Adhikarana atha shirorogapratiShedho nAmAShTAviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ śirōrōgapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
uktakramēṇaiva śirōrōgāṇāṁ cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana vAtajashirobhitApacikitsA (2) · Śloka 2
vātajē śirōbhitāpē vātavyādhivihitaṁ kuryāt| nivātasthaṁ ca naktamabhyaktaśirasaṁ sarpiḥ payōnupānaṁ tailaṁ vā pāyayēt| māṣān vā sasarpiṣkānuṣṇapayōnupānān bhakṣayēt| tadvadvā mudgān| ānūpapiśitavēśavārēṇa yavatilamudgamāṣakulatthakuṣṭhadāruharidrātasīsaindhavairvā mahāsnēhavatīmutkārikāṁ datvā śirō vēṣṭayēt| tataḥ pratyūṣē daśamūlasiddhēna payasā kavōśgṇēna pariṣēkaṁ kuryāt| tatsiddhaiśca pāyasaiḥ piṇḍasvēdaṁ lēpaṁ vā| kūrmamahiṣavarāhakukkuṭaśallakīnāṁ vasā sasaindhavā nasyaṁ śiraḥkarṇapūraṇaṁ ca| tathaiva ca pañcamūlabalāsārivādvayakvāthē madhukajīvakarṣabhakapunarnavagarbhaṁ sapayaṁ sarpistailaṁ caikatō vipakvam| kārpāsamajjatvaṅmustāsumanaḥkōrakāṇyuṣṇāmbupiṣṭāni nāvanaṁ sarvaśirōrujāghnam| tadvat tvakpatraśarkarāśigrukarañjabījāni| tathā candanōtpalatagarakuṣṭhaiḥ saghr̥tairlēpaḥ| dēvadārukuṣṭhacōrakayaṣṭīmadhukakamalanīlōtpalailāprapauṇḍarīkaiśca| kuṅkumaśarkarāsaṁskr̥tamājyaṁ raktapittānubandhē marśaḥ| na cātra raktamavasēcayēdvātōdrēkabhayāt| snaihikaṁ dhūmaṁ pibēt| śirōbastiśca śīlayēt| bastikarma cācarēt| ēvamasiddhau vātajē ślēṣmajē ca yathōktō dāhaḥ||2||
वातजे शिरोभितापे वातव्याधिविहितं कुर्यात्| निवातस्थं च नक्तमभ्यक्तशिरसं सर्पिः पयोनुपानं तैलं वा पाययेत्| माषान् वा ससर्पिष्कानुष्णपयोनुपानान् भक्षयेत्| तद्वद्वा मुद्गान्| आनूपपिशितवेशवारेण यवतिलमुद्गमाषकुलत्थकुष्ठदारुहरिद्रातसीसैन्धवैर्वा महास्नेहवतीमुत्कारिकां दत्वा शिरो वेष्टयेत्| ततः प्रत्यूषे दशमूलसिद्धेन पयसा कवोश्ग्णेन परिषेकं कुर्यात्| तत्सिद्धैश्च पायसैः पिण्डस्वेदं लेपं वा| कूर्ममहिषवराहकुक्कुटशल्लकीनां वसा ससैन्धवा नस्यं शिरःकर्णपूरणं च| तथैव च पञ्चमूलबलासारिवाद्वयक्वाथे मधुकजीवकर्षभकपुनर्नवगर्भं सपयं सर्पिस्तैलं चैकतो विपक्वम्| कार्पासमज्जत्वङ्मुस्तासुमनःकोरकाण्युष्णाम्बुपिष्टानि नावनं सर्वशिरोरुजाघ्नम्| तद्वत् त्वक्पत्रशर्कराशिग्रुकरञ्जबीजानि| तथा चन्दनोत्पलतगरकुष्ठैः सघृतैर्लेपः| देवदारुकुष्ठचोरकयष्टीमधुककमलनीलोत्पलैलाप्रपौण्डरीकैश्च| कुङ्कुमशर्करासंस्कृतमाज्यं रक्तपित्तानुबन्धे मर्शः| न चात्र रक्तमवसेचयेद्वातोद्रेकभयात्| स्नैहिकं धूमं पिबेत्| शिरोबस्तिश्च शीलयेत्| बस्तिकर्म चाचरेत्| एवमसिद्धौ वातजे श्लेष्मजे च यथोक्तो दाहः||२||
🔊 Audio coming soon
yathōktō dāha ityēvamantaṁ vātajē śirōbhitāpē| vātavyādhivihitaṁ cikitsitam| sarpistailaṁ vā yathāyōgyaṁ naktaṁ payō'nupānaṁ pāyayēditi sambandhaḥ| tadvanmudgān sasarpiṣkān uṣṇapayō'nupānāṁśca| ānūpapiśitādinā śirōvēṣṭanāyōtkārikā svinnapiṇḍī| vēṣṭayēditi vastrēṇa| tata iti dvitīyadinapratyūṣē| tatsiddhairiti daśamūlasiddhapayasā siddhaiḥ pāyasairannaiḥ| kūrmādivasā saindhavayuktā nasyaṁ śiraḥpūraṇaṁ karṇapūraṇañca| śiraḥpūraṇaṁ śirōbastiḥ| pañcamūlādikvāthē madhukādigarbhaṁ tailaṁ sarpiśca miśrīkr̥tya vipakvaṁ tathaivēti nasyaṁ śiraḥpūraṇaṁ karṇapūraṇañca| kārpāsamajjādyuṣṇāmbupiṣṭaṁ nāvanaṁ sarvaśirōrujāghnam tvagādīni tadvaduṣṇāmbupiṣṭāni nāvanam| candanādibhirlēpastathā| tathēti samuccayē| dēvadārvādibhiśca saghr̥tairlēpa iti sambandhaḥ| vātaja ēva yadi raktapittābhyāmanubandhō bhavati| tataḥ kuṅkumaśarkarābhyāṁ saṁskr̥tamājyaṁ marśō daśāṣṭaṣaḍbinduḥ kartavyaḥ| atra ca vātaśirōbhitāpē raktapittānubandhē'pi raktaṁ nāvasēcayēt| kuta ityāha-vātōdrēkabhayāt| snaihikaṁ dhūmaṁ sūtra uktam| śirōbastiṁ ca śīlayēdityanēna śirōbastēḥ punaḥ punaryōjanamuktaṁ siddham| ēvamityanantarōktakriyayā'siddhau vātajē śirōbhitāpē yathōktō dāha iti sūtranirdiṣṭastvagdāhaḥ| ślēṣmajē cēti lāghavārthaṁ prakaraṇē||2||
Adhikarana ardhAvaBedakacikitsA (3) · Śloka 3
ardhāvabhēdakē'pyayamēva vidhiḥ| nirguṇḍīpatrarasaśca saghr̥tasaindhavō nasyam| śirīṣamūlaphalāni vā| sārivōtpalakuṣṭhavacāmadhukapippalībhiḥ satailāmlō lēpaḥ| aśāmyati dōṣānubandhamavēkṣya pratikurvīta||3||
अर्धावभेदकेऽप्ययमेव विधिः| निर्गुण्डीपत्ररसश्च सघृतसैन्धवो नस्यम्| शिरीषमूलफलानि वा| सारिवोत्पलकुष्ठवचामधुकपिप्पलीभिः सतैलाम्लो लेपः| अशाम्यति दोषानुबन्धमवेक्ष्य प्रतिकुर्वीत||३||
🔊 Audio coming soon
pratikurvītētyēvamantamarddhvāvabhēdakē| ayamēvēti vātaśirastāpōktaḥ| atra tu nirguṇḍyāḥ patrarasassaghr̥tasaindhavō nasyaṁ hitam| śirīṣamūlaphalāni vā nasyamiti sambaddhyatē| sārivādibhistailēnāmlēna kāñjikādinā yuktairlēpaḥ| aśāmyati tvardhāvabhēdakē kasya dōṣasyānubandha iti samīkṣya tadapēkṣayā pratīkāraṁ kuryāt||3||
Adhikarana sUryAvartacikitsA (4) · Śloka 4
sūryāvartē tvayamēva vidhiḥ viśēṣatastu śirāmōkṣaḥ||4||
सूर्यावर्ते त्वयमेव विधिः विशेषतस्तु शिरामोक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
ayamēva cānāntarōktadvayavidhiḥ sūryāvartē| lāghavārthaṁ kramabhaṅgaḥ| sirāmōkṣastu viśēṣataḥ sūryāvartē|| 4||
Adhikarana pitta-rakta-SirastApayoScikitsA (5) · Śloka 5
pittajē raktajē ca śirōbhitāpē snigdhasya sirāṁ viddhyēt| kāyaṁ ca virēcayēt| suśītaiḥ śatadhautaghr̥tānvitaiḥ śirōvaktraṁ siñcēt pradihyācca| candanasārivāmadhukadūrvōtpalaprapauṇḍarīkamañjiṣṭhāvidārībhiḥ sakṣīraṁ sarpirvipācitaṁ nāvanaṁ śirōbastiśca| jīvanīyavipakvāt payasō avanītamuddhr̥tya jīvanīyakvāthakalkābhyāṁ pācitaṁ pānabhōjananasyābhyaṅgavastiṣu praṇītaṁ pittaraktajān sarvān vikārān sādhayati| jīvanīyagarbhaṣōḍaśaguṇē payasi siddhamājyaṁ vā| kṣīrēkṣujāṅgalarasakharjūradrākṣākaśērūkamr̥ṇālasiddhaḥ sarpirmaṇḍō'nuvāsanam| añjanādivargaśṟutaṁ kṣīramāsthāpanam||5||
पित्तजे रक्तजे च शिरोभितापे स्निग्धस्य सिरां विद्ध्येत्| कायं च विरेचयेत्| सुशीतैः शतधौतघृतान्वितैः शिरोवक्त्रं सिञ्चेत् प्रदिह्याच्च| चन्दनसारिवामधुकदूर्वोत्पलप्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाविदारीभिः सक्षीरं सर्पिर्विपाचितं नावनं शिरोबस्तिश्च| जीवनीयविपक्वात् पयसो अवनीतमुद्धृत्य जीवनीयक्वाथकल्काभ्यां पाचितं पानभोजननस्याभ्यङ्गवस्तिषु प्रणीतं पित्तरक्तजान् सर्वान् विकारान् साधयति| जीवनीयगर्भषोडशगुणे पयसि सिद्धमाज्यं वा| क्षीरेक्षुजाङ्गलरसखर्जूरद्राक्षाकशेरूकमृणालसिद्धः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| अञ्जनादिवर्गश्रृतं क्षीरमास्थापनम्||५||
🔊 Audio coming soon
kṣīramāsthāpanamityēvamantaṁ raktapittābhitāpayōḥ| pittajē śirōbhitāpē raktajē ca ghr̥tapānādinā snigdhaśarīrasya sataḥ sirāṁ viddhyēt| lālāṭyāmityarthād gamyatē| kāyaṁ śarīraṁ virēcayēt śōdhayēcca| suśītairatiśītairdravyaiḥ śatadhautaghr̥tayuktaiḥ śirō vaktraṁ siñcēt pradihyāccēti yathāsaṅkhyaṁ sambandhaḥ| candanādibhirghr̥taṁ samānakṣīraṁ vipakvaṁ nāvanē śirōbastau ca yōjyam| jīvanīyavipakvādityādi vyākhyāsamam| kṣīrādibhiḥ siddhaḥ saṁskr̥taḥ sarpiṣō ghr̥tasya maṇḍōccha anuvāsanē yōjyaḥ| añjanādigaṇō vividhagaṇasaṅgrahōktastēna śṟutaṁ kṣīramāsthāpanam||5||
Adhikarana sha~gkhakacikitsA (6) · Śloka 6
śaṅkhakaṁ pratyākhyāyaivamēvōpacarēt| visarpavacca| viśēṣatastu kr̥ṣṇatilaśatāvarīnīlōtpalamūrvāpunarnavairlēpaḥ||6||
शङ्खकं प्रत्याख्यायैवमेवोपचरेत्| विसर्पवच्च| विशेषतस्तु कृष्णतिलशतावरीनीलोत्पलमूर्वापुनर्नवैर्लेपः||६||
🔊 Audio coming soon
śaṅkhakākhyaṁ rōgaṁ pratyākhyāya na sētsyatītyuktvā ēvamēvēti pittaraktābhitāpaprakārēṇa cikitsitōktapittaraktavisarpavaccōpacarēt cikitsēt| śaṅkhakē tu kr̥ṣṇatilādibhiḥ viśēṣēṇa lēpaḥ kāryaḥ||6||
Adhikarana kaPajaSiroBitApacikitsA (7) · Śloka 7
kaphajē śirōbhitāpē laṅghayēt| purāṇasarpisnigdhaṁ vā vāmayēt| svēdaḥ piṇḍēna rūkṣēṇa| śigrunimbairaṇḍakvāthēna vā nāḍīsvēdaḥ| dēvakāṣṭhakuṣṭhaśārṅgēṣṭāsaralarōhiṣaiḥ salavaṇaiḥ sukhōṣṇaurālēpaḥ| yavacūrṇamadhukacandanaharidrākuṣṭhapriyaṅguśatapuṣpāsuradārubhistailājakṣīrayuktaiḥ sasaindhavairupanāhaḥ| viḍaṅgatailaṁ nasyaṁ sārṣapaṁ vā tadēva vā vyōṣasiddham| madhūkasārakalkō vā madhuyutastvagvā mēṣa śṟuṅgyā iṅgudasya vā| ēbhirēva ca dhūmavarttiḥ| śirōvirēcanadravyairvā sūtrasthānōktaiḥ pradhamanam| tairēva ca pakvaṁ tailaṁ marśaḥ pratimarśō vā| śirōvirēcanāntē karṇanādōktaṁ snēhanasyam| tīkṣṇāḥ kavalāḥ manaśśilānaladatutthakāsīsacūrṇaḥ sasarpiṣkō dhūmaḥ| naladacūrṇasya ca muhurmuhurāghrāṇanam||7||
कफजे शिरोभितापे लङ्घयेत्| पुराणसर्पिस्निग्धं वा वामयेत्| स्वेदः पिण्डेन रूक्षेण| शिग्रुनिम्बैरण्डक्वाथेन वा नाडीस्वेदः| देवकाष्ठकुष्ठशार्ङ्गेष्टासरलरोहिषैः सलवणैः सुखोष्णौरालेपः| यवचूर्णमधुकचन्दनहरिद्राकुष्ठप्रियङ्गुशतपुष्पासुरदारुभिस्तैलाजक्षीरयुक्तैः ससैन्धवैरुपनाहः| विडङ्गतैलं नस्यं सार्षपं वा तदेव वा व्योषसिद्धम्| मधूकसारकल्को वा मधुयुतस्त्वग्वा मेष श्रृङ्ग्या इङ्गुदस्य वा| एभिरेव च धूमवर्त्तिः| शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सूत्रस्थानोक्तैः प्रधमनम्| तैरेव च पक्वं तैलं मर्शः प्रतिमर्शो वा| शिरोविरेचनान्ते कर्णनादोक्तं स्नेहनस्यम्| तीक्ष्णाः कवलाः मनश्शिलानलदतुत्थकासीसचूर्णः ससर्पिष्को धूमः| नलदचूर्णस्य च मुहुर्मुहुराघ्राणनम्||७||
🔊 Audio coming soon
muhurmuhurāghrāṇanamityēvamanantaṁ kaphajē śirōbhitāpē| sūtrōktaprakārēṇa rūkṣēṇa piṇḍēna svēdō hitaḥ| athavā śigrvādikvāthēna nāḍīsvēdaḥ kāryaḥ| salavaṇairlavaṇayuktaiḥ sukhōṣṇairdēvakāṣṭhādibhirālēpō hitaḥ| surakāṣṭhaṁ dēvadāru| tailēnājakṣīrēṇa ca yuktaiḥ saindhavēna māṇimanthēna sahitairyavacūrṇādibhirupanāhaḥ piṇḍabandhaḥ| viḍaṅgajaṁ viḍaṅgasādhitaṁ vā tailaṁ viḍaṅgatailaṁ vā nasyaṁ yōjyam| tadēva vēti viḍaṅgatailaṁ vā vyōśēṇa trikaṭukēna siddhaṁ pakvam| madhūkasārakalkādinā madhuyuktēna nasyamiti sambandhaḥ| mēṣaśṟuṅgyā iṅgudasya ca tvak| ēbhirēvētyanantarōktairnasyauṣadhaiḥ| śirōvirēcanadravyaiḥ sūtrasthānē śōdhanādigaṇasaṁgrahōktaiḥ pradhamanaṁ nāsāyāṁ hitam| pradhamanaṁ sūtrōktalakṣaṇam| tairēva cēti śirōvirēcanadravyaiḥ| marśapratimarśau sūtrōktalakṣaṇau| ēṣāṁ ca śirōvirēcanānāmantē prayōgāntē karṇanādōktaṁ tilān navapralūnānityādinā paṭhitaṁ snēhanasyaṁ yōjayēt| tīkṣṇāḥ kavalāstīkṣṇadravyairmaricaśuṇṭhyādibhiḥ kr̥tāḥ| subōdham||7||
Adhikarana sannipAtashirobhitApacikitsA (8) · Śloka 8
sannipātē vyāmiśrō vidhiḥ||8||
सन्निपाते व्यामिश्रो विधिः||८||
🔊 Audio coming soon
sannipātābhitāpē pr̥thagdōṣōktō vidhirmiśrīkr̥tya dōṣabalādyapēkṣayā yōjyaḥ||8||
Adhikarana kRumijashirobhitApacikitsA (9) · Śloka 9
kr̥mijē durālabhāsuradārurōhihapūtīkatriphalākaṭphalavacātrikaṭukairajāmūtrayuktaṁ sarpiḥ pakvaṁ pānam| upasnigdhasvinnasya dēvadārupūtīkakaṭabhīsarṣapaviḍaṅgatilakaṇṭakavipakvēna tailēna śiraḥ karṇau cābhyajya svēdayēt| tataḥ kr̥mimūrcchanārthamasr̥ṅnastōvasēcayēt| tatō rudhiragandhamadēna pravisr̥tāḥ saptacchadasya tkgrasēna puṣparasēna vānantaraniṣiktēna kr̥mayaḥ patanti| saraladēvadārukaṭphalasarṣapāpāmārgakṣavakakaṭukā'lābusurasabījapippalītaṇḍulacūrṇastatpakvaṁ vā tailaṁ sadyaḥ kr̥mīn nirasyati| viḍaṅgataṇḍulā vājimūtrapiṣṭāḥ śirīṣabījāni vā chāgamūtrapiṣṭāni| puṣkaramadhyabījāni vā| gōmāṁsēna chāgamāṁsēna vā vasāpiṣṭēna yavāgūṁ kr̥tvā śirō vilēpayēt| tatō nimbārkavaṁśasurasakuṭajakarañjakaravīrapatrakvāthēna sēcayēt ajāmūtrēṇa vā kavōṣṇēna| pūtimatsyayutāśca dhūmāḥ| ēvaṁ kr̥miṣvapagatēṣu tējōvatīpūtīkavimbīsurasanaktamālāviḍaṅgaharītakīsarṣapārkakaravīramūlamālatīdēvadārukṣavakamustaphaṇijjakapippalīśatapuṣpāmadhūkaśaṇanimbasārakalkairajāmūtrayutaiḥ sārṣapaṁ tailamaiṅgudaṁ pailukaṁ vā vipakvaṁ yuktyā nāvanam| na tu jātu rudhiramavasēcayēt| jantubhiḥ pītaśōṇitē hi śirasi punarasrāvasēkādakāṇḍē mr̥tyuḥ syāt| kr̥micikitsitaṁ cēkṣēta||9||
कृमिजे दुरालभासुरदारुरोहिहपूतीकत्रिफलाकट्फलवचात्रिकटुकैरजामूत्रयुक्तं सर्पिः पक्वं पानम्| उपस्निग्धस्विन्नस्य देवदारुपूतीककटभीसर्षपविडङ्गतिलकण्टकविपक्वेन तैलेन शिरः कर्णौ चाभ्यज्य स्वेदयेत्| ततः कृमिमूर्च्छनार्थमसृङ्नस्तोवसेचयेत्| ततो रुधिरगन्धमदेन प्रविसृताः सप्तच्छदस्य त्क्ग्रसेन पुष्परसेन वानन्तरनिषिक्तेन कृमयः पतन्ति| सरलदेवदारुकट्फलसर्षपापामार्गक्षवककटुकाऽलाबुसुरसबीजपिप्पलीतण्डुलचूर्णस्तत्पक्वं वा तैलं सद्यः कृमीन् निरस्यति| विडङ्गतण्डुला वाजिमूत्रपिष्टाः शिरीषबीजानि वा छागमूत्रपिष्टानि| पुष्करमध्यबीजानि वा| गोमांसेन छागमांसेन वा वसापिष्टेन यवागूं कृत्वा शिरो विलेपयेत्| ततो निम्बार्कवंशसुरसकुटजकरञ्जकरवीरपत्रक्वाथेन सेचयेत् अजामूत्रेण वा कवोष्णेन| पूतिमत्स्ययुताश्च धूमाः| एवं कृमिष्वपगतेषु तेजोवतीपूतीकविम्बीसुरसनक्तमालाविडङ्गहरीतकीसर्षपार्ककरवीरमूलमालतीदेवदारुक्षवकमुस्तफणिज्जकपिप्पलीशतपुष्पामधूकशणनिम्बसारकल्कैरजामूत्रयुतैः सार्षपं तैलमैङ्गुदं पैलुकं वा विपक्वं युक्त्या नावनम्| न तु जातु रुधिरमवसेचयेत्| जन्तुभिः पीतशोणिते हि शिरसि पुनरस्रावसेकादकाण्डे मृत्युः स्यात्| कृमिचिकित्सितं चेक्षेत||९||
🔊 Audio coming soon
kr̥micikitsitaṁ cēkṣētētyantaṁ kr̥mijē śirōbhitāpē| durālabhādibhirdravyairajāmūtrayuktaṁ pakvaṁ sarpiḥ pānāya| anēnōpasnigdhasya svinnasya ca dēvadārvyādivipakvēna tailēna śiraḥ karṇau cābyajya punaḥ svēdayēt| kaṇṭakō gōkaṇṭakaḥ| tataḥ svēdānantaraṁ kr̥mīṇāṁ mūrcchanārthaṁ yēna kr̥mayastyaktabandhanā mattā iva sarvatō'ntaḥ saranti tadarthamasr̥graktaṁ nastō'vasēcayēt| anantaraniṣiktēna raktaniṣēcanasya paścāt siktēna| puṣparasaḥ saptacchadapuṣpāṇāṁ rasastēna| patanti nāsikātō bahirnissaranti| saralādīnāṁ cūrṇastatpakvaṁ tailaṁ vā nasyaprayōgātsadyaḥ kr̥mīn bahirnirasyati| kṣavakō rājakṣavakaḥ| athavā vājimūtrapiṣṭā viḍaṅgataṇḍulā viḍaṅgaphalāni kr̥mīn nirasyanti athavā chāgamūtrapiṣṭāni śirīṣabījāni| athavā piṣkarabījānāṁ tvakparihārēṇa prayōgō darśitaḥ| gōṁāṁsēnētyādinā śirōlēpaḥ subōdhaḥ| tata iti yavāgūlēpānantaraṁ nimbādikvāthēnājāmūtrēṇa vā kōṣṇēna sēkaḥ| pūtimatsyaḥ klinnamatsyaḥ| ēvamityanantarōktakriyayā krimiṣvapagatēṣu tējōvatyādiḥ kalkairajāmūtrayutaiḥ sārṣapādyanyatamaṁ tailaṁ vipakvaṁ yuktyā balādyapēkṣayā mātrādikr̥tayā nāvanaṁ kuryāt| jantvabhitāpē tu kadācidapi raktaṁ nāvasēcayēt| kuta ityāha-jantubhirityādi| akāṇḍē akālē| kr̥micikitsitē ca yaduktaṁ taṁ vidhiṁ prayōgāyēkṣēta||9||
Adhikarana shiraHkampacikitsA (10) · Śloka 10
śiraḥkampamakṣīṇasyānnavyādhyanupadrutasya dāhavarjyaṁ mārutavidhānēnōpakramēta||10||
शिरःकम्पमक्षीणस्यान्नव्याध्यनुपद्रुतस्य दाहवर्ज्यं मारुतविधानेनोपक्रमेत||१०||
🔊 Audio coming soon
śiraḥkampākhyamakṣīṇatvādiyuktasya puṁsō vātābhitāpavadupakramēta| vātābhitāpē cāgninā dāha uktaḥ| atra tu dāhavarjyamiti viśēṣaḥ||10||
Adhikarana upashIrShakacikitsA (11) · Śloka 11
upaśīrṣakē janmōttarakālajātē navōtthitē vātavyādhivihitān snēhān pānanāvanābhyañjanēṣu yōjayēt| abhyaktañca svēdayitvōpanāhayēdyathā vidāhō na bhavati| vidāhē vidradhivat karma||11||
उपशीर्षके जन्मोत्तरकालजाते नवोत्थिते वातव्याधिविहितान् स्नेहान् पाननावनाभ्यञ्जनेषु योजयेत्| अभ्यक्तञ्च स्वेदयित्वोपनाहयेद्यथा विदाहो न भवति| विदाहे विद्रधिवत् कर्म||११||
🔊 Audio coming soon
vidradhivat karmētyēvamantamupaśīrṣakē| janmōttarakālajāta ityanēna sahajasyācikitsyatvamuktam| vidāhaḥ pākāvasthā ||11||
Adhikarana piTakArbudavidradhicikitsA (12) · Śloka 12
piṭakārbudavidradhiṣu yathāsvamācarēt| vraṇībhūtāsu piṭakāsu nimbaniśāmadhukadhātrīphalairvipakvaṁ tailaṁ śōdhanarōpaṇam| mūrvācandanasārivādhātakīkāntālōdhramadhukasamaṅgāpadmakēsaraśataparvakamūlairvidradhiṣu| ēbhirēva ca siddhaṁ sarpirnasyam| rūḍhē tu vidradhau yasi tvak suptēva bhavati tatō vāmayēt| uapasnigdhaṁ ca virēcayēt||12||
पिटकार्बुदविद्रधिषु यथास्वमाचरेत्| व्रणीभूतासु पिटकासु निम्बनिशामधुकधात्रीफलैर्विपक्वं तैलं शोधनरोपणम्| मूर्वाचन्दनसारिवाधातकीकान्तालोध्रमधुकसमङ्गापद्मकेसरशतपर्वकमूलैर्विद्रधिषु| एभिरेव च सिद्धं सर्पिर्नस्यम्| रूढे तु विद्रधौ यसि त्वक् सुप्तेव भवति ततो वामयेत्| उअपस्निग्धं च विरेचयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
piṭakādiṣu yathāsvamiti dōṣādyapēkṣayā cikitsitādi nirdiṣṭamācarēt| vraṇībhūtāsviti pākāt| subōdham| mūrvādibhirvipakvaṁ tailaṁ vidradhiṣu vraṇībhūtāsu śōdhanaṁ rōpaṇaṁ ca| ēbhiriti mūrvādibhiḥ| upasnigdhaṁ kiñcit snigdham|| 12||
Adhikarana arUMShikAcikitsA (13) · Śloka 13
arūṁṣikāsu jalaukōpahr̥taśōṇitaṁ śiraḥ kṣurāmr̥ṣṭaṁ vā nimbōdakēna pariṣicyāśvavaśakr̥drasēna lavaṇapragāḍhēna lēpayēt| kiñhcit kālaṁ sthitaṁ cōṣṇōdakāmlakāñjikānyataradhautaṁ viḍaṅgavyōṣalākṣāgāradhūmamanōhvālavacārasāñjanaharidrādvayairālimpēt| tilamaṣyā vā snuhīkṣīrayuktayā| madhukōtpalatilairaṇḍamārkavapatrairvā| śigrumūlakasarṣapabījairvā gōmūtrapiṣṭaiḥ| bālakāmalakanāgaramūlakasarṣapabījairvā kṣīrapiṣṭaiḥ| śirīṣatvagyaṣṭīmadhukābhyāṁ vā| purāṇapiṇyākakukkuṭapurīṣābhyāṁ vā| kapālabhr̥ṣṭakuṣṭhacūrṇaṁ tailayuktaṁ kaṇḍūklēdadāhasvēdavēdanāghnam| tathā cācōktaṁ citrakāditailamabhyañjanam| dantīpāṭhākōśātakīcitrakātīviṣāmahālāṅgalakīsiddhaṁ tailaṁ vraṇābhyaṅgaḥ| manaśśilailāharitālapippalīkuṣṭhakāsīsaharidrākarañjamustātagaraviḍaṅgaṁ citrakāsiddhārthakakaravīramūlacūrṇagarbhaṁ tailamādityapākaṁ vraṇarōpaṇam| ēvamanupaśamē vamanadhūmakāyaśirōvirēkān kuryāt||13||
अरूंषिकासु जलौकोपहृतशोणितं शिरः क्षुरामृष्टं वा निम्बोदकेन परिषिच्याश्ववशकृद्रसेन लवणप्रगाढेन लेपयेत्| किञ्ह्चित् कालं स्थितं चोष्णोदकाम्लकाञ्जिकान्यतरधौतं विडङ्गव्योषलाक्षागारधूममनोह्वालवचारसाञ्जनहरिद्राद्वयैरालिम्पेत्| तिलमष्या वा स्नुहीक्षीरयुक्तया| मधुकोत्पलतिलैरण्डमार्कवपत्रैर्वा| शिग्रुमूलकसर्षपबीजैर्वा गोमूत्रपिष्टैः| बालकामलकनागरमूलकसर्षपबीजैर्वा क्षीरपिष्टैः| शिरीषत्वग्यष्टीमधुकाभ्यां वा| पुराणपिण्याककुक्कुटपुरीषाभ्यां वा| कपालभृष्टकुष्ठचूर्णं तैलयुक्तं कण्डूक्लेददाहस्वेदवेदनाघ्नम्| तथा चाचोक्तं चित्रकादितैलमभ्यञ्जनम्| दन्तीपाठाकोशातकीचित्रकातीविषामहालाङ्गलकीसिद्धं तैलं व्रणाभ्यङ्गः| मनश्शिलैलाहरितालपिप्पलीकुष्ठकासीसहरिद्राकरञ्जमुस्तातगरविडङ्गं चित्रकासिद्धार्थककरवीरमूलचूर्णगर्भं तैलमादित्यपाकं व्रणरोपणम्| एवमनुपशमे वमनधूमकायशिरोविरेकान् कुर्यात्||१३||
🔊 Audio coming soon
śiraḥkāyavirēkān kuryādityēvamantamarūṁṣikāsu| kiñcitkālasthitamityaśvaśakr̥drasaliptamiti vijñēyam| dhautaṁ ca viḍaṅgādibhirālimpēt| tilamaṣyā vā snuhīkṣīrayuktayā limpēditi sambandhaḥ| madhukādipatrairvā kēvalairālimpēt| śigrvādibījairvā gōmūtrapiṣṭaiḥ| bālakādibhirvā kṣīrapiṣṭaiḥ| śēṣayōḥ kṣīramēva| subōdham| kapālē mr̥nmayē'gninā bhr̥ṣṭasya kuṣṭhasya cūrṇaṁ tailayuktaṁ prakaraṇāllēpāt kaṇḍvāghnam| cācā indralupta ityēkārthaḥ| subōdham| manaśśilādikalkaṁ tailamādityapākaṁ yadātapēnaiva pacyatē| ēvamiti pūrvōktēnānupaśamē vamanādīn kuryāt|| 13||
Adhikarana dAraNakacikitsA (14) · Śloka 14
dāraṇakē lalāṭē sirāṁ vidhyēt| abhyaṅgasnānanāvanāni ca śīlayēt priyālabījamadhukakuṣṭhamāṣasarṣapaiḥ sakṣaudrairlēpaḥ| kōdravatr̥ṇakṣārāmbhaḥ prakṣālanam||14||
दारणके ललाटे सिरां विध्येत्| अभ्यङ्गस्नाननावनानि च शीलयेत् प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषसर्षपैः सक्षौद्रैर्लेपः| कोद्रवतृणक्षाराम्भः प्रक्षालनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
kṣārāmbhaḥ prakṣālanamityēvamantaṁ dāraṇakē| abhyaṅgādīni dōṣādyapēkṣam| kōdravatr̥ṇakṣārasrutamambhastathōktam||14||
Adhikarana indraluptacikitsA (15) · Śloka 15
indraluptē yathāsannaṁ sirāṁ viddhvā tutthakāsīsamanaśśilāmaricairlēpayēt| bhadradārukuṭannaṭābhyāṁ vā citrakakaravīranaktamālamālatīsiddhēna vā tailēnābhyajyāt| avagāḍhapadaṁ vā sūcīkūrcakēna pracchāya bhūyō bhūyaḥ pradihyata kapōtapaṅkāmūlēna lāṅgalikāmūlēna vā mahiṣīkṣīrapiṣṭēna| ghr̥ṣṭaliptamēraṇḍapatrāvacchāditaṁ rātrimuṣitaṁ māhiṣanavanītēna limpēt| mārkavapatrasahacarapuṣpapakvaṁ vā| vārtākaphalaistailaṁ pakvaṁ kṣaudrāñjanayuktamālēpaḥ| sakṣaudrō vā kṣudravārtākarasaḥ| jalaśūkō vā palāśakṣārasāndraḥ| gōśakr̥tā vā ghr̥ṣṭamindraluptamaruṣkararasēnāvalipyāntardhūmadagdhakūrmamaśyāvacūrṇayēt| kūrmakapālabhasmanā vā surasārasāktēna pradihyāt| hastidantamaṣyā vā tailānvitayā| pūtikarañjapatrāṇi vā sasaindhavāni lēpaḥ| pippalyañjanarasāñjanabākucikāphalalōharajāṁsi vā gōmūtrapiṣṭāni| khalativihitāni cācarēt| salilasēkamārōmōdgamāt pariharēt||15||
इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विद्ध्वा तुत्थकासीसमनश्शिलामरिचैर्लेपयेत्| भद्रदारुकुटन्नटाभ्यां वा चित्रककरवीरनक्तमालमालतीसिद्धेन वा तैलेनाभ्यज्यात्| अवगाढपदं वा सूचीकूर्चकेन प्रच्छाय भूयो भूयः प्रदिह्यत कपोतपङ्कामूलेन लाङ्गलिकामूलेन वा महिषीक्षीरपिष्टेन| घृष्टलिप्तमेरण्डपत्रावच्छादितं रात्रिमुषितं माहिषनवनीतेन लिम्पेत्| मार्कवपत्रसहचरपुष्पपक्वं वा| वार्ताकफलैस्तैलं पक्वं क्षौद्राञ्जनयुक्तमालेपः| सक्षौद्रो वा क्षुद्रवार्ताकरसः| जलशूको वा पलाशक्षारसान्द्रः| गोशकृता वा घृष्टमिन्द्रलुप्तमरुष्कररसेनावलिप्यान्तर्धूमदग्धकूर्ममश्यावचूर्णयेत्| कूर्मकपालभस्मना वा सुरसारसाक्तेन प्रदिह्यात्| हस्तिदन्तमष्या वा तैलान्वितया| पूतिकरञ्जपत्राणि वा ससैन्धवानि लेपः| पिप्पल्यञ्जनरसाञ्जनबाकुचिकाफललोहरजांसि वा गोमूत्रपिष्टानि| खलतिविहितानि चाचरेत्| सलिलसेकमारोमोद्गमात् परिहरेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
ārōmōdgamāt pariharēdityēvamantamindraluptē| yathāsannimiti śīrṣarōmanaikaṭyēna sirāvyadhaḥ| tutthādibhirlēpaḥ śīrṇarōmasthānē| bhadradārukuṭannaṭābhyāṁ nirvāpaṇāya lēpayēditi sambandhaḥ| bhadradārurdēvadāruḥ athavā citrakādisiddhēna tailēnābhyajyāt| avagāḍhapadaṁ bahupraviṣṭaśastrapadaṁ kr̥tvā sūcīkūrcakēna pracchānam| kapōtapaṅkā suvarcalā tasyā mūlēna lāṅgalikāmalēna vā mahiṣīkṣīrapiṣṭēna punaḥ punaḥ pradēhaḥ| ghr̥ṣṭaliptaṁ cairaṇḍapatrāvacchāditaṁ sadrātrimuṣitaṁ prātarmāhiṣēṇa navanītēna limpēt| subōdham| gōśakr̥tā vā ghr̥ṣṭamindraluptamaruṣkarasya bhallātakasya rasēnāvalipyāntardhūmaṁ gagdhayā kūrmamaṣyāvacūrṇayēt| surasārasāktēna kūrmakapālabhasmanā'ntardhūmadagdhēna pradihyādvā| surasā mūrvā| kūrmakapālaḥ kūrmapr̥ṣṭham| subōdham| khulativihitānītyauṣadhādīni||15||
Adhikarana khalaticikitsA (16) · Śloka 16
khalatāvindraluptōktaḥ kramō yathādōṣaṁ ca suśuddhiḥ| triphalārjunasairyakatvakpuṣpakr̥ṣṇapiṇḍītakaphalamūlanīlōtpalalōhacūrṇakāsīsajambūmārkavamañjiṣṭhāmēṣaśṟuṅgīkhadirarajaḥ sakardamamarditōktāṇutailayuktamasanasārasamudgakē nyastaṁ kardamē māsaṁ nikhātaṁ sthitamuddhr̥taṁ sūcīkūrcapracchitāyāḥ khalatērlēpaḥ paraṁ rōmasañjananaḥ| raktāgnimanthapuṣpakiṁśukanaladamūlamdhukiṁhastidantabhasmānyavikṣīrapiṣṭāni lēpaḥ| jambūdvayatvakpatramadhukabhr̥ṅgarajastriphalāślēṣmātakamañjiṣṭhāphṇijjakabalādrākṣājaśṟuṅgīcapalātiviṣākaṭphalakalkēna kṣīrivr̥kṣakvāthēna ca tilatailamakṣatailaṁ caikadhyaṁ sādhayēt tannasyē'bhyaṅgē ca niyuñjyāt| ēvamēva madhuravargakalkēna||16||
खलताविन्द्रलुप्तोक्तः क्रमो यथादोषं च सुशुद्धिः| त्रिफलार्जुनसैर्यकत्वक्पुष्पकृष्णपिण्डीतकफलमूलनीलोत्पललोहचूर्णकासीसजम्बूमार्कवमञ्जिष्ठामेषश्रृङ्गीखदिररजः सकर्दममर्दितोक्ताणुतैलयुक्तमसनसारसमुद्गके न्यस्तं कर्दमे मासं निखातं स्थितमुद्धृतं सूचीकूर्चप्रच्छितायाः खलतेर्लेपः परं रोमसञ्जननः| रक्ताग्निमन्थपुष्पकिंशुकनलदमूलम्धुकिंहस्तिदन्तभस्मान्यविक्षीरपिष्टानि लेपः| जम्बूद्वयत्वक्पत्रमधुकभृङ्गरजस्त्रिफलाश्लेष्मातकमञ्जिष्ठाफ्णिज्जकबलाद्राक्षाजश्रृङ्गीचपलातिविषाकट्फलकल्केन क्षीरिवृक्षक्वाथेन च तिलतैलमक्षतैलं चैकध्यं साधयेत् तन्नस्येऽभ्यङ्गे च नियुञ्ज्यात्| एवमेव मधुरवर्गकल्केन||१६||
🔊 Audio coming soon
madhuravargakalkēnētyēvamantaṁ khalatau| yathādōṣaṁ saṁśuddhiḥ kaphē'dhikē vamanaṁ pittē'dhikaṁ virēcanamityēvamādiryathādōṣārthaḥ| triphalādirajaḥ kardamēnārditōktāṇutailēna ca yuktamasanasārasamudgakē bījakasārasampuṭakē nyāstaṁ nisr̥ṣṭaṁ kardamē māsaṁ nikhātaṁ sthitamuddhr̥taṁ pracchitakhalatau lēpaḥ| kr̥ṣṇamadanasya phalam| raktāgnimanthapuṣpādīnāṁ bhasmānyavikṣīrēṇājakṣīrēṇa piṣṭāni lēpaḥ| raktō lōhitō'gnimanthastasya puṣpam| jambūtvagādikalkēna kṣīrivr̥kṣakvāthēna ca tilatailamakṣatailaṁ ca miśrīkr̥tya sādhitaṁ nasyē'bhyaṅgē ca yuñjyāt| madhuravargakalkēnaivamēvēti kṣīrivr̥kṣakvāthē madhuravargaṁ kalkaṁ datvā tilatailamakṣatailaṁ caikadhyaṁ sādhayēnnasyē'bhyaṅgē ca|| 16||
Adhikarana palitacikitsA (17) · Śloka 17
khalatipalitayōśca prayōgān parasparaṁ vidadhyāt||17||
खलतिपलितयोश्च प्रयोगान् परस्परं विदध्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
khalatiprayōgān palitē palitaprayōgān khalatau ca vidadhyāditi parasparasyārthaḥ||17||
Adhikarana akAlapalitacikitsA (18) · Śloka 18
akālapalitēṣu vātādīnavēkṣya snēhasvēdasaṁśōdhanāsravisrāvaṇāni kuryāt| tatō'syārditaprōktamaṇutailaṁ nasyamabhyañjanaṁ ca| madhukāmalakamākṣikaiḥ kēśamūlāni limpēt| tilāmalakakṣaudratailairvā| tatthakābhrakambvasthikāsīsakiṭṭaśarkarābhirvā| sairyakapuṣpanīlinītriphalābhr̥ṅgarajōbhirvā kr̥ṣṇājamūtrapiṣṭaiḥ| asanapuṣpapatramayē pātrē bahirāmalakīkalkapradigdhē nihitamakṣatailaṁ ṣaṇmāsaṁ vrīhipallē sthitamabhyaṅgānnāvanāt ca palitaṁ jayati| ayamēva kalpaḥ sairīyakē'pi| kapikacchūphalamūlagarbhamakṣatailaṁ siddhamayaḥpātrē pūrvavat sthitaṁ samānaṁ pūrvēṇa| rāmataraṇīmūlapaladvayaṁ yaṣṭīmadhukapalaṁ sārivārdhapalamēkatrajarjarīkr̥tamakṣatailapalairdaśabhirāplutaṁ lōhabhājanē daśāhaṁ divasakarakaraprataptaṁ nāvanāt palitaghnaṁ sarvēndriyadārḍhyāvahaṁ ca| kr̥ṣṇatilatilaparṇītriphalāmadhukakāsīsapadmakakardamamāṁsīmārkavamasanapatrasvarasapiṣṭaṁ trirātramayaḥpātrē sthāpayēt| tataḥ pūrvōktarasadrutēna padminīkardamapraliptadhautān kēśān kapālaṁ ca lēpayēt| tataḥ padminīkardamaiḥ pracchādya kauśēyēna vēṣṭayēt| tr̥tīyē cāhni prakṣālyaivamēva kuryāt| ēvamalikulanīlāḥ kēśāḥ śirō vibhūṣayanti||18||
अकालपलितेषु वातादीनवेक्ष्य स्नेहस्वेदसंशोधनास्रविस्रावणानि कुर्यात्| ततोऽस्यार्दितप्रोक्तमणुतैलं नस्यमभ्यञ्जनं च| मधुकामलकमाक्षिकैः केशमूलानि लिम्पेत्| तिलामलकक्षौद्रतैलैर्वा| तत्थकाभ्रकम्ब्वस्थिकासीसकिट्टशर्कराभिर्वा| सैर्यकपुष्पनीलिनीत्रिफलाभृङ्गरजोभिर्वा कृष्णाजमूत्रपिष्टैः| असनपुष्पपत्रमये पात्रे बहिरामलकीकल्कप्रदिग्धे निहितमक्षतैलं षण्मासं व्रीहिपल्ले स्थितमभ्यङ्गान्नावनात् च पलितं जयति| अयमेव कल्पः सैरीयकेऽपि| कपिकच्छूफलमूलगर्भमक्षतैलं सिद्धमयःपात्रे पूर्ववत् स्थितं समानं पूर्वेण| रामतरणीमूलपलद्वयं यष्टीमधुकपलं सारिवार्धपलमेकत्रजर्जरीकृतमक्षतैलपलैर्दशभिराप्लुतं लोहभाजने दशाहं दिवसकरकरप्रतप्तं नावनात् पलितघ्नं सर्वेन्द्रियदार्ढ्यावहं च| कृष्णतिलतिलपर्णीत्रिफलामधुककासीसपद्मककर्दममांसीमार्कवमसनपत्रस्वरसपिष्टं त्रिरात्रमयःपात्रे स्थापयेत्| ततः पूर्वोक्तरसद्रुतेन पद्मिनीकर्दमप्रलिप्तधौतान् केशान् कपालं च लेपयेत्| ततः पद्मिनीकर्दमैः प्रच्छाद्य कौशेयेन वेष्टयेत्| तृतीये चाह्नि प्रक्षाल्यैवमेव कुर्यात्| एवमलिकुलनीलाः केशाः शिरो विभूषयन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
akālapalitēṣviti pariṇāmapalitē rasāyanōktērakāla iti viśēṣaṇam| vātādīnavēkṣyēti tadyōgyatayā| subōdham| kēśamūlāni kēśasthānāni madhukādibhirlimpēt| tilādibhirvā tutthakādibhirvā kāsīsakiṭṭaṁ kāsīsatvak| sairyakapuṣpādibhirvā kr̥ṣṇājasya mūtrēṇa piṣṭaiḥ| asanasya puṣpaiḥ patraiśca vardhikākr̥tipātraṁ kartavyamētacca bahirāmalakalkēna tathā pradēhyaṁ yathā tailādhikaraṇatāṁ yāti| tataḥ tasmin pātrē bibhītakatailaṁ nidhēyam| tatastat ṣaṇmāsaṁ vrīhirāśau sthāpyam| tattailamabhyaṅgānnāvanācca palitaṁ jayati| ayamēvāsanapuṣpapatravidhiḥ sairīyakōpē| sairīyakaṁ sahacaramāmlayanaṁ ca| kapikacchvāḥ phalāni mūlāni ca garbhaṁ datvā'kṣatailaṁ siddhamayaḥpātrē pūrvavaditi ṣaṇmāsaṁ vrīhipallē sthitaṁ pūrvēṇāsanapātrasthitatailēna guṇaiḥ samānam| rāmataraṇyādikaṁ jarjarīkr̥tya daśabhirakṣatailapalairāplutaṁ lōhapātrē daśāhamādityakiraṇaiḥ prataptaṁ sannāvanāt palitaghnatvādiguṇam| rāmataraṇī saryakaḥ| kr̥ṣṇatilādikamasanapatrarasapiṣṭamayaḥpātrē trirātraṁ sthāpayēt| tatō'nantaramasanapatrarasadrutēna padminīkardamēna praliptān punardhautān kēśān padmapatraiḥ pracchādya kauśēyapaṭṭēna vēṣṭayēt| tatastr̥tīyē'hani prakṣālya punarēvamēva lēpādikaṁ kuryāt| ēvamityanayā kriyayā alikulavad bhramarasaṁhativannīlāḥ kacāḥ śirō vibhūṣayanti||18||
Adhikarana khalatyAdau nasyAdikramaH (19) · Śloka 19
bhavati cātra- khalatau palitē valyāṁ harillōmni ca śōdhitam| nasyavaktraśirōbhyaṅgapradēhaiḥ samupācarēt||19||
भवति चात्र- खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्| नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
khalatyādikē vamanādiśōdhitaṁ puruṣaṁ yōgyairnasyādibhirupācarēt| harillōmā kapilakēśaḥ ||19||
Adhikarana bRuhatyAdinAvanam (20) · Śloka 20
siddhaṁ tailaṁ br̥hatyādyairjīvanīyaiśca nāvanam||20||
सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
br̥hatyādyairhrasvapañcamūladravyairjīvanīyairjīvantīkākōlyādibhiśca siddhaṁ tailaṁ khalatyādau nāvanaṁ hitam||20||
Adhikarana sahacarAditailAni nAvanArthe (21) · Śloka 21
kṣīrāt sāhacarāt bhr̥ṅgarajasaḥ saurasādrasāt| prasthastailasya kuḍavō yaṣṭīmadhupalānvitaḥ| siddhaśśailāsanē bhāṇḍē śṟuṅgē mēṣasya vā sthitaḥ| nasyaṁ syāt......................................||21||
क्षीरात् साहचरात् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्| प्रस्थस्तैलस्य कुडवो यष्टीमधुपलान्वितः| सिद्धश्शैलासने भाण्डे श्रृङ्गे मेषस्य वा स्थितः| नस्यं स्यात्......................................||२१||
🔊 Audio coming soon
kṣīrādīnāṁ pratyēkasya prasthēna madhuyaṣṭīpalānvitaḥ siddhastailasya kuḍavaḥ śailādyanyatamē bhāṇḍē sthitaḥ khalatyādiṣu nasyaṁ syāt||21||
Adhikarana dugdhikAdilepaH (22) · Śloka 22
........kṣīrapiṣṭau vā dugdhikākaravīrakau| utpāṭya palitaṁ dēyāvāśayē palitāpahau||22||
........क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ| उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ||२२||
🔊 Audio coming soon
athavā dugdhikākaravīrakau kṣīrēṇa ślakṣṇapiṣṭau palitamutpāṭyāśayē palitamūlē dēyau||22||
Adhikarana mahAnIlatailam (23) · Śloka 23
ādityavallyā mūlāni kr̥ṣṇasairēyakasya ca| phalaṁ kr̥ṣṇaśaṇātpatraṁ surasādyaṣṭimārkavam| surāhvaṁ kākamācī ca pr̥thagdaśapalāṁśikam| prapauṇḍarīkamañjiṣṭhālōdhrakr̥ṣṇāgarutpalam| āmrāsthikardamaḥ kr̥ṣṇō mr̥ṇālī raktacandanam| nīlībhallātakāsthīni kāsīsaṁ madayantikā| sōmarājyasanaṁ śastraṁ kr̥ṣṇaṁ piṇḍītacitrakau| puṣpāṇyarjunakāśmaryā āmajambūphalāñjanam| pratyēkaṁ pañcapalikaṁ piṣṭaṁ satriphalākaṇam| akṣatailāḍhakaṁ tēna pacēddhātrīrasārmaṇē| kuryādādityapākaṁ vā yāvacchuṣkō bhavēdrasaḥ| lōhapātrē tataḥ pūtaṁ mahānīlaṁ prayōjitam| tatpānē nāvanē'bhyaṅgē śuddhasya niyatātmanaḥ| sarvajatrūrdhvarōgaghnaṁ palitaghnaṁ viśēṣataḥ| ēbhirēva ca bhaiṣajyaiḥ śirōvaktrañca lēpayēt||23||
आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णसैरेयकस्य च| फलं कृष्णशणात्पत्रं सुरसाद्यष्टिमार्कवम्| सुराह्वं काकमाची च पृथग्दशपलांशिकम्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठालोध्रकृष्णागरुत्पलम्| आम्रास्थिकर्दमः कृष्णो मृणाली रक्तचन्दनम्| नीलीभल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका| सोमराज्यसनं शस्त्रं कृष्णं पिण्डीतचित्रकौ| पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्या आमजम्बूफलाञ्जनम्| प्रत्येकं पञ्चपलिकं पिष्टं सत्रिफलाकणम्| अक्षतैलाढकं तेन पचेद्धात्रीरसार्मणे| कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः| लोहपात्रे ततः पूतं महानीलं प्रयोजितम्| तत्पाने नावनेऽभ्यङ्गे शुद्धस्य नियतात्मनः| सर्वजत्रूर्ध्वरोगघ्नं पलितघ्नं विशेषतः| एभिरेव च भैषज्यैः शिरोवक्त्रञ्च लेपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
āityavallyā ityādinā mahānīlākhyō yōgaḥ| ādityavalyarkavallī tasyā mūlāni| kr̥ṣṇasairēyakaḥ kālasahacaraḥ tasyāpi mūlāni| kr̥ṣṇaśaṇasya phalam| yaṣṭimārkavaṁ nalikā bhr̥ṅgarajaḥ| ādityavallīmūlādikākamācyantaṁ pr̥thagdaśapalabhāgikam| prapauṇḍarīkādikaṁ pratyēkaṁ pañcapalapramāṇam| kr̥ṣṇamiti śastraviśēṣaṇam| piṇḍītakō madanaḥ| āmamapakvaṁ jambūphalam| ētatsarvaṁ piṣṭaṁ kr̥tvā tēna dhātrīrasasyāmalakarasasyārmaṇō drōṇaḥ dvādaśādhikāni pañcapalaśatāni| tasminnakṣatailasya vibhītakatailasyāḍhakamaṣṭāviṁśatyadhikaṁ palaśataṁ lōhabhājanē mandaṁ pacēdyāvadrasaḥ śuṣkō bhavēttāvadādityapākaṁ vā kuryāt| tataḥ pūtaṁ mahānīlasaṁjñaṁ tattailaṁ pañcakarmaśuddhasya niyatātmanō jitēndriyasya pānādiṣu prayōjitaṁ sarvān jatrūrdhvarōgān hantīti sarvajatrūrdhvarōgaghnaṁ viśēṣataḥ palitaghnaṁ bhavati| ēbhirityādityavallyādibhiḥ| subōdham ||23||
Adhikarana pralepanAni (24) · Śloka 24
kṣīraṁpriyālaṁ yaṣṭyāhvaṁ jīvanīyō gaṇastilāḥ| kr̥ṣṇāḥ pralēpō vaktrasya harillōmavalīhitaḥ| tilāḥ sāmalakāḥ padmakiñjalkō madhukaṁ madhu| br̥ṁhayēdrañjayēccaitat kēśān mūrdhnaḥ pralēpanāt| pacēt saindhavaśuktāmlairayaścūrṇaṁ sataṇḍulam| tēnāliptaṁ śiraḥśuddhamasnigdhamuṣitaṁ niśām| tatprātastriphalādhautaṁ syātkr̥ṣṇasnigdhamūrddhajam||24||
क्षीरंप्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः| कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः| तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु| बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्ध्नः प्रलेपनात्| पचेत् सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्| तेनालिप्तं शिरःशुद्धमस्निग्धमुषितं निशाम्| तत्प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात्कृष्णस्निग्धमूर्द्धजम्||२४||
🔊 Audio coming soon
kṣīrādibhiḥ kr̥ṣṇatilāntairvaktrasya pralēpō harillōmasu valīṣu ca hitaḥ| valayastvaksaṅkōcāḥ| tilādikaṁ mūrdhnaḥ pralēpanāt kēśān br̥ṁhayēcca rañjayēcca| pacēdityādi subōdham| samataṇḍulamayasaḥ kr̥ṣṇalōhasya cūrṇaṁ saindhavajalam| amlō'pi takrādyanyatamaḥ| tatō rēcanasyēna śuddhamasnigdhamanabhyaktaṁ śirastēna lēpanadravyēṇāsamantāt liptaṁ niśāmuṣitaṁ prātaḥ triphalākvāthēna dhautaṁ tat śiraḥ kr̥ṣṇasnigdhamūrddhajaṁ kr̥ṣṇāḥ snigdhāśca mūrddhajā yasmiṁstat syāt|| 24||
Adhikarana keSarAgaH (25) · Śloka 25
ayaścūrṇō'mlapiṣṭaśca rāgaḥ satriphalō varaḥ||25||
अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः||२५||
🔊 Audio coming soon
ayaścūrṇō'mlēna madyādinā piṣṭastriphalāyuktō varaḥ śrēṣṭhō rāgaḥ kēśarāgaḥ||25||
Adhikarana aBya~jjanayogaH (26) · Śloka 26
kanyāyāstilanimbabījamdhukaśrēṣṭhāvacāmārkavāt| cūrṇaṁ chāgalagavyamāhiṣapalasnēhēna samplāvitam| pātrē sthāpitamāyasē kṣititalē māsaṁ nidhāyōddhr̥tam| pālityaṁ khalatiñca darpaṇanibhāṁ hantyētadabhyañjanāt||26||
कन्यायास्तिलनिम्बबीजम्धुकश्रेष्ठावचामार्कवात्| चूर्णं छागलगव्यमाहिषपलस्नेहेन सम्प्लावितम्| पात्रे स्थापितमायसे क्षितितले मासं निधायोद्धृतम्| पालित्यं खलतिञ्च दर्पणनिभां हन्त्येतदभ्यञ्जनात्||२६||
🔊 Audio coming soon
kanyāyāścūrṇaṁ chāgalādimāṁsaṁ vipācya jātēna snēhēna samplāvitamālōḍitam| subōdham| kanyāsthūlailā||26||
Adhikarana nAvanABya~ggayostailam (27) · Śloka 27
bījaiḥ ślēṣmātakasya vyapagamitatuṣaiḥkāñjikaślakṣṇapiṣṭairyalliptāllōhadaṇḍāddinakarakiraṇaistāpitāt pracyatēva| tattailaṁ kēśakārṣṇyaṁ janayati paramaṁ nāvanābhyañjanābhyāṁ mūrddhaghrāṇākṣidantaśravaṇagalarujaṁ hanti niśśēṣataśca||27||
बीजैः श्लेष्मातकस्य व्यपगमिततुषैःकाञ्जिकश्लक्ष्णपिष्टैर्यल्लिप्ताल्लोहदण्डाद्दिनकरकिरणैस्तापितात् प्रच्यतेव| तत्तैलं केशकार्ष्ण्यं जनयति परमं नावनाभ्यञ्जनाभ्यां मूर्द्धघ्राणाक्षिदन्तश्रवणगलरुजं हन्ति निश्शेषतश्च||२७||
🔊 Audio coming soon
lōhadaṇḍaśśastramayayaṣṭistasmādamlakāñjikapiṣṭaślēṣmātakabījaliptādātapasthitādyattailaṁ cyavatē tannāvanēnābhyañjanēna ca kēśakārṣṇyaṁ janayati niśśēṣataśca mūrddhādirujaṁ harati||27||
Adhikarana balAditailam (28) · Śloka 28
balāmadhūkamadhukavidārīcandanōtpalaiḥ| jīvakarṣabhakadrākṣāśarkarābhiśca sādhitaḥ| prasthastailasya sakṣīrō jāṅgalārdhatulārasē| nasyaṁ sarvōrdhvajatrūtthavātapittāmayāpaham||28||
बलामधूकमधुकविदारीचन्दनोत्पलैः| जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः| प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे| नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||२८||
🔊 Audio coming soon
jāṅgalamāṁsasyārdhatulā tulārdhaṁ tasya rasē kaṣāyē kalkitairbalādibhiḥ samakṣīrastailasya prasthaḥ sādhitaḥ tēna nasyaṁ sarvānūrdhvajatrūtthānāmayānapahanti|| 28||
Adhikarana mayUraghRutam (29) · Śloka 29
mayūraṁ pakṣapittāntrapādaviṭtuṇḍavarjitam| daśamūlabalārāsnāmadhukaistriphalairyutam| jalē paktvā ghr̥taprasthaṁ tasmin kṣīrasamaṁ pacēt| kalkitairmadhuradravyaiḥ sarvajatrūrdhvarōgajit| tadabhyāsīkr̥taṁ pānabastyabhyañjananāvanaiḥ||29||
मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्| दशमूलबलारास्नामधुकैस्त्रिफलैर्युतम्| जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्| तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः||२९||
🔊 Audio coming soon
pakṣādirahitaṁ mayūraṁ triphalaistripalapramāṇairddaśamūlādibhiryutaṁ jalē ṣōḍaśaguṇē paktvā pādāvaśēṣitē tasmin kvāthē kalkitairmadhuraskandhadravyaiḥ kṣīrasamaṁ ghr̥tasya prasthaṁ dvātriṁśatpalāni pacēttad ghr̥taṁ pānādibhirabhyāsīkr̥taṁ śīlitaṁ sarvān jatrūrdhvarōgān jayati||29||
Adhikarana mahAmAyUraghRutam (30) · Śloka 30
ētēnaiva kaṣāyēṇa ghr̥taprasthaṁ vipācayēt| caturguṇēna payasā kalkairēbhiśca kārṣikaiḥ| jīvantītriphalāmēdāmr̥dvīkarddhiparuṣakaiḥ| samaṅgācavikābhārṅgīkāśmarīkarkaṭāhvayaiḥ| ātmaguptāmahāmēdātālakharjūramastakaiḥ| mr̥ṇālabisakharjūrayaṣṭīmadhukajīvakaiḥ| śatāvarīvidārīkṣubr̥hatīsārivāyugaiḥ| mūrvāśvadaṁṣṭrarṣabhakaśṟuṅgāṭakakaśērukaiḥ| rāsnāsthitātāmalakīsūkṣmailāśaṭhipauṣkaraiḥ| punarnavātavakṣīrīkākōlīdhanvayāsakaiḥ| madhukākṣōḍavātāmamuñjātābhiṣukairapi| mahāmāyūramityētanmāyūrādadhikaṁ guṇaiḥ| dhātvindriyasvarabhraṁśaśvāsakāsārditāpaham| yōnyasr̥kśukradōṣēṣu śastaṁ vandhyāsutapradam||30||
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः| जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरुषकैः| समङ्गाचविकाभार्ङ्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः| आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः| मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः| शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः| मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकश्रृङ्गाटककशेरुकैः| रास्नास्थितातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः| पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः| मधुकाक्षोडवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि| महामायूरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः| धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्| योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||३०||
🔊 Audio coming soon
ētēnaiva pakṣādirahitamayūradaśamūlādikaṣāyēṇa ghr̥taprasthaṁ caturguṇēna kṣīrēṇa saha pacēt| ēbhiśca kārṣikaiḥ kalkaiḥ kairityāha jīvantyādibhiḥ| mr̥dvīkā drākṣā| samaṅgā mañjiṣṭhā| tālasya kharjūrasya ca mastakaṁ śākhāpucchaḥ| bisakharjūratyatra padmanālasya kharjūraphalānāñca grahaṇam| sārivāyugaṁ dvē sārivē| sthirā sālaparṇī| vātāmaṁ phalavēśēṣaḥ| ētanmahāmāyūraṁ nāma ghr̥taṁ māyūrāt ghr̥tāt guṇairadhikam| dhātvindriyasvarabhraṁśādīnapahantīti taduktam| yōnyādidōṣēṣu śastam| vandhyāyā dōṣōpaghātātsutapradam| māyūravacchēṣam ||30||
Adhikarana atideshena AkhvAdighRutAni (31) · Śloka 31
ākhubhiḥ kukkuṭairhaṁsaiḥ śaśaiścēti prakalpayēt||31||
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
ityēnēnaiva vidhānēnākhvādibhiḥ pr̥thagghr̥taṁ kalpayēt pūrvaka ēva viṣayē|| 31||
Adhikarana jatrUrdhvarogopasaMhAraH (32-28) · Śloka 28
jatrūrdhvajānāṁ vyādhīnāmēkatriṁśacchatadvayam| parasparamadsaṅkīrṇaṁ vistarēṇa prakāśitam| ūrdhvamūlamadhaḥ śākhamr̥ṣayaḥ puruṣaṁ viduḥ| mūlaprahāriṇastasmādrōgān śīghrataraṁ jayēt| sarvēndriyāṇi yēnāsmin prāṇā yēna ca saṁśritāḥ| tēna tasyōttamāṅgasya rakṣāyāmādr̥tō bhavēt||32|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē śirōrōgapratiṣēdhō nāmāṣṭaviṁśō'dhyāyaḥ||28||
जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्| परस्परमद्सङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्| ऊर्ध्वमूलमधः शाखमृषयः पुरुषं विदुः| मूलप्रहारिणस्तस्माद्रोगान् शीघ्रतरं जयेत्| सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः| तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नामाष्टविंशोऽध्यायः||२८||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvāṅgacikitsāmupasañihīrṣuridamāha-jatrūrdhvajānāmityādi| śatadvayamēkatriṁśadadhikaṁ parasparamasaṅkīrṇamūrdhvajatrugadānāṁ vistarēṇa prakāśitam| tadyathā-caturnavatirnētrarōgāḥ, pañcaviṁśatiḥ karṇarōgāḥ, kōpūrvairēkīkr̥tyaikōnaviṁśatyadhikaṁ śatam bhavati| nāsārōgā aṣṭādaśa pūrvairēkīkr̥tya saptatriṁśadadhikaṁ śata bhavati| mukharōgāḥ pañcasaptatiḥ| pūrvairēkīkr̥tya śatadvayaṁ dvādaśādhikaṁ bhavati| śirōrōgā ēkōnaviṁśatiḥ| pūrvairēkīkr̥tya tadaikatriṁśadadhikaṁ śatadvayaṁ bhavati| yasmādr̥ṣayaḥ puruṣamūrdhvamūlamadhaḥ śākhaṁ vidustasmānmūlaprahāriṇō rōgānatiśīghraṁ jayēt| yēnāsminnuttamāṅgē sarvēndriyāṇi saṁśritāni yēna cāsmin prāṇāḥ saṁśritāḥ tēnōttamāṅgarakṣāyāmādr̥tō bhavēditi|| 32|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē aṣṭaviṁśō'dhyāyaḥ