18. sarvagākṣirōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha sarvAkShirogavij~jAnIyo nAmAShTAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

ಅಥಾತಃ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ನಾಮಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ||೧||

ನೇತ್ರಸ್ಯಾಽವಯವವಿಭಾಗೇನ ರೋಗನಿರ್ಣಯಂ ಕೃತ್ವಾ ರೋಗಾಣಾಂ ವ್ಯಾಪಿನಾಂ ಹೇತ್ವಾದಿಕಂ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಮಧ್ಯಾಯ ಆರಭ್ಯತೇ||೧||

Adhikarana vAtABiShyandalakShaNam (2) · Śloka 2

ವಾತೇನ ನೇತ್ರೇಽಭಿಷ್ಯಣ್ಣೇ ನಾಸಾನಾಹೋಽಲ್ಪಶೋಫತಾ| ಶಙ್ಖಾಕ್ಷಿಭ್ರೂಲಲಾಟಾಸ್ಯತೋದಸ್ಫುರಣಭೇದನಮ್| ಶುಷ್ಕಾಲ್ಪಾ ದೂಷಿಕಾ ಶೀತಮಲ್ಪಂ ಚಾಶ್ರು ಚಲಾ ರುಜಃ| ನಿಮಿಷೋನ್ಮೇಷಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಜ್ಜನ್ತೂನಾಮಿವ ಸರ್ಪಣಮ್| ಅಕ್ಷ್ಯಾಧ್ಮಾತಮಿವಾಭಾತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮೈಶ್ಶಲ್ಯೈರಿವಾಚಿತಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣೈಶ್ಚೋಪಶಮನಮ್.......................||೨||

ವಾತೇನ ನೇತ್ರೇಽಭಿಷ್ಯಣ್ಣೇ ಆರ್ದ್ರೀಭೂತೇ ನಾಸಾನಾಹಾದಿಕಂ ಭವತಿ| ಸುಬೋಧಮ್| ಉಪಶಮನಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಲಾಭಃ| ಏಷ ರೋಗೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದ ಉಚ್ಯತೇ|

Adhikarana vAtAdhimanthaH (3) · Śloka 3

.....................ಸೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದ ಉಪೇಕ್ಷಿತಃ| ಅಧಿಮನ್ಥೋ ಭವೇತ್ತತ್ರ ಕರ್ಣಯೋರ್ನದನಂ ಭ್ರಮಃ| ಅರಣ್ಯೇವ ಚ ಮಥ್ಯನ್ತೇ ಲಲಾಟಾಕ್ಷಿಭ್ರುವಾದಯಃ||೩||

ಏಷ ಚೋಪೇಕ್ಷಿತಃ ಸನ್ ವಾತೇನೈವಾಧಿಮನ್ಥೋ ಭವೇತ್| ತತ್ರ ವಾತಾಧಿಮನ್ಥೇ ಕರ್ಣನಾದಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಅರಣೀ ಯಾಜ್ಞಿಕಾನಾಂ ಘರ್ಷಣೇನಾಗ್ನ್ಯುತ್ಪಾದನೇ ಮನ್ಥನಕಾಷ್ಠಮ್||೩||

Adhikarana vAtajahatAdhimanthaH (4) · Śloka 4

ಹತಾಧಿಮನ್ಥಃ ಸೋಽಪಿ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರಮಾದಾತ್ತೇನ ವೇದನಾಃ| ಅನೇಕರೂಪಾ ಜಾಯನ್ತೇ ವ್ರಣೋ ದೃಷ್ಟೌ ಚ ದೃಷ್ಟಿಹಾ||೪||

ಸ ಚಾಧಿಮನ್ಥಃ ಪ್ರಮಾದಾದಪಚಾರಾದ್ಧತಾಧಿಮನ್ಥಾಖ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ತೇನ ಚ ಹತಾಧಿಮನ್ಥೇನಾನೇಕರೂಪಾ ವೇದನಾ ರುಜೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲೇ ಚ ದರ್ಶನಹಾ ವ್ರಣೋ ಜಾಯತೇ||೪||

Adhikarana anyatovAtaH (5) · Śloka 5

ಮನ್ಯಾಕ್ಷಿಶಙ್ಖತೋ ವಾಯುರನ್ಯತೋ ವಾ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ವ್ಯಥಾಂ ತೀವ್ರಾಮಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯರಾಗಶೋಫಂ ವಿಲೋಚನಮ್| ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ ಪರ್ಯಶ್ರು ಸೋಽನ್ಯತೋ ವಾತಸಂಜ್ಞಿತಃ||೫||

ಯದಾ ತು ಸ್ವನಿಮಿತ್ತಾತ್ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ಮನ್ಯಾದಿತೋಽನ್ಯತೋ ವಾ ತನ್ನಿಕಟಾದಙ್ಗಾತ್ ಪೂರ್ವಾತ್ತೀವ್ರಾಂ ವ್ಯಥಾಂ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ಪೈಚ್ಛಿಲ್ಯಾದಿರಹಿತಂ ನೇತ್ರಂ ಸಾಶ್ರು ಸಙ್ಕೋಚಯತಿ| ತದಾ ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಅನ್ಯತೋವಾತಃ||೫||

Adhikarana vAtaparyayaH (6) · Śloka 6

ತದ್ವಜ್ಜಿಹ್ಯಂ ಭವೇನ್ನೇತ್ರಮೂನಂ ವಾ ವಾತಪರ್ಯಯೇ||೬||

ವಾತಪರ್ಯಯಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ತದ್ವದಿತಿ ಪೂರ್ವವನ್ಮನ್ಯಾರುಜಾದಿಕೇನ ನೇತ್ರಂ ಜಿಹ್ಯಂ ಕುಟಿಲಂ ಚಿತ್ರನ್ಯಸ್ತಮಿವ ಭವತ್ಯೂನಂ ವಾ ಪ್ರಮಾಣೇನ ಭವತಿ ||೬||

Adhikarana pittABiShyandaH (7) · Śloka 7

ದಾಹೋ ಧೂಮಾಯನಂ ಶೋಫಃ ಸ್ಯಾವತಾ ವರ್ತ್ಮನೋರ್ಬಹಿಃ| ಅತಃಕ್ಲೇದೋಽಶ್ರು ಪೀತೋಷ್ಣಂ ರಾಗಃ ಪೀತಾಭದರ್ಶನಮ್| ಕ್ಷಾರೋಕ್ಷಿತಕ್ಷತಾಕ್ಷಿತ್ವಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್||೭||

ದಾಹಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್| ಧೂಮಪ್ರವೇಶ ಇವ ಧೂಮಾಯನಮ್| ಕ್ಷಾರೇಣೋಕ್ಷಿತೋ ಯೋ ವ್ರಣಸ್ತತ್ತುಲ್ಯವ್ರಣಾಕ್ಷಿತಾ ಭವತಿ||೭||

Adhikarana pittAdhimanthaH (8) · Śloka 8

ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರಕೀರ್ಣಾಭಂ ಯಕೃತ್ಪಿಣ್ಡಸಮಪ್ರಭಮ್| ಅಧಿಮನ್ಯೇ ಭವೇನ್ನೇತ್ರಮ್.......................||೮||

ಅಸ್ಮಿನ್ನುಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಿತ್ತಾಧಿಮನ್ಥೀಭೂತೇ ಜ್ವಲದಙ್ಗಾರಕೀರ್ಣಾಭನೇತ್ರತ್ವಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್||೮||

Adhikarana kaPABiShyandalakShaNam (9) · Śloka 9

........................ಸ್ಯನ್ದೇ ತು ಕಫಸಮ್ಭವೇ| ಜಾಡ್ಯಂ ಶೋಫೋ ಮಹಾನ್ ಕಣ್ಡೂರ್ನಿದ್ರಾನ್ನಾನಭಿನನ್ದನಮ್| ಸಾನ್ದ್ರಸ್ನಿಗ್ಧಬಹುಶ್ವೇತಪಿಚ್ಛಾವದ್ ದೂಷಿಕಾಽಶ್ರುತಾ||೯||

ಕಫೇಽಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ಜಾಡ್ಯಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಅನಭಿನನ್ದನಮನ್ನಸ್ಯ| ಸಾನ್ದ್ರಾದಿಗುಣವದ್ ದೂಷಿಕಾ ಸಾನ್ದ್ರಾದಿಗುಣವದಶ್ರುತಾ ಚ||೯||

Adhikarana kaPAdhimanthalakShaNam (10) · Śloka 10

ಅಧಿಮನ್ಥೇ ನತಂ ಕೃಷ್ಣಮುನ್ನತಂ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಮ್| ಪ್ರಸೇಕೋ ನಾಸಿಕಾಧ್ಮಾನಂ ಪಾಂಸುಪೂರ್ಣಮಿವೇಕ್ಷಣಮ್||೧೦||

ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವೋಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಫಾಧಿಮನ್ಥೀಭೂತೇ ಕೃಷ್ಣಂ ನತತ್ವಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್||೧೦||

Adhikarana raktABiShyandalakShaNam (11) · Śloka 11

ರಕ್ತಾಶ್ರುರಾಜೀದೂಷೀಕಾ ರಕ್ತಮಣ್ಡಲದರ್ಶನಮ್| ರಕ್ತಸ್ಯನ್ದೇನ ನಯನಂ ಸಪಿತ್ತಸ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಮ್||೧೧||

ರಕ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದೇ ಪಿತ್ತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಲಕ್ಷಣಾನ್ತಂ ಲಿಙ್ಗಮ್||೧೧||

Adhikarana raktAdhimanthalakShaNam (12) · Śloka 12

ಮನ್ಥೇಽಕ್ಷಿತಾಮ್ರಪರ್ಯನ್ತಮುತ್ಪಾಟನಸಮಾನರುಕ್| ರಾಗೇಣ ಬನ್ಧೂಕನಿಭಂ ತಾಮ್ಯತಿ ಸ್ಪರ್ಶನಾಕ್ಷಮಮ್| ಅಸೃಙ್ನಿಮಗ್ನಾರಿಷ್ಟಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಮಗ್ನ್ಯಾಭದರ್ಶನಮ್||೧೨||

ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ರಕ್ತಾಧಿಮನ್ಥೀಭೂತೇ ತಾಮ್ರಪರ್ಯನ್ತಮಕ್ಷಿ ಭವತ್ಯುತ್ಪಾಟನಸಮಾನರುಗಾದಿಸ್ವರೂಪಂ ತೇನ ಸದೃಶಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಯಸ್ಮಿನ್ನಕ್ಷ್ಣಿ|| ೧೨||

Adhikarana adhimanthasAmAnyalakShaNam (13) · Śloka 13

ಅಧಿಮನ್ಥಾ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಸರ್ವೇ ಸ್ಯನ್ದಾಧಿಕವ್ಯಥಾಃ| ಶಙ್ಖದನ್ತಕಪೋಲೇಷು ಕಪಾಲೇ ಚಾತಿ ರುಕ್ಕರಾಃ||೧೩||

ಸರ್ವೇ ಚಾಧಿಮನ್ಥಾ ಯಥಾಸ್ವದೇಷೇಭ್ಯೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದೇಭ್ಯೋಽಧಿಕವ್ಯಥಾ ಭವನ್ತಿ| ವಾತಾಧಿಮನ್ಥೋ ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾಧಿಕವ್ಯಥಃ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ವಾಚ್ಯಮ್| ತೇ ಚಾಧಿಮನ್ಥಾಃ ಶಙ್ಖಾದಿಕೇಽತಿರುಕ್ಕರಾಃ||೧೩||

Adhikarana shuShkAkShipAkaH (14) · Śloka 14

ವಾತಪಿತ್ತಾತುರಂ ಘರ್ಷತೋದಭೇದೋಪದೇಹವತ್| ರೂಕ್ಷದಾರುಣವರ್ತ್ಮಾಕ್ಷಿಕೃಚ್ಛ್ರೋನ್ಮೀಲನಿಮೀಲನಮ್| ವಿಕೂಣನವಿಶುಷ್ಕತ್ವಶೀತೇಚ್ಛಾಶೂಲಪಾಕವತ್| ಉಕ್ತಃ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕೋಽಯಮ್................||೧೪||

ವಾತಪಿತ್ತೇನಾತುರಂ ಪೀಡಿತಮಕ್ಷಿ ಘರ್ಷತೋದಾದಿಗುಣಂ ಭವತಿ| ಸ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕ ಉಕ್ತಃ||೧೪||

Adhikarana sashophapAkaH (15) · Śloka 15

..................ಸಶೋಫಃ ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಿಭಿರ್ಮಲೈಃ| ಸರಕ್ತಸ್ತತ್ರ ಶೋಫೋಽತಿರುದ್ಗಾಹಷ್ಠೀವನಾದಿಮಾನ್| ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಂ ಜಾಯತೇ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಮ್| ಅಶ್ರೂಷ್ಣಶೀತವಿಶದಪಿಚ್ಛಿಲಾಚ್ಛಘನಂ ಮುಹುಃ||೧೫||

ಸಶೋಫಾಖ್ಯಸ್ತು ಪಾಕಃ ಸರಕ್ತೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಭವತಿ| ತತ್ರ ಸಶೋಫೇ ಪಾಕೇಽತಿರುಗಾದಿಮಾನ್ ಶೋಫಃ| ನೇತ್ರೇ ಚ ಶುಕ್ಲಮಣ್ಡಲಂ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಂ ಜಾಯತೇ| ಉಷ್ಣತ್ವಾದಿಗುಣಂ ಚಾಶ್ರು ಜಾಯತೇ||೧೫||

Adhikarana alpashophaH (16) · Śloka 16

ಅಲ್ಪಶೋಫೋಽಲ್ಪಶೋಫಸ್ತು ಪಾಕೋಽನ್ಯೈರ್ಲಕ್ಷಣೈಸ್ತಥಾ||೧೬||

ಯಸ್ತ್ವಕ್ಷಿಪಾಕೋಽಲ್ಪಶೋಫೋಽನ್ಯೈಃ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಾದಿಕೈರನನ್ತರೋಕ್ತಸಶೋಫಾಖ್ಯಪಾಕಾಕ್ಷಿಲಕ್ಷಣೈರ್ಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ಸ ನಾಮ್ನಾಽಲ್ಪಶೋಫಃ||೧೬||

Adhikarana akShipAkAtyayaH (17) · Śloka 17

ಅಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯೇ ಶೋಫಃ ಸಂರಮ್ಭಃ ಕಲುಷಾಶ್ರುತಾ| ಕಫೋಪದಿಗ್ಧಮಸಿತಂ ಸಿತಂ ಪ್ರಕ್ಲೇದರಾಗವತ್| ದಾಹೋ ದರ್ಶನಸಂರೋಧೋ ವೇದನಾಶ್ಚಾನವಸ್ಥಿತಾ||೧೭||

ಅಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಾಖ್ಯೇ ರೋಗೇ ಶೋಫಾದಿಕಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಸಂರಮ್ಭೋ ವೇದನಾಯಾ ಉದ್ರೇಕಃ| ವೇದನಾ ಅನವಸ್ಥಿತಾಶ್ಚಲಸ್ವರೂಪಾಃ||೧೭||

Adhikarana amloShitaH (18) · Śloka 18

ಅನ್ನಸಾರೋಽಮ್ಲತಾಂ ನೀತಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋಲ್ಬಣೈರ್ಮಲೈಃ| ಸಿರಾಭಿರ್ನೇತ್ರಮಾರೂಢಃ ಕರೋತಿ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಮ್| ಸಶೋಫದಾಹಪಾಕಾಶ್ರು ಭೃಶಂ ಚಾವಿಲದರ್ಶನಮ್| ಅಮ್ಲೋಷಿತೋಽಯಮ್............................||೧೮||

ಯೋಽನ್ನಸ್ಯ ಸಾರಃ ಸ ಪಿತ್ತರಕ್ತಾಧಿಕೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಮಲೈರಮ್ಲತ್ವಂ ನೀತಃ ಸಿರಾಭಿಶ್ಚ ನೇತ್ರಮಾರೂಢಃ ಸನ್ ನೇತ್ರಂ ಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಂ ಕರೋತಿ| ಅಯಂ ರೋಗೋ ನಾಮ್ನಾ ಅಮ್ಲೋಷಿತಃ||೧೮||

Adhikarana sarvagAnAM sa~gkhyAsamprAptiH (19) · Śloka 19

............ಇತ್ಯುಕ್ತಾಃ ಗದಾಃ ಷೋಡಶ ಸರ್ವಗಾಃ||೧೯||

ಇತಿ ಷೋಡಶ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸರ್ವಗಾ ಉಕ್ತಾಃ||೧೯||

Adhikarana asAdhyatAnirdeshaH (20-18) · Śloka 18

ಹತಾಧಿಮನ್ಥಮೇತೇಷು ಸಾಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಂ ತ್ಯಜೇತ್| ವಾತಾದ್ಭೂತಂ ಪಞ್ಚರಾತ್ರೇಣ ದೃಷ್ಟಿಂ ಸಪ್ತಾಹೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾತೋಽಧಿಮನ್ಥಃ| ರಕ್ತೋತ್ಪನ್ನೋ ಹನ್ತಿ ತದ್ವತ್ತ್ರಿರಾತ್ರಾನ್ ಮಿಥ್ಯಾಚಾರಾತ್ ಪೈತ್ತಿಕಃ ಸದ್ಯ ಏವ||೨೦|| ಇತಿ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸ್ಯ ಸೂನೋರ್ವಾಗ್ಭಟಸ್ಯ ಕೃತಾವಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯ ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೮||

ಏತೇಷು ಚ ಮಧ್ಯೇ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯಂ ಚಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ತ್ಯಜೇತ್| ವಾತೋದ್ಭೂತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸುಬೋಧಮ್| ದೃಷ್ಟಿಂ ಹನ್ತೀತಿ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮನ್ಮಹಾಮಹೋಪಾಧ್ಯಾಯೇನ್ದುವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಸಂಗ್ರಹವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಶಿಲೇಖಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಅಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ