Adhikarana atha shirorogapratiShedho nAmAShTAviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
అథాతః శిరోరోగప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ఉక్తక్రమేణైవ శిరోరోగాణాం చికిత్సాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana vAtajashirobhitApacikitsA (2) · Śloka 2
వాతజే శిరోభితాపే వాతవ్యాధివిహితం కుర్యాత్| నివాతస్థం చ నక్తమభ్యక్తశిరసం సర్పిః పయోనుపానం తైలం వా పాయయేత్| మాషాన్ వా ససర్పిష్కానుష్ణపయోనుపానాన్ భక్షయేత్| తద్వద్వా ముద్గాన్| ఆనూపపిశితవేశవారేణ యవతిలముద్గమాషకులత్థకుష్ఠదారుహరిద్రాతసీసైంధవైర్వా మహాస్నేహవతీముత్కారికాం దత్వా శిరో వేష్టయేత్| తతః ప్రత్యూషే దశమూలసిద్ధేన పయసా కవోశ్గ్ణేన పరిషేకం కుర్యాత్| తత్సిద్ధైశ్చ పాయసైః పిండస్వేదం లేపం వా| కూర్మమహిషవరాహకుక్కుటశల్లకీనాం వసా ససైంధవా నస్యం శిరఃకర్ణపూరణం చ| తథైవ చ పంచమూలబలాసారివాద్వయక్వాథే మధుకజీవకర్షభకపునర్నవగర్భం సపయం సర్పిస్తైలం చైకతో విపక్వం| కార్పాసమజ్జత్వఙ్ముస్తాసుమనఃకోరకాణ్యుష్ణాంబుపిష్టాని నావనం సర్వశిరోరుజాఘ్నం| తద్వత్ త్వక్పత్రశర్కరాశిగ్రుకరంజబీజాని| తథా చందనోత్పలతగరకుష్ఠైః సఘృతైర్లేపః| దేవదారుకుష్ఠచోరకయష్టీమధుకకమలనీలోత్పలైలాప్రపౌండరీకైశ్చ| కుంకుమశర్కరాసంస్కృతమాజ్యం రక్తపిత్తానుబంధే మర్శః| న చాత్ర రక్తమవసేచయేద్వాతోద్రేకభయాత్| స్నైహికం ధూమం పిబేత్| శిరోబస్తిశ్చ శీలయేత్| బస్తికర్మ చాచరేత్| ఏవమసిద్ధౌ వాతజే శ్లేష్మజే చ యథోక్తో దాహః||2||
वातजे शिरोभितापे वातव्याधिविहितं कुर्यात्| निवातस्थं च नक्तमभ्यक्तशिरसं सर्पिः पयोनुपानं तैलं वा पाययेत्| माषान् वा ससर्पिष्कानुष्णपयोनुपानान् भक्षयेत्| तद्वद्वा मुद्गान्| आनूपपिशितवेशवारेण यवतिलमुद्गमाषकुलत्थकुष्ठदारुहरिद्रातसीसैन्धवैर्वा महास्नेहवतीमुत्कारिकां दत्वा शिरो वेष्टयेत्| ततः प्रत्यूषे दशमूलसिद्धेन पयसा कवोश्ग्णेन परिषेकं कुर्यात्| तत्सिद्धैश्च पायसैः पिण्डस्वेदं लेपं वा| कूर्ममहिषवराहकुक्कुटशल्लकीनां वसा ससैन्धवा नस्यं शिरःकर्णपूरणं च| तथैव च पञ्चमूलबलासारिवाद्वयक्वाथे मधुकजीवकर्षभकपुनर्नवगर्भं सपयं सर्पिस्तैलं चैकतो विपक्वम्| कार्पासमज्जत्वङ्मुस्तासुमनःकोरकाण्युष्णाम्बुपिष्टानि नावनं सर्वशिरोरुजाघ्नम्| तद्वत् त्वक्पत्रशर्कराशिग्रुकरञ्जबीजानि| तथा चन्दनोत्पलतगरकुष्ठैः सघृतैर्लेपः| देवदारुकुष्ठचोरकयष्टीमधुककमलनीलोत्पलैलाप्रपौण्डरीकैश्च| कुङ्कुमशर्करासंस्कृतमाज्यं रक्तपित्तानुबन्धे मर्शः| न चात्र रक्तमवसेचयेद्वातोद्रेकभयात्| स्नैहिकं धूमं पिबेत्| शिरोबस्तिश्च शीलयेत्| बस्तिकर्म चाचरेत्| एवमसिद्धौ वातजे श्लेष्मजे च यथोक्तो दाहः||२||
🔊 Audio coming soon
యథోక్తో దాహ ఇత్యేవమంతం వాతజే శిరోభితాపే| వాతవ్యాధివిహితం చికిత్సితం| సర్పిస్తైలం వా యథాయోగ్యం నక్తం పయోఽనుపానం పాయయేదితి సంబంధః| తద్వన్ముద్గాన్ ససర్పిష్కాన్ ఉష్ణపయోఽనుపానాంశ్చ| ఆనూపపిశితాదినా శిరోవేష్టనాయోత్కారికా స్విన్నపిండీ| వేష్టయేదితి వస్త్రేణ| తత ఇతి ద్వితీయదినప్రత్యూషే| తత్సిద్ధైరితి దశమూలసిద్ధపయసా సిద్ధైః పాయసైరన్నైః| కూర్మాదివసా సైంధవయుక్తా నస్యం శిరఃపూరణం కర్ణపూరణంచ| శిరఃపూరణం శిరోబస్తిః| పంచమూలాదిక్వాథే మధుకాదిగర్భం తైలం సర్పిశ్చ మిశ్రీకృత్య విపక్వం తథైవేతి నస్యం శిరఃపూరణం కర్ణపూరణంచ| కార్పాసమజ్జాద్యుష్ణాంబుపిష్టం నావనం సర్వశిరోరుజాఘ్నం త్వగాదీని తద్వదుష్ణాంబుపిష్టాని నావనం| చందనాదిభిర్లేపస్తథా| తథేతి సముచ్చయే| దేవదార్వాదిభిశ్చ సఘృతైర్లేప ఇతి సంబంధః| వాతజ ఏవ యది రక్తపిత్తాభ్యామనుబంధో భవతి| తతః కుంకుమశర్కరాభ్యాం సంస్కృతమాజ్యం మర్శో దశాష్టషడ్బిందుః కర్తవ్యః| అత్ర చ వాతశిరోభితాపే రక్తపిత్తానుబంధేఽపి రక్తం నావసేచయేత్| కుత ఇత్యాహ-వాతోద్రేకభయాత్| స్నైహికం ధూమం సూత్ర ఉక్తం| శిరోబస్తిం చ శీలయేదిత్యనేన శిరోబస్తేః పునః పునర్యోజనముక్తం సిద్ధం| ఏవమిత్యనంతరోక్తక్రియయాఽసిద్ధౌ వాతజే శిరోభితాపే యథోక్తో దాహ ఇతి సూత్రనిర్దిష్టస్త్వగ్దాహః| శ్లేష్మజే చేతి లాఘవార్థం ప్రకరణే||2||
Adhikarana ardhAvaBedakacikitsA (3) · Śloka 3
అర్ధావభేదకేఽప్యయమేవ విధిః| నిర్గుండీపత్రరసశ్చ సఘృతసైంధవో నస్యం| శిరీషమూలఫలాని వా| సారివోత్పలకుష్ఠవచామధుకపిప్పలీభిః సతైలామ్లో లేపః| అశామ్యతి దోషానుబంధమవేక్ష్య ప్రతికుర్వీత||3||
अर्धावभेदकेऽप्ययमेव विधिः| निर्गुण्डीपत्ररसश्च सघृतसैन्धवो नस्यम्| शिरीषमूलफलानि वा| सारिवोत्पलकुष्ठवचामधुकपिप्पलीभिः सतैलाम्लो लेपः| अशाम्यति दोषानुबन्धमवेक्ष्य प्रतिकुर्वीत||३||
🔊 Audio coming soon
ప్రతికుర్వీతేత్యేవమంతమర్ద్ధ్వావభేదకే| అయమేవేతి వాతశిరస్తాపోక్తః| అత్ర తు నిర్గుండ్యాః పత్రరసస్సఘృతసైంధవో నస్యం హితం| శిరీషమూలఫలాని వా నస్యమితి సంబద్ధ్యతే| సారివాదిభిస్తైలేనామ్లేన కాంజికాదినా యుక్తైర్లేపః| అశామ్యతి త్వర్ధావభేదకే కస్య దోషస్యానుబంధ ఇతి సమీక్ష్య తదపేక్షయా ప్రతీకారం కుర్యాత్||3||
Adhikarana sUryAvartacikitsA (4) · Śloka 4
సూర్యావర్తే త్వయమేవ విధిః విశేషతస్తు శిరామోక్షః||4||
सूर्यावर्ते त्वयमेव विधिः विशेषतस्तु शिरामोक्षः||४||
🔊 Audio coming soon
అయమేవ చానాంతరోక్తద్వయవిధిః సూర్యావర్తే| లాఘవార్థం క్రమభంగః| సిరామోక్షస్తు విశేషతః సూర్యావర్తే|| 4||
Adhikarana pitta-rakta-SirastApayoScikitsA (5) · Śloka 5
పిత్తజే రక్తజే చ శిరోభితాపే స్నిగ్ధస్య సిరాం విద్ధ్యేత్| కాయం చ విరేచయేత్| సుశీతైః శతధౌతఘృతాన్వితైః శిరోవక్త్రం సించేత్ ప్రదిహ్యాచ్చ| చందనసారివామధుకదూర్వోత్పలప్రపౌండరీకమంజిష్ఠావిదారీభిః సక్షీరం సర్పిర్విపాచితం నావనం శిరోబస్తిశ్చ| జీవనీయవిపక్వాత్ పయసో అవనీతముద్ధృత్య జీవనీయక్వాథకల్కాభ్యాం పాచితం పానభోజననస్యాభ్యంగవస్తిషు ప్రణీతం పిత్తరక్తజాన్ సర్వాన్ వికారాన్ సాధయతి| జీవనీయగర్భషోడశగుణే పయసి సిద్ధమాజ్యం వా| క్షీరేక్షుజాంగలరసఖర్జూరద్రాక్షాకశేరూకమృణాలసిద్ధః సర్పిర్మండోఽనువాసనం| అంజనాదివర్గశ్రృతం క్షీరమాస్థాపనం||5||
पित्तजे रक्तजे च शिरोभितापे स्निग्धस्य सिरां विद्ध्येत्| कायं च विरेचयेत्| सुशीतैः शतधौतघृतान्वितैः शिरोवक्त्रं सिञ्चेत् प्रदिह्याच्च| चन्दनसारिवामधुकदूर्वोत्पलप्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठाविदारीभिः सक्षीरं सर्पिर्विपाचितं नावनं शिरोबस्तिश्च| जीवनीयविपक्वात् पयसो अवनीतमुद्धृत्य जीवनीयक्वाथकल्काभ्यां पाचितं पानभोजननस्याभ्यङ्गवस्तिषु प्रणीतं पित्तरक्तजान् सर्वान् विकारान् साधयति| जीवनीयगर्भषोडशगुणे पयसि सिद्धमाज्यं वा| क्षीरेक्षुजाङ्गलरसखर्जूरद्राक्षाकशेरूकमृणालसिद्धः सर्पिर्मण्डोऽनुवासनम्| अञ्जनादिवर्गश्रृतं क्षीरमास्थापनम्||५||
🔊 Audio coming soon
క్షీరమాస్థాపనమిత్యేవమంతం రక్తపిత్తాభితాపయోః| పిత్తజే శిరోభితాపే రక్తజే చ ఘృతపానాదినా స్నిగ్ధశరీరస్య సతః సిరాం విద్ధ్యేత్| లాలాట్యామిత్యర్థాద్ గమ్యతే| కాయం శరీరం విరేచయేత్ శోధయేచ్చ| సుశీతైరతిశీతైర్ద్రవ్యైః శతధౌతఘృతయుక్తైః శిరో వక్త్రం సించేత్ ప్రదిహ్యాచ్చేతి యథాసంఖ్యం సంబంధః| చందనాదిభిర్ఘృతం సమానక్షీరం విపక్వం నావనే శిరోబస్తౌ చ యోజ్యం| జీవనీయవిపక్వాదిత్యాది వ్యాఖ్యాసమం| క్షీరాదిభిః సిద్ధః సంస్కృతః సర్పిషో ఘృతస్య మండోచ్ఛ అనువాసనే యోజ్యః| అంజనాదిగణో వివిధగణసంగ్రహోక్తస్తేన శ్రృతం క్షీరమాస్థాపనం||5||
Adhikarana sha~gkhakacikitsA (6) · Śloka 6
శంఖకం ప్రత్యాఖ్యాయైవమేవోపచరేత్| విసర్పవచ్చ| విశేషతస్తు కృష్ణతిలశతావరీనీలోత్పలమూర్వాపునర్నవైర్లేపః||6||
शङ्खकं प्रत्याख्यायैवमेवोपचरेत्| विसर्पवच्च| विशेषतस्तु कृष्णतिलशतावरीनीलोत्पलमूर्वापुनर्नवैर्लेपः||६||
🔊 Audio coming soon
శంఖకాఖ్యం రోగం ప్రత్యాఖ్యాయ న సేత్స్యతీత్యుక్త్వా ఏవమేవేతి పిత్తరక్తాభితాపప్రకారేణ చికిత్సితోక్తపిత్తరక్తవిసర్పవచ్చోపచరేత్ చికిత్సేత్| శంఖకే తు కృష్ణతిలాదిభిః విశేషేణ లేపః కార్యః||6||
Adhikarana kaPajaSiroBitApacikitsA (7) · Śloka 7
కఫజే శిరోభితాపే లంఘయేత్| పురాణసర్పిస్నిగ్ధం వా వామయేత్| స్వేదః పిండేన రూక్షేణ| శిగ్రునింబైరండక్వాథేన వా నాడీస్వేదః| దేవకాష్ఠకుష్ఠశారంగేష్టాసరలరోహిషైః సలవణైః సుఖోష్ణౌరాలేపః| యవచూర్ణమధుకచందనహరిద్రాకుష్ఠప్రియంగుశతపుష్పాసురదారుభిస్తైలాజక్షీరయుక్తైః ససైంధవైరుపనాహః| విడంగతైలం నస్యం సార్షపం వా తదేవ వా వ్యోషసిద్ధం| మధూకసారకల్కో వా మధుయుతస్త్వగ్వా మేష శ్రృంగ్యా ఇంగుదస్య వా| ఏభిరేవ చ ధూమవర్త్తిః| శిరోవిరేచనద్రవ్యైర్వా సూత్రస్థానోక్తైః ప్రధమనం| తైరేవ చ పక్వం తైలం మర్శః ప్రతిమర్శో వా| శిరోవిరేచనాంతే కర్ణనాదోక్తం స్నేహనస్యం| తీక్ష్ణాః కవలాః మనశ్శిలానలదతుత్థకాసీసచూర్ణః ససర్పిష్కో ధూమః| నలదచూర్ణస్య చ ముహుర్ముహురాఘ్రాణనం||7||
कफजे शिरोभितापे लङ्घयेत्| पुराणसर्पिस्निग्धं वा वामयेत्| स्वेदः पिण्डेन रूक्षेण| शिग्रुनिम्बैरण्डक्वाथेन वा नाडीस्वेदः| देवकाष्ठकुष्ठशार्ङ्गेष्टासरलरोहिषैः सलवणैः सुखोष्णौरालेपः| यवचूर्णमधुकचन्दनहरिद्राकुष्ठप्रियङ्गुशतपुष्पासुरदारुभिस्तैलाजक्षीरयुक्तैः ससैन्धवैरुपनाहः| विडङ्गतैलं नस्यं सार्षपं वा तदेव वा व्योषसिद्धम्| मधूकसारकल्को वा मधुयुतस्त्वग्वा मेष श्रृङ्ग्या इङ्गुदस्य वा| एभिरेव च धूमवर्त्तिः| शिरोविरेचनद्रव्यैर्वा सूत्रस्थानोक्तैः प्रधमनम्| तैरेव च पक्वं तैलं मर्शः प्रतिमर्शो वा| शिरोविरेचनान्ते कर्णनादोक्तं स्नेहनस्यम्| तीक्ष्णाः कवलाः मनश्शिलानलदतुत्थकासीसचूर्णः ससर्पिष्को धूमः| नलदचूर्णस्य च मुहुर्मुहुराघ्राणनम्||७||
🔊 Audio coming soon
ముహుర్ముహురాఘ్రాణనమిత్యేవమనంతం కఫజే శిరోభితాపే| సూత్రోక్తప్రకారేణ రూక్షేణ పిండేన స్వేదో హితః| అథవా శిగ్ర్వాదిక్వాథేన నాడీస్వేదః కార్యః| సలవణైర్లవణయుక్తైః సుఖోష్ణైర్దేవకాష్ఠాదిభిరాలేపో హితః| సురకాష్ఠం దేవదారు| తైలేనాజక్షీరేణ చ యుక్తైః సైంధవేన మాణిమంథేన సహితైర్యవచూర్ణాదిభిరుపనాహః పిండబంధః| విడంగజం విడంగసాధితం వా తైలం విడంగతైలం వా నస్యం యోజ్యం| తదేవ వేతి విడంగతైలం వా వ్యోశేణ త్రికటుకేన సిద్ధం పక్వం| మధూకసారకల్కాదినా మధుయుక్తేన నస్యమితి సంబంధః| మేషశ్రృంగ్యా ఇంగుదస్య చ త్వక్| ఏభిరేవేత్యనంతరోక్తైర్నస్యౌషధైః| శిరోవిరేచనద్రవ్యైః సూత్రస్థానే శోధనాదిగణసంగ్రహోక్తైః ప్రధమనం నాసాయాం హితం| ప్రధమనం సూత్రోక్తలక్షణం| తైరేవ చేతి శిరోవిరేచనద్రవ్యైః| మర్శప్రతిమర్శౌ సూత్రోక్తలక్షణౌ| ఏషాం చ శిరోవిరేచనానామంతే ప్రయోగాంతే కర్ణనాదోక్తం తిలాన్ నవప్రలూనానిత్యాదినా పఠితం స్నేహనస్యం యోజయేత్| తీక్ష్ణాః కవలాస్తీక్ష్ణద్రవ్యైర్మరిచశుంఠ్యాదిభిః కృతాః| సుబోధం||7||
Adhikarana sannipAtashirobhitApacikitsA (8) · Śloka 8
సన్నిపాతే వ్యామిశ్రో విధిః||8||
सन्निपाते व्यामिश्रो विधिः||८||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతాభితాపే పృథగ్దోషోక్తో విధిర్మిశ్రీకృత్య దోషబలాద్యపేక్షయా యోజ్యః||8||
Adhikarana kRumijashirobhitApacikitsA (9) · Śloka 9
కృమిజే దురాలభాసురదారురోహిహపూతీకత్రిఫలాకట్ఫలవచాత్రికటుకైరజామూత్రయుక్తం సర్పిః పక్వం పానం| ఉపస్నిగ్ధస్విన్నస్య దేవదారుపూతీకకటభీసర్షపవిడంగతిలకంటకవిపక్వేన తైలేన శిరః కర్ణౌ చాభ్యజ్య స్వేదయేత్| తతః కృమిమూర్చ్ఛనార్థమసృఙ్నస్తోవసేచయేత్| తతో రుధిరగంధమదేన ప్రవిసృతాః సప్తచ్ఛదస్య త్క్గ్రసేన పుష్పరసేన వానంతరనిషిక్తేన కృమయః పతంతి| సరలదేవదారుకట్ఫలసర్షపాపామార్గక్షవకకటుకాఽలాబుసురసబీజపిప్పలీతండులచూర్ణస్తత్పక్వం వా తైలం సద్యః కృమీన్ నిరస్యతి| విడంగతండులా వాజిమూత్రపిష్టాః శిరీషబీజాని వా ఛాగమూత్రపిష్టాని| పుష్కరమధ్యబీజాని వా| గోమాంసేన ఛాగమాంసేన వా వసాపిష్టేన యవాగూం కృత్వా శిరో విలేపయేత్| తతో నింబార్కవంశసురసకుటజకరంజకరవీరపత్రక్వాథేన సేచయేత్ అజామూత్రేణ వా కవోష్ణేన| పూతిమత్స్యయుతాశ్చ ధూమాః| ఏవం కృమిష్వపగతేషు తేజోవతీపూతీకవింబీసురసనక్తమాలావిడంగహరీతకీసర్షపార్కకరవీరమూలమాలతీదేవదారుక్షవకముస్తఫణిజ్జకపిప్పలీశతపుష్పామధూకశణనింబసారకల్కైరజామూత్రయుతైః సార్షపం తైలమైంగుదం పైలుకం వా విపక్వం యుక్త్యా నావనం| న తు జాతు రుధిరమవసేచయేత్| జంతుభిః పీతశోణితే హి శిరసి పునరస్రావసేకాదకాండే మృత్యుః స్యాత్| కృమిచికిత్సితం చేక్షేత||9||
कृमिजे दुरालभासुरदारुरोहिहपूतीकत्रिफलाकट्फलवचात्रिकटुकैरजामूत्रयुक्तं सर्पिः पक्वं पानम्| उपस्निग्धस्विन्नस्य देवदारुपूतीककटभीसर्षपविडङ्गतिलकण्टकविपक्वेन तैलेन शिरः कर्णौ चाभ्यज्य स्वेदयेत्| ततः कृमिमूर्च्छनार्थमसृङ्नस्तोवसेचयेत्| ततो रुधिरगन्धमदेन प्रविसृताः सप्तच्छदस्य त्क्ग्रसेन पुष्परसेन वानन्तरनिषिक्तेन कृमयः पतन्ति| सरलदेवदारुकट्फलसर्षपापामार्गक्षवककटुकाऽलाबुसुरसबीजपिप्पलीतण्डुलचूर्णस्तत्पक्वं वा तैलं सद्यः कृमीन् निरस्यति| विडङ्गतण्डुला वाजिमूत्रपिष्टाः शिरीषबीजानि वा छागमूत्रपिष्टानि| पुष्करमध्यबीजानि वा| गोमांसेन छागमांसेन वा वसापिष्टेन यवागूं कृत्वा शिरो विलेपयेत्| ततो निम्बार्कवंशसुरसकुटजकरञ्जकरवीरपत्रक्वाथेन सेचयेत् अजामूत्रेण वा कवोष्णेन| पूतिमत्स्ययुताश्च धूमाः| एवं कृमिष्वपगतेषु तेजोवतीपूतीकविम्बीसुरसनक्तमालाविडङ्गहरीतकीसर्षपार्ककरवीरमूलमालतीदेवदारुक्षवकमुस्तफणिज्जकपिप्पलीशतपुष्पामधूकशणनिम्बसारकल्कैरजामूत्रयुतैः सार्षपं तैलमैङ्गुदं पैलुकं वा विपक्वं युक्त्या नावनम्| न तु जातु रुधिरमवसेचयेत्| जन्तुभिः पीतशोणिते हि शिरसि पुनरस्रावसेकादकाण्डे मृत्युः स्यात्| कृमिचिकित्सितं चेक्षेत||९||
🔊 Audio coming soon
కృమిచికిత్సితం చేక్షేతేత్యంతం కృమిజే శిరోభితాపే| దురాలభాదిభిర్ద్రవ్యైరజామూత్రయుక్తం పక్వం సర్పిః పానాయ| అనేనోపస్నిగ్ధస్య స్విన్నస్య చ దేవదార్వ్యాదివిపక్వేన తైలేన శిరః కర్ణౌ చాబ్యజ్య పునః స్వేదయేత్| కంటకో గోకంటకః| తతః స్వేదానంతరం కృమీణాం మూర్చ్ఛనార్థం యేన కృమయస్త్యక్తబంధనా మత్తా ఇవ సర్వతోఽంతః సరంతి తదర్థమసృగ్రక్తం నస్తోఽవసేచయేత్| అనంతరనిషిక్తేన రక్తనిషేచనస్య పశ్చాత్ సిక్తేన| పుష్పరసః సప్తచ్ఛదపుష్పాణాం రసస్తేన| పతంతి నాసికాతో బహిర్నిస్సరంతి| సరలాదీనాం చూర్ణస్తత్పక్వం తైలం వా నస్యప్రయోగాత్సద్యః కృమీన్ బహిర్నిరస్యతి| క్షవకో రాజక్షవకః| అథవా వాజిమూత్రపిష్టా విడంగతండులా విడంగఫలాని కృమీన్ నిరస్యంతి అథవా ఛాగమూత్రపిష్టాని శిరీషబీజాని| అథవా పిష్కరబీజానాం త్వక్పరిహారేణ ప్రయోగో దర్శితః| గోంఆంసేనేత్యాదినా శిరోలేపః సుబోధః| తత ఇతి యవాగూలేపానంతరం నింబాదిక్వాథేనాజామూత్రేణ వా కోష్ణేన సేకః| పూతిమత్స్యః క్లిన్నమత్స్యః| ఏవమిత్యనంతరోక్తక్రియయా క్రిమిష్వపగతేషు తేజోవత్యాదిః కల్కైరజామూత్రయుతైః సార్షపాద్యన్యతమం తైలం విపక్వం యుక్త్యా బలాద్యపేక్షయా మాత్రాదికృతయా నావనం కుర్యాత్| జంత్వభితాపే తు కదాచిదపి రక్తం నావసేచయేత్| కుత ఇత్యాహ-జంతుభిరిత్యాది| అకాండే అకాలే| కృమిచికిత్సితే చ యదుక్తం తం విధిం ప్రయోగాయేక్షేత||9||
Adhikarana shiraHkampacikitsA (10) · Śloka 10
శిరఃకంపమక్షీణస్యాన్నవ్యాధ్యనుపద్రుతస్య దాహవర్జ్యం మారుతవిధానేనోపక్రమేత||10||
शिरःकम्पमक्षीणस्यान्नव्याध्यनुपद्रुतस्य दाहवर्ज्यं मारुतविधानेनोपक्रमेत||१०||
🔊 Audio coming soon
శిరఃకంపాఖ్యమక్షీణత్వాదియుక్తస్య పుంసో వాతాభితాపవదుపక్రమేత| వాతాభితాపే చాగ్నినా దాహ ఉక్తః| అత్ర తు దాహవర్జ్యమితి విశేషః||10||
Adhikarana upashIrShakacikitsA (11) · Śloka 11
ఉపశీర్షకే జన్మోత్తరకాలజాతే నవోత్థితే వాతవ్యాధివిహితాన్ స్నేహాన్ పాననావనాభ్యంజనేషు యోజయేత్| అభ్యక్తంచ స్వేదయిత్వోపనాహయేద్యథా విదాహో న భవతి| విదాహే విద్రధివత్ కర్మ||11||
उपशीर्षके जन्मोत्तरकालजाते नवोत्थिते वातव्याधिविहितान् स्नेहान् पाननावनाभ्यञ्जनेषु योजयेत्| अभ्यक्तञ्च स्वेदयित्वोपनाहयेद्यथा विदाहो न भवति| विदाहे विद्रधिवत् कर्म||११||
🔊 Audio coming soon
విద్రధివత్ కర్మేత్యేవమంతముపశీర్షకే| జన్మోత్తరకాలజాత ఇత్యనేన సహజస్యాచికిత్స్యత్వముక్తం| విదాహః పాకావస్థా ||11||
Adhikarana piTakArbudavidradhicikitsA (12) · Śloka 12
పిటకార్బుదవిద్రధిషు యథాస్వమాచరేత్| వ్రణీభూతాసు పిటకాసు నింబనిశామధుకధాత్రీఫలైర్విపక్వం తైలం శోధనరోపణం| మూర్వాచందనసారివాధాతకీకాంతాలోధ్రమధుకసమంగాపద్మకేసరశతపర్వకమూలైర్విద్రధిషు| ఏభిరేవ చ సిద్ధం సర్పిర్నస్యం| రూఢే తు విద్రధౌ యసి త్వక్ సుప్తేవ భవతి తతో వామయేత్| ఊపస్నిగ్ధం చ విరేచయేత్||12||
पिटकार्बुदविद्रधिषु यथास्वमाचरेत्| व्रणीभूतासु पिटकासु निम्बनिशामधुकधात्रीफलैर्विपक्वं तैलं शोधनरोपणम्| मूर्वाचन्दनसारिवाधातकीकान्तालोध्रमधुकसमङ्गापद्मकेसरशतपर्वकमूलैर्विद्रधिषु| एभिरेव च सिद्धं सर्पिर्नस्यम्| रूढे तु विद्रधौ यसि त्वक् सुप्तेव भवति ततो वामयेत्| उअपस्निग्धं च विरेचयेत्||१२||
🔊 Audio coming soon
పిటకాదిషు యథాస్వమితి దోషాద్యపేక్షయా చికిత్సితాది నిర్దిష్టమాచరేత్| వ్రణీభూతాస్వితి పాకాత్| సుబోధం| మూర్వాదిభిర్విపక్వం తైలం విద్రధిషు వ్రణీభూతాసు శోధనం రోపణం చ| ఏభిరితి మూర్వాదిభిః| ఉపస్నిగ్ధం కించిత్ స్నిగ్ధం|| 12||
Adhikarana arUMShikAcikitsA (13) · Śloka 13
అరూంషికాసు జలౌకోపహృతశోణితం శిరః క్షురామృష్టం వా నింబోదకేన పరిషిచ్యాశ్వవశకృద్రసేన లవణప్రగాఢేన లేపయేత్| కిఞ్హ్చిత్ కాలం స్థితం చోష్ణోదకామ్లకాంజికాన్యతరధౌతం విడంగవ్యోషలాక్షాగారధూమమనోహ్వాలవచారసాంజనహరిద్రాద్వయైరాలింపేత్| తిలమష్యా వా స్నుహీక్షీరయుక్తయా| మధుకోత్పలతిలైరండమార్కవపత్రైర్వా| శిగ్రుమూలకసర్షపబీజైర్వా గోమూత్రపిష్టైః| బాలకామలకనాగరమూలకసర్షపబీజైర్వా క్షీరపిష్టైః| శిరీషత్వగ్యష్టీమధుకాభ్యాం వా| పురాణపిణ్యాకకుక్కుటపురీషాభ్యాం వా| కపాలభృష్టకుష్ఠచూర్ణం తైలయుక్తం కండూక్లేదదాహస్వేదవేదనాఘ్నం| తథా చాచోక్తం చిత్రకాదితైలమభ్యంజనం| దంతీపాఠాకోశాతకీచిత్రకాతీవిషామహాలాంగలకీసిద్ధం తైలం వ్రణాభ్యంగః| మనశ్శిలైలాహరితాలపిప్పలీకుష్ఠకాసీసహరిద్రాకరంజముస్తాతగరవిడంగం చిత్రకాసిద్ధార్థకకరవీరమూలచూర్ణగర్భం తైలమాదిత్యపాకం వ్రణరోపణం| ఏవమనుపశమే వమనధూమకాయశిరోవిరేకాన్ కుర్యాత్||13||
अरूंषिकासु जलौकोपहृतशोणितं शिरः क्षुरामृष्टं वा निम्बोदकेन परिषिच्याश्ववशकृद्रसेन लवणप्रगाढेन लेपयेत्| किञ्ह्चित् कालं स्थितं चोष्णोदकाम्लकाञ्जिकान्यतरधौतं विडङ्गव्योषलाक्षागारधूममनोह्वालवचारसाञ्जनहरिद्राद्वयैरालिम्पेत्| तिलमष्या वा स्नुहीक्षीरयुक्तया| मधुकोत्पलतिलैरण्डमार्कवपत्रैर्वा| शिग्रुमूलकसर्षपबीजैर्वा गोमूत्रपिष्टैः| बालकामलकनागरमूलकसर्षपबीजैर्वा क्षीरपिष्टैः| शिरीषत्वग्यष्टीमधुकाभ्यां वा| पुराणपिण्याककुक्कुटपुरीषाभ्यां वा| कपालभृष्टकुष्ठचूर्णं तैलयुक्तं कण्डूक्लेददाहस्वेदवेदनाघ्नम्| तथा चाचोक्तं चित्रकादितैलमभ्यञ्जनम्| दन्तीपाठाकोशातकीचित्रकातीविषामहालाङ्गलकीसिद्धं तैलं व्रणाभ्यङ्गः| मनश्शिलैलाहरितालपिप्पलीकुष्ठकासीसहरिद्राकरञ्जमुस्तातगरविडङ्गं चित्रकासिद्धार्थककरवीरमूलचूर्णगर्भं तैलमादित्यपाकं व्रणरोपणम्| एवमनुपशमे वमनधूमकायशिरोविरेकान् कुर्यात्||१३||
🔊 Audio coming soon
శిరఃకాయవిరేకాన్ కుర్యాదిత్యేవమంతమరూంషికాసు| కించిత్కాలస్థితమిత్యశ్వశకృద్రసలిప్తమితి విజ్ఞేయం| ధౌతం చ విడంగాదిభిరాలింపేత్| తిలమష్యా వా స్నుహీక్షీరయుక్తయా లింపేదితి సంబంధః| మధుకాదిపత్రైర్వా కేవలైరాలింపేత్| శిగ్ర్వాదిబీజైర్వా గోమూత్రపిష్టైః| బాలకాదిభిర్వా క్షీరపిష్టైః| శేషయోః క్షీరమేవ| సుబోధం| కపాలే మృన్మయేఽగ్నినా భృష్టస్య కుష్ఠస్య చూర్ణం తైలయుక్తం ప్రకరణాల్లేపాత్ కండ్వాఘ్నం| చాచా ఇంద్రలుప్త ఇత్యేకార్థః| సుబోధం| మనశ్శిలాదికల్కం తైలమాదిత్యపాకం యదాతపేనైవ పచ్యతే| ఏవమితి పూర్వోక్తేనానుపశమే వమనాదీన్ కుర్యాత్|| 13||
Adhikarana dAraNakacikitsA (14) · Śloka 14
దారణకే లలాటే సిరాం విధ్యేత్| అభ్యంగస్నాననావనాని చ శీలయేత్ ప్రియాలబీజమధుకకుష్ఠమాషసర్షపైః సక్షౌద్రైర్లేపః| కోద్రవతృణక్షారాంభః ప్రక్షాలనం||14||
दारणके ललाटे सिरां विध्येत्| अभ्यङ्गस्नाननावनानि च शीलयेत् प्रियालबीजमधुककुष्ठमाषसर्षपैः सक्षौद्रैर्लेपः| कोद्रवतृणक्षाराम्भः प्रक्षालनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
క్షారాంభః ప్రక్షాలనమిత్యేవమంతం దారణకే| అభ్యంగాదీని దోషాద్యపేక్షం| కోద్రవతృణక్షారస్రుతమంభస్తథోక్తం||14||
Adhikarana indraluptacikitsA (15) · Śloka 15
ఇంద్రలుప్తే యథాసన్నం సిరాం విద్ధ్వా తుత్థకాసీసమనశ్శిలామరిచైర్లేపయేత్| భద్రదారుకుటన్నటాభ్యాం వా చిత్రకకరవీరనక్తమాలమాలతీసిద్ధేన వా తైలేనాభ్యజ్యాత్| అవగాఢపదం వా సూచీకూర్చకేన ప్రచ్ఛాయ భూయో భూయః ప్రదిహ్యత కపోతపంకామూలేన లాంగలికామూలేన వా మహిషీక్షీరపిష్టేన| ఘృష్టలిప్తమేరండపత్రావచ్ఛాదితం రాత్రిముషితం మాహిషనవనీతేన లింపేత్| మార్కవపత్రసహచరపుష్పపక్వం వా| వార్తాకఫలైస్తైలం పక్వం క్షౌద్రాంజనయుక్తమాలేపః| సక్షౌద్రో వా క్షుద్రవార్తాకరసః| జలశూకో వా పలాశక్షారసాంద్రః| గోశకృతా వా ఘృష్టమింద్రలుప్తమరుష్కరరసేనావలిప్యాంతర్ధూమదగ్ధకూర్మమశ్యావచూర్ణయేత్| కూర్మకపాలభస్మనా వా సురసారసాక్తేన ప్రదిహ్యాత్| హస్తిదంతమష్యా వా తైలాన్వితయా| పూతికరంజపత్రాణి వా ససైంధవాని లేపః| పిప్పల్యంజనరసాంజనబాకుచికాఫలలోహరజాంసి వా గోమూత్రపిష్టాని| ఖలతివిహితాని చాచరేత్| సలిలసేకమారోమోద్గమాత్ పరిహరేత్||15||
इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विद्ध्वा तुत्थकासीसमनश्शिलामरिचैर्लेपयेत्| भद्रदारुकुटन्नटाभ्यां वा चित्रककरवीरनक्तमालमालतीसिद्धेन वा तैलेनाभ्यज्यात्| अवगाढपदं वा सूचीकूर्चकेन प्रच्छाय भूयो भूयः प्रदिह्यत कपोतपङ्कामूलेन लाङ्गलिकामूलेन वा महिषीक्षीरपिष्टेन| घृष्टलिप्तमेरण्डपत्रावच्छादितं रात्रिमुषितं माहिषनवनीतेन लिम्पेत्| मार्कवपत्रसहचरपुष्पपक्वं वा| वार्ताकफलैस्तैलं पक्वं क्षौद्राञ्जनयुक्तमालेपः| सक्षौद्रो वा क्षुद्रवार्ताकरसः| जलशूको वा पलाशक्षारसान्द्रः| गोशकृता वा घृष्टमिन्द्रलुप्तमरुष्कररसेनावलिप्यान्तर्धूमदग्धकूर्ममश्यावचूर्णयेत्| कूर्मकपालभस्मना वा सुरसारसाक्तेन प्रदिह्यात्| हस्तिदन्तमष्या वा तैलान्वितया| पूतिकरञ्जपत्राणि वा ससैन्धवानि लेपः| पिप्पल्यञ्जनरसाञ्जनबाकुचिकाफललोहरजांसि वा गोमूत्रपिष्टानि| खलतिविहितानि चाचरेत्| सलिलसेकमारोमोद्गमात् परिहरेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
ఆరోమోద్గమాత్ పరిహరేదిత్యేవమంతమింద్రలుప్తే| యథాసన్నిమితి శీర్షరోమనైకట్యేన సిరావ్యధః| తుత్థాదిభిర్లేపః శీర్ణరోమస్థానే| భద్రదారుకుటన్నటాభ్యాం నిర్వాపణాయ లేపయేదితి సంబంధః| భద్రదారుర్దేవదారుః అథవా చిత్రకాదిసిద్ధేన తైలేనాభ్యజ్యాత్| అవగాఢపదం బహుప్రవిష్టశస్త్రపదం కృత్వా సూచీకూర్చకేన ప్రచ్ఛానం| కపోతపంకా సువర్చలా తస్యా మూలేన లాంగలికామలేన వా మహిషీక్షీరపిష్టేన పునః పునః ప్రదేహః| ఘృష్టలిప్తం చైరండపత్రావచ్ఛాదితం సద్రాత్రిముషితం ప్రాతర్మాహిషేణ నవనీతేన లింపేత్| సుబోధం| గోశకృతా వా ఘృష్టమింద్రలుప్తమరుష్కరస్య భల్లాతకస్య రసేనావలిప్యాంతర్ధూమం గగ్ధయా కూర్మమష్యావచూర్ణయేత్| సురసారసాక్తేన కూర్మకపాలభస్మనాఽంతర్ధూమదగ్ధేన ప్రదిహ్యాద్వా| సురసా మూర్వా| కూర్మకపాలః కూర్మపృష్ఠం| సుబోధం| ఖులతివిహితానీత్యౌషధాదీని||15||
Adhikarana khalaticikitsA (16) · Śloka 16
ఖలతావింద్రలుప్తోక్తః క్రమో యథాదోషం చ సుశుద్ధిః| త్రిఫలార్జునసైర్యకత్వక్పుష్పకృష్ణపిండీతకఫలమూలనీలోత్పలలోహచూర్ణకాసీసజంబూమార్కవమంజిష్ఠామేషశ్రృంగీఖదిరరజః సకర్దమమర్దితోక్తాణుతైలయుక్తమసనసారసముద్గకే న్యస్తం కర్దమే మాసం నిఖాతం స్థితముద్ధృతం సూచీకూర్చప్రచ్ఛితాయాః ఖలతేర్లేపః పరం రోమసంజననః| రక్తాగ్నిమంథపుష్పకింశుకనలదమూలంధుకింహస్తిదంతభస్మాన్యవిక్షీరపిష్టాని లేపః| జంబూద్వయత్వక్పత్రమధుకభృంగరజస్త్రిఫలాశ్లేష్మాతకమంజిష్ఠాఫ్ణిజ్జకబలాద్రాక్షాజశ్రృంగీచపలాతివిషాకట్ఫలకల్కేన క్షీరివృక్షక్వాథేన చ తిలతైలమక్షతైలం చైకధ్యం సాధయేత్ తన్నస్యేఽభ్యంగే చ నియుంజ్యాత్| ఏవమేవ మధురవర్గకల్కేన||16||
खलताविन्द्रलुप्तोक्तः क्रमो यथादोषं च सुशुद्धिः| त्रिफलार्जुनसैर्यकत्वक्पुष्पकृष्णपिण्डीतकफलमूलनीलोत्पललोहचूर्णकासीसजम्बूमार्कवमञ्जिष्ठामेषश्रृङ्गीखदिररजः सकर्दममर्दितोक्ताणुतैलयुक्तमसनसारसमुद्गके न्यस्तं कर्दमे मासं निखातं स्थितमुद्धृतं सूचीकूर्चप्रच्छितायाः खलतेर्लेपः परं रोमसञ्जननः| रक्ताग्निमन्थपुष्पकिंशुकनलदमूलम्धुकिंहस्तिदन्तभस्मान्यविक्षीरपिष्टानि लेपः| जम्बूद्वयत्वक्पत्रमधुकभृङ्गरजस्त्रिफलाश्लेष्मातकमञ्जिष्ठाफ्णिज्जकबलाद्राक्षाजश्रृङ्गीचपलातिविषाकट्फलकल्केन क्षीरिवृक्षक्वाथेन च तिलतैलमक्षतैलं चैकध्यं साधयेत् तन्नस्येऽभ्यङ्गे च नियुञ्ज्यात्| एवमेव मधुरवर्गकल्केन||१६||
🔊 Audio coming soon
మధురవర్గకల్కేనేత్యేవమంతం ఖలతౌ| యథాదోషం సంశుద్ధిః కఫేఽధికే వమనం పిత్తేఽధికం విరేచనమిత్యేవమాదిర్యథాదోషార్థః| త్రిఫలాదిరజః కర్దమేనార్దితోక్తాణుతైలేన చ యుక్తమసనసారసముద్గకే బీజకసారసంపుటకే న్యాస్తం నిసృష్టం కర్దమే మాసం నిఖాతం స్థితముద్ధృతం ప్రచ్ఛితఖలతౌ లేపః| కృష్ణమదనస్య ఫలం| రక్తాగ్నిమంథపుష్పాదీనాం భస్మాన్యవిక్షీరేణాజక్షీరేణ పిష్టాని లేపః| రక్తో లోహితోఽగ్నిమంథస్తస్య పుష్పం| జంబూత్వగాదికల్కేన క్షీరివృక్షక్వాథేన చ తిలతైలమక్షతైలం చ మిశ్రీకృత్య సాధితం నస్యేఽభ్యంగే చ యుంజ్యాత్| మధురవర్గకల్కేనైవమేవేతి క్షీరివృక్షక్వాథే మధురవర్గం కల్కం దత్వా తిలతైలమక్షతైలం చైకధ్యం సాధయేన్నస్యేఽభ్యంగే చ|| 16||
Adhikarana palitacikitsA (17) · Śloka 17
ఖలతిపలితయోశ్చ ప్రయోగాన్ పరస్పరం విదధ్యాత్||17||
खलतिपलितयोश्च प्रयोगान् परस्परं विदध्यात्||१७||
🔊 Audio coming soon
ఖలతిప్రయోగాన్ పలితే పలితప్రయోగాన్ ఖలతౌ చ విదధ్యాదితి పరస్పరస్యార్థః||17||
Adhikarana akAlapalitacikitsA (18) · Śloka 18
అకాలపలితేషు వాతాదీనవేక్ష్య స్నేహస్వేదసంశోధనాస్రవిస్రావణాని కుర్యాత్| తతోఽస్యార్దితప్రోక్తమణుతైలం నస్యమభ్యంజనం చ| మధుకామలకమాక్షికైః కేశమూలాని లింపేత్| తిలామలకక్షౌద్రతైలైర్వా| తత్థకాభ్రకంబ్వస్థికాసీసకిట్టశర్కరాభిర్వా| సైర్యకపుష్పనీలినీత్రిఫలాభృంగరజోభిర్వా కృష్ణాజమూత్రపిష్టైః| అసనపుష్పపత్రమయే పాత్రే బహిరామలకీకల్కప్రదిగ్ధే నిహితమక్షతైలం షణ్మాసం వ్రీహిపల్లే స్థితమభ్యంగాన్నావనాత్ చ పలితం జయతి| అయమేవ కల్పః సైరీయకేఽపి| కపికచ్ఛూఫలమూలగర్భమక్షతైలం సిద్ధమయఃపాత్రే పూర్వవత్ స్థితం సమానం పూర్వేణ| రామతరణీమూలపలద్వయం యష్టీమధుకపలం సారివార్ధపలమేకత్రజర్జరీకృతమక్షతైలపలైర్దశభిరాప్లుతం లోహభాజనే దశాహం దివసకరకరప్రతప్తం నావనాత్ పలితఘ్నం సర్వేంద్రియదార్ఢ్యావహం చ| కృష్ణతిలతిలపర్ణీత్రిఫలామధుకకాసీసపద్మకకర్దమమాంసీమార్కవమసనపత్రస్వరసపిష్టం త్రిరాత్రమయఃపాత్రే స్థాపయేత్| తతః పూర్వోక్తరసద్రుతేన పద్మినీకర్దమప్రలిప్తధౌతాన్ కేశాన్ కపాలం చ లేపయేత్| తతః పద్మినీకర్దమైః ప్రచ్ఛాద్య కౌశేయేన వేష్టయేత్| తృతీయే చాహ్ని ప్రక్షాల్యైవమేవ కుర్యాత్| ఏవమలికులనీలాః కేశాః శిరో విభూషయంతి||18||
अकालपलितेषु वातादीनवेक्ष्य स्नेहस्वेदसंशोधनास्रविस्रावणानि कुर्यात्| ततोऽस्यार्दितप्रोक्तमणुतैलं नस्यमभ्यञ्जनं च| मधुकामलकमाक्षिकैः केशमूलानि लिम्पेत्| तिलामलकक्षौद्रतैलैर्वा| तत्थकाभ्रकम्ब्वस्थिकासीसकिट्टशर्कराभिर्वा| सैर्यकपुष्पनीलिनीत्रिफलाभृङ्गरजोभिर्वा कृष्णाजमूत्रपिष्टैः| असनपुष्पपत्रमये पात्रे बहिरामलकीकल्कप्रदिग्धे निहितमक्षतैलं षण्मासं व्रीहिपल्ले स्थितमभ्यङ्गान्नावनात् च पलितं जयति| अयमेव कल्पः सैरीयकेऽपि| कपिकच्छूफलमूलगर्भमक्षतैलं सिद्धमयःपात्रे पूर्ववत् स्थितं समानं पूर्वेण| रामतरणीमूलपलद्वयं यष्टीमधुकपलं सारिवार्धपलमेकत्रजर्जरीकृतमक्षतैलपलैर्दशभिराप्लुतं लोहभाजने दशाहं दिवसकरकरप्रतप्तं नावनात् पलितघ्नं सर्वेन्द्रियदार्ढ्यावहं च| कृष्णतिलतिलपर्णीत्रिफलामधुककासीसपद्मककर्दममांसीमार्कवमसनपत्रस्वरसपिष्टं त्रिरात्रमयःपात्रे स्थापयेत्| ततः पूर्वोक्तरसद्रुतेन पद्मिनीकर्दमप्रलिप्तधौतान् केशान् कपालं च लेपयेत्| ततः पद्मिनीकर्दमैः प्रच्छाद्य कौशेयेन वेष्टयेत्| तृतीये चाह्नि प्रक्षाल्यैवमेव कुर्यात्| एवमलिकुलनीलाः केशाः शिरो विभूषयन्ति||१८||
🔊 Audio coming soon
అకాలపలితేష్వితి పరిణామపలితే రసాయనోక్తేరకాల ఇతి విశేషణం| వాతాదీనవేక్ష్యేతి తద్యోగ్యతయా| సుబోధం| కేశమూలాని కేశస్థానాని మధుకాదిభిర్లింపేత్| తిలాదిభిర్వా తుత్థకాదిభిర్వా కాసీసకిట్టం కాసీసత్వక్| సైర్యకపుష్పాదిభిర్వా కృష్ణాజస్య మూత్రేణ పిష్టైః| అసనస్య పుష్పైః పత్రైశ్చ వర్ధికాకృతిపాత్రం కర్తవ్యమేతచ్చ బహిరామలకల్కేన తథా ప్రదేహ్యం యథా తైలాధికరణతాం యాతి| తతః తస్మిన్ పాత్రే బిభీతకతైలం నిధేయం| తతస్తత్ షణ్మాసం వ్రీహిరాశౌ స్థాప్యం| తత్తైలమభ్యంగాన్నావనాచ్చ పలితం జయతి| అయమేవాసనపుష్పపత్రవిధిః సైరీయకోపే| సైరీయకం సహచరమామ్లయనం చ| కపికచ్ఛ్వాః ఫలాని మూలాని చ గర్భం దత్వాఽక్షతైలం సిద్ధమయఃపాత్రే పూర్వవదితి షణ్మాసం వ్రీహిపల్లే స్థితం పూర్వేణాసనపాత్రస్థితతైలేన గుణైః సమానం| రామతరణ్యాదికం జర్జరీకృత్య దశభిరక్షతైలపలైరాప్లుతం లోహపాత్రే దశాహమాదిత్యకిరణైః ప్రతప్తం సన్నావనాత్ పలితఘ్నత్వాదిగుణం| రామతరణీ సర్యకః| కృష్ణతిలాదికమసనపత్రరసపిష్టమయఃపాత్రే త్రిరాత్రం స్థాపయేత్| తతోఽనంతరమసనపత్రరసద్రుతేన పద్మినీకర్దమేన ప్రలిప్తాన్ పునర్ధౌతాన్ కేశాన్ పద్మపత్రైః ప్రచ్ఛాద్య కౌశేయపట్టేన వేష్టయేత్| తతస్తృతీయేఽహని ప్రక్షాల్య పునరేవమేవ లేపాదికం కుర్యాత్| ఏవమిత్యనయా క్రియయా అలికులవద్ భ్రమరసంహతివన్నీలాః కచాః శిరో విభూషయంతి||18||
Adhikarana khalatyAdau nasyAdikramaH (19) · Śloka 19
భవతి చాత్ర- ఖలతౌ పలితే వల్యాం హరిల్లోమ్ని చ శోధితం| నస్యవక్త్రశిరోభ్యంగప్రదేహైః సముపాచరేత్||19||
भवति चात्र- खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्| नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
ఖలత్యాదికే వమనాదిశోధితం పురుషం యోగ్యైర్నస్యాదిభిరుపాచరేత్| హరిల్లోమా కపిలకేశః ||19||
Adhikarana bRuhatyAdinAvanam (20) · Śloka 20
సిద్ధం తైలం బృహత్యాద్యైర్జీవనీయైశ్చ నావనం||20||
सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्||२०||
🔊 Audio coming soon
బృహత్యాద్యైర్హ్రస్వపంచమూలద్రవ్యైర్జీవనీయైర్జీవంతీకాకోల్యాదిభిశ్చ సిద్ధం తైలం ఖలత్యాదౌ నావనం హితం||20||
Adhikarana sahacarAditailAni nAvanArthe (21) · Śloka 21
క్షీరాత్ సాహచరాత్ భృంగరజసః సౌరసాద్రసాత్| ప్రస్థస్తైలస్య కుడవో యష్టీమధుపలాన్వితః| సిద్ధశ్శైలాసనే భాండే శ్రృంగే మేషస్య వా స్థితః| నస్యం స్యాత్......................................||21||
क्षीरात् साहचरात् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्| प्रस्थस्तैलस्य कुडवो यष्टीमधुपलान्वितः| सिद्धश्शैलासने भाण्डे श्रृङ्गे मेषस्य वा स्थितः| नस्यं स्यात्......................................||२१||
🔊 Audio coming soon
క్షీరాదీనాం ప్రత్యేకస్య ప్రస్థేన మధుయష్టీపలాన్వితః సిద్ధస్తైలస్య కుడవః శైలాద్యన్యతమే భాండే స్థితః ఖలత్యాదిషు నస్యం స్యాత్||21||
Adhikarana dugdhikAdilepaH (22) · Śloka 22
........క్షీరపిష్టౌ వా దుగ్ధికాకరవీరకౌ| ఉత్పాట్య పలితం దేయావాశయే పలితాపహౌ||22||
........क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ| उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ||२२||
🔊 Audio coming soon
అథవా దుగ్ధికాకరవీరకౌ క్షీరేణ శ్లక్ష్ణపిష్టౌ పలితముత్పాట్యాశయే పలితమూలే దేయౌ||22||
Adhikarana mahAnIlatailam (23) · Śloka 23
ఆదిత్యవల్ల్యా మూలాని కృష్ణసైరేయకస్య చ| ఫలం కృష్ణశణాత్పత్రం సురసాద్యష్టిమార్కవం| సురాహ్వం కాకమాచీ చ పృథగ్దశపలాంశికం| ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠాలోధ్రకృష్ణాగరుత్పలం| ఆమ్రాస్థికర్దమః కృష్ణో మృణాలీ రక్తచందనం| నీలీభల్లాతకాస్థీని కాసీసం మదయంతికా| సోమరాజ్యసనం శస్త్రం కృష్ణం పిండీతచిత్రకౌ| పుష్పాణ్యర్జునకాశ్మర్యా ఆమజంబూఫలాంజనం| ప్రత్యేకం పంచపలికం పిష్టం సత్రిఫలాకణం| అక్షతైలాఢకం తేన పచేద్ధాత్రీరసార్మణే| కుర్యాదాదిత్యపాకం వా యావచ్ఛుష్కో భవేద్రసః| లోహపాత్రే తతః పూతం మహానీలం ప్రయోజితం| తత్పానే నావనేఽభ్యంగే శుద్ధస్య నియతాత్మనః| సర్వజత్రూర్ధ్వరోగఘ్నం పలితఘ్నం విశేషతః| ఏభిరేవ చ భైషజ్యైః శిరోవక్త్రంచ లేపయేత్||23||
आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णसैरेयकस्य च| फलं कृष्णशणात्पत्रं सुरसाद्यष्टिमार्कवम्| सुराह्वं काकमाची च पृथग्दशपलांशिकम्| प्रपौण्डरीकमञ्जिष्ठालोध्रकृष्णागरुत्पलम्| आम्रास्थिकर्दमः कृष्णो मृणाली रक्तचन्दनम्| नीलीभल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका| सोमराज्यसनं शस्त्रं कृष्णं पिण्डीतचित्रकौ| पुष्पाण्यर्जुनकाश्मर्या आमजम्बूफलाञ्जनम्| प्रत्येकं पञ्चपलिकं पिष्टं सत्रिफलाकणम्| अक्षतैलाढकं तेन पचेद्धात्रीरसार्मणे| कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः| लोहपात्रे ततः पूतं महानीलं प्रयोजितम्| तत्पाने नावनेऽभ्यङ्गे शुद्धस्य नियतात्मनः| सर्वजत्रूर्ध्वरोगघ्नं पलितघ्नं विशेषतः| एभिरेव च भैषज्यैः शिरोवक्त्रञ्च लेपयेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
ఆఇత్యవల్ల్యా ఇత్యాదినా మహానీలాఖ్యో యోగః| ఆదిత్యవల్యర్కవల్లీ తస్యా మూలాని| కృష్ణసైరేయకః కాలసహచరః తస్యాపి మూలాని| కృష్ణశణస్య ఫలం| యష్టిమార్కవం నలికా భృంగరజః| ఆదిత్యవల్లీమూలాదికాకమాచ్యంతం పృథగ్దశపలభాగికం| ప్రపౌండరీకాదికం ప్రత్యేకం పంచపలప్రమాణం| కృష్ణమితి శస్త్రవిశేషణం| పిండీతకో మదనః| ఆమమపక్వం జంబూఫలం| ఏతత్సర్వం పిష్టం కృత్వా తేన ధాత్రీరసస్యామలకరసస్యార్మణో ద్రోణః ద్వాదశాధికాని పంచపలశతాని| తస్మిన్నక్షతైలస్య విభీతకతైలస్యాఢకమష్టావింశత్యధికం పలశతం లోహభాజనే మందం పచేద్యావద్రసః శుష్కో భవేత్తావదాదిత్యపాకం వా కుర్యాత్| తతః పూతం మహానీలసంజ్ఞం తత్తైలం పంచకర్మశుద్ధస్య నియతాత్మనో జితేంద్రియస్య పానాదిషు ప్రయోజితం సర్వాన్ జత్రూర్ధ్వరోగాన్ హంతీతి సర్వజత్రూర్ధ్వరోగఘ్నం విశేషతః పలితఘ్నం భవతి| ఏభిరిత్యాదిత్యవల్ల్యాదిభిః| సుబోధం ||23||
Adhikarana pralepanAni (24) · Śloka 24
క్షీరంప్రియాలం యష్ట్యాహ్వం జీవనీయో గణస్తిలాః| కృష్ణాః ప్రలేపో వక్త్రస్య హరిల్లోమవలీహితః| తిలాః సామలకాః పద్మకింజల్కో మధుకం మధు| బృంహయేద్రంజయేచ్చైతత్ కేశాన్ మూర్ధ్నః ప్రలేపనాత్| పచేత్ సైంధవశుక్తామ్లైరయశ్చూర్ణం సతండులం| తేనాలిప్తం శిరఃశుద్ధమస్నిగ్ధముషితం నిశాం| తత్ప్రాతస్త్రిఫలాధౌతం స్యాత్కృష్ణస్నిగ్ధమూర్ద్ధజం||24||
क्षीरंप्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः| कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः| तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु| बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्ध्नः प्रलेपनात्| पचेत् सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्| तेनालिप्तं शिरःशुद्धमस्निग्धमुषितं निशाम्| तत्प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात्कृष्णस्निग्धमूर्द्धजम्||२४||
🔊 Audio coming soon
క్షీరాదిభిః కృష్ణతిలాంతైర్వక్త్రస్య ప్రలేపో హరిల్లోమసు వలీషు చ హితః| వలయస్త్వక్సంకోచాః| తిలాదికం మూర్ధ్నః ప్రలేపనాత్ కేశాన్ బృంహయేచ్చ రంజయేచ్చ| పచేదిత్యాది సుబోధం| సమతండులమయసః కృష్ణలోహస్య చూర్ణం సైంధవజలం| అమ్లోఽపి తక్రాద్యన్యతమః| తతో రేచనస్యేన శుద్ధమస్నిగ్ధమనభ్యక్తం శిరస్తేన లేపనద్రవ్యేణాసమంతాత్ లిప్తం నిశాముషితం ప్రాతః త్రిఫలాక్వాథేన ధౌతం తత్ శిరః కృష్ణస్నిగ్ధమూర్ద్ధజం కృష్ణాః స్నిగ్ధాశ్చ మూర్ద్ధజా యస్మింస్తత్ స్యాత్|| 24||
Adhikarana keSarAgaH (25) · Śloka 25
అయశ్చూర్ణోఽమ్లపిష్టశ్చ రాగః సత్రిఫలో వరః||25||
अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः||२५||
🔊 Audio coming soon
అయశ్చూర్ణోఽమ్లేన మద్యాదినా పిష్టస్త్రిఫలాయుక్తో వరః శ్రేష్ఠో రాగః కేశరాగః||25||
Adhikarana aBya~jjanayogaH (26) · Śloka 26
కన్యాయాస్తిలనింబబీజంధుకశ్రేష్ఠావచామార్కవాత్| చూర్ణం ఛాగలగవ్యమాహిషపలస్నేహేన సంప్లావితం| పాత్రే స్థాపితమాయసే క్షితితలే మాసం నిధాయోద్ధృతం| పాలిత్యం ఖలతించ దర్పణనిభాం హంత్యేతదభ్యంజనాత్||26||
कन्यायास्तिलनिम्बबीजम्धुकश्रेष्ठावचामार्कवात्| चूर्णं छागलगव्यमाहिषपलस्नेहेन सम्प्लावितम्| पात्रे स्थापितमायसे क्षितितले मासं निधायोद्धृतम्| पालित्यं खलतिञ्च दर्पणनिभां हन्त्येतदभ्यञ्जनात्||२६||
🔊 Audio coming soon
కన్యాయాశ్చూర్ణం ఛాగలాదిమాంసం విపాచ్య జాతేన స్నేహేన సంప్లావితమాలోడితం| సుబోధం| కన్యాస్థూలైలా||26||
Adhikarana nAvanABya~ggayostailam (27) · Śloka 27
బీజైః శ్లేష్మాతకస్య వ్యపగమితతుషైఃకాంజికశ్లక్ష్ణపిష్టైర్యల్లిప్తాల్లోహదండాద్దినకరకిరణైస్తాపితాత్ ప్రచ్యతేవ| తత్తైలం కేశకార్ష్ణ్యం జనయతి పరమం నావనాభ్యంజనాభ్యాం మూర్ద్ధఘ్రాణాక్షిదంతశ్రవణగలరుజం హంతి నిశ్శేషతశ్చ||27||
बीजैः श्लेष्मातकस्य व्यपगमिततुषैःकाञ्जिकश्लक्ष्णपिष्टैर्यल्लिप्ताल्लोहदण्डाद्दिनकरकिरणैस्तापितात् प्रच्यतेव| तत्तैलं केशकार्ष्ण्यं जनयति परमं नावनाभ्यञ्जनाभ्यां मूर्द्धघ्राणाक्षिदन्तश्रवणगलरुजं हन्ति निश्शेषतश्च||२७||
🔊 Audio coming soon
లోహదండశ్శస్త్రమయయష్టిస్తస్మాదమ్లకాంజికపిష్టశ్లేష్మాతకబీజలిప్తాదాతపస్థితాద్యత్తైలం చ్యవతే తన్నావనేనాభ్యంజనేన చ కేశకార్ష్ణ్యం జనయతి నిశ్శేషతశ్చ మూర్ద్ధాదిరుజం హరతి||27||
Adhikarana balAditailam (28) · Śloka 28
బలామధూకమధుకవిదారీచందనోత్పలైః| జీవకర్షభకద్రాక్షాశర్కరాభిశ్చ సాధితః| ప్రస్థస్తైలస్య సక్షీరో జాంగలార్ధతులారసే| నస్యం సర్వోర్ధ్వజత్రూత్థవాతపిత్తామయాపహం||28||
बलामधूकमधुकविदारीचन्दनोत्पलैः| जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः| प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे| नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||२८||
🔊 Audio coming soon
జాంగలమాంసస్యార్ధతులా తులార్ధం తస్య రసే కషాయే కల్కితైర్బలాదిభిః సమక్షీరస్తైలస్య ప్రస్థః సాధితః తేన నస్యం సర్వానూర్ధ్వజత్రూత్థానామయానపహంతి|| 28||
Adhikarana mayUraghRutam (29) · Śloka 29
మయూరం పక్షపిత్తాంత్రపాదవిట్తుండవర్జితం| దశమూలబలారాస్నామధుకైస్త్రిఫలైర్యుతం| జలే పక్త్వా ఘృతప్రస్థం తస్మిన్ క్షీరసమం పచేత్| కల్కితైర్మధురద్రవ్యైః సర్వజత్రూర్ధ్వరోగజిత్| తదభ్యాసీకృతం పానబస్త్యభ్యంజననావనైః||29||
मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्| दशमूलबलारास्नामधुकैस्त्रिफलैर्युतम्| जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्| तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः||२९||
🔊 Audio coming soon
పక్షాదిరహితం మయూరం త్రిఫలైస్త్రిపలప్రమాణైర్ద్దశమూలాదిభిర్యుతం జలే షోడశగుణే పక్త్వా పాదావశేషితే తస్మిన్ క్వాథే కల్కితైర్మధురస్కంధద్రవ్యైః క్షీరసమం ఘృతస్య ప్రస్థం ద్వాత్రింశత్పలాని పచేత్తద్ ఘృతం పానాదిభిరభ్యాసీకృతం శీలితం సర్వాన్ జత్రూర్ధ్వరోగాన్ జయతి||29||
Adhikarana mahAmAyUraghRutam (30) · Śloka 30
ఏతేనైవ కషాయేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| చతుర్గుణేన పయసా కల్కైరేభిశ్చ కార్షికైః| జీవంతీత్రిఫలామేదామృద్వీకర్ద్ధిపరుషకైః| సమంగాచవికాభారంగీకాశ్మరీకర్కటాహ్వయైః| ఆత్మగుప్తామహామేదాతాలఖర్జూరమస్తకైః| మృణాలబిసఖర్జూరయష్టీమధుకజీవకైః| శతావరీవిదారీక్షుబృహతీసారివాయుగైః| మూర్వాశ్వదంష్ట్రర్షభకశ్రృంగాటకకశేరుకైః| రాస్నాస్థితాతామలకీసూక్ష్మైలాశఠిపౌష్కరైః| పునర్నవాతవక్షీరీకాకోలీధన్వయాసకైః| మధుకాక్షోడవాతామముంజాతాభిషుకైరపి| మహామాయూరమిత్యేతన్మాయూరాదధికం గుణైః| ధాత్వింద్రియస్వరభ్రంశశ్వాసకాసార్దితాపహం| యోన్యసృక్శుక్రదోషేషు శస్తం వంధ్యాసుతప్రదం||30||
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः| जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरुषकैः| समङ्गाचविकाभार्ङ्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः| आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः| मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः| शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः| मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकश्रृङ्गाटककशेरुकैः| रास्नास्थितातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः| पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः| मधुकाक्षोडवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि| महामायूरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः| धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्| योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||३०||
🔊 Audio coming soon
ఏతేనైవ పక్షాదిరహితమయూరదశమూలాదికషాయేణ ఘృతప్రస్థం చతుర్గుణేన క్షీరేణ సహ పచేత్| ఏభిశ్చ కార్షికైః కల్కైః కైరిత్యాహ జీవంత్యాదిభిః| మృద్వీకా ద్రాక్షా| సమంగా మంజిష్ఠా| తాలస్య ఖర్జూరస్య చ మస్తకం శాఖాపుచ్ఛః| బిసఖర్జూరత్యత్ర పద్మనాలస్య ఖర్జూరఫలానాంచ గ్రహణం| సారివాయుగం ద్వే సారివే| స్థిరా సాలపర్ణీ| వాతామం ఫలవేశేషః| ఏతన్మహామాయూరం నామ ఘృతం మాయూరాత్ ఘృతాత్ గుణైరధికం| ధాత్వింద్రియస్వరభ్రంశాదీనపహంతీతి తదుక్తం| యోన్యాదిదోషేషు శస్తం| వంధ్యాయా దోషోపఘాతాత్సుతప్రదం| మాయూరవచ్ఛేషం ||30||
Adhikarana atideshena AkhvAdighRutAni (31) · Śloka 31
ఆఖుభిః కుక్కుటైర్హంసైః శశైశ్చేతి ప్రకల్పయేత్||31||
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्||३१||
🔊 Audio coming soon
ఇత్యేనేనైవ విధానేనాఖ్వాదిభిః పృథగ్ఘృతం కల్పయేత్ పూర్వక ఏవ విషయే|| 31||
Adhikarana jatrUrdhvarogopasaMhAraH (32-28) · Śloka 28
జత్రూర్ధ్వజానాం వ్యాధీనామేకత్రింశచ్ఛతద్వయం| పరస్పరమద్సంకీర్ణం విస్తరేణ ప్రకాశితం| ఊర్ధ్వమూలమధః శాఖమృషయః పురుషం విదుః| మూలప్రహారిణస్తస్మాద్రోగాన్ శీఘ్రతరం జయేత్| సర్వేంద్రియాణి యేనాస్మిన్ ప్రాణా యేన చ సంశ్రితాః| తేన తస్యోత్తమాంగస్య రక్షాయామాదృతో భవేత్||32|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే శిరోరోగప్రతిషేధో నామాష్టవింశోఽధ్యాయః||28||
जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्| परस्परमद्सङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्| ऊर्ध्वमूलमधः शाखमृषयः पुरुषं विदुः| मूलप्रहारिणस्तस्माद्रोगान् शीघ्रतरं जयेत्| सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः| तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्||३२|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगप्रतिषेधो नामाष्टविंशोऽध्यायः||२८||
🔊 Audio coming soon
ఊర్ధ్వాంగచికిత్సాముపసఞిహీర్షురిదమాహ-జత్రూర్ధ్వజానామిత్యాది| శతద్వయమేకత్రింశదధికం పరస్పరమసంకీర్ణమూర్ధ్వజత్రుగదానాం విస్తరేణ ప్రకాశితం| తద్యథా-చతుర్నవతిర్నేత్రరోగాః, పంచవింశతిః కర్ణరోగాః, కోపూర్వైరేకీకృత్యైకోనవింశత్యధికం శతం భవతి| నాసారోగా అష్టాదశ పూర్వైరేకీకృత్య సప్తత్రింశదధికం శత భవతి| ముఖరోగాః పంచసప్తతిః| పూర్వైరేకీకృత్య శతద్వయం ద్వాదశాధికం భవతి| శిరోరోగా ఏకోనవింశతిః| పూర్వైరేకీకృత్య తదైకత్రింశదధికం శతద్వయం భవతి| యస్మాదృషయః పురుషమూర్ధ్వమూలమధః శాఖం విదుస్తస్మాన్మూలప్రహారిణో రోగానతిశీఘ్రం జయేత్| యేనాస్మిన్నుత్తమాంగే సర్వేంద్రియాణి సంశ్రితాని యేన చాస్మిన్ ప్రాణాః సంశ్రితాః తేనోత్తమాంగరక్షాయామాదృతో భవేదితి|| 32|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే అష్టవింశోఽధ్యాయః