशः कूर्मपृष्ठ्वदुन्नतः| रक्तं खेभ्यः समस्तेभ्यो वर्त्तते न तु दंशतः| रोम्णां न शीतलैर्हर्षः श्वयथुर्लोहितासितः हृष्टमेहनता वक्रवक्त्रत्वं यस्य तं त्यजेत्| फेनं वमति निस्संज्ञः श्यावपादकराननः| नासावसादो भङ्गोऽङ्गे विड्भेदः श्लथसन्धिता| विषपीतस्य दष्टस्य दिग्धेनाभिहतस्य च| भवन्त्येतनि रूपाणि सम्प्राप्ते जीवितक्षये| न नस्यैश्चेतना तीक्ष्णैर्न क्षतात् क्षतजागमः| दण्डाहतस्य नो राजिः प्रयातस्य यमान्तिकम्||५०||
🔊 Audio coming soon
దష్టమాత్ర ఏవ యః సితాస్యాక్షత్వాదియుక్తః సః న జీవతి| యస్య దేహినో దష్టమాత్రస్య యుగపద్ధిధ్మాదయో జాయంతే స హృచ్ఛూలేన యుక్తః సన్ న జీవతి| దంష్ట్రిణా యేన దష్టశ్చ తద్రూపం యస్తు పశ్యతి| అప్సు వాదర్శబింబే వా తస్య రిష్టం వినిర్దిశేత్| ఇతి జేజ్జట| వేపథ్వాదయః ప్రేతరాజస్య కింకరా ఆజ్ఞాకారిణః| మరణకాల ఏతే భవంతీత్యర్థః| జాంబవప్రతిమత్వాదికం యస్య భవతి తం త్యజేత్| దంశతో రక్తం నైవ ప్రవర్తతే| సర్వేభ్యశ్చ సూక్ష్మసూక్ష్మేభ్యః స్రోతోభ్యః ప్రవర్తతే| ఫేనం వమతీత్యాదీని రూపాణి విషపీతాదేర్జీవితక్షయే సంప్రాప్తే భవంతి| తథా యమాంతికం వైవస్వతనికటం ప్రాప్తస్య మృతస్య సుతీక్ష్ణైరపి నస్యైశ్చేతనా న భవతి| తత్కాలం చ శస్త్రాదినా క్షతదంగాత్ క్షతజస్య రక్తస్యాగమో న భవతి| దండేన చాభిహతస్య దేహే రాజీ న దృశ్యతే|| 50||
Adhikarana viShacikitsAyAH Atyayikatvam (51-41) · Śloka 41
అతోఽన్యథా తు త్వరయా ప్రదీప్తాగారవద్భిషక్| రక్షన్ కంఠగతాన్ ప్రాణాన్ విషమాశు శమం నయేత్||51|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా- వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే సర్పవిష- విజ్ఞానీయో నామైకచత్వారింశోఽధ్యాయః||41||
अतोऽन्यथा तु त्वरया प्रदीप्तागारवद्भिषक्| रक्षन् कण्ठगतान् प्राणान् विषमाशु शमं नयेत्||५१|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्पविष- विज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः||४१||
🔊 Audio coming soon
అతోఽనంతరోక్తేభ్యః సర్వేభ్యోఽసాధ్యలక్షణేభ్యోఽన్యథా వైపరీత్యే భిషక్ కంఠగతాన్ ప్రాణానాతురస్య రక్షన్ ప్రదీప్తవేశ్మవదాశు విషం శమం నయేదితి|| 51|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా- ముత్తరతంత్రే ఏకచత్వారింశోఽధ్యాయః