48. viṣōpayōgīyaḥ

Adhikarana atha viShopayogIyo nAmAShTacatvAriMshodhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિષોપયોગીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

સર્વક્રિયાભિરસિધ્યતો જઙ્ગમવિષસ્ય પ્રસઙ્ગેનાન્યેષામપિ રોગવિશેષાણામસિધ્યતાં સ્થાવરવિષૈકસાધ્યત્વાત્ સ્થાવરવિષસ્ય જઙ્ગમવિષૈકસાધ્યત્વાચ્ચ તદુપયોગમધિકૃત્યાધ્યાય આરભ્યતે||૧||

Adhikarana viShe prativiShayojanA (2) · Śloka 2

વિષે પ્રતિવિષં યોજ્યં મન્ત્રતન્ત્રૈરસિધ્યતિ| અતીતે પઞ્ચમે વેગે સપ્તમસ્યાનતિક્રમે| પ્રભોર્નિવેદ્ય પ્રયતો નૈવ વાખ્યાય કસ્યચિત્||૨||

મન્ત્રૈર્વિષહરૈસ્તન્ત્રૈશ્ચૌષધાદિભિરસિધ્યતિ વિષે પ્રતિવિષં વિજાતીયં યોજ્યમ્| સ્થાવરસ્ય જઙ્ગમં જઙ્ગમસ્ય સ્થાવરમિત્યર્થઃ| કદેત્યાહ-પઞ્ચમં વેગેઽતીતે અતિક્રાન્તે સપ્તમે અનતિક્રાન્તે ચ સતિ| પ્રભો રાજ્ઞો નિવેદ્ય ઉક્ત્વા| યથા-અહમસ્ય વિષેણ મુમૂર્ષોસ્તૃણીકૃતભૂરિમન્ત્રતન્ત્રસ્ય જીવિતનિરાશબન્ધુવર્ગસ્ય અતિસ્તોકમપ્યનાશઙ્ક્યમાનપ્રાણપ્રત્યાગમનસ્ય વિષેણ જીવિતં પ્રાર્થયિષ્ય ઇતિ| એવમયમસ્યાયુઃક્ષયેઽપિ વરાકોઽયશસા ન યુજ્યતે| સિદ્ધે તુ સુમહદ્યશ આસાદયતિ| અથવા નૈવ કસ્યચિદેવમાખ્યાય યદ્યયમસ્મૈ વિષં યોક્ષ્યતિ તર્હ્યૌષધમાત્રવ્યાજેનાપિ સિદ્ધૌ યશ એવ અસિદ્ધૌ ત્વયશસઃ પૂર્વસ્માદિવ વિષાત્પ્રસઙ્ગો નેતિ|| ૨||

Adhikarana siddhamantratvamAvashyakam (3) · Śloka 3

સિદ્ધમન્ત્રધરઃ કૃત્વા ધરણીબન્ધમાદિતઃ| નહિ મન્ત્રસહાયસ્ય વિષં યાત્યવિધેયતામ્||૩||

સિદ્ધમન્ત્રધરઃ સન્નાદિતો ધરણીબન્ધં પ્રદેશરક્ષાં કૃત્વા વિષં યોજયેત્| ધરણીબન્ધહેતુર્ન હિ મન્ત્રસહાયસ્ય ભિષજો વિષમવિધેયતાં યાતીતિ|| ૩||

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShaguNaviparyastatA (4) · Śloka 4

શ્લેષ્મતુલ્યગુણં પ્રાયઃ સ્થિરમૂર્ધ્વગમં વિષમ્| પ્રાયઃ પિત્તગુણૈર્યુક્તમધોગામિ ચ જઙ્ગમમ્| ગુણૈરિતિ વિપર્યસ્તૈર્નિહતસ્તે પરસ્પરમ્| યુઞ્જ્યાન્મૂલવિષં તસ્માદ્દષ્ટાનાં પાનલેપયોઃ||૪||

સ્થિરં સ્થાવરં વિષં ગુણૈઃ શ્લેષ્મણસ્તુલ્યમૂર્ધ્વગમઞ્ચ| જઙ્ગમં વિષં પિત્તેન ગુણૈસ્તુલ્યમધોગામિ ચ| પ્રાયોગ્રહણં વિષયવ્યભિચારસૂચનાર્થમ્ ઇત્યનેન પ્રકારેણ સ્થાવરજઙ્ગમે વિષે યતો ગુણૈર્વિપર્યસ્તૈઃ પરસ્પરં વિપરીતે અતસ્તે વિષં પરસ્પરં નિહતઃ સ્થાવરેણ જઙ્ગમં હન્યતે જઙ્ગમેન ચ સ્થાવરમિતિ| તસ્માદ્ધેતોર્દષ્ટાનાં પાને લેપે ચ મૂલવિષં યુઞ્જ્યાત્|| ૪||

Adhikarana viShapIte sarpaiH daMshanam (5) · Śloka 5

વિષપીતં ચ કુશલો દંશયેત્ પવનાશિભિઃ| ન વિષપ્રતિમં કિઞ્ચિન્નિર્વિષીકરણં વિષે||૫||

કુશલશ્ચ વૈદ્યઃ પવનાશિભિઃ સર્પૈર્વિષપીતં દંશયેત્| વિષેઽન્યતરે દેહસ્થિતે તદ્વિપરીતં વિષપ્રતિમં ન કિઞ્ચિદન્યન્નિર્વિષીકરણં વિદ્યતે|| ૫||

Adhikarana ja~ggame maulaviShamAtrA (sarpaviShe) (6) · Śloka 6

ચતુર્ભિઃ ષડ્ભિરષ્ટાભિર્હીનમધ્યોત્તમાં યવૈઃ| માત્રાં વિષસ્ય મૌલસ્ય પ્રયુઞ્જીત યથાયથમ્||૬||

યદા ચ જઙ્ગમે વિષે મૌલં વિષં પ્રયુજ્યતે તદા યથાયથં જઙ્ગમાપેક્ષયા હીનમધ્યાધિકાં ત્રિવિધાં માત્રાં પ્રયુઞ્જીત| ચતુર્ભિર્યવૈર્હીનમાત્રા, ષડ્ભિર્મધ્યમા, અષ્ટાભિરુત્તમા ઇતિ સર્પદષ્ટે|| ૬||

Adhikarana kITavRushcikaviShayormaulamAtrAntaram (7) · Śloka 7

દષ્ટસ્ય દ્વૌ યવૌ કીટૈસ્તિલમાત્રં તુ વૃશ્ચિકૈઃ| નૈવ ત્વક્સૃક્સ્થે....................................||૭||

કીટૈર્દષ્ટે તુ દ્વૌ યવૌ મૂલવિષસ્ય યુઞ્જ્યાત્| વૃશ્ચિકૈર્દષ્ટે તિલમાત્રમ્| અસૃક્સ્થિતે વિષે નૈવ વિષાન્તરં યુઞ્જ્યાત્|| ૭||

Adhikarana lUtAviShe maulaviShaM na peyam (8) · Śloka 8

....................................પાને તુ લૂતાદષ્ટસ્ય નેષ્યતે| પ્રચ્છાય લેપયેદ્દંશં તસ્ય જ્ઞાત્વા સુનિશ્ચિતમ્| સવિષે યુક્તમમૃતં વિષમેવાઽવિષે વિષમ્| અબલે ચાતિબલવદ્વ્યાપન્નં ચ પ્રયોગતઃ||૮||

લૂતાદષ્ટસ્ય પાન એવ વિષં નેષ્યતે અપિતુ સુનિશ્ચિતં લૂતાદંશં જ્ઞાત્વા પ્રચ્છાય લેપયેત્| સુનિશ્ચિતત્વજ્ઞાનાય હેતુઃ સવિષે યુક્તં વિષમમૃતં ભવતિ નિર્વિષે તુ વિષં વિષમેવેતિ| તસ્માદ્યદિ લૂતાદંશઃ સાવિષસ્તતો વિષલેપઃ| અન્યહેતુકાશ્ચેત્ સ્ફોટાદયો ન વિષલેપઃ કાર્યઃ| યથાયથં માત્રામિતિ યદુક્તં તદેવોપબૃહ્યતે| અબલે ચ વિષે અતિબલં વિષં વિષમેવ ન ત્વૌષધમ્| પ્રયોગવશાત્તુ વ્યાપન્નં વિષં વિષમેવ ન ત્વમૃતમ્|| ૮||

Adhikarana agadAdhikAraH (9) · Śloka 9

સવિષાવિષશઙ્કાયામગદાનુપયોજયેત્| અવિરુદ્ધાન્ પ્રયુક્તો હિ નિર્વિષસ્યાગદોઽગદઃ| તદ્વચ્ચ સવિષસ્યાપિ ક્રિયાકાલાતિપાતતઃ| જાનીયાદ્વિષસદ્ભાવં ભિષક્તસ્માત્પ્રયત્નતઃ||૯||

યત્ર તુ સવિષો વા સ્યાદવિષો વેત્યાશઙ્કા તત્રાવિરુદ્ધાનગદાનુપયોજયેત્ ન તુ વિષમ્| યતો નિશ્ચિતં નિર્વિષસ્યાઽગદો ગદો વ્યાધિઃ| તદ્વત્ સવિષસ્યાપિ ક્રિયાકાલાતિપાતે પ્રયુક્ત અગદો વ્યાધિઃ| તસ્માત્ ભાવાભાવાભ્યાં માત્રાદિભિશ્ચ યત્નતો વિષસદ્ભાવં જાનીયાત્|| ૯||

Adhikarana prayojyAprayojyamaulaviShanirdeshaH (10) · Śloka 10

સાક્તુકં મુસ્તકં શૃઙ્ગી વાલકં સર્ષપાહ્વયમ્| વત્સનાભં ચ કર્મણ્યં વિષં સ્નિગ્ધં ઘનં ગુરુ| ન જાત્વન્યત્પ્રયોક્તવ્યં કાલકૂટં વિશેષતઃ||૧૦||

સાક્તુકાદિકં વિષં કર્મણ્યં કર્મણિ સાધુ સ્નિગ્ધાદિગુણઞ્ચ એભ્યોન્યન્ન જાતુ પ્રયોક્તવ્યમ્| કાલકૂટં વિશેષતો ન પ્રયોક્તવ્યમ્|| ૧૦||

Adhikarana viShe~avacArite kRutyam (11) · Śloka 11

વિષેઽવચારિતે તીક્ષ્ણે પેયં ઘૃતમનન્તરમ્| સભાર્ઙ્ગીદધિધૂમોત્થશારિવાતણ્ડુલીયકમ્| અગારધૂમમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વૈર્વા સમન્વિતમ્| લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ચૂર્ણિતામર્જુનત્વચમ્||૧૧||

તીક્ષ્ણે વિષેઽવચારિતે અનન્તરમવ્યવધાનેન ઘૃતં પેયમ્| કિમ્ભૂતં ઘૃતમિત્યાહ-સભાઙ્ગર્યાદિકમથવાઽગારધૂમાદિભિઃ સમન્વિતમથ વા અર્જુનત્વચં ચૂર્ણિતાં મધુસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાત્|| ૧૧||

Adhikarana viShaprayogAH (12) · Śloka 12

ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતૈર્યુક્તં પીતં હન્તિ વિષં વિષમ્| સસિન્દુવારતગરં મૃતસઞ્જીવનં વિષમ્| શિરીષકુસુમં વક્રં વિષમાખુવિષાપહમ્| દેવદારુ નતં માંસી દ્રામિલીબાકુચી વિષમ્| કુષ્ઠં ચ પાનલેપાભ્યાં સમસ્તવિષનાશનમ્| મનશ્શિલાઞ્જનાલૈલા સિન્દુવારામરાહ્વયમ્| સરક્તા કુઙ્કુમવિષં ધ્માનં નિસ્સંજ્ઞબોધનમ્||૧૨||

ક્ષીરેત્યાદિના વિષપ્રયોગઃ| વિષસ્ય માત્રા તૂક્તા| વિષં ક્ષીરાદિભિર્યુક્તં પીતં વિષં હન્તિ| સિન્દુવારતગરાભ્યાં યુક્તં પીતં વિષં મૃતસઞ્જીવનમ્| શિરીષપુષ્પતગરાભ્યાં યુક્તં પીતં વિષમાખુ વિષાપહં ભવતિ| દેવદાર્વ્યાદિભિર્યુક્તં પીતં વિષં સમસ્તવિષાણાં નાશનમ્| મનશ્શિલાદિકં નાસાધ્માનં નિસ્સંજ્ઞાનાં બોધનમ્| અલં હરિતાલમ્| અમરાહ્વયં દેવદારુ| રક્તા મઞ્જિષ્ઠા|| ૧૨||

Adhikarana dAhe lepayogaH (13) · Śloka 13

દાહે વિષોદ્ભવે લેપઃ સક્તુક્ષીરઘૃતૈર્હિતઃ||૧૩||

વિષોદ્ભવે દાહે સર્વાઙ્ગસન્તાપે સક્ત્વાદિભિર્લેપો હિતઃ| સક્તવો યવાનામ્|| ૧૩||

Adhikarana sarpaviShaprayogaH (14) · Śloka 14

યસ્તુ સંરોષિતો ભોગી ધૂમં વક્ત્રાદ્વિમુઞ્ચતિ| દણ્ડાગ્રે પિશિતં બદ્ધ્વા બહુશસ્તેન દંશયેત્| અશક્યમગદૈરન્યૈર્વિષપીતં ચિકિત્સકઃ| પાયયેન્માંસચૂર્ણં તં જ્ઞાત્વા વિષબલાબલમ્||૧૪||

ક્રોધયિત્વા સર્પમુત્પન્નવક્ત્રધૂપં ચ કૃત્વા તેન દણ્ડબદ્ધં માંસં દંશયેત્| તસ્ય માંસસ્ય ચુર્ણં પાયયેદ્યો વિષપીતસ્તમન્યૈરગદૈરશક્યમ્|| ૧૪||

Adhikarana anyarogeShu rasAyaneShvapi ca viShaprayoganirdeshaH (15) · Śloka 15

અન્યેષ્વપિ ચ રોગેષુ શેષોપાયપરિક્ષયે| વિષં યુઞ્જીત નિત્યં ચ રસાયનગવેષિણઃ||૧૫||

ન કેવલે વિષ એવ વિષં યોજ્યં યાવદ્વિષાચ્છેષાણામુપાયાનાં પરિક્ષયે અસિદ્ધાવન્યેષ્વપિ રોગેષુ વિષં યોજ્યમ્| યસ્તુ રસાયનગવેષી રસાયનમભિલષતિ તસ્ય નિત્યં વિષં યોજ્યમ્|| ૧૫||

Adhikarana viShaprayogArhaH tadarthamAva shyakamRutvAdi (16) · Śloka 16

ઘૃતોપસ્કૃતદેહસ્ય વિશુદ્ધસ્ય હિતાશિનઃ| સાત્ત્વિકસ્યોદિતે ભાનૌ યોજ્યં શીતવસન્તયોઃ| ગ્રીષ્મેઽપ્યાત્યયિકે વ્યાધૌ...................||૧૬||

ઘૃતોપસ્કૃતાદિદેહસ્ય શીતવસન્તયોર્ભાનાવુદિતે સૂર્યોદયે પ્રાતર્વિષં યોજ્યમ્| આત્યયિકે તુ વ્યાધૌ ગ્રીષ્મેઽપિ યોજ્યમ્|| ૧૬||

Adhikarana viShAnarhAH RutvAdi (17) · Śloka 17

..................................ંઅ ચ વર્ષાસુ દુર્દિને| ન ક્રોધને ન પિત્તાર્ત્તે ન ક્લીબે રાજનિ દ્વિજે| ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમઘર્માધ્વવ્યાધ્યન્તરનિપીડિતે| ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ ન રૂક્ષેષુ ન મર્મસુ||૧૭||

વર્ષાસુ દુર્દિને ચ વિષં ન યોજ્યમ્| ક્રોધનાદિકે ચ પુરુષે ન યોજ્યમ્| તથા ક્ષુધાદિભિર્નિપીડતે| વ્યાધ્યન્તરં વિષવિષયાદન્યો વ્યાધિઃ| સુબોધમ્|| ૧૭||

Adhikarana viShaprayoge varjanIyAni anyathA vyApadashca (18) · Śloka 18

અભ્યસ્તેઽપિ વિષે યત્નાદ્વર્જનીયાન્ વિવર્જયેત્| કટ્વમ્લતૈલલવણદિવાસ્વપ્નાતપાનલાન્| રૂક્ષમન્નં વિશેષેણ ભયં વાઽજીર્ણતઃ સદાઃ| દૃગ્વિભ્રમં કર્ણરુજામન્યાંશ્ચાનિલજાન્ ગદાન્| વિષં રૂક્ષાશિનઃ કુર્યાન્મૃત્યુમેવ ત્વજીર્ણતઃ||૧૮||

વિષે અભ્યસ્તે અપિ સાત્મ્યીભૂતેઽપિ વર્જનીયાન્ યત્નાદ્વિવર્જયેત્| વિશેષેણ તુ રૂક્ષમન્નમ્| કિં તદિત્યાહ-કટ્વમ્લેત્યાદિ| અજીર્ણતો વિશેષેણ ભયં ગૃહીતવ્યમ્| રૂક્ષાશિનો નરસ્ય વિષં દૃગ્વિભ્રમાદીન્ કુર્યાત્| અજીર્ણાત્તુ મૃત્યુમેવ|| ૧૮||

Adhikarana haritAlaprayogaH (19) · Śloka 19

અલં ગોમૂત્રસંયુક્તમાતપે શોષયેત્ત્ર્યહમ્| વિષં બૃંહણમેતદ્ધિ વિષસ્યાદૌ પ્રશસ્યતે| તત્પિબેન્મસ્તુના વાતજ્વરે ક્ષીરેણ પૈત્તિકે| યુક્તં મૂત્રેણ કફજે સર્વજે ત્રિફલામ્ભસા||૧૯||

હરિતાલસ્ય ભાવનાપ્રયોગશ્ચ સુબોધઃ| તદિતિ ભાવિતં હરિતાલમ્| સર્વજે સન્નિપાતજે|| ૧૯||

Adhikarana viShamajvare saviShayogAH (20) · Śloka 20

લોધ્રચન્દનષડ્ગ્રન્થાશર્કરાઘૃતમાક્ષિકૈઃ| ક્ષીરેણ ચ વિષં યુક્તં જીર્ણજ્વરહરં પરમ્| નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાસર્પિર્મધુવિષૈઃ કૃતઃ| નિહન્તિ મોદકો જીર્ણજ્વરમેહત્વગામયાન્| શિખિકર્કિરસોપેતં વિષમજ્વરજિદ્વિષમ્||૨૦||

લોધ્રાદિભિર્યુક્તં વિષં પરં જીર્ણજ્વરહરમ્| નિકુમ્ભાદિભિઃ કૃતો મોદકો જીર્ણજ્વરાદિકં હન્તિ| શિખિકર્કિરસયુક્તં વિષં વિષમજ્વરં જયતિ| શિખી ચિત્રકઃ| કર્કી કર્કટશૃઙ્ગી|| ૨૦||

Adhikarana raktapitte saviShayogaH (21) · Śloka 21

વિષં યષ્ટ્યાહ્વયં રાસ્ના સેવ્યમુત્પલકન્દકમ્| તણ્ડુલોદકપીતાનિ રક્તપિત્તસ્ય ભેષજમ્||૨૧||

વિષાદિકં તણ્ડુલોદકેન પીતં રક્તપિત્તસ્ય ભેષજં ભવતિ||૨૧||

Adhikarana duShTavraNe viShayogaH (22) · Śloka 22

વિષં રસાઞ્જનં ભાર્ઙ્ગી વૃશ્ચિકાલી મહાસહા| સવેદને સપાકે ચ વ્રણે દુષ્ટે પ્રલેપનમ્||૨૨||

વિષાદિકં વેદનાદિયુક્તે દુષ્ટવ્રણે લેપનં યોજ્યમ્|| ૨૨||

Adhikarana chardyAM viShayogaH (23) · Śloka 23

સિતાવિષક્ષીરતરુપ્રવાલા મધુના દ્રુતાઃ| શ્વાસહિધ્માપહા લીઢાશ્છર્દિઘ્ન્યસ્તુ વિષાન્વિતાઃ| ક્ષૌદ્રોશીરમધુક્ષારરજનીકુટજત્વચઃ||૨૩||

સિતાદિકં મધુના લીઢં શ્વાસહિધ્માહરમ્| વિષાન્વિતં ક્ષૌદ્રાદિકં લીઢં છર્દિઘ્નમ્| મધુ યષ્ટીમધુ|| ૨૩||

Adhikarana durnAmAdau viShayogaH (24) · Śloka 24

વિજયાપિપ્પલીમૂલપિપ્પલીદ્વયચિત્રકૈઃ| પુષ્કરાહ્વશઠીદ્રાક્ષાયવાનીક્ષારદીપ્યકૈઃ| સિતાયષ્ટીદ્વિબૃહતીસૈન્ધવૈઃ પાલિકૈઃ પચેત્| સવિષાર્દ્ધપલૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્તજ્જીર્ણભુક્પિબેત્| દુર્નામે હતુગુલ્માર્મતિમિરક્રિમિપાણ્ડુતાઃ| ગલગ્રહગ્રહોન્માદકુષ્ઠાનિ ચ નિયચ્છતિ||૨૪||

વિજયાદિભિઃ પાલિકૈર્વિષાર્દ્ધપલયુક્તૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્| તદ્ઘૃતં જીર્ણભુક્પિબેત્ (જીર્ણં શીર્ણશાલ્યન્નમ્)| તચ્ચ દુર્નામાદીનિ નિયચ્છતિ નાશયતિ|| ૨૪||

Adhikarana udAvartAdau viShayogaH (25) · Śloka 25

કૃચ્છ્રઘ્નાવિષપથ્યાગ્નિદન્તીદ્રાક્ષાનિશાવિષાઃ| શિલાજતુ વિષં મૂત્રમુદાવર્તાશ્મરીહરમ્||૨૫||

વિષાદીન્યતિવિષાન્તાનિ મૂત્રકૃચ્છ્રઘ્નાનિ| મૂત્રશિલાજતુભ્યાં યુક્તં વિષમુદાવર્તાશ્મરીહરમ્|| ૨૫||

Adhikarana ashmaryAM viShayogaH (26) · Śloka 26

ગોમૂત્રક્ષારસિન્ધૂત્થં વિષં પાષાણભેદકમ્| વજ્રવદ્દારયત્યેતદેકતઃ પીતમશ્મરીમ્||૨૬||

ગોમૂત્રાદિકમેકતઃ પીતં વજ્રવદશ્મરીં દારયતિ| 'ગોમૂત્રક્ષીરસિન્ધૂત્થમિ' તિ ચ પાઠઃ|| ૨૬||

Adhikarana shUle viShayogaH (27) · Śloka 27

સમૂલા પિપ્પલી મૂત્રં વિષં શૂલહરં તથા| વિષદ્રવન્તીમધુકદ્રાક્ષારાસ્નાશઠીકણાઃ||૨૭||

સમૂલા મૂલયુક્તા પિપ્પલી| પિપ્પલીમૂલં મૂત્રં વિષં ચેતિ શૂલહરમ્| તથૈવ વિષદ્રવન્ત્યાદિકમ્|| ૨૭||

Adhikarana vRuddhau viShayogaH (28) · Śloka 28

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલા ગોમૂત્રં ચિત્રકો વિષમ્| સર્પિષા સહિતં પીતં વાતાણ્ડત્વમપોહતિ||૨૮||

એરણ્ડતૈલાદિકં સર્પિષા સહિતં પીતં વાતાણ્ડત્વં વાતવૃદ્ધિમપોહતિ નાશયતિ|| ૨૮||

Adhikarana gulmAdau viShayogaH (29) · Śloka 29

ત્રિફલાસ્વર્જિકાક્ષારો વિષં ગુલ્મપ્રભેદનમ્| વિષવેલ્લમિસિક્ષીરં ગુલ્મપ્લીહનિબર્હણમ્||૨૯||

ત્રિફલાદિકં ગુલ્મસ્ય પ્રભેદનં વિદારણં ભવતિ| વિષાદિકં ગુલ્મપ્લીહ્નોર્નિબર્હણં નાશનમ્| પ્લીહા પ્લીહોદરમ્|| ૨૯||

Adhikarana plIhodare viShayogaH (30) · Śloka 30

પ્લીહોદરઘ્નં પયસા શતાહ્વા ક્રિમિજિદ્વિષમ્||૩૦||

પયસા ક્ષીરેણ યુક્તં શતાહ્વાદિકં પ્લીહોદરઘ્નં ભવતિ| ક્રિમિજિદ્વિડઙ્ગમ્|| ૩૦||

Adhikarana kuShThe viShayogaH (31) · Śloka 31

વાયસીમૂલનિષ્ક્વાથપીતં કુષ્ઠહરં વિષમ્||૩૧||

વાયસ્યાઃ કાકોદુમ્બરિકાયાઃ મૂલાનાં ક્વાથેન પીતં વિષં કુષ્ઠહરમ્|| ૩૧||

Adhikarana kuShThe viShayogAntaram (32) · Śloka 32

વાયસ્યા રાજવૃક્ષત્વક્ત્રાયન્તી બાકુચીફલાત્| પ્લીહઘ્નેભકણાભ્યાઞ્ચ વિષં ક્વાથેન કુષ્ઠજિત્| અવલ્ગુજૈડગજયોર્બીજં ક્ષારદ્વયં વિષમ્| લેપઃ સસૈન્ધવઃ પિષ્ટો વારિણા કુષ્ઠનાશનઃ| ચિત્રકાર્કજટાહસ્તિપિપ્પલીબાકુચીવિષૈઃ| ગોમૂત્રપિષ્ટૈરન્યોઽન્યોમનોહ્વાસ્નુક્પયોવિષૈઃ| સચન્દ્રલેખૈડગજકરઞ્જફલસૈન્ધવઃ| સવ્યોષસ્વર્જિકાક્ષારયવક્ષારનિશાદ્વયૈઃ| અગારધૂમસહિતૈર્બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતઃ||૩૨||

વાયસ્યાદીનાં ક્વાથેન પીતં વિષં કુષ્ઠજિત્| પ્લીહઘ્નો રોહિષઃ| ઇભકણા હસ્તિપિપ્પલી| અવલ્ગુજબીજાદીનિ વારિણા પિષ્ટાનિ તૈઃ સૈન્ધવયુક્તો લેપઃ કુષ્ઠનાશનઃ સ્યાત્| અવલ્ગુજઃ સોમરાજી| એડગજઃ પ્રપુન્નાટઃ| અન્યો લેપશ્ચિત્રકાદિભિર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈર્ભવતિ| ચિત્રકાર્કયોર્મૂલમ્| અન્યો લેપો મનોહ્વાદિભિરગારધૂમાન્તૈર્બસ્તસ્યાવેર્મૂત્રેણ કલ્કિતૈર્ભવતિ| મનોહ્વા મનશ્શિલા| સ્નુક્પયઃ સુધાક્ષીરમ્| ચન્દ્રલેખાસોમરાજી|| ૩૨||

Adhikarana vicarcikAdau viShayogaH (33) · Śloka 33

ભલ્લાતકાગ્નિશમ્યાકવિષૈર્ગોમૂત્રપેષિતૈઃ| લેપો વિચર્ચિકાદદ્રુશતારુઃકિટિભાપહઃ| શમ્યાકપત્રત્વઙ્મૂલં વિષં તક્રં ચ તદ્ગુણમ્||૩૩||

ભલ્લાતકાદિભિર્ગોમૂત્રપેષિતૈર્લેપો વિચર્ચિકાદ્યાપહઃ| ભલ્લાતકોઽરુષ્કરઃ| અગ્નિશ્ચિત્રકઃ| શમ્યાકસ્યારગ્વધસ્ય પત્રાદિકં તક્રપેષિતં તદ્ગુણં ભલ્લાતકાદિગુણં વિચર્ચિકાદિઘ્નમિત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana shvitrAdau viShayogaH (34) · Śloka 34

વિષભલ્લાતકદ્વીપિ ગુઞ્જાનિમ્બફલૈર્જયેત્| લેપોઽમ્લપિષ્ટૈઃ શ્વિત્રાણિ પુણ્ડરીકઞ્ચ દારુણમ્| વક્રકુષ્ઠરસદ્વીપિસ્પૃક્કાપત્રૈલવાલુકમ્| પિષ્ટં ખદિરતોયેન ત્રિરાત્રમુષિતં પિબેત્| શ્વિત્રી વિષેણ સંસૃષ્ટં તતઃ સ્ફોટાન્ કિલાસજાન્| કણ્ટકેન વિભિદ્યાનુલેપૈર્લિમ્પેત કૌષ્ઠિકૈઃ| અથવા કરવીરાર્કમૂલબાકુચિકાવિષૈઃ| બસ્તામ્બુપિષ્ટૈઃ સદ્વીપિદ્વિપપિપ્પલ્યરુષ્કરૈઃ||૩૪||

વિષાદિભિરમ્લૈઃ કાઞ્જિકાદિભિઃ પિષ્ટૈર્લેપઃ શ્વિત્રાણિ જયેત્| દારુણં પુણ્ડરીકાખ્યં કુષ્ઠઞ્ચ| દ્વીપિશ્ચિત્રકઃ| ગુઞ્જાનિમ્બયોઃ ફલમ્| વક્રાદિકં ખદિરતોયેન પિષ્ટં ત્રિરાત્રમુષિતં વિષેણ સંસૃષ્ટં કૃત્વા શ્વિત્રી પિબેત્| રસઃ સર્જરસઃ બોલશ્ચ| તતસ્તેન કિલાસે યે સ્ફોટા જાયન્તે તાન્ કણ્ટકેન વિભિદ્યાનુ પશ્ચાત્ કુષ્ઠોક્તૈર્લેપૈર્લિમ્પેત્| અથવા સ્ફોટેષુ ભિન્નેષુ કરવીરાદિભિરરુષ્કરાન્તૈર્બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટૈર્લિમ્પેત્| દ્વિપપિપ્પલી હસ્તિપિપ્પલી|| ૩૪||

Adhikarana savarNIkaraNam (35) · Śloka 35

લાક્ષાસુરાહ્વામઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠપદ્મકશારિવાઃ| ગુઞ્જાફલં કુરવકો લાઙ્ગલી વજ્રકન્દકઃ| વારાહીકન્દકાસ્ફોતા સપ્તાહ્વગિરિકર્ણિકાઃ| અર્કાશ્વમારયોર્મૂલં નાગપુષ્પં નતં નિશે| દન્તી વિષં સાતિવિષં પિપ્પલી મરિચાનિ ચ| તૈસ્તૈલં કટુતૈલં વા શ્વિત્રસ્યાભ્યઞ્જનં પચેત્| સવર્ણીકરણં શ્રેષ્ઠમાસ્તિકસ્ય વચો યથા||૩૫||

લાક્ષાદિભિર્મરિચાન્તૈસ્તૈલં કટુતૈલં વા શ્વિત્રસ્યાભ્યઞ્જનં પચેત્| એતચ્છ્રેષ્ઠં સવર્ણીકરણમ્| સુબોધમ્|| ૩૫||

Adhikarana garbhapAtane pralepaH (36) · Śloka 36

વીરાલાઙ્ગલિકીદન્તીવિષપાષાણભેદકૈઃ| પ્રયોજ્યો મૂઢગર્ભાણાં પ્રલેપો ગર્ભમોચનઃ||૩૬||

વીરાદિભિઃ પ્રલેપો મૂઢગર્ભાણાં ગર્ભપાતનઃ પ્રયોજ્યઃ|| ૩૬||

Adhikarana vandhyatvaharaNayogaH (37) · Śloka 37

સ્વરસં બીજપૂરસ્ય વચાં બ્રાહ્મીરસં ઘૃતમ્| વન્ધ્યા પિબન્તી સવિષં સુપુત્રૈઃ પરિવાર્યતે||૩૭||

બીજપૂરસ્વરસાદિકં સવિષં વિષસહિતં પિબન્તી વન્ધ્યા સ્ત્રી સુપુત્રૈઃ પરિવાર્યતે|| ૩૭||

Adhikarana naShTashukrayogaH (38) · Śloka 38

નષ્ટશુક્રઃ પયોદ્રાક્ષાકપિકચ્છુવચાવિષમ્||૩૮||

યસ્તુ નષ્ટશુક્રઃ સ દ્રાક્ષાદિયુક્તં પય ઉપયુઞ્જીતેત્યર્થઃ|| ૩૮||

Adhikarana netrarogeShu viShopayogaH (39) · Śloka 39

વિષં સર્પિઃ સિતાક્ષૌદ્રં તિમિરાપહમઞ્જનમ્| વિષં ચૈકમજાક્ષીરકલ્કિતં ઘૃતધૂપિતમ્| વિષં ધાત્રીફલરસૈરસકૃત્ પરિભાવિતમ્| અઞ્જનં શઙ્ખસહિતં પ્રગાઢતિમિરપ્રણુત્| વિષમિન્દ્રાયુધં સ્તન્યે ઘૃષ્ટં કાચજિદઞ્જનમ્| બીજપૂરરસે ઘૃષ્ટં વિષં તદ્વત્સિતાયુતમ્| વિષં માગધિકા દ્વે ચ નિશે કાચઘ્નમઞ્જનમ્| શુક્લાર્મજિદ્વિષં કૃષ્ણાયુક્તં ગોમૂત્રભાવિતમ્| સમુદ્રફેનસ્ફટિકકુરુવિન્દસુધાઞ્જનમ્| કૂર્મપૃષ્ઠઞ્ચ તુલ્યાનિ તેભ્યોઽર્દ્ધાંશા મનશ્શિલા| અર્દ્ધહીનાનિ મરિચસૈન્ધવાયોરજાંસિ ચ| અતો યથોત્તરં દદ્યાદયસા ચ સમં વિષમ્| રસક્રિયેયં મધુના શુક્લપિલ્લાર્મકાચહૃત્| અભીક્ષ્ણં શીતતોયેન સિઞ્ચેન્નેત્રે વિષાઞ્જિતે| રસોનકન્દમરિચવિષસર્ષપસૈન્ધવૈઃ| પિલ્લેઽક્ષિ લિખિતં પૂર્વં સુરસારસપેષિતઃ| પૂરયેત્ સર્પિષા ચાનુ સર્પિરેવ ચ પાયયેત્| મધૂકસારમધુકવિષક્ષીરજલૈર્ઘૃતમ્| પક્વં સન્તર્પણં શ્રેષ્ઠં રાત્ર્યન્ધત્વે ચિરોત્થિતે||૩૯||

વિષાદિકં તિમિરાપહમઞ્જનમ્| એકં કેવલં વિષમજાક્ષીરકલ્કિતં ઘૃતધૂપિતં ચ શબ્દાદઞ્જનમ્| આમલકરસેનાસકૃદનેકવારં ભાવિતં વિષં શઙ્ખેન યુક્તમઞ્જનં પ્રગાઢં ઘનં તિમિરં પ્રણુદતિ| ઇન્દ્રાયુધનામકં વિષં સ્તન્યે ઘૃષ્ટમઞ્જનં કાચજિદ્ ભવતિ| બીજપૂરરસે ઘૃષ્ટં વિષં સશર્કરં તદ્વદિતિ કાચજિદઞ્જનમ્| તથૈવ માગધિકાદિભિર્યુક્તં વિષમઞ્જનમ્| પિપ્પલીયુક્તં વિષં ગોમૂત્રભાવિતં શુક્લજિદર્મજિચ્ચાઞ્જનમ્| સમુદ્રફેનાદીનિ કૂર્મપૃષ્ઠાન્તાનિ પરસ્પરતુલ્યાનિ| તેભ્ય એકીકૃતેભ્યોઽર્દ્ધાંશા મનશ્શિલા| મરિચાદીનિ યથોત્તરમર્દ્ધહીનાનિ| તેન મનશ્શિલાયા અર્દ્ધેન હીનં મરિચમ્| તસ્યાર્દ્ધેન હીનં સૈન્ધવમ્| તસ્યાર્દ્ધેનાઽયોરજઃ| અયોરજસા સમં વિષમ્| મધુના માક્ષિકેણ કૃતેયં રસક્રિયા શુક્રાદિહૃત્| કુરુવિન્દો મુસ્તઃ| વિષપ્રયોગાદઞ્જિતે શીતતોયેનાભીક્ષ્ણં સિઞ્ચેત્| પિલ્લેઽક્ષિ લિખિત્વા લશુનકન્દાદિભિઃ સુરસારસપેષિતૈઃ પૂર્વં પૂરયેત્| પશ્ચાચ્ચ સર્પિષા પૂરયેત્| સર્પિરેવ પાયયેચ્ચ| સુરસા મૂર્વા| મધૂકસારાદિભિર્ઘૃતં પક્વં ચિરોત્થિતે રાત્ર્યન્ધત્વે શ્રેષ્ઠં સન્તર્પણમ્|| ૩૯||

Adhikarana shiroruji saviShayogaH (40) · Śloka 40

નસ્યં શિરોરુક્શમનં પ્રત્યક્પુષ્પી સિતા વિષમ્| અથવા ઘૃતયષ્ટ્યાહ્વશર્કરાવિષસંયુતાઃ||૪૦||

પ્રત્યક્પુષ્પ્યાદિકં નસ્યં શિરુરુજાં શમનં નાશનમ્| અથવા ઘૃતાદિકં વિષસંયુતં નસ્યં શિરોરુક્શમનમ્| પ્રત્યક્પુષ્પ્યપામાર્ગઃ||૪૦||

Adhikarana pUtinAsAyAM yogaH (41) · Śloka 41

શુણ્ઠી પથ્યા વિષં પાઠા દ્રવન્તી પૂતિનાસજિત્||૪૧||

શુણ્ઠ્યાદિકં નસ્યં પૂતિનાસજિત્|| ૪૧||

Adhikarana palitAdau viShayogaH (42) · Śloka 42

કટુતૈલં વિષં નસ્યં પલિતારૂંષિકાપહમ્||૪૨||

કટુતૈલાદિ સુબોધમ્|| ૪૨||

Adhikarana karNashUle viShayogaH (43) · Śloka 43

સ્વર્જિકાક્ષારસિન્ધૂત્થશુક્તયુક્તં વિષં પરમ્| કર્ણયોઃ પૂરણં તીવ્રકર્ણશૂલનિબર્હણમ્||૪૩||

સ્વર્જિકાક્ષારાદિકં કર્ણપૂરણં પરં તીવ્રકર્ણશૂલનિબર્હણમ્||૪૩||

Adhikarana mukhAmayeShu viShayogaH (44) · Śloka 44

પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાવિષસિન્ધુસમુદ્ભવૈઃ| નિહન્તિ સાધિતં તૈલં ગણ્ડૂષેણ મુખામયાન્||૪૪||

પ્રપ્રૌણ્ડરીકાદિભિઃ સાધિતં તૈલં ગણ્ડૂષેણ મુખામયાન્ નિહન્તિ| સિન્ધુસમુદ્ભવં સૈન્ધવમ્||૪૪||

Adhikarana skhaladvAci viShayogaH (45) · Śloka 45

દેવદારુવિષં સર્પિર્ગોમૂત્રં કણ્ટકારિકા| વાચઃ સ્ખલનતાં હન્તિ પીતમિત્યાહ કાશ્યપઃ||૪૫||

દેવદાર્વાદિકં પીતં વાચઃ સ્ખલનતાં સ્ખલનં હન્તીતિ કાશ્યપ આહ|| ૪૫||

Adhikarana viShaprayogalAbhAH (46-48) · Śloka 48

શત્રુપ્રયુક્તા દ્વિષતો ગરાદ્વા લૂતાભુજઙ્ગાખુગણાજરાયાઃ| અકાલમૃત્યોર્ગ્રહપાપ્મતો વા વિષાશિનો નાસ્તિ ભયં નરસ્ય||૪૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વિષોપ યોગીયો નામાષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૮||

વિષપ્રયોગગસ્ય પ્રયોજનમુચ્યતે-વિષાશિનો નરસ્ય શત્રુણા પ્રયુક્તાદ્વિષાત્ ગરાચ્ચ લૂતાદિતશ્ચ ભયં નાસ્તીતિ|| ૪૬|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે અષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ