5. snapanavidhiḥ

Adhikarana atha snapanavidhirnAma pa~jcamo~adhyAyaH - avataraNikA · Śloka

గ్రహప్రతీకారస్య ప్రకృతత్వాత్ స్నపనవిధేశ్చ తత్ర ప్రాధాన్యాత్తం ప్రదర్శయితుం పృథగధ్యాయ ఆరభ్యతే

Adhikarana pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతః స్నపనాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రే యాదయో మహర్షయః||1||

Adhikarana snapanasthAnam (2) · Śloka 2

సరిత్సంగమగోతీర్థగజేంద్రస్కంధగోకులే| చతుష్పథే చ స్నపయేద్బాలం సస్తన్యమాతరం| శ్మశానే దీర్ఘరోగార్త్తం మృతాపత్యాం చ యోషితం||2||

సరిత్సంగమాదికే బాలం స్నపయేత్| సహ స్తన్యమాత్రా ధాత్ర్యా యో వర్తతే తం| సరిన్నదీ| గోతీర్థం ప్రధానగోస్థానం| గజేంద్రస్కంధో భద్రవారణసమూహః| గోకులో యత్ర గోసమూహో వర్తతే| దీర్ఘరోగేణార్త్తం బాలం శ్మశానే స్నాపయేత్| తత్రైవ చ మృతవత్సాం యోషితం|| 2||

Adhikarana snapanayogyA mahI (3) · Śloka 3

దూర్వాక్షీరిద్రుమవతీ ప్రాగుదక్ప్రవణా మహీ| స్నిగ్ధనీరుజపుష్పాఢ్యపాదపా స్నపనే శుభా||3||

దూర్వావత్వాదిగుణా మహీ భూమిర్బాలస్య స్నపనే శుభా| ప్రాగ్దిశాభిముఖ్యేన నిమ్నా ప్రాక్ప్రవణా స్నిగ్ధాదిగుణాః పాదపా యస్యాం సా తథోక్తా||3||

Adhikarana snapanayogyaH kAlaH (4) · Śloka 4

రేవతీశ్రవణస్వాతీప్రాజాపత్యోత్తరైందేవే| పుష్యే మూలే చ బాలస్య స్నానం పర్వదినేషు చ||4||

రేవత్యాద్యన్యతమే నక్షత్రే బాలస్య స్నానం శుభం| ప్రాజాపత్యం రోహిణీ| ఏందవం మృగశీర్షం| పర్వదినేషు చాష్టమ్యాదిషు బాలస్య స్నానం శుభం||4||

Adhikarana snapanasthale maNDalanirmANam (5) · Śloka 5

చతుర్హస్తాష్టహస్తం వా ద్వాత్రింశద్ధస్తమేవ వా| నల్వమాత్రప్రమాణం వా త్రివర్ణం మండలం లిఖేత్| గోచర్మచాపేషుమితస్త్రివిధో నల్వ ఉచ్యతే| చతురస్రం చతుర్ద్వారం పతాకాభిరలంకృతం| ఆకీర్ణం పరితో దూర్వాసిద్ధార్థకయవాంకురైః||5||

చతుర్హస్తాద్యన్యతమేన మానేన త్రివర్ణం సితరక్తపీతాదికేన విభాగేన మండలం లిఖేత్| నల్వో మానవిశేషః| కింలక్షణ ఇత్యాహ| త్రివిధో నల్వః| ఏకో గోచర్మమితః ద్వితీయశ్చాషేన ధనుషా మితః తృతీయ ఇషుణా శరేణ మితః| చతురస్రమిత్యాది మండలవిశేషణం| పతాకా వైజయంత్యః| పరితః సమంతాద్ దూర్వాదిభిరాకీర్ణం|| 5||

Adhikarana maNDale devatA~gkanam (6) · Śloka 6

క్రమాత్ప్రాచ్యాదిషు లిఖేద్గజారూఢం పురందరం| ధర్మరాజం మహిషగం చక్రాహ్వస్థమపాంపతిం| ధనదం చ గదాపాణిం యమస్థానమతీత్య చ| మాతృస్థానం లిఖేత్తస్మిన్ సవృషం నందికేశ్వరం| సవధ్వనుచరం చాదౌ మృన్మయం చ వినాయకం||6||

తస్మింశ్చ మండలే ప్రాచ్యాదిషు దిక్షు క్రమాత్ పురందరాదీన్ లిఖేత్| ప్రాగ్దిశ్యైరావతారూఢం పురందరం సహస్రాక్షం లిఖేత్| దక్షిణస్యాం మహిషగతం ధర్మరాజం యమం| పశ్చిమాయాం చక్రవాకారూఢమపాంపతిం వరుణం| మకరాసనస్థమితి దారువాహిః| ఉత్తరస్యాం గదాపాణిం ధనదం వైశ్రవణం| దారువాహిః సింహాసనస్థమితి| యమస్థానమతీత్యాతిక్రమ్య దక్షిణాయాం మాతృస్థానం లిఖేత్| సహ వధ్వా అనుచరైశ్చ వర్తత ఇతి తథోక్తం| తత్ర చాదావేవ మృన్మయం వినాయకం లిఖేత్|| 6||

Adhikarana maNDale vividhacihnAnAma~gkanam (7) · Śloka 7

అతీత్య వరుణావాసం సహస్రారం నివేశయేత్| విష్ణుప్రహరణం చక్రం సర్వవిఘ్ననివారణం| సురయక్షేశయోర్మధ్యే పద్మహస్తాలయాం శ్రియం| నంద్యావర్తాంకుశాదర్శమత్స్యస్వస్తికతోరణం| శంఖం చ దక్షిణావర్తం శ్రీవత్సం మాల్యదామ చ| ఇంద్రాదీనాం పరీవారమైశాన్యాది విదిక్షు చ||7||

తత్ర చ మండలే వరుణావాసమతీత్య పశ్చిమాయాం విష్ణోః ప్రహరణం నివేశయేత్| సురయక్షేశయోరింద్రధనదయోర్మధ్యే పద్మహస్తాం పద్మాలయాం చ్ శ్రియం వినివేశయేత్| తత్ర చ నంద్యావర్తాదికం లిఖేత్| స్వస్తికనంద్యావర్తౌ సన్నివేశౌ మండలార్థం ప్రసిద్ధౌ| శ్రీవత్సాఖ్యో మణిస్తిర్యగ్దీర్ఘశ్చతుష్కోణః| ఏశాన్యాదివిదిక్షుక్రమేణేంద్రాదీనాం పరివారం లిఖేత్| ఏశాన్యామింద్రపరివారం| ఆగ్నేయ్యాం యమపరివారం| నైఋత్యాం వరుణపరివారం| వాయవ్యాం ధనదపరివారమితి|| 7||

Adhikarana maNDale rAkShasInAma~gkanam (8) · Śloka 8

లంబోదరీ లంబభుజా లంబకర్ణీ చ రాక్షసీ| ఇంద్రద్వారే నివేశ్యాః స్యుర్యమద్వారే ప్రలంబినీ| లంబకేశ్యపతిద్వారే కౌబరే లంబనాసికా||8||

ఇంద్రద్వారే పూర్వే లంబోదరాదిరూపాస్తిస్రో రాక్షస్యో నివేశ్యాః స్యుః| ఉద్దేశ ఏకవచనేనాపి కర్తృబహుత్వాత్ బహువచనం| ప్రలంబినీరూపానుగమా రాక్షసీ యమద్వారే| తద్వదపాంపతేర్వరుణస్య ద్వారే లంబకేశీనామా| కౌబరే ధనదద్వారే లంబనాసికా|| 8||

Adhikarana maNDale sha~gkUnAma~gkanam (9) · Śloka 9

షట్కీలానాయసాంకుర్యాత్సప్తత్రైలౌహికాన్ భిషక్| ద్వౌ చాత్ర ఖాదిరౌ శంకూ చందనాంబుసముక్షితౌ||9||

అత్ర మండలే సర్వతోదిక్కం పంచదశ శంకూన్ కుర్యాత్| తత్ర కేవలాయోమయాః షణ్మిశ్రీకృతలోహత్రయమయాః సప్త| చందనాంబుసముక్షితౌ చందనాంబుసిక్తౌ ద్వౌ ఖాదిరావితి| త్రయో లోహాః సితకృష్ణపీతాః||9||

Adhikarana maNDale ghaTAnAM niveshanam (10) · Śloka 10

అష్టౌ ఘటాః షోడశ వా ద్వాత్రింశద్ ద్విగుణా అపి| స్వస్తికాంకాః ప్రవాలాభా రంగైరశ్లేషకైః కృతాః| యథార్హౌషధసంయుక్తశుచితోయప్రపూరితాః| క్షీరివృక్షపలాశాబ్జగంధమాల్యోపశోభితాః| మండలస్య చతుద్వరి కర్తవ్యాః సునివేశితాః||10||

స్వస్తికాంకా ఇత్యాది ఘటవిశేషణం| అశ్లేషకా రంగాః పృథగ్భూతా వర్ణాః| యథార్హైరౌషధైర్యుక్తం యత్ శుచి తోయం తేన ప్రపూరితాః|| దేవతా ఘటవర్ణవిశేషపరభాగలాభయోగ్యో యథార్హార్థః| క్షీరివృక్షపలాశాదిభిః శోభితాః| పలాశం ఛదనం| ఇంద్రద్వారే శుక్లరంగాః| యమద్వారే కృష్ణాః వరుణద్వారే పీతాః| కుబేరద్వారే లోహితాః| ఇత్యేవమాదినా సునివేశితాః||10||

Adhikarana ghaTAdiShu hemAdinikShepaNam (11) · Śloka 11

పూర్వేషు ప్రక్షిపేద్ధేమ తతశ్చ మణిమౌక్తికం| అపరేష్వౌషధీబీజానుదక్ష్వక్షతసర్షపాన్||11||

పూర్వేషు ఘటేషు హేమ కాంచనం ప్రక్షిపేత్| తత ఇతి దక్షిణేషు మౌక్తికం| సుబోధం|| 11||

Adhikarana mRudAdisAmagryAharaNam (12) · Śloka 12

మృదః పవిత్రా రక్షోఘ్నీరాహరేత సురాలయాత్| హస్తిశాలాశ్వశాలాభ్యాం శృంగాటకచతుష్పథాత్| వల్మీకాగ్రాన్నదీతీరాద్వేశ్యాకోశనృపాలయాత్| గుప్తిద్వారాత్సముద్రాచ్చ సమిద్ధం చాగ్నిమాహరేత్| సమిధః క్షీరివృక్షాణాం గంధమాల్యం ఘృతం మధు| అక్షతాంస్తండులాన్ లాజాన్ పంచవర్ణోదనం తిలాన్||12||

తత్ర చ సురాలయాదితో రక్షోఘ్నీర్మృద ఆహరేత్| శృంగాటకం త్రిపథం| వల్మీకః పిపీలికాస్థాణుః| వేశ్యాలయాత్ కోశాలయాన్నృపాలయాచ్చ| కోశో ధననిచయః| గుప్తిద్వారాత్ సముద్రాచ్చ| సమిద్ధం దీప్తమగ్నిం యాగజమరణిజం వా యథాలాభమాహరేత్| క్షీరివృక్షసమిదాదీంశ్చ|| 12||

Adhikarana tatra pIThe dhAtrIbAlayorupaveshanam (13) · Śloka 13

తతో మధ్యస్థితే పద్మే సహ ధాత్ర్యోపవేశయేత్| బాలమౌదుంబరే పీఠే పాలాశే వాప్యుదఙ్ముగ్ఖం| ఆస్తృతే హరితైర్దర్భైర్న తు ప్రాచ్యాదిదిఙ్ముఖం||13||

తతోఽనంతరం మండలమధ్యస్థితే పద్మే ధాత్ర్యా సహ బాలముదఙ్ముఖముదుంబరకాష్ఠకృతే పాలాశే వా పీఠే హరితైర్భైరాస్తృతే ఉపవేశయేత్| ప్రాచ్యాదిదిగభిముఖన్నైవోపవేశయేత్|| 13||

Adhikarana tatra samantraM juhuyAt (14) · Śloka 14

ఉదాహరిష్యతే మంత్రో యః స్కందబలికర్మణి| జుహుయాత్తేన తత్రాగ్నిముదీచ్యాం స్థాపితం దిశి||14||

తత్ర పద్మమండలస్యోదీచ్యాం దిశి స్థాపితమగ్నిం తేన మంత్రేణ జుహుయాద్యో మంత్రః స్కందబలికర్మణ్యుదాహరిష్యతే స చ ప్రత్యేకగ్రహప్రతిషేధే అగ్నయే కృత్తికేత్యాదినా పఠితః|| 14||

Adhikarana vaidyadvArA snapanavidhiH (15) · Śloka 15

త్రిరాత్రోపోషితో వైద్యః శుక్లవాసా జితేంద్రియః| సర్షపాక్షతయుక్తాభిర్మృద్ధిర్గాత్రాణి మార్జయేత్| యథోదితాభిః స్నపయేద్ ఘటైః ప్రాచ్యాదిదిక్స్థితైః| క్రమాత్ ప్రదక్షిణోత్క్షిప్తః ....................||15||

తతోఽనంతరం త్రిరాత్రోపోషితత్వాదిగుణో వైద్యో బాలస్య గాత్రాణి సర్షపాక్షతయుక్తాభిర్మృద్ధిర్మార్జయన్ తం బాలం ప్రాచీదక్షిణాదిదిభ్యః క్రమేణ మండలాదుత్క్షిప్తైర్ఘటైః స్నాపయేత్|| 15||

Adhikarana atha mantrAH - tatra prathamakalashamantraH (indrakalashamantraH) (17) · Śloka 17

...................................... తత్ర మంత్రం ప్రయోజయేత్| అమృతాత్ పూర్వముత్పన్నమిమం తే కలశం శుభం| దదాతు భగవానింద్రో విజయం నామ నామతః| రక్తపీతాంబరధరైర్భూతైర్బహుభిరన్వితః| రాక్షసోరగగంధర్వపిశాచైశ్చానుసేవితః| వజ్రఘంటాశనిధరైర్మేఘైశ్చ వివిధస్వనైః| దేవసంఘైః పరివృతో గజేంద్రస్కంధసంశ్రితః| ఏభిః సార్ధం మహానింద్రః స్నపనం తేఽనుమన్యతాం| పూర్వద్వారే స్థితం దివ్యం వజ్రమింద్రాజ్ఞయా శుభం| తత్ర సర్వాణి పాపాని నిహంతా చాపరాజితః| ఇంద్రాయ నమః స్వాహా| ఇంద్రాణ్యై నమః స్వాహా| అపరా- జితాయ స్వాహా| మేఘాధిపతయే స్వాహా| దేవాధిపతయే స్వాహా| శతక్రతవే స్వాహా| 16(1)|17|

అమృతాదిత్యాదిస్నపనే ఇంద్రకలశోత్క్షేపే చ మంత్రః| ఏవముత్తరత్రాపి||

Adhikarana dvitIyakalashamantraH (yamakalashamantraH) (16(2)) · Śloka 17

ద్వితీయం కలశం పుణ్యమాదిత్యసదృశప్రభం| యమో దదాతు భగవన్ వైజయంతం తు నామతః| కృష్ణాంజననిభైర్ఘోరైః కృష్ణాంబరధరైస్తథా| వృతః కరాలైర్వికృతై రాక్షసైరుగ్రవిక్రమైః| శ్మశానారణ్యనిలయైర్మృతవస్త్రాంత్రభూషణైః| త్వగస్థిమజ్జమాంసాదైః ప్రేతైర్బహుభిరావృతః| ధర్మరాజో యమః శ్రీమాన్ సత్యసంధో మహాతపాః| దివ్యం మహిషమారుహ్య స్నపనం తేఽనుమన్యతాం| దక్షిణద్వారసంస్థస్తే యమదండః ప్రతాపవాన్| దుఃస్వప్నం దుష్కృతం పాపం సర్వమద్య హనిష్యతి| యమాయ నమః స్వాహా| యమదండాయ నమః స్వాహా| మహిష వాహనాయ స్వాహా| ప్రేతాధిపతయే స్వాహా| ధర్మాధిపతయే స్వాహా| వైజయంతాయ స్వాహా| 16(2)||17||

ద్వితీయమిత్యాది వైజయంతాఖ్యే యమకలశే మంత్రః|| 16(2)||

Adhikarana tRutIyakalashamantraH (varuNakalashamantraH) (16(3)) · Śloka 15

జయంతం జయవృద్ధ్యర్థం తృతీయం కలశం శుభం| దదాతు మధురాజస్తే భగవాన్ వరుణః స్వయం| శ్వేతమాల్యాంబరధరైః శ్వేతగంధానులేపనైః| గంధర్వైః పత్రగేంద్రైశ్చ భగవాననుశోభితః| తీర్థకూపనదీవృక్షనిష్కుటోద్యానవాసిభిః| ప్రబలైః కపిలైః ముండైర్వికటైర్వామనైస్తథా| వృతః పరిషదైర్భూతైః పాశముద్గరపాణిభిః| ఏభిః సహాద్య భగవాన్ వరుణస్త్వాభిషించతు| వరుణస్య మహాపాశోఽప్యపరద్వారమాశ్రితః| తవ పాపం విహంత్యాశు సర్వవిఘ్ననివారణః| వరుణాయ నమః స్వాహా| శ్వేతాంబరధరాయ స్వాహా| మకర వాహనాయ స్వాహా| జయంతాయ స్వాహా| 16(3)||15||

జయంతమిత్యాది తృతీయకలశే జయంతాఖ్యే మంత్రః| నిష్కుటో గృహారామః| వికుటో విస్తీర్ణః|| 16(3)||

Adhikarana caturthakalashamantraH (dhanadakalashamantraH) (16(4)) · Śloka 13

చతుర్థం కలశం పుణ్యం ప్రధానమపరాజితం| ధనేశ్వరో మహాబాహుః ప్రయచ్ఛత్వలకాధిపః| చిత్రమాల్యాంబరధరైశ్చిత్రగంధానులోపనైః| చిత్రమద్యమదోన్మత్తైర్యక్షైః సముపసేవితః| ముదితోద్గీతగంధర్వైః సేవితశ్చాప్సరోగణైః| స తే వైశ్రవణః శ్రీమాన్ స్నపనత్వనుమన్యతాం| సర్వవ్యాధిహరా దీప్తా ద్వారముత్తరమాశ్రితా| గదా తే నాశయత్వద్య సర్వపాపం దిశో దశ| ధనాధిపతయే స్వాహా| గదాపాణయే స్వాహా| అపరాజితాయ స్వాహా| చిత్రాంబరధరాయ స్వాహా| 16(4)||13||

చతుర్థమిత్యాది ధనదకలశే అపరాజితాఖ్యో మంత్రః| అలకా నామ యక్షనగరీ|| 16(4)||

Adhikarana mantrapAThaH (16(5)) · Śloka 33

ఆపః పవిత్రం లోకేఽస్మిన్నాపో వై పరమం శుచిః| ఆపో వై దేవతాః సర్వా ఆపస్త్వామభిషిచ్యతాం| బ్రహ్మా బ్రహ్మర్షిభిః సార్ధం భగవాంస్త్వాభిషించతు| స్వాహా| సాంగోపాంగాస్తథా వేదాః కీర్తిర్లక్ష్మీః సరస్వతీ| బాలా దాక్షాయణీ సీతా సావిత్రీ సరమా ద్యుతిః| ఆకాశగంగా గంగాద్యా మహానద్యో మహోదధిః| నదీనాం సంగమాస్తీర్థా నిర్ఝరాః సాగరాస్తథా| మేరుర్మహేంద్రో హిమవాన్ జగచ్చ స్థావరత్త్రయం| స్కందాదయో గ్రహాశ్చైవ తోషితా బలికర్మణా| అద్య త్వామిభిషించంతు నీరుజో భవ దారక| నమో భగవతే పితామహాయ| ఔం - మం ఔం - మం - ల్మి - ల్మి - లిముక్ - లిముక్ - లిపిభవనేభ్యః స్వాహా| నమో భగవతే రుద్రాయ హిలి - హిలి మేల్లి - మేల్లి వేల్లి - వేల్లి మ్మిలి -మ్మిలి స్వాహా| రాక్షసాశ్చ పలాయంతు భూతాశ్చ త్రస్తమానసాః| మృతాశనా మహాజిహ్వాస్తథా విఘ్నవినాయకాః| నమో భగవతే కుమారాయ పిలి-పిలి ఖిల్లి-ఖిల్లి ఖిణి-ఖిణి స్వాహా| పుష్కరం పుష్కరాఖ్యం నైమిశం చ తథా గయా| ప్రభాసం ప్రవరం తీర్థం తథా పిండారకాహ్వయం| తీర్థాన్యేతాని సర్వాణి అభిషించంతు స్వస్తి తే| నమో భగవతీభ్యో మహాయోగీశ్వరీభ్యో నిమి-నిమి మేను- మేను తరు-తురు స్వాహా| యాశ్చ జాతాపహారిణ్యో రాక్షస్యో వికృతాననాః| అపి తా నిహతాః సర్వాః యాశ్చాన్యాః పాపచింతకాః| సతీనాం కపిలానాం చ సిద్ధానం చైవ తేజసా| తేజసా చర్షివిప్రాణాం మయాద్య స్నపితో భవాన్| ప్రభుర్మృత్యురలక్ష్మీశ్చ కాలరాత్రిశ్చ సారథిః (సారతిః)| లంబా చ లోహశంకుశ్చ పూతనా కూటపూతనా| అశుభం యచ్చ తే కించిత్సర్వం ప్రతిహతం మయా| ఆదిత్యా వసవో రుద్రా అశ్వినావౌషధీగణాః| గావోఽంతరిక్షం సంధ్యే చ నక్షత్రగ్రహవత్సరాః| విశ్వావసుశ్చ హాహా చ నారదస్తుంబురుస్తథా| ధన్వంతరిరగస్త్యశ్చ సుస్నాతం ప్రదిశంతు తే| 16(5)||33||

ఆప ఇత్యాదికః ధన్వంతరిరగస్త్యశ్చ సుస్నాతం ప్రదిశంతు తే ఇత్యేవ మంత్రో మంత్రపాఠో విజ్ఞేయః|| 16(5)||

Adhikarana snapanottarA caryA (17) · Śloka 17

స్నాతో ద్విజభిషగ్భృత్యాన్యథావిభవమర్చయేత్| మాంసవ్యవాయాహః స్వప్నాన్ పంచరాత్రం వివర్జయేత్||17||

ఏతేన చ విధినా స్నాతః సన్ బాలో యథావిభవం ద్విజాదీనర్చయేత్| పంచరాత్రంచ మాంసాదీన్ వర్జయేత్ || 17||

Adhikarana vidhivatsnapanastavanam (18) · Śloka 18

స్నపనం పాప్మజిత్పుణ్యం నీరుజామపి పుష్టికృత్| రోగిణాం సర్వరోగఘ్నం వంధ్యానామపి పుత్రదం| విధినా విధిహీనంతు సవైద్యం హంతి బాలకం| నైతదశ్రద్దధానాయ యోజ్యం నానుపసీదతే||18||

ఏతచ్చ స్నపనం పాప్మజిత్ పుణ్యం నీరుజానామపి బాలానాం పుష్టికృద్భవతి| రోగిణాం పునర్బాలానాం సర్వరోగఘ్నం| వంధ్యానామపి యోషితాం పుత్రదం భవతి| ఏవంగుణం చ విధినా శస్త్రోక్తేన యుక్తం భవతి| విధిహీనం పునః సవైద్యం బాలకం హంతి| తచ్చ స్నానమశ్రద్దధానాయ యో న శ్రద్దధాతి తస్మై న యోజ్యం| అనుపసీదత ఇత్యుపసదనమకుర్వతే న యోజ్యం||18||

Adhikarana snapanajalasAdhanArthamauShadhinirdeshaH (19-20) · Śloka 20

పూతీకరంజత్వక్పత్రం క్షీరిభ్యో వర్బరాదపి| తుంబీవిశాలారలుకశమీబిల్వకపిత్థతః| స్థాల్యాముత్క్వాథ్య తత్తోయం బాలానాం స్నపనం శివం| రాత్రౌ ప్రసుప్తలోకాయాం పుష్టిదం సర్వరోగజిత్||19|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే స్నపనవిధిర్నామ పంచమోఽధ్యాయః||20||

పూతీకరంజాదీనాం త్వక్పత్రం స్థాల్యాముత్క్వథితం తత్తోయం బాలానాం సుప్తలోకాయామితి రాత్రావర్ధమాత్రగతాయాం స్నపనం శివం శ్రేయస్కరం పుష్టిదం సర్వరోగఘ్నం చ భవతి| క్షీరిణో వటాదయః| వర్బరవృక్షశ్చందనాకారః ప్రసిద్ధః| తుంబీ కటుకాలాబునీ| విశాలా గవాక్షీ| అరలుకో మయురజంఘ ఇతి|| 19|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాద్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహ వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే పంచమోఽధ్యాయః||