48. viṣōpayōgīyaḥ

Adhikarana atha viShopayogIyo nAmAShTacatvAriMshodhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિષોપયોગીયં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana viShe prativiShayojanA (2) · Śloka 2

વિષે પ્રતિવિષં યોજ્યં મન્ત્રતન્ત્રૈરસિધ્યતિ| અતીતે પઞ્ચમે વેગે સપ્તમસ્યાનતિક્રમે| પ્રભોર્નિવેદ્ય પ્રયતો નૈવ વાખ્યાય કસ્યચિત્||૨||

Adhikarana siddhamantratvamAvashyakam (3) · Śloka 3

સિદ્ધમન્ત્રધરઃ કૃત્વા ધરણીબન્ધમાદિતઃ| નહિ મન્ત્રસહાયસ્ય વિષં યાત્યવિધેયતામ્||૩||

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShaguNaviparyastatA (4) · Śloka 4

શ્લેષ્મતુલ્યગુણં પ્રાયઃ સ્થિરમૂર્ધ્વગમં વિષમ્| પ્રાયઃ પિત્તગુણૈર્યુક્તમધોગામિ ચ જઙ્ગમમ્| ગુણૈરિતિ વિપર્યસ્તૈર્નિહતસ્તે પરસ્પરમ્| યુઞ્જ્યાન્મૂલવિષં તસ્માદ્દષ્ટાનાં પાનલેપયોઃ||૪||

Adhikarana viShapIte sarpaiH daMshanam (5) · Śloka 5

વિષપીતં ચ કુશલો દંશયેત્ પવનાશિભિઃ| ન વિષપ્રતિમં કિઞ્ચિન્નિર્વિષીકરણં વિષે||૫||

Adhikarana ja~ggame maulaviShamAtrA (sarpaviShe) (6) · Śloka 6

ચતુર્ભિઃ ષડ્ભિરષ્ટાભિર્હીનમધ્યોત્તમાં યવૈઃ| માત્રાં વિષસ્ય મૌલસ્ય પ્રયુઞ્જીત યથાયથમ્||૬||

Adhikarana kITavRushcikaviShayormaulamAtrAntaram (7) · Śloka 7

દષ્ટસ્ય દ્વૌ યવૌ કીટૈસ્તિલમાત્રં તુ વૃશ્ચિકૈઃ| નૈવ ત્વક્સૃક્સ્થે....................................||૭||

Adhikarana lUtAviShe maulaviShaM na peyam (8) · Śloka 8

....................................પાને તુ લૂતાદષ્ટસ્ય નેષ્યતે| પ્રચ્છાય લેપયેદ્દંશં તસ્ય જ્ઞાત્વા સુનિશ્ચિતમ્| સવિષે યુક્તમમૃતં વિષમેવાઽવિષે વિષમ્| અબલે ચાતિબલવદ્વ્યાપન્નં ચ પ્રયોગતઃ||૮||

Adhikarana agadAdhikAraH (9) · Śloka 9

સવિષાવિષશઙ્કાયામગદાનુપયોજયેત્| અવિરુદ્ધાન્ પ્રયુક્તો હિ નિર્વિષસ્યાગદોઽગદઃ| તદ્વચ્ચ સવિષસ્યાપિ ક્રિયાકાલાતિપાતતઃ| જાનીયાદ્વિષસદ્ભાવં ભિષક્તસ્માત્પ્રયત્નતઃ||૯||

Adhikarana prayojyAprayojyamaulaviShanirdeshaH (10) · Śloka 10

સાક્તુકં મુસ્તકં શૃઙ્ગી વાલકં સર્ષપાહ્વયમ્| વત્સનાભં ચ કર્મણ્યં વિષં સ્નિગ્ધં ઘનં ગુરુ| ન જાત્વન્યત્પ્રયોક્તવ્યં કાલકૂટં વિશેષતઃ||૧૦||

Adhikarana viShe~avacArite kRutyam (11) · Śloka 11

વિષેઽવચારિતે તીક્ષ્ણે પેયં ઘૃતમનન્તરમ્| સભાર્ઙ્ગીદધિધૂમોત્થશારિવાતણ્ડુલીયકમ્| અગારધૂમમઞ્જિષ્ઠાયષ્ટ્યાહ્વૈર્વા સમન્વિતમ્| લિહ્યાદ્વા મધુસર્પિર્ભ્યાં ચૂર્ણિતામર્જુનત્વચમ્||૧૧||

Adhikarana viShaprayogAH (12) · Śloka 12

ક્ષીરક્ષૌદ્રઘૃતૈર્યુક્તં પીતં હન્તિ વિષં વિષમ્| સસિન્દુવારતગરં મૃતસઞ્જીવનં વિષમ્| શિરીષકુસુમં વક્રં વિષમાખુવિષાપહમ્| દેવદારુ નતં માંસી દ્રામિલીબાકુચી વિષમ્| કુષ્ઠં ચ પાનલેપાભ્યાં સમસ્તવિષનાશનમ્| મનશ્શિલાઞ્જનાલૈલા સિન્દુવારામરાહ્વયમ્| સરક્તા કુઙ્કુમવિષં ધ્માનં નિસ્સંજ્ઞબોધનમ્||૧૨||

Adhikarana dAhe lepayogaH (13) · Śloka 13

દાહે વિષોદ્ભવે લેપઃ સક્તુક્ષીરઘૃતૈર્હિતઃ||૧૩||

Adhikarana sarpaviShaprayogaH (14) · Śloka 14

યસ્તુ સંરોષિતો ભોગી ધૂમં વક્ત્રાદ્વિમુઞ્ચતિ| દણ્ડાગ્રે પિશિતં બદ્ધ્વા બહુશસ્તેન દંશયેત્| અશક્યમગદૈરન્યૈર્વિષપીતં ચિકિત્સકઃ| પાયયેન્માંસચૂર્ણં તં જ્ઞાત્વા વિષબલાબલમ્||૧૪||

Adhikarana anyarogeShu rasAyaneShvapi ca viShaprayoganirdeshaH (15) · Śloka 15

અન્યેષ્વપિ ચ રોગેષુ શેષોપાયપરિક્ષયે| વિષં યુઞ્જીત નિત્યં ચ રસાયનગવેષિણઃ||૧૫||

Adhikarana viShaprayogArhaH tadarthamAva shyakamRutvAdi (16) · Śloka 16

ઘૃતોપસ્કૃતદેહસ્ય વિશુદ્ધસ્ય હિતાશિનઃ| સાત્ત્વિકસ્યોદિતે ભાનૌ યોજ્યં શીતવસન્તયોઃ| ગ્રીષ્મેઽપ્યાત્યયિકે વ્યાધૌ...................||૧૬||

Adhikarana viShAnarhAH RutvAdi (17) · Śloka 17

..................................ંઅ ચ વર્ષાસુ દુર્દિને| ન ક્રોધને ન પિત્તાર્ત્તે ન ક્લીબે રાજનિ દ્વિજે| ક્ષુત્તૃષ્ણાશ્રમઘર્માધ્વવ્યાધ્યન્તરનિપીડિતે| ગર્ભિણીબાલવૃદ્ધેષુ ન રૂક્ષેષુ ન મર્મસુ||૧૭||

Adhikarana viShaprayoge varjanIyAni anyathA vyApadashca (18) · Śloka 18

અભ્યસ્તેઽપિ વિષે યત્નાદ્વર્જનીયાન્ વિવર્જયેત્| કટ્વમ્લતૈલલવણદિવાસ્વપ્નાતપાનલાન્| રૂક્ષમન્નં વિશેષેણ ભયં વાઽજીર્ણતઃ સદાઃ| દૃગ્વિભ્રમં કર્ણરુજામન્યાંશ્ચાનિલજાન્ ગદાન્| વિષં રૂક્ષાશિનઃ કુર્યાન્મૃત્યુમેવ ત્વજીર્ણતઃ||૧૮||

Adhikarana haritAlaprayogaH (19) · Śloka 19

અલં ગોમૂત્રસંયુક્તમાતપે શોષયેત્ત્ર્યહમ્| વિષં બૃંહણમેતદ્ધિ વિષસ્યાદૌ પ્રશસ્યતે| તત્પિબેન્મસ્તુના વાતજ્વરે ક્ષીરેણ પૈત્તિકે| યુક્તં મૂત્રેણ કફજે સર્વજે ત્રિફલામ્ભસા||૧૯||

Adhikarana viShamajvare saviShayogAH (20) · Śloka 20

લોધ્રચન્દનષડ્ગ્રન્થાશર્કરાઘૃતમાક્ષિકૈઃ| ક્ષીરેણ ચ વિષં યુક્તં જીર્ણજ્વરહરં પરમ્| નિકુમ્ભકુમ્ભત્રિફલાસર્પિર્મધુવિષૈઃ કૃતઃ| નિહન્તિ મોદકો જીર્ણજ્વરમેહત્વગામયાન્| શિખિકર્કિરસોપેતં વિષમજ્વરજિદ્વિષમ્||૨૦||

Adhikarana raktapitte saviShayogaH (21) · Śloka 21

વિષં યષ્ટ્યાહ્વયં રાસ્ના સેવ્યમુત્પલકન્દકમ્| તણ્ડુલોદકપીતાનિ રક્તપિત્તસ્ય ભેષજમ્||૨૧||

Adhikarana duShTavraNe viShayogaH (22) · Śloka 22

વિષં રસાઞ્જનં ભાર્ઙ્ગી વૃશ્ચિકાલી મહાસહા| સવેદને સપાકે ચ વ્રણે દુષ્ટે પ્રલેપનમ્||૨૨||

Adhikarana chardyAM viShayogaH (23) · Śloka 23

સિતાવિષક્ષીરતરુપ્રવાલા મધુના દ્રુતાઃ| શ્વાસહિધ્માપહા લીઢાશ્છર્દિઘ્ન્યસ્તુ વિષાન્વિતાઃ| ક્ષૌદ્રોશીરમધુક્ષારરજનીકુટજત્વચઃ||૨૩||

Adhikarana durnAmAdau viShayogaH (24) · Śloka 24

વિજયાપિપ્પલીમૂલપિપ્પલીદ્વયચિત્રકૈઃ| પુષ્કરાહ્વશઠીદ્રાક્ષાયવાનીક્ષારદીપ્યકૈઃ| સિતાયષ્ટીદ્વિબૃહતીસૈન્ધવૈઃ પાલિકૈઃ પચેત્| સવિષાર્દ્ધપલૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્તજ્જીર્ણભુક્પિબેત્| દુર્નામે હતુગુલ્માર્મતિમિરક્રિમિપાણ્ડુતાઃ| ગલગ્રહગ્રહોન્માદકુષ્ઠાનિ ચ નિયચ્છતિ||૨૪||

Adhikarana udAvartAdau viShayogaH (25) · Śloka 25

કૃચ્છ્રઘ્નાવિષપથ્યાગ્નિદન્તીદ્રાક્ષાનિશાવિષાઃ| શિલાજતુ વિષં મૂત્રમુદાવર્તાશ્મરીહરમ્||૨૫||

Adhikarana ashmaryAM viShayogaH (26) · Śloka 26

ગોમૂત્રક્ષારસિન્ધૂત્થં વિષં પાષાણભેદકમ્| વજ્રવદ્દારયત્યેતદેકતઃ પીતમશ્મરીમ્||૨૬||

Adhikarana shUle viShayogaH (27) · Śloka 27

સમૂલા પિપ્પલી મૂત્રં વિષં શૂલહરં તથા| વિષદ્રવન્તીમધુકદ્રાક્ષારાસ્નાશઠીકણાઃ||૨૭||

Adhikarana vRuddhau viShayogaH (28) · Śloka 28

એરણ્ડતૈલં ત્રિફલા ગોમૂત્રં ચિત્રકો વિષમ્| સર્પિષા સહિતં પીતં વાતાણ્ડત્વમપોહતિ||૨૮||

Adhikarana gulmAdau viShayogaH (29) · Śloka 29

ત્રિફલાસ્વર્જિકાક્ષારો વિષં ગુલ્મપ્રભેદનમ્| વિષવેલ્લમિસિક્ષીરં ગુલ્મપ્લીહનિબર્હણમ્||૨૯||

Adhikarana plIhodare viShayogaH (30) · Śloka 30

પ્લીહોદરઘ્નં પયસા શતાહ્વા ક્રિમિજિદ્વિષમ્||૩૦||

Adhikarana kuShThe viShayogaH (31) · Śloka 31

વાયસીમૂલનિષ્ક્વાથપીતં કુષ્ઠહરં વિષમ્||૩૧||

Adhikarana kuShThe viShayogAntaram (32) · Śloka 32

વાયસ્યા રાજવૃક્ષત્વક્ત્રાયન્તી બાકુચીફલાત્| પ્લીહઘ્નેભકણાભ્યાઞ્ચ વિષં ક્વાથેન કુષ્ઠજિત્| અવલ્ગુજૈડગજયોર્બીજં ક્ષારદ્વયં વિષમ્| લેપઃ સસૈન્ધવઃ પિષ્ટો વારિણા કુષ્ઠનાશનઃ| ચિત્રકાર્કજટાહસ્તિપિપ્પલીબાકુચીવિષૈઃ| ગોમૂત્રપિષ્ટૈરન્યોઽન્યોમનોહ્વાસ્નુક્પયોવિષૈઃ| સચન્દ્રલેખૈડગજકરઞ્જફલસૈન્ધવઃ| સવ્યોષસ્વર્જિકાક્ષારયવક્ષારનિશાદ્વયૈઃ| અગારધૂમસહિતૈર્બસ્તમૂત્રેણ કલ્કિતઃ||૩૨||

Adhikarana vicarcikAdau viShayogaH (33) · Śloka 33

ભલ્લાતકાગ્નિશમ્યાકવિષૈર્ગોમૂત્રપેષિતૈઃ| લેપો વિચર્ચિકાદદ્રુશતારુઃકિટિભાપહઃ| શમ્યાકપત્રત્વઙ્મૂલં વિષં તક્રં ચ તદ્ગુણમ્||૩૩||

Adhikarana shvitrAdau viShayogaH (34) · Śloka 34

વિષભલ્લાતકદ્વીપિ ગુઞ્જાનિમ્બફલૈર્જયેત્| લેપોઽમ્લપિષ્ટૈઃ શ્વિત્રાણિ પુણ્ડરીકઞ્ચ દારુણમ્| વક્રકુષ્ઠરસદ્વીપિસ્પૃક્કાપત્રૈલવાલુકમ્| પિષ્ટં ખદિરતોયેન ત્રિરાત્રમુષિતં પિબેત્| શ્વિત્રી વિષેણ સંસૃષ્ટં તતઃ સ્ફોટાન્ કિલાસજાન્| કણ્ટકેન વિભિદ્યાનુલેપૈર્લિમ્પેત કૌષ્ઠિકૈઃ| અથવા કરવીરાર્કમૂલબાકુચિકાવિષૈઃ| બસ્તામ્બુપિષ્ટૈઃ સદ્વીપિદ્વિપપિપ્પલ્યરુષ્કરૈઃ||૩૪||

Adhikarana savarNIkaraNam (35) · Śloka 35

લાક્ષાસુરાહ્વામઞ્જિષ્ઠાકુષ્ઠપદ્મકશારિવાઃ| ગુઞ્જાફલં કુરવકો લાઙ્ગલી વજ્રકન્દકઃ| વારાહીકન્દકાસ્ફોતા સપ્તાહ્વગિરિકર્ણિકાઃ| અર્કાશ્વમારયોર્મૂલં નાગપુષ્પં નતં નિશે| દન્તી વિષં સાતિવિષં પિપ્પલી મરિચાનિ ચ| તૈસ્તૈલં કટુતૈલં વા શ્વિત્રસ્યાભ્યઞ્જનં પચેત્| સવર્ણીકરણં શ્રેષ્ઠમાસ્તિકસ્ય વચો યથા||૩૫||

Adhikarana garbhapAtane pralepaH (36) · Śloka 36

વીરાલાઙ્ગલિકીદન્તીવિષપાષાણભેદકૈઃ| પ્રયોજ્યો મૂઢગર્ભાણાં પ્રલેપો ગર્ભમોચનઃ||૩૬||

Adhikarana vandhyatvaharaNayogaH (37) · Śloka 37

સ્વરસં બીજપૂરસ્ય વચાં બ્રાહ્મીરસં ઘૃતમ્| વન્ધ્યા પિબન્તી સવિષં સુપુત્રૈઃ પરિવાર્યતે||૩૭||

Adhikarana naShTashukrayogaH (38) · Śloka 38

નષ્ટશુક્રઃ પયોદ્રાક્ષાકપિકચ્છુવચાવિષમ્||૩૮||

Adhikarana netrarogeShu viShopayogaH (39) · Śloka 39

વિષં સર્પિઃ સિતાક્ષૌદ્રં તિમિરાપહમઞ્જનમ્| વિષં ચૈકમજાક્ષીરકલ્કિતં ઘૃતધૂપિતમ્| વિષં ધાત્રીફલરસૈરસકૃત્ પરિભાવિતમ્| અઞ્જનં શઙ્ખસહિતં પ્રગાઢતિમિરપ્રણુત્| વિષમિન્દ્રાયુધં સ્તન્યે ઘૃષ્ટં કાચજિદઞ્જનમ્| બીજપૂરરસે ઘૃષ્ટં વિષં તદ્વત્સિતાયુતમ્| વિષં માગધિકા દ્વે ચ નિશે કાચઘ્નમઞ્જનમ્| શુક્લાર્મજિદ્વિષં કૃષ્ણાયુક્તં ગોમૂત્રભાવિતમ્| સમુદ્રફેનસ્ફટિકકુરુવિન્દસુધાઞ્જનમ્| કૂર્મપૃષ્ઠઞ્ચ તુલ્યાનિ તેભ્યોઽર્દ્ધાંશા મનશ્શિલા| અર્દ્ધહીનાનિ મરિચસૈન્ધવાયોરજાંસિ ચ| અતો યથોત્તરં દદ્યાદયસા ચ સમં વિષમ્| રસક્રિયેયં મધુના શુક્લપિલ્લાર્મકાચહૃત્| અભીક્ષ્ણં શીતતોયેન સિઞ્ચેન્નેત્રે વિષાઞ્જિતે| રસોનકન્દમરિચવિષસર્ષપસૈન્ધવૈઃ| પિલ્લેઽક્ષિ લિખિતં પૂર્વં સુરસારસપેષિતઃ| પૂરયેત્ સર્પિષા ચાનુ સર્પિરેવ ચ પાયયેત્| મધૂકસારમધુકવિષક્ષીરજલૈર્ઘૃતમ્| પક્વં સન્તર્પણં શ્રેષ્ઠં રાત્ર્યન્ધત્વે ચિરોત્થિતે||૩૯||

Adhikarana shiroruji saviShayogaH (40) · Śloka 40

નસ્યં શિરોરુક્શમનં પ્રત્યક્પુષ્પી સિતા વિષમ્| અથવા ઘૃતયષ્ટ્યાહ્વશર્કરાવિષસંયુતાઃ||૪૦||

Adhikarana pUtinAsAyAM yogaH (41) · Śloka 41

શુણ્ઠી પથ્યા વિષં પાઠા દ્રવન્તી પૂતિનાસજિત્||૪૧||

Adhikarana palitAdau viShayogaH (42) · Śloka 42

કટુતૈલં વિષં નસ્યં પલિતારૂંષિકાપહમ્||૪૨||

Adhikarana karNashUle viShayogaH (43) · Śloka 43

સ્વર્જિકાક્ષારસિન્ધૂત્થશુક્તયુક્તં વિષં પરમ્| કર્ણયોઃ પૂરણં તીવ્રકર્ણશૂલનિબર્હણમ્||૪૩||

Adhikarana mukhAmayeShu viShayogaH (44) · Śloka 44

પ્રપૌણ્ડરીકમઞ્જિષ્ઠાવિષસિન્ધુસમુદ્ભવૈઃ| નિહન્તિ સાધિતં તૈલં ગણ્ડૂષેણ મુખામયાન્||૪૪||

Adhikarana skhaladvAci viShayogaH (45) · Śloka 45

દેવદારુવિષં સર્પિર્ગોમૂત્રં કણ્ટકારિકા| વાચઃ સ્ખલનતાં હન્તિ પીતમિત્યાહ કાશ્યપઃ||૪૫||

Adhikarana viShaprayogalAbhAH (46-48) · Śloka 48

શત્રુપ્રયુક્તા દ્વિષતો ગરાદ્વા લૂતાભુજઙ્ગાખુગણાજરાયાઃ| અકાલમૃત્યોર્ગ્રહપાપ્મતો વા વિષાશિનો નાસ્તિ ભયં નરસ્ય||૪૬|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વિષોપ યોગીયો નામાષ્ટચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૮||