Adhikarana atha shirorogavij~jAnIyo nAma saptaviMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātaḥ śirōrōgavijñānīyaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातः शिरोरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
ūrdhvāṅgē śirasi kēśāntē yē rōgāstēṣāṁ hētvādikaṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē||1||
Adhikarana SirorogANAM sAmAnyo hetuH (2) · Śloka 2
dhūmātapatuṣārāmbukrīḍātisvapanajāgaraiḥ| utsvēdādhipurōvātabāṣpanigraharōdanaiḥ| atyambumadyapānēna kr̥mibhirvēgadhāraṇaiḥ| upadhānamr̥jābhyaṅgadvēṣādhaḥ pratatēkṣaṇaiḥ| asātmyagandhaduṣṭāmabhāṣyādyaiśca śirōgatāḥ| janayantyāmayān dōṣāḥ........................||2||
धूमातपतुषाराम्बुक्रीडातिस्वपनजागरैः| उत्स्वेदाधिपुरोवातबाष्पनिग्रहरोदनैः| अत्यम्बुमद्यपानेन कृमिभिर्वेगधारणैः| उपधानमृजाभ्यङ्गद्वेषाधः प्रततेक्षणैः| असात्म्यगन्धदुष्टामभाष्याद्यैश्च शिरोगताः| जनयन्त्यामयान् दोषाः........................||२||
🔊 Audio coming soon
dhūmātapētyādi| śirōrōgāṇāṁ sāmānyahētubhirdhūmātapādibhiḥ śirasi gatā dōṣāḥ vātādayaḥ āmayān janayantīti sambandhaḥ| tuṣārō himam| ambukrīḍā jalakrīḍā| atiśabdaḥ svapnajāgarābhyāṁ sambadhyatē| utsvēda ūrdhvasvēdaḥ| vātaśabdaḥ adhipurōbhyāṁ sambadhyatē| adhivātō'dhikavātaḥ| bāṣpanigrahō'śruvēgavidhāraṇam| rōdanamatyarthēnētyarthāt| atiśabdō'mbumadyābhyām| dvēṣaśabdaḥ upadhānādibhiḥ| upadhānaṁ śirōviśramaṇaṁ śayyāyām| mr̥jā śuddhirubhayataḥ| adhaḥ pratataṁ santataṁ kr̥tvēkṣaṇam| adigrahaṇēnānyēṣāṁ srōtōlēpanavātakṣōbhaṇādīnāṁ grahaṇam||2||
Adhikarana vAtajaH shirastApaH (3) · Śloka 3
.........................tatra mārutakōpataḥ| nistudyatē bhr̥śaṁ śaṅkhau ghāṭā sambhidyatē tathā| bhruvōrmadhyaṁ lalāṭaṁ ca patatīvātivēdanam| bādhyētē svanataḥ śrōtrē niṣkr̥ṣyēta ivākṣiṇī| ghūrṇatīva śiraḥ sarvaṁ sandhibhya iva mucyatē| sphuratyati sirājālaṁ kandharāhanusaṅgrahaḥ| prakāśāsahatā ghrāṇasrāvō'kasmādvyathāśramau| mārdavaṁ mardanasnēhasvēdabandhaiśca jāyatē| śirastāpō'yam...............................||3||
.........................तत्र मारुतकोपतः| निस्तुद्यते भृशं शङ्खौ घाटा सम्भिद्यते तथा| भ्रुवोर्मध्यं ललाटं च पततीवातिवेदनम्| बाध्येते स्वनतः श्रोत्रे निष्कृष्येत इवाक्षिणी| घूर्णतीव शिरः सर्वं सन्धिभ्य इव मुच्यते| स्फुरत्यति सिराजालं कन्धराहनुसङ्ग्रहः| प्रकाशासहता घ्राणस्रावोऽकस्माद्व्यथाश्रमौ| मार्दवं मर्दनस्नेहस्वेदबन्धैश्च जायते| शिरस्तापोऽयम्...............................||३||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā rōgaviśēṣā ucyantē| vātaddhētōḥ śirasi śaṅghanistōdādikaṁ bhavati| śaṅkhō bhrūkarṇamadhyam| nistōdō vyathānam| ghāṭā śaṅkhasyōpari| svanataḥ śabdācchrōtrē bādhyētē| kandharāyā grīvāyā hanvōśca saṅgrahaḥ stabdhatvam| akasmādakāraṇēnaiva vyathā ca śamaśca| asya śaṅkhanistōdādikasya mardanādibhirmārdavaṁ jāyatē| ayamēvaṁrūpō rōgō nāmnā śirastāpaḥ||3||
Adhikarana arddhAvaBedakaH (4) · Śloka 4
........ardhē tu mūrdhnaḥ sō'rdhāvabhēdakaḥ| pakṣāt kupyati māsādvā svayamēvōpaśāmyati| ativr̥ddhastu nayanaṁ śravaṇaṁ vā vināśayēt||4||
........अर्धे तु मूर्ध्नः सोऽर्धावभेदकः| पक्षात् कुप्यति मासाद्वा स्वयमेवोपशाम्यति| अतिवृद्धस्तु नयनं श्रवणं वा विनाशयेत्||४||
🔊 Audio coming soon
ēṣa ēvārdhē bhavannārdhāvabhēdaka ucyatē| ubhayarūpō'pi ca svayamēva śāmyati| pakṣādvā māsādvā punaḥ punaḥ kupyati| yadā tvativr̥ddhō bhavati tadā nayanaṁ vā śravaṇaṁ vā vināśayēt ||4||
Adhikarana pittajaH Siro~aBitApaH (5) · Śloka 5
śirō'bhitāpē pittōtthē śirōdhūmāyanaṁ jvaraḥ| svēdō'kṣidahanaṁ mūrcchā niśi śītaiśca mārdavam||5||
शिरोऽभितापे पित्तोत्थे शिरोधूमायनं ज्वरः| स्वेदोऽक्षिदहनं मूर्च्छा निशि शीतैश्च मार्दवम्||५||
🔊 Audio coming soon
pittahētukē śirō'bhitāpākhyē rōgē śirōdhūmāyanādikaṁ liṅgam| dhūmāyanaṁ dhūmasyēvānubhavaḥ| atra ca vyathāyā niśi mārdavaṁ śītaiścānyadapi||5||
Adhikarana kaPajaH Siro~aBitApaH (6) · Śloka 6
aruciḥ kaphajē mūrdhnō gurustimitaśītatā| sirā'niṣpandatālasyaṁ ruḍmandāhnyadhikā niśi| tandrā śūnākṣikūṭatvaṁ karṇakaṇḍūyanaṁ vamiḥ||6||
अरुचिः कफजे मूर्ध्नो गुरुस्तिमितशीतता| सिराऽनिष्पन्दतालस्यं रुड्मन्दाह्न्यधिका निशि| तन्द्रा शूनाक्षिकूटत्वं कर्णकण्डूयनं वमिः||६||
🔊 Audio coming soon
arucyādikaṁ kaphajē śirō'bhitāpē liṅgam| mūrdhnaḥ śirasō gurutā stimitatā śītatā ca| ahni mandā rugbhavati niśi cādhikaṁ bhavati| akṣikūṭamakṣiśiviram||6||
Adhikarana raktajaH Siro~aBitApaH (7) · Śloka 7
raktāt pittādhikarujaḥ...................||7||
रक्तात् पित्ताधिकरुजः...................||७||
🔊 Audio coming soon
raktāttu śirō'bhitāpaḥ pittaśirō'bhitāpādhikarujō bhavati||7||
Adhikarana sarvajaH Siro~aBitApaH (8) · Śloka 8
...............sarvaiḥ syāt sarvalakṣaṇaḥ||8||
...............सर्वैः स्यात् सर्वलक्षणः||८||
🔊 Audio coming soon
sarvaiḥ sannipātēna sarvalakṣaṇō vātādisarvalakṣaṇayuktaḥ śirastāpaḥ syāt||8||
Adhikarana krimijaH Siro~aBitApaH (9) · Śloka 9
saṅkīrṇairbhōjanairmūrdhni klēditē rudhirāmiṣē| kōpitē sannipātē ca jāyantē mūrdhni jantavaḥ| śirasastē pibantō'sraṁ ghōrāḥ kurvanti vēdanāḥ| cittavibhraṁśajananīrjvaraḥ kāsō balakṣayaḥ| raukṣyaśōphavyathacchēdadāhasphuraṇapūtitāḥ| kapālē tāluśirasōḥ kaṇḍūḥ śōphaḥ pramīlakaḥ| tāmrācchasiṅghāṇakatō karṇanādaśca jantujē||9||
सङ्कीर्णैर्भोजनैर्मूर्ध्नि क्लेदिते रुधिरामिषे| कोपिते सन्निपाते च जायन्ते मूर्ध्नि जन्तवः| शिरसस्ते पिबन्तोऽस्रं घोराः कुर्वन्ति वेदनाः| चित्तविभ्रंशजननीर्ज्वरः कासो बलक्षयः| रौक्ष्यशोफव्यथच्छेददाहस्फुरणपूतिताः| कपाले तालुशिरसोः कण्डूः शोफः प्रमीलकः| ताम्राच्छसिङ्घाणकतो कर्णनादश्च जन्तुजे||९||
🔊 Audio coming soon
saṅkīrṇairityādi| jantujē kr̥mijē śirō'bhitāpa iti vijñēyam| saṅkhīrṇairnānārūpairmiśrairbhōjanairmūrdhni śirasi rudhira āmiṣē ca klēditē tatraiva ca sannipātē kōpitē'smin mūrdhni jantavaḥ kr̥mayō jāyantē| tē ca jantavaḥ śirasō'sraṁ pibantō ghōrā vēdanā rujaḥ kurvanti| kimbhūtā vēdanā āha-cittasya vibhraṁśajanajīḥ| atra ca jvarādikaṁ bhavati kapālē raukṣyādikaṁ kaṇḍvādikaṁ tāluśirasōḥ| pramīlakaḥ staimityam||9||
Adhikarana shiraHkampaH (10) · Śloka 10
vātōlbaṇāḥ śiraḥkampaṁ tatsaṁjñaṁ kurvatē malāḥ||10||
वातोल्बणाः शिरःकम्पं तत्संज्ञं कुर्वते मलाः||१०||
🔊 Audio coming soon
malāstrayē vātādayō vātōlbaṇāḥ śiraḥkampaṁ kurvatē tatsaṁjñaṁ nāmnā śiraḥkampaḥ||10||
Adhikarana sha~gkhakaH (11) · Śloka 11
pittapradhānairvātādyaiḥ śaṅkhē śōphaḥ saśōṇitaiḥ| tīvradāharujārāgapralāpajvaratr̥ḍbhramāḥ| tiktāsyaḥ pītavadanaḥ kṣiprakārī sa śaṅkhakaḥ| trirātrājjīvitaṁ hanti sidhyatyapyāśu sādhitaḥ||11||
पित्तप्रधानैर्वाताद्यैः शङ्खे शोफः सशोणितैः| तीव्रदाहरुजारागप्रलापज्वरतृड्भ्रमाः| तिक्तास्यः पीतवदनः क्षिप्रकारी स शङ्खकः| त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति सिध्यत्यप्याशु साधितः||११||
🔊 Audio coming soon
vātādyaistribhiḥ saraktaiḥ pittapradhānaiśca tīvradāhādirūpaḥ śaṅkhē śōphō bhavati| kṣiprakārī śīghramupadravakr̥t| sa śōphō nāmnā śaṅkhakaḥ trirātrēṇa mārayatyāśu ca trirātrasya purataḥ sādhitaḥ sidhyatyapi na tu mārayatyēva||11||
Adhikarana sUryAvartaH (12) · Śloka 12
pittānubandhaḥ śaṅkhākṣibhrūlalāṭēṣu mārutaḥ| rujāṁ saspandanāṁ kuryādanusūryōdayōdayām| āmadhyāhnaṁ vivardhiṣṇuḥ kṣudvataḥ sā viśēṣataḥ| avyavasthitaśītōṣṇasukhā śāmyatyataḥ param| sūryāvartaḥ sa..............................||12||
पित्तानुबन्धः शङ्खाक्षिभ्रूललाटेषु मारुतः| रुजां सस्पन्दनां कुर्यादनुसूर्योदयोदयाम्| आमध्याह्नं विवर्धिष्णुः क्षुद्वतः सा विशेषतः| अव्यवस्थितशीतोष्णसुखा शाम्यत्यतः परम्| सूर्यावर्तः स..............................||१२||
🔊 Audio coming soon
pradhānō vātaḥ pittēna gr̥hītānubandhaḥ śaṅkhādiṣu spandanēna saha rujāṁ kuryāt| sūryōdayasya paścādudayō yasyā rujāyāstām| ēṣā ca rugāmadhyāhnakālē vivardhiṣṇuḥ kramēṇa vr̥ddhiśīlā bhavati| kṣudvatastu viśēṣēṇa bhavati| atō madhyāhnāt paramavyavasthitaśītōśṇasukhā satī ruk śāmyati| avyaṁvasthitamaniyataṁ śītēnōṣṇēna ca sukhaṁ yasyāḥ sā tathōktā| kadācidatra śītēnāpi sukhaṁ kadāciduṣṇēnāpi| ayamēvaṁrūpō rōgō nāmnā sūryāvartaḥ||12||
Adhikarana shirorogasa~gkhyAnam (13) · Śloka 13
............ityuktā daśa rōgāḥ śirōgatāḥ||13||
............इत्युक्ता दश रोगाः शिरोगताः||१३||
🔊 Audio coming soon
iti daśa rōgā vātaśirōbhitāpa-arddhāvabhēdaka-pittaśirōbhitāpa-kaphaśirōbhitāpa-raktaśirōbhitāpa-sarvaśirōbhitāpa-kr̥miśirōbhitāpa-śiraḥkampa-śaṅkhaka-sūryāvartākhyāḥ śirasyuktā bhavanti vyāpakā ityarthāt||13||
Adhikarana shiraHkapAlavyAdhInAM sa~gkhyA (14) · Śloka 14
śirasyēva ca vakṣyantē kapālē vyādhayō nava||14||
शिरस्येव च वक्ष्यन्ते कपाले व्याधयो नव||१४||
🔊 Audio coming soon
anantaraṁ śirasyēva ca kapālē nava vyādhayō vakṣyantē||14||
Adhikarana upashIrShakam (15) · Śloka 15
kapālē pavanē duṣṭē garbhasthasyāpi jāyatē| savarṇō nīrujaḥ śōphastaṁ vidyādupaśīrṣakam||15||
कपाले पवने दुष्टे गर्भस्थस्यापि जायते| सवर्णो नीरुजः शोफस्तं विद्यादुपशीर्षकम्||१५||
🔊 Audio coming soon
kapālē pavanē duṣṭē sati savarṇō dēhasamānavarṇō rujā rahitaśca śōphaḥ syāt garbhasthasyāpi śabdājjātasyāpi| taṁ rōgamupaśīrṣakaṁ nāmnā vidyāt||15||
Adhikarana kapAle piTakAdikam (16) · Śloka 16
yathādōṣōdayaṁ brūyāt piṭakārbudavidradhīn||16||
यथादोषोदयं ब्रूयात् पिटकार्बुदविद्रधीन्||१६||
🔊 Audio coming soon
kapālē ca piṭakā arbudaṁ vidradhiṁ ca dōṣōdayānatikramēṇa liṅgairbrūyāt| piṭakādīnāṁ prasiddhatvādya ēvōditāstēṣāmēva liṅgāni bhavantītyarthaḥ||16||
Adhikarana arUMShikAH (17) · Śloka 17
kapālē klēdabahulāḥ pittāsr̥kślēṣmajantubhiḥ| kaṅgusiddhārthakanibhāḥ piṭakāḥ syurarūṁṣikāḥ||17||
कपाले क्लेदबहुलाः पित्तासृक्श्लेष्मजन्तुभिः| कङ्गुसिद्धार्थकनिभाः पिटकाः स्युररूंषिकाः||१७||
🔊 Audio coming soon
pittādibhirhētubhiḥ kapālē klēdabahulatvādiguṇāḥ piṭakāḥ syuḥ tā nāmnā'rūṁṣikāḥ|| 17||
Adhikarana dAraNakam (18) · Śloka 18
kaṇḍūkēśacyutisvāparaukṣyakr̥t sphuṭanaṁ tvacaḥ| susūkṣmaṁ kaphavātābhyāṁ vidyāddāraṇakaṁ tu tat||18||
कण्डूकेशच्युतिस्वापरौक्ष्यकृत् स्फुटनं त्वचः| सुसूक्ष्मं कफवाताभ्यां विद्याद्दारणकं तु तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
kaphavātābhyāṁ hētubhyāṁ kaṇḍvādikr̥dyattvacaḥ sphuṭanaṁ tannāmnā dāraṇakaṁ vidyāt| susukṣmamatisūkṣmaṁ sphuṭanaṁ chēdanam| svāpaḥ tvacaḥ suptatā prakaraṇācchirasi||18||
Adhikarana indraluptam (19) · Śloka 19
rōmakūpānugaṁ pittaṁ vātēna saha mūrcchitam| pracyāvayati rōmāṇi tataḥ ślēṣmā saśōṇitaḥ| rōmakūpān ruṇaddhyasya tēnānyēṣāmasambhavaḥ| tadindraluptaṁ rujjā ca prāhuścācēti cāparē||19||
रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम्| प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः| रोमकूपान् रुणद्ध्यस्य तेनान्येषामसम्भवः| तदिन्द्रलुप्तं रुज्जा च प्राहुश्चाचेति चापरे||१९||
🔊 Audio coming soon
rōmakūpānugē rōmakūpēṣvanugataṁ pittaṁ kartr̥ vātēna saha mūrcchitaṁ miśrībhūtaṁ tatra sthitāni rōmāṇi pracyāvayati| tataḥ kāraṇaviśēṣavaśāt saśōṇitaḥ ślēṣmā'syāturasya rōmakūpān ruṇaddhi tēna hētunā'nyēṣāṁ rōmṇāmasambhavaḥ| tadindraluptaṁ nāmnā bhavati| apara ācāryā indraluptōktahētukā rujjēti cācēti ca nāmnā''huḥ ||19||
Adhikarana khalatiH (20) · Śloka 20
khalatērapi janmaivaṁ śātanaṁ tatra tu kramāt||20||
खलतेरपि जन्मैवं शातनं तत्र तु क्रमात्||२०||
🔊 Audio coming soon
khalatyākhyasya ca rōgasyaivamindraluptaprakārēṇaiva janma| tatra tu khalatau kramācchātanaṁ rōmṇāmiti prakaraṇāt||20||
Adhikarana khalaterbhedAnusAraM lakShaNAni (21) · Śloka 21
sā vātādagnidagdhābhā pittāt svēdasirāvr̥tā| kaphāt ghanatvagvarṇāṁśca yathāsvaṁ nirdiśēttvaci| dōṣaiḥ sarvākr̥tiḥ sarvairasādhyā sā nakhaprabhā| dagdhāgninēva nirlōmā sadāhā yā ca jāyatē||21||
सा वातादग्निदग्धाभा पित्तात् स्वेदसिरावृता| कफात् घनत्वग्वर्णांश्च यथास्वं निर्दिशेत्त्वचि| दोषैः सर्वाकृतिः सर्वैरसाध्या सा नखप्रभा| दग्धाग्निनेव निर्लोमा सदाहा या च जायते||२१||
🔊 Audio coming soon
sā ca khalatirvātādāgnidagdhasamā| pittāt sasvēdā sirāvr̥tā ca| kaphāt ghanatvagbhavati| asyāṁ ca khalatau tātādiviśēṣaistvaci varṇānyathāsvaṁ nirdiśēt| tēna vātēna śyāvō vāruṇō vā| pittāt pāṇḍurāruṇavarjitō'nēkaḥ| ślēṣmaṇi śvētaḥ| ēṣā ca khalatiḥ| sarvadōṣaiḥ sannipātalakṣaṇā bhavati| nakhaprabhatvādiyuktā yā khalati-rjāyatē sā'sādhyā||21||
Adhikarana palitam (22) · Śloka 22
śōkaśramakrōdhakr̥taḥ śarīrōṣmā śirōgataḥ| kēśān sadōṣaḥ pacati palitaṁ sambhavatyataḥ| tadvātātsphuṭitaṁ śyāvaṁ kharaṁ rūkṣaṁ jvalatprabham| pittātsadāhaṁ pītābhaṁ kaphātsnigdhaṁ vivr̥ddhimat| sthūlaṁ suśuklaṁ sarvaistu vidyādvyāmiśralakṣaṇam| śirōrujōdbhavaṁ cānyadvivarṇaṁ sparśanāsaham||22||
शोकश्रमक्रोधकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः| केशान् सदोषः पचति पलितं सम्भवत्यतः| तद्वातात्स्फुटितं श्यावं खरं रूक्षं ज्वलत्प्रभम्| पित्तात्सदाहं पीताभं कफात्स्निग्धं विवृद्धिमत्| स्थूलं सुशुक्लं सर्वैस्तु विद्याद्व्यामिश्रलक्षणम्| शिरोरुजोद्भवं चान्यद्विवर्णं स्पर्शनासहम्||२२||
🔊 Audio coming soon
śōkādijanitaḥ śarīrōṣmā sadōṣaḥ san śirōgataḥ kēśān pacatyatō hētōrakālē palitaṁ sambhavati| tacca palitaṁ vātāt sphuṭitatvādirūpam| pittāt sadāhādiguṇam| kaphāt snigdhaṁ vivr̥ddhimat sthūlaṁ suśklaṁ ca bhavati| sarvairdōṣaiḥ palitaṁ tu vyāmiśralakṣaṇaṁ saṅkīrṇalakṣaṇaṁ vidyāt| śirōrujōdbhavamanyacca palitaṁ bhavati tadvivarṇaṁ sparśanāsahaśca| iti nava kapālē vyādhayaḥ| upaśīrṣaka-piṭakā'rbuda-vidradhyarūṁṣikā-dāraṇakēndralupta-khalatipalitākhyā uktāḥ||22||
Adhikarana asAdhyatAnirdeSaH (23-27) · Śloka 27
asādhyā sannipātēna khalatiḥ palitāni ca| śarīrapariṇāmōtthānyapēkṣantē rasāyanam||23|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē śirōrōgavijñānīyō nāma saptaviṁśō'dhyāyaḥ||27||
असाध्या सन्निपातेन खलतिः पलितानि च| शरीरपरिणामोत्थान्यपेक्षन्ते रसायनम्||२३|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे शिरोरोगविज्ञानीयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः||२७||
🔊 Audio coming soon
ēbhyaśca sannipātēna khalatirasādhyā| palitāni ca sannipātōtthānyasādhyāni| yāni tu pālitāni śarīrapariṇāmē vārddhakē utthitāni tāni rasāyanamapēkṣantē rasāyanēna vinā na śāmyantītyarthaḥ|| 23|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē saptaviṁśō'dhyāyaḥ||