Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vartmarōgavijñānīyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो वर्त्मरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
nijahētutvāduktaśiṣṭatvāt kāyacikitsāṅabūtatvāccōrdhvāṅgacikitsāyā avasarastatrāpi cakṣuṣaḥ prādhānyāttasyaiva vartmasandhisitāsitadr̥ṣṭikramēṇa nirṇayaḥ kriyatē| tatra tāvadvartmarōgāṇāṁ hētvādipradarśanādhyāya ārabhyatē| vartma nētrapuṭam||1||
Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2
sarvarōganidānōktairahitaiḥ kupitā malāḥ|
acakṣuṣyairviśēṣēṇa prāyaḥ pittānusāriṇaḥ|
sirābhirūrdhvaṁ prasr̥tā nētrāvayavamāśritāḥ|
vartma sandhiṁ sitaṁ kr̥ṣṇaṁ dr̥ṣṭiṁ vā sarvamakṣi vā|
rōgān kuryuḥ ...................................||2||
View original
सर्वरोगनिदानोक्तैरहितैः कुपिता मलाः|
अचक्षुष्यैर्विशेषेण प्रायः पित्तानुसारिणः|
सिराभिरूर्ध्वं प्रसृता नेत्रावयवमाश्रिताः|
वर्त्म सन्धिं सितं कृष्णं दृष्टिं वा सर्वमक्षि वा|
रोगान् कुर्युः ...................................||२||
sarvarōgētyādināsāmānyēnākṣirōgāṇāṁ nidānaṁ sampraptiśchōcyatē| sarvarōganidānē yānyahitānyuktāni tairviśēṣēṇa cācakṣuṣyairmalā vātādayaḥ kupitāḥ sirābhiścha yathāsvaṁ kōṣṭhādūrdhvaṁ śiraḥprasr̥tā vartmādikaṁ ca nētrasyāvayavaṁ sarvamēva vā nētramāśritā rōgān nānāvidhān kuryuḥ| kimbhūtā āha| prāyō bāhulyēna dōṣāḥ pittānusāriṇaḥ pittapradhānāḥ| prāyō nētrayō rōgakarā ityarthaḥ||2||
Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3
.................. calastatra prāpya vartmāśrayāḥ sirāḥ|
suptōtthitasya kurutē vartmastambhaṁ savēdanam|
pāṁsupūrṇābhanētratvaṁ kr̥cchrōnmīlanamaśru ca|
vimardanātsyācca śamaḥ kr̥cchrōnmīlaṁ vadanti tam||3||
View original
.................. चलस्तत्र प्राप्य वर्त्माश्रयाः सिराः|
सुप्तोत्थितस्य कुरुते वर्त्मस्तम्भं सवेदनम्|
पांसुपूर्णाभनेत्रत्वं कृच्छ्रोन्मीलनमश्रु च|
विमर्दनात्स्याच्च शमः कृच्छ्रोन्मीलं वदन्ति तम्||३||
tatraivaṁsthitē calō vāyuḥ pradhānō vartmāśrayāḥ sirāḥ prāpya suptōtthitasya tatkālatyaktanidrasya puṁsō vartmastambhādikaṁ kurutē| tasya ca rōgasya vimardanācchamaḥ syāt| taṁ rōgaviśēṣamācāryā nāmnā kr̥cchrōnmīlamiti vadanti||3||
Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4
cālayanvartmanī vāyurnimēṣōnmēṣaṇaṁ muhuḥ|
karōtyaruṅnimēṣō'sau ....................||4||
View original
चालयन्वर्त्मनी वायुर्निमेषोन्मेषणं मुहुः|
करोत्यरुङ्निमेषोऽसौ ....................||४||
vāyuḥ kruddhō vartmanī cālayan muhurnimiṣōnmēṣaṇaṁ karōti| arugiti vinā rujam| asau rōgō nimēṣākhyaḥ||4||
Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5
......................... vartma yattu nimīlyatē|
vimuktasandhi niśchēṣṭaṁ hīnaṁ vātahataṁ hi tat||5||
View original
......................... वर्त्म यत्तु निमील्यते|
विमुक्तसन्धि निश्छेष्टं हीनं वातहतं हि तत्||५||
yattu vartma vāyunā nimīlyatē na kadācidunmīlyatē tadvartma nāmnā vātahatamucyatē| kimbhūtaṁ vartmāha| vimuktasandhi visrastabandhanam| niśchēṣṭaṁ hīnaṁ ca||5||
Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6
kr̥ṣṇāḥ pittēna bahvyō'ntavartma kumbhīkabījavat|
ādhmāyantē punarbhinnāḥ piṭikāḥ kumbhisaṁjñakāḥ||6||
View original
कृष्णाः पित्तेन बह्व्योऽन्तवर्त्म कुम्भीकबीजवत्|
आध्मायन्ते पुनर्भिन्नाः पिटिकाः कुम्भिसंज्ञकाः||६||
antarvatma vartmanō'ntarbhāgē pittēna kr̥ṣṇāḥ piṭikā bhavanti| yā bhinnāḥ kumbhīkabījavat kumudataṇḍulavat punarādhmāyantē paripūrvantē| tāḥ piṭakāḥ kumbhināmnyaḥ||6||
Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7
sadāhaklēdanistōdaṁ raktābhaṁ sparśanākṣamam|
pittēna jāyatē vartma pittōtkliṣṭamuśanti tat||7||
View original
सदाहक्लेदनिस्तोदं रक्ताभं स्पर्शनाक्षमम्|
पित्तेन जायते वर्त्म पित्तोत्क्लिष्टमुशन्ति तत्||७||
pittēna sadāhādiguṇaṁ vartma jāyatē bhavati| tadvartma nāmnā pittōtkliṣṭamuśanti||7||
Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8
karōti kaṇḍūṁ dāhaṁ ca pittaṁ pakṣmāntamāśritam|
pakṣmaṇāṁ śatanaṁ cānu pakṣmaśātaṁ vadanti tam||8||
View original
करोति कण्डूं दाहं च पित्तं पक्ष्मान्तमाश्रितम्|
पक्ष्मणां शतनं चानु पक्ष्मशातं वदन्ति तम्||८||
pakṣmāntamāśritaṁ pittaṁ kaṇḍūvādikaṁ karōti taṁ rōgamācāryā nāmnā pakṣmaśātamiti vadanti||8||
Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9
pōthakyaḥ piṭakāḥ śvētāḥ sarṣapābhā ghanāḥ kaphāt|
śōphōpadēharukkaṇḍūpicchilāsrasamanvitāḥ||9||
View original
पोथक्यः पिटकाः श्वेताः सर्षपाभा घनाः कफात्|
शोफोपदेहरुक्कण्डूपिच्छिलास्रसमन्विताः||९||
śvētā ākr̥tyā ca sarṣapasadr̥śā ghanāḥ saṁhatāḥ śōphādisamanvitāścha piṭakāḥ kaphādbhētōrbhavanti| tāścha piṭākāḥ kaphādbhētōrbhavanti| tā nāmnā pōthakya ityucyantē||9||
Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10
kaphōtkliṣṭaṁ bhavēdvartma stambhaklēdōpadēhavat||10||
View original
कफोत्क्लिष्टं भवेद्वर्त्म स्तम्भक्लेदोपदेहवत्||१०||
stambhādimadvartma bhavēt kaphāditi prakaraṇāt| tadvartma nāmnā kaphōtkliṣṭamityucyatē||10||
Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11
granthiḥ pāṇḍurarukpākaḥ kaṇḍūmān kaṭhinaḥ kaphāt|
kōlamātraḥ sa lagaṇaḥ kiñcidalpastatō'thavā||11||
View original
ग्रन्थिः पाण्डुररुक्पाकः कण्डूमान् कठिनः कफात्|
कोलमात्रः स लगणः किञ्चिदल्पस्ततोऽथवा||११||
kaphōdbhētōḥ kōlamātrō badaramātrastatō vā kōlāt kiñcidalpaḥ pāṇḍvādiguṇō granthirnāmnā lagaṇa ityucyatē||11||
Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12
raktā raktēna piṭakā tattulyapiṭakācitā|
utsaṅgākhyā ........................||12||
View original
रक्ता रक्तेन पिटका तत्तुल्यपिटकाचिता|
उत्सङ्गाख्या ........................||१२||
raktēna vātādiduṣṭēna raktā lōhitavadraktavarṇā piṭakā bhavati| tattulyābhiḥ pradhānasadr̥śābhiranyābhiḥ piṭakābhirācitā kr̥tasañcayā sā piṭakā nāmnōtsaṅgētyucyatē ||12||
Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13
.........tathōkliṣṭaṁ rājimat sparśanākṣamam||13||
View original
.........तथोक्लिष्टं राजिमत् स्पर्शनाक्षमम्||१३||
tathēti raktēnōtkliṣṭannāma vartma tattadrājimat sparśanākṣamañca||13||
Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14
arśō'dhimāṁsaṁ vartmāntaḥ stabdhaṁ snigdhaṁ sadāharuk|
raktaṁ raktēna tatsrāvicchinnaṁ chinnaṁ ca vardhatē||14||
View original
अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्|
रक्तं रक्तेन तत्स्राविच्छिन्नं छिन्नं च वर्धते||१४||
raktēnāsr̥jā vartmāntarvartmanō'ntabhāgē raktaṁ lōhitamadhimāṁsaṁ bhavati stabdhādiguṇakamityadhimāṁsamarma iti nāmnōcyatē||14||
Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15
madhyē vā vartmanō'ntē vā kaṇḍūṣārugvatī sthirā|
mudgamātrāsr̥jā tāmrā piṭakāñjananāmikā||15||
View original
मध्ये वा वर्त्मनोऽन्ते वा कण्डूषारुग्वती स्थिरा|
मुद्गमात्रासृजा ताम्रा पिटकाञ्जननामिका||१५||
asr̥jā raktēna vartmanō'ntē vā madhyē vā kaṇḍūvādimatī sthirā mudgapramāṇā tāmravarṇa ca yā piṭakā bhavati sā nāmnā añjananāmikētyucyatē ||15||
Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16
dōṣairvatma bahiḥ śūnaṁ yadantaḥ sūkṣmakācitam|
sasrāvamantarudakaṁ bisābhaṁ bisavartma tat||16||
View original
दोषैर्वत्म बहिः शूनं यदन्तः सूक्ष्मकाचितम्|
सस्रावमन्तरुदकं बिसाभं बिसवर्त्म तत्||१६||
dōṣaistribhiryadvartma bahiḥ śūnamantaḥ sūkṣmacchidraṁ sasrāvamantarudakaṁ yasmin bisē tatsadr̥śaṁ bhavati tadvartma nāmnā bisavartma ityucyatē||16||
Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17
yadvartmōkliṣṭamutkliṣṭamakasmānmlānatāmiyāt|
raktadōṣatrayōtklēśādbhavatyutkliṣṭavartma tat||17||
View original
यद्वर्त्मोक्लिष्टमुत्क्लिष्टमकस्मान्म्लानतामियात्|
रक्तदोषत्रयोत्क्लेशाद्भवत्युत्क्लिष्टवर्त्म तत्||१७||
raktasya dōṣatrayasya ca miśrībhāvēna tēṣāmutklēśāddhētōryadvartma punarutkliṣṭaṁ svayamēva punarmlānatāmiyāt kiñcitpārē śōṣaṁ gacchati tadvartma nāmnōtkliṣṭavartmētyucyatē||17||
Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18
śyāvavartma malaiḥ sāsraiḥ śyāvaṁ ruklēdaśōphavat||18||
View original
श्याववर्त्म मलैः सास्रैः श्यावं रुक्लेदशोफवत्||१८||
sāsraiḥ saraktairmalairvātādibhistribhirmiśrībhūtaiḥ śyāvaṁ varṇēna rugādiyuktaṁ ca yadvartma bhavati tannāmnā śyāvavartmōcyatē||18||
Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19
śliṣṭākhyaṁ vartmanī śliṣṭē kaṇḍūśvayathurāgiṇī||19||
View original
श्लिष्टाख्यं वर्त्मनी श्लिष्टे कण्डूश्वयथुरागिणी||१९||
sāsrairēva ca malairvartmanī dvē kaṇḍūvāditrayayuktē parasparaśliṣṭē ca bhavataḥ tadvartma śliṣṭākhyamucyatē||19||
Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20
vartmantaḥpiṭakā rūkṣāḥ karkaśāḥ sikatōpamāḥ|
sikatāvartma ...................................||20||
View original
वर्त्मन्तःपिटका रूक्षाः कर्कशाः सिकतोपमाः|
सिकतावर्त्म ...................................||२०||
vartmanō'ntarbhāgē rūkṣatvādiguṇāḥ piṭakā bhavanti tadvartma nāmnā sikatāvartmōcyatē||20||
Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21
...............kr̥ṣṇaṁ tu kardamaṁ kardamōpamam||21||
View original
...............कृष्णं तु कर्दमं कर्दमोपमम्||२१||
kr̥ṣṇaṁ kardamasadr̥śaṁ mārdavēna yadvartma tannāmnā kardamamucyatē||21||
Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22
bahalaṁ bahalairmāṁsaiḥ savarṇaiśchīyatē samaiḥ||22||
View original
बहलं बहलैर्मांसैः सवर्णैश्छीयते समैः||२२||
yadvartma samairvahalairghanairmāṁsaiśchīyatē tannāmnā vahalamityucyatē||22||
Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23
kukūṇakaḥ śiśōrēva dantōtpattinimittajaḥ|
syattēna śiśuricchūnatāmrākṣō vīkṣaṇākṣamaḥ|
savartmaśūlapaicchilyakarṇanāsākṣimardanaḥ||23||
View original
कुकूणकः शिशोरेव दन्तोत्पत्तिनिमित्तजः|
स्यत्तेन शिशुरिच्छूनताम्राक्षो वीक्षणाक्षमः|
सवर्त्मशूलपैच्छिल्यकर्णनासाक्षिमर्दनः||२३||
dantōdbhavatō yō vartmarōgaḥ śiśōrēva bhavati sa nāmnā kukūṇakaḥ tēnōcchōōnādirūpākṣaḥ śiśuḥ syāt|| 23||
Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24
pakṣmōparōdhē saṅkōcō vartmanōrjāyatē tataḥ|
kharatāntarmukhatvaṁ ca rōmṇāmanyāni vā punaḥ|
kaṇṭakairiva tīkṣṇāgrairghr̥ṣṭaṁ tairakṣi śūyatē|
ūṣyatē cānilādidviḍalpāhaṁ śāntiruddhr̥taiḥ||24||
View original
पक्ष्मोपरोधे सङ्कोचो वर्त्मनोर्जायते ततः|
खरतान्तर्मुखत्वं च रोम्णामन्यानि वा पुनः|
कण्टकैरिव तीक्ष्णाग्रैर्घृष्टं तैरक्षि शूयते|
ऊष्यते चानिलादिद्विडल्पाहं शान्तिरुद्धृतैः||२४||
pakṣmōparōdhanāmni rōgē vartmanōḥ saṅkōcō jāyatē tathā rōmṇāmapi vartmabhavānāṁ saṅkōcaḥ kharatāntarmukhatvañca jāyatē| anyāni vā rōmāṇi jāyantē| taiścha rōmabhistīkṣṇāgraiḥ kaṇṭakasadr̥ṣairghr̥ṣṭaṁ sadakṣi śūyatē| ūṣyatē sadāhaṁ bhavati anilādisparśaṁ ca dvēṣṭi| taiścha rōmabhiruddhr̥tairapanītairalpāhaṁ stōkāni dināni rujaśśāntirbhavati punastathaiva bhavati||24||
Adhikarana alajI (25) · Śloka 25
kanīnakē bahirvartma kaṭhinō granthirunnataḥ|
tāmraḥ pakvōsrapūyasrudalajyādhmāyatē muhuḥ||25||
View original
कनीनके बहिर्वर्त्म कठिनो ग्रन्थिरुन्नतः|
ताम्रः पक्वोस्रपूयस्रुदलज्याध्मायते मुहुः||२५||
kanīnakē nāsānikaṭē nētrāntē bahirvartmanō bahirbhāgē kaṭhinatvādiguṇō granthirbhavati muhurādhmāyatē'rthānmuhuḥ sravati sa granthirnāmnā alajītyucyatē||25||
Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26
vartmāntamāṁsapiṇḍābhaḥ śvayathurgrathitō'rujaḥ|
sāsraiḥ syādarbudō dōṣairviṣamō bāhyataśchalaḥ||26||
View original
वर्त्मान्तमांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः|
सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्छलः||२६||
sāsraiḥ raktamiśrairvātādibhirmāṁsapiṇḍasadr̥śaḥ śvayathuḥ syāt| sa ca yadāntarvartma bhavati tadā grathitaḥ kaṭhinō'rujaścha bhavati| yadā tu bahirvartma tadā calō bhavati| sa ubhayōrapi śvayathurarbuda iti nāmnōcyatē||26||
Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27
caturviṁśatirityētē vyādhayō vartmasaṁśrayāḥ||27||
View original
चतुर्विंशतिरित्येते व्याधयो वर्त्मसंश्रयाः||२७||
ētē anantarōktā vartmāśrayā vyādhayaḥ kr̥cchrōnmīla, nimēṣa, vātahata, kumbhi, pittōtkliṣṭa, pakṣmaśāta, pōthakī, kaphōtkliṣṭa, lagaṇa, utsaṅga, raktōtkliṣṭa, arśa, añjananāmikā, bisavartma, utkliṣṭavartma, śyāvavartma, sikatā, kardama, bahala, kukūṇaka, pakṣmōparōdha, alajī, arbudākhyāśchaturviṁśatirītyuktāḥ||27||
Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28
adyō'tra bhēṣajaiḥ sādhyō dvau tatō'rśaścha varjayēt|
pakṣmōparōdhō yāpyaḥ syācchēṣāñchastrauṣadhairjayēt||28||
View original
अद्योऽत्र भेषजैः साध्यो द्वौ ततोऽर्शश्छ वर्जयेत्|
पक्ष्मोपरोधो याप्यः स्याच्छेषाञ्छस्त्रौषधैर्जयेत्||२८||
atra caturviṁśatāvādyaḥ kr̥cchrōnmīlākhyō bhēṣajairvakṣyamāṇaiḥ sādhyaḥ tadanantarō nimiṣavātahatākhyāvarśaākhyaścha traya iti varjayēt| pakṣmōparōdhō yāpyaḥ| śēṣānanuktān śastrairōṣadhaiścha yathāyōgyaṁ jayēt||28||
Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30
kuṭṭayēt pakṣmaśatanaṁ chindyāttēṣvapi cārbudam|
bhindyāllagaṇakumbhīkāvisōtsaṅgāñjanālajīḥ|
pōtthakīśyāvasikatāśliṣṭōtkliṣṭacatuṣṭayam|
sakardamaṁ sabahalaṁ vilikhēt sakukūṇakam||29||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē vartmarōga vijñānīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||30||
View original
कुट्टयेत् पक्ष्मशतनं छिन्द्यात्तेष्वपि चार्बुदम्|
भिन्द्याल्लगणकुम्भीकाविसोत्सङ्गाञ्जनालजीः|
पोत्थकीश्यावसिकताश्लिष्टोत्क्लिष्टचतुष्टयम्|
सकर्दमं सबहलं विलिखेत् सकुकूणकम्||२९||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे वर्त्मरोग विज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||३०||
atraivēṣāṁ cikitsā sūtryatē sukhāvabōdhāya-kuṭṭayēdityādi| tēṣpavi śēṣēṣu pakṣmaśatanaṁ vakṣyamāṇāprakārēṇa kuṭṭayēt| arbudaṁ chindyāt| alajyantaṁ bhindyāt| pōtthakyādikaṁ vilikhēditi| iti śrīmanmahāmahōpādhyayēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē ēkādaśō'dhyāyaḥ