48. viṣōpayōgīyaḥ

Adhikarana atha viShopayogIyo nAmAShTacatvAriMshodhyAyaH adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో విషోపయోగీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

సర్వక్రియాభిరసిధ్యతో జంగమవిషస్య ప్రసంగేనాన్యేషామపి రోగవిశేషాణామసిధ్యతాం స్థావరవిషైకసాధ్యత్వాత్ స్థావరవిషస్య జంగమవిషైకసాధ్యత్వాచ్చ తదుపయోగమధికృత్యాధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||

Adhikarana viShe prativiShayojanA (2) · Śloka 2

విషే ప్రతివిషం యోజ్యం మంత్రతంత్రైరసిధ్యతి| అతీతే పంచమే వేగే సప్తమస్యానతిక్రమే| ప్రభోర్నివేద్య ప్రయతో నైవ వాఖ్యాయ కస్యచిత్||2||

మంత్రైర్విషహరైస్తంత్రైశ్చౌషధాదిభిరసిధ్యతి విషే ప్రతివిషం విజాతీయం యోజ్యం| స్థావరస్య జంగమం జంగమస్య స్థావరమిత్యర్థః| కదేత్యాహ-పంచమం వేగేఽతీతే అతిక్రాంతే సప్తమే అనతిక్రాంతే చ సతి| ప్రభో రాజ్ఞో నివేద్య ఉక్త్వా| యథా-అహమస్య విషేణ ముమూర్షోస్తృణీకృతభూరిమంత్రతంత్రస్య జీవితనిరాశబంధువర్గస్య అతిస్తోకమప్యనాశంక్యమానప్రాణప్రత్యాగమనస్య విషేణ జీవితం ప్రార్థయిష్య ఇతి| ఏవమయమస్యాయుఃక్షయేఽపి వరాకోఽయశసా న యుజ్యతే| సిద్ధే తు సుమహద్యశ ఆసాదయతి| అథవా నైవ కస్యచిదేవమాఖ్యాయ యద్యయమస్మై విషం యోక్ష్యతి తర్హ్యౌషధమాత్రవ్యాజేనాపి సిద్ధౌ యశ ఏవ అసిద్ధౌ త్వయశసః పూర్వస్మాదివ విషాత్ప్రసంగో నేతి|| 2||

Adhikarana siddhamantratvamAvashyakam (3) · Śloka 3

సిద్ధమంత్రధరః కృత్వా ధరణీబంధమాదితః| నహి మంత్రసహాయస్య విషం యాత్యవిధేయతాం||3||

సిద్ధమంత్రధరః సన్నాదితో ధరణీబంధం ప్రదేశరక్షాం కృత్వా విషం యోజయేత్| ధరణీబంధహేతుర్న హి మంత్రసహాయస్య భిషజో విషమవిధేయతాం యాతీతి|| 3||

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShaguNaviparyastatA (4) · Śloka 4

శ్లేష్మతుల్యగుణం ప్రాయః స్థిరమూర్ధ్వగమం విషం| ప్రాయః పిత్తగుణైర్యుక్తమధోగామి చ జంగమం| గుణైరితి విపర్యస్తైర్నిహతస్తే పరస్పరం| యుంజ్యాన్మూలవిషం తస్మాద్దష్టానాం పానలేపయోః||4||

స్థిరం స్థావరం విషం గుణైః శ్లేష్మణస్తుల్యమూర్ధ్వగమంచ| జంగమం విషం పిత్తేన గుణైస్తుల్యమధోగామి చ| ప్రాయోగ్రహణం విషయవ్యభిచారసూచనార్థం ఇత్యనేన ప్రకారేణ స్థావరజంగమే విషే యతో గుణైర్విపర్యస్తైః పరస్పరం విపరీతే అతస్తే విషం పరస్పరం నిహతః స్థావరేణ జంగమం హన్యతే జంగమేన చ స్థావరమితి| తస్మాద్ధేతోర్దష్టానాం పానే లేపే చ మూలవిషం యుంజ్యాత్|| 4||

Adhikarana viShapIte sarpaiH daMshanam (5) · Śloka 5

విషపీతం చ కుశలో దంశయేత్ పవనాశిభిః| న విషప్రతిమం కించిన్నిర్విషీకరణం విషే||5||

కుశలశ్చ వైద్యః పవనాశిభిః సర్పైర్విషపీతం దంశయేత్| విషేఽన్యతరే దేహస్థితే తద్విపరీతం విషప్రతిమం న కించిదన్యన్నిర్విషీకరణం విద్యతే|| 5||

Adhikarana ja~ggame maulaviShamAtrA (sarpaviShe) (6) · Śloka 6

చతుర్భిః షడ్భిరష్టాభిర్హీనమధ్యోత్తమాం యవైః| మాత్రాం విషస్య మౌలస్య ప్రయుంజీత యథాయథం||6||

యదా చ జంగమే విషే మౌలం విషం ప్రయుజ్యతే తదా యథాయథం జంగమాపేక్షయా హీనమధ్యాధికాం త్రివిధాం మాత్రాం ప్రయుంజీత| చతుర్భిర్యవైర్హీనమాత్రా, షడ్భిర్మధ్యమా, అష్టాభిరుత్తమా ఇతి సర్పదష్టే|| 6||

Adhikarana kITavRushcikaviShayormaulamAtrAntaram (7) · Śloka 7

దష్టస్య ద్వౌ యవౌ కీటైస్తిలమాత్రం తు వృశ్చికైః| నైవ త్వక్సృక్స్థే....................................||7||

కీటైర్దష్టే తు ద్వౌ యవౌ మూలవిషస్య యుంజ్యాత్| వృశ్చికైర్దష్టే తిలమాత్రం| అసృక్స్థితే విషే నైవ విషాంతరం యుంజ్యాత్|| 7||

Adhikarana lUtAviShe maulaviShaM na peyam (8) · Śloka 8

....................................పానే తు లూతాదష్టస్య నేష్యతే| ప్రచ్ఛాయ లేపయేద్దంశం తస్య జ్ఞాత్వా సునిశ్చితం| సవిషే యుక్తమమృతం విషమేవాఽవిషే విషం| అబలే చాతిబలవద్వ్యాపన్నం చ ప్రయోగతః||8||

లూతాదష్టస్య పాన ఏవ విషం నేష్యతే అపితు సునిశ్చితం లూతాదంశం జ్ఞాత్వా ప్రచ్ఛాయ లేపయేత్| సునిశ్చితత్వజ్ఞానాయ హేతుః సవిషే యుక్తం విషమమృతం భవతి నిర్విషే తు విషం విషమేవేతి| తస్మాద్యది లూతాదంశః సావిషస్తతో విషలేపః| అన్యహేతుకాశ్చేత్ స్ఫోటాదయో న విషలేపః కార్యః| యథాయథం మాత్రామితి యదుక్తం తదేవోపబృహ్యతే| అబలే చ విషే అతిబలం విషం విషమేవ న త్వౌషధం| ప్రయోగవశాత్తు వ్యాపన్నం విషం విషమేవ న త్వమృతం|| 8||

Adhikarana agadAdhikAraH (9) · Śloka 9

సవిషావిషశంకాయామగదానుపయోజయేత్| అవిరుద్ధాన్ ప్రయుక్తో హి నిర్విషస్యాగదోఽగదః| తద్వచ్చ సవిషస్యాపి క్రియాకాలాతిపాతతః| జానీయాద్విషసద్భావం భిషక్తస్మాత్ప్రయత్నతః||9||

యత్ర తు సవిషో వా స్యాదవిషో వేత్యాశంకా తత్రావిరుద్ధానగదానుపయోజయేత్ న తు విషం| యతో నిశ్చితం నిర్విషస్యాఽగదో గదో వ్యాధిః| తద్వత్ సవిషస్యాపి క్రియాకాలాతిపాతే ప్రయుక్త అగదో వ్యాధిః| తస్మాత్ భావాభావాభ్యాం మాత్రాదిభిశ్చ యత్నతో విషసద్భావం జానీయాత్|| 9||

Adhikarana prayojyAprayojyamaulaviShanirdeshaH (10) · Śloka 10

సాక్తుకం ముస్తకం శృంగీ వాలకం సర్షపాహ్వయం| వత్సనాభం చ కర్మణ్యం విషం స్నిగ్ధం ఘనం గురు| న జాత్వన్యత్ప్రయోక్తవ్యం కాలకూటం విశేషతః||10||

సాక్తుకాదికం విషం కర్మణ్యం కర్మణి సాధు స్నిగ్ధాదిగుణంచ ఏభ్యోన్యన్న జాతు ప్రయోక్తవ్యం| కాలకూటం విశేషతో న ప్రయోక్తవ్యం|| 10||

Adhikarana viShe~avacArite kRutyam (11) · Śloka 11

విషేఽవచారితే తీక్ష్ణే పేయం ఘృతమనంతరం| సభారంగీదధిధూమోత్థశారివాతండులీయకం| అగారధూమమంజిష్ఠాయష్ట్యాహ్వైర్వా సమన్వితం| లిహ్యాద్వా మధుసర్పిర్భ్యాం చూర్ణితామర్జునత్వచం||11||

తీక్ష్ణే విషేఽవచారితే అనంతరమవ్యవధానేన ఘృతం పేయం| కింభూతం ఘృతమిత్యాహ-సభాంగర్యాదికమథవాఽగారధూమాదిభిః సమన్వితమథ వా అర్జునత్వచం చూర్ణితాం మధుసర్పిర్భ్యాం లిహ్యాత్|| 11||

Adhikarana viShaprayogAH (12) · Śloka 12

క్షీరక్షౌద్రఘృతైర్యుక్తం పీతం హంతి విషం విషం| ససిందువారతగరం మృతసంజీవనం విషం| శిరీషకుసుమం వక్రం విషమాఖువిషాపహం| దేవదారు నతం మాంసీ ద్రామిలీబాకుచీ విషం| కుష్ఠం చ పానలేపాభ్యాం సమస్తవిషనాశనం| మనశ్శిలాంజనాలైలా సిందువారామరాహ్వయం| సరక్తా కుంకుమవిషం ధ్మానం నిస్సంజ్ఞబోధనం||12||

క్షీరేత్యాదినా విషప్రయోగః| విషస్య మాత్రా తూక్తా| విషం క్షీరాదిభిర్యుక్తం పీతం విషం హంతి| సిందువారతగరాభ్యాం యుక్తం పీతం విషం మృతసంజీవనం| శిరీషపుష్పతగరాభ్యాం యుక్తం పీతం విషమాఖు విషాపహం భవతి| దేవదార్వ్యాదిభిర్యుక్తం పీతం విషం సమస్తవిషాణాం నాశనం| మనశ్శిలాదికం నాసాధ్మానం నిస్సంజ్ఞానాం బోధనం| అలం హరితాలం| అమరాహ్వయం దేవదారు| రక్తా మంజిష్ఠా|| 12||

Adhikarana dAhe lepayogaH (13) · Śloka 13

దాహే విషోద్భవే లేపః సక్తుక్షీరఘృతైర్హితః||13||

విషోద్భవే దాహే సర్వాంగసంతాపే సక్త్వాదిభిర్లేపో హితః| సక్తవో యవానాం|| 13||

Adhikarana sarpaviShaprayogaH (14) · Śloka 14

యస్తు సంరోషితో భోగీ ధూమం వక్త్రాద్విముంచతి| దండాగ్రే పిశితం బద్ధ్వా బహుశస్తేన దంశయేత్| అశక్యమగదైరన్యైర్విషపీతం చికిత్సకః| పాయయేన్మాంసచూర్ణం తం జ్ఞాత్వా విషబలాబలం||14||

క్రోధయిత్వా సర్పముత్పన్నవక్త్రధూపం చ కృత్వా తేన దండబద్ధం మాంసం దంశయేత్| తస్య మాంసస్య చుర్ణం పాయయేద్యో విషపీతస్తమన్యైరగదైరశక్యం|| 14||

Adhikarana anyarogeShu rasAyaneShvapi ca viShaprayoganirdeshaH (15) · Śloka 15

అన్యేష్వపి చ రోగేషు శేషోపాయపరిక్షయే| విషం యుంజీత నిత్యం చ రసాయనగవేషిణః||15||

న కేవలే విష ఏవ విషం యోజ్యం యావద్విషాచ్ఛేషాణాముపాయానాం పరిక్షయే అసిద్ధావన్యేష్వపి రోగేషు విషం యోజ్యం| యస్తు రసాయనగవేషీ రసాయనమభిలషతి తస్య నిత్యం విషం యోజ్యం|| 15||

Adhikarana viShaprayogArhaH tadarthamAva shyakamRutvAdi (16) · Śloka 16

ఘృతోపస్కృతదేహస్య విశుద్ధస్య హితాశినః| సాత్త్వికస్యోదితే భానౌ యోజ్యం శీతవసంతయోః| గ్రీష్మేఽప్యాత్యయికే వ్యాధౌ...................||16||

ఘృతోపస్కృతాదిదేహస్య శీతవసంతయోర్భానావుదితే సూర్యోదయే ప్రాతర్విషం యోజ్యం| ఆత్యయికే తు వ్యాధౌ గ్రీష్మేఽపి యోజ్యం|| 16||

Adhikarana viShAnarhAH RutvAdi (17) · Śloka 17

...................................న చ వర్షాసు దుర్దినే| న క్రోధనే న పిత్తార్త్తే న క్లీబే రాజని ద్విజే| క్షుత్తృష్ణాశ్రమఘర్మాధ్వవ్యాధ్యంతరనిపీడితే| గర్భిణీబాలవృద్ధేషు న రూక్షేషు న మర్మసు||17||

వర్షాసు దుర్దినే చ విషం న యోజ్యం| క్రోధనాదికే చ పురుషే న యోజ్యం| తథా క్షుధాదిభిర్నిపీడతే| వ్యాధ్యంతరం విషవిషయాదన్యో వ్యాధిః| సుబోధం|| 17||

Adhikarana viShaprayoge varjanIyAni anyathA vyApadashca (18) · Śloka 18

అభ్యస్తేఽపి విషే యత్నాద్వర్జనీయాన్ వివర్జయేత్| కట్వమ్లతైలలవణదివాస్వప్నాతపానలాన్| రూక్షమన్నం విశేషేణ భయం వాఽజీర్ణతః సదాః| దృగ్విభ్రమం కర్ణరుజామన్యాంశ్చానిలజాన్ గదాన్| విషం రూక్షాశినః కుర్యాన్మృత్యుమేవ త్వజీర్ణతః||18||

విషే అభ్యస్తే అపి సాత్మ్యీభూతేఽపి వర్జనీయాన్ యత్నాద్వివర్జయేత్| విశేషేణ తు రూక్షమన్నం| కిం తదిత్యాహ-కట్వమ్లేత్యాది| అజీర్ణతో విశేషేణ భయం గృహీతవ్యం| రూక్షాశినో నరస్య విషం దృగ్విభ్రమాదీన్ కుర్యాత్| అజీర్ణాత్తు మృత్యుమేవ|| 18||

Adhikarana haritAlaprayogaH (19) · Śloka 19

అలం గోమూత్రసంయుక్తమాతపే శోషయేత్త్ర్యహం| విషం బృంహణమేతద్ధి విషస్యాదౌ ప్రశస్యతే| తత్పిబేన్మస్తునా వాతజ్వరే క్షీరేణ పైత్తికే| యుక్తం మూత్రేణ కఫజే సర్వజే త్రిఫలాంభసా||19||

హరితాలస్య భావనాప్రయోగశ్చ సుబోధః| తదితి భావితం హరితాలం| సర్వజే సన్నిపాతజే|| 19||

Adhikarana viShamajvare saviShayogAH (20) · Śloka 20

లోధ్రచందనషడ్గ్రంథాశర్కరాఘృతమాక్షికైః| క్షీరేణ చ విషం యుక్తం జీర్ణజ్వరహరం పరం| నికుంభకుంభత్రిఫలాసర్పిర్మధువిషైః కృతః| నిహంతి మోదకో జీర్ణజ్వరమేహత్వగామయాన్| శిఖికర్కిరసోపేతం విషమజ్వరజిద్విషం||20||

లోధ్రాదిభిర్యుక్తం విషం పరం జీర్ణజ్వరహరం| నికుంభాదిభిః కృతో మోదకో జీర్ణజ్వరాదికం హంతి| శిఖికర్కిరసయుక్తం విషం విషమజ్వరం జయతి| శిఖీ చిత్రకః| కర్కీ కర్కటశృంగీ|| 20||

Adhikarana raktapitte saviShayogaH (21) · Śloka 21

విషం యష్ట్యాహ్వయం రాస్నా సేవ్యముత్పలకందకం| తండులోదకపీతాని రక్తపిత్తస్య భేషజం||21||

విషాదికం తండులోదకేన పీతం రక్తపిత్తస్య భేషజం భవతి||21||

Adhikarana duShTavraNe viShayogaH (22) · Śloka 22

విషం రసాంజనం భారంగీ వృశ్చికాలీ మహాసహా| సవేదనే సపాకే చ వ్రణే దుష్టే ప్రలేపనం||22||

విషాదికం వేదనాదియుక్తే దుష్టవ్రణే లేపనం యోజ్యం|| 22||

Adhikarana chardyAM viShayogaH (23) · Śloka 23

సితావిషక్షీరతరుప్రవాలా మధునా ద్రుతాః| శ్వాసహిధ్మాపహా లీఢాశ్ఛర్దిఘ్న్యస్తు విషాన్వితాః| క్షౌద్రోశీరమధుక్షారరజనీకుటజత్వచః||23||

సితాదికం మధునా లీఢం శ్వాసహిధ్మాహరం| విషాన్వితం క్షౌద్రాదికం లీఢం ఛర్దిఘ్నం| మధు యష్టీమధు|| 23||

Adhikarana durnAmAdau viShayogaH (24) · Śloka 24

విజయాపిప్పలీమూలపిప్పలీద్వయచిత్రకైః| పుష్కరాహ్వశఠీద్రాక్షాయవానీక్షారదీప్యకైః| సితాయష్టీద్విబృహతీసైంధవైః పాలికైః పచేత్| సవిషార్ద్ధపలైః ప్రస్థం ఘృతాత్తజ్జీర్ణభుక్పిబేత్| దుర్నామే హతుగుల్మార్మతిమిరక్రిమిపాండుతాః| గలగ్రహగ్రహోన్మాదకుష్ఠాని చ నియచ్ఛతి||24||

విజయాదిభిః పాలికైర్విషార్ద్ధపలయుక్తైర్ఘృతప్రస్థం పచేత్| తద్ఘృతం జీర్ణభుక్పిబేత్ (జీర్ణం శీర్ణశాల్యన్నం)| తచ్చ దుర్నామాదీని నియచ్ఛతి నాశయతి|| 24||

Adhikarana udAvartAdau viShayogaH (25) · Śloka 25

కృచ్ఛ్రఘ్నావిషపథ్యాగ్నిదంతీద్రాక్షానిశావిషాః| శిలాజతు విషం మూత్రముదావర్తాశ్మరీహరం||25||

విషాదీన్యతివిషాంతాని మూత్రకృచ్ఛ్రఘ్నాని| మూత్రశిలాజతుభ్యాం యుక్తం విషముదావర్తాశ్మరీహరం|| 25||

Adhikarana ashmaryAM viShayogaH (26) · Śloka 26

గోమూత్రక్షారసింధూత్థం విషం పాషాణభేదకం| వజ్రవద్దారయత్యేతదేకతః పీతమశ్మరీం||26||

గోమూత్రాదికమేకతః పీతం వజ్రవదశ్మరీం దారయతి| 'గోమూత్రక్షీరసింధూత్థమీ తి చ పాఠః|| 26||

Adhikarana shUle viShayogaH (27) · Śloka 27

సమూలా పిప్పలీ మూత్రం విషం శూలహరం తథా| విషద్రవంతీమధుకద్రాక్షారాస్నాశఠీకణాః||27||

సమూలా మూలయుక్తా పిప్పలీ| పిప్పలీమూలం మూత్రం విషం చేతి శూలహరం| తథైవ విషద్రవంత్యాదికం|| 27||

Adhikarana vRuddhau viShayogaH (28) · Śloka 28

ఏరండతైలం త్రిఫలా గోమూత్రం చిత్రకో విషం| సర్పిషా సహితం పీతం వాతాండత్వమపోహతి||28||

ఏరండతైలాదికం సర్పిషా సహితం పీతం వాతాండత్వం వాతవృద్ధిమపోహతి నాశయతి|| 28||

Adhikarana gulmAdau viShayogaH (29) · Śloka 29

త్రిఫలాస్వర్జికాక్షారో విషం గుల్మప్రభేదనం| విషవేల్లమిసిక్షీరం గుల్మప్లీహనిబర్హణం||29||

త్రిఫలాదికం గుల్మస్య ప్రభేదనం విదారణం భవతి| విషాదికం గుల్మప్లీహ్నోర్నిబర్హణం నాశనం| ప్లీహా ప్లీహోదరం|| 29||

Adhikarana plIhodare viShayogaH (30) · Śloka 30

ప్లీహోదరఘ్నం పయసా శతాహ్వా క్రిమిజిద్విషం||30||

పయసా క్షీరేణ యుక్తం శతాహ్వాదికం ప్లీహోదరఘ్నం భవతి| క్రిమిజిద్విడంగం|| 30||

Adhikarana kuShThe viShayogaH (31) · Śloka 31

వాయసీమూలనిష్క్వాథపీతం కుష్ఠహరం విషం||31||

వాయస్యాః కాకోదుంబరికాయాః మూలానాం క్వాథేన పీతం విషం కుష్ఠహరం|| 31||

Adhikarana kuShThe viShayogAntaram (32) · Śloka 32

వాయస్యా రాజవృక్షత్వక్త్రాయంతీ బాకుచీఫలాత్| ప్లీహఘ్నేభకణాభ్యాంచ విషం క్వాథేన కుష్ఠజిత్| అవల్గుజైడగజయోర్బీజం క్షారద్వయం విషం| లేపః ససైంధవః పిష్టో వారిణా కుష్ఠనాశనః| చిత్రకార్కజటాహస్తిపిప్పలీబాకుచీవిషైః| గోమూత్రపిష్టైరన్యోఽన్యోమనోహ్వాస్నుక్పయోవిషైః| సచంద్రలేఖైడగజకరంజఫలసైంధవః| సవ్యోషస్వర్జికాక్షారయవక్షారనిశాద్వయైః| అగారధూమసహితైర్బస్తమూత్రేణ కల్కితః||32||

వాయస్యాదీనాం క్వాథేన పీతం విషం కుష్ఠజిత్| ప్లీహఘ్నో రోహిషః| ఇభకణా హస్తిపిప్పలీ| అవల్గుజబీజాదీని వారిణా పిష్టాని తైః సైంధవయుక్తో లేపః కుష్ఠనాశనః స్యాత్| అవల్గుజః సోమరాజీ| ఏడగజః ప్రపున్నాటః| అన్యో లేపశ్చిత్రకాదిభిర్గోమూత్రపిష్టైర్భవతి| చిత్రకార్కయోర్మూలం| అన్యో లేపో మనోహ్వాదిభిరగారధూమాంతైర్బస్తస్యావేర్మూత్రేణ కల్కితైర్భవతి| మనోహ్వా మనశ్శిలా| స్నుక్పయః సుధాక్షీరం| చంద్రలేఖాసోమరాజీ|| 32||

Adhikarana vicarcikAdau viShayogaH (33) · Śloka 33

భల్లాతకాగ్నిశమ్యాకవిషైర్గోమూత్రపేషితైః| లేపో విచర్చికాదద్రుశతారుఃకిటిభాపహః| శమ్యాకపత్రత్వఙ్మూలం విషం తక్రం చ తద్గుణం||33||

భల్లాతకాదిభిర్గోమూత్రపేషితైర్లేపో విచర్చికాద్యాపహః| భల్లాతకోఽరుష్కరః| అగ్నిశ్చిత్రకః| శమ్యాకస్యారగ్వధస్య పత్రాదికం తక్రపేషితం తద్గుణం భల్లాతకాదిగుణం విచర్చికాదిఘ్నమిత్యర్థః||33||

Adhikarana shvitrAdau viShayogaH (34) · Śloka 34

విషభల్లాతకద్వీపి గుంజానింబఫలైర్జయేత్| లేపోఽమ్లపిష్టైః శ్విత్రాణి పుండరీకంచ దారుణం| వక్రకుష్ఠరసద్వీపిస్పృక్కాపత్రైలవాలుకం| పిష్టం ఖదిరతోయేన త్రిరాత్రముషితం పిబేత్| శ్విత్రీ విషేణ సంసృష్టం తతః స్ఫోటాన్ కిలాసజాన్| కంటకేన విభిద్యానులేపైర్లింపేత కౌష్ఠికైః| అథవా కరవీరార్కమూలబాకుచికావిషైః| బస్తాంబుపిష్టైః సద్వీపిద్విపపిప్పల్యరుష్కరైః||34||

విషాదిభిరమ్లైః కాంజికాదిభిః పిష్టైర్లేపః శ్విత్రాణి జయేత్| దారుణం పుండరీకాఖ్యం కుష్ఠంచ| ద్వీపిశ్చిత్రకః| గుంజానింబయోః ఫలం| వక్రాదికం ఖదిరతోయేన పిష్టం త్రిరాత్రముషితం విషేణ సంసృష్టం కృత్వా శ్విత్రీ పిబేత్| రసః సర్జరసః బోలశ్చ| తతస్తేన కిలాసే యే స్ఫోటా జాయంతే తాన్ కంటకేన విభిద్యాను పశ్చాత్ కుష్ఠోక్తైర్లేపైర్లింపేత్| అథవా స్ఫోటేషు భిన్నేషు కరవీరాదిభిరరుష్కరాంతైర్బస్తమూత్రేణ పిష్టైర్లింపేత్| ద్విపపిప్పలీ హస్తిపిప్పలీ|| 34||

Adhikarana savarNIkaraNam (35) · Śloka 35

లాక్షాసురాహ్వామంజిష్ఠాకుష్ఠపద్మకశారివాః| గుంజాఫలం కురవకో లాంగలీ వజ్రకందకః| వారాహీకందకాస్ఫోతా సప్తాహ్వగిరికర్ణికాః| అర్కాశ్వమారయోర్మూలం నాగపుష్పం నతం నిశే| దంతీ విషం సాతివిషం పిప్పలీ మరిచాని చ| తైస్తైలం కటుతైలం వా శ్విత్రస్యాభ్యంజనం పచేత్| సవర్ణీకరణం శ్రేష్ఠమాస్తికస్య వచో యథా||35||

లాక్షాదిభిర్మరిచాంతైస్తైలం కటుతైలం వా శ్విత్రస్యాభ్యంజనం పచేత్| ఏతచ్ఛ్రేష్ఠం సవర్ణీకరణం| సుబోధం|| 35||

Adhikarana garbhapAtane pralepaH (36) · Śloka 36

వీరాలాంగలికీదంతీవిషపాషాణభేదకైః| ప్రయోజ్యో మూఢగర్భాణాం ప్రలేపో గర్భమోచనః||36||

వీరాదిభిః ప్రలేపో మూఢగర్భాణాం గర్భపాతనః ప్రయోజ్యః|| 36||

Adhikarana vandhyatvaharaNayogaH (37) · Śloka 37

స్వరసం బీజపూరస్య వచాం బ్రాహ్మీరసం ఘృతం| వంధ్యా పిబంతీ సవిషం సుపుత్రైః పరివార్యతే||37||

బీజపూరస్వరసాదికం సవిషం విషసహితం పిబంతీ వంధ్యా స్త్రీ సుపుత్రైః పరివార్యతే|| 37||

Adhikarana naShTashukrayogaH (38) · Śloka 38

నష్టశుక్రః పయోద్రాక్షాకపికచ్ఛువచావిషం||38||

యస్తు నష్టశుక్రః స ద్రాక్షాదియుక్తం పయ ఉపయుంజీతేత్యర్థః|| 38||

Adhikarana netrarogeShu viShopayogaH (39) · Śloka 39

విషం సర్పిః సితాక్షౌద్రం తిమిరాపహమంజనం| విషం చైకమజాక్షీరకల్కితం ఘృతధూపితం| విషం ధాత్రీఫలరసైరసకృత్ పరిభావితం| అంజనం శంఖసహితం ప్రగాఢతిమిరప్రణుత్| విషమింద్రాయుధం స్తన్యే ఘృష్టం కాచజిదంజనం| బీజపూరరసే ఘృష్టం విషం తద్వత్సితాయుతం| విషం మాగధికా ద్వే చ నిశే కాచఘ్నమంజనం| శుక్లార్మజిద్విషం కృష్ణాయుక్తం గోమూత్రభావితం| సముద్రఫేనస్ఫటికకురువిందసుధాంజనం| కూర్మపృష్ఠంచ తుల్యాని తేభ్యోఽర్ద్ధాంశా మనశ్శిలా| అర్ద్ధహీనాని మరిచసైంధవాయోరజాంసి చ| అతో యథోత్తరం దద్యాదయసా చ సమం విషం| రసక్రియేయం మధునా శుక్లపిల్లార్మకాచహృత్| అభీక్ష్ణం శీతతోయేన సించేన్నేత్రే విషాంజితే| రసోనకందమరిచవిషసర్షపసైంధవైః| పిల్లేఽక్షి లిఖితం పూర్వం సురసారసపేషితః| పూరయేత్ సర్పిషా చాను సర్పిరేవ చ పాయయేత్| మధూకసారమధుకవిషక్షీరజలైర్ఘృతం| పక్వం సంతర్పణం శ్రేష్ఠం రాత్ర్యంధత్వే చిరోత్థితే||39||

విషాదికం తిమిరాపహమంజనం| ఏకం కేవలం విషమజాక్షీరకల్కితం ఘృతధూపితం చ శబ్దాదంజనం| ఆమలకరసేనాసకృదనేకవారం భావితం విషం శంఖేన యుక్తమంజనం ప్రగాఢం ఘనం తిమిరం ప్రణుదతి| ఇంద్రాయుధనామకం విషం స్తన్యే ఘృష్టమంజనం కాచజిద్ భవతి| బీజపూరరసే ఘృష్టం విషం సశర్కరం తద్వదితి కాచజిదంజనం| తథైవ మాగధికాదిభిర్యుక్తం విషమంజనం| పిప్పలీయుక్తం విషం గోమూత్రభావితం శుక్లజిదర్మజిచ్చాంజనం| సముద్రఫేనాదీని కూర్మపృష్ఠాంతాని పరస్పరతుల్యాని| తేభ్య ఏకీకృతేభ్యోఽర్ద్ధాంశా మనశ్శిలా| మరిచాదీని యథోత్తరమర్ద్ధహీనాని| తేన మనశ్శిలాయా అర్ద్ధేన హీనం మరిచం| తస్యార్ద్ధేన హీనం సైంధవం| తస్యార్ద్ధేనాఽయోరజః| అయోరజసా సమం విషం| మధునా మాక్షికేణ కృతేయం రసక్రియా శుక్రాదిహృత్| కురువిందో ముస్తః| విషప్రయోగాదంజితే శీతతోయేనాభీక్ష్ణం సించేత్| పిల్లేఽక్షి లిఖిత్వా లశునకందాదిభిః సురసారసపేషితైః పూర్వం పూరయేత్| పశ్చాచ్చ సర్పిషా పూరయేత్| సర్పిరేవ పాయయేచ్చ| సురసా మూర్వా| మధూకసారాదిభిర్ఘృతం పక్వం చిరోత్థితే రాత్ర్యంధత్వే శ్రేష్ఠం సంతర్పణం|| 39||

Adhikarana shiroruji saviShayogaH (40) · Śloka 40

నస్యం శిరోరుక్శమనం ప్రత్యక్పుష్పీ సితా విషం| అథవా ఘృతయష్ట్యాహ్వశర్కరావిషసంయుతాః||40||

ప్రత్యక్పుష్ప్యాదికం నస్యం శిరురుజాం శమనం నాశనం| అథవా ఘృతాదికం విషసంయుతం నస్యం శిరోరుక్శమనం| ప్రత్యక్పుష్ప్యపామార్గః||40||

Adhikarana pUtinAsAyAM yogaH (41) · Śloka 41

శుంఠీ పథ్యా విషం పాఠా ద్రవంతీ పూతినాసజిత్||41||

శుంఠ్యాదికం నస్యం పూతినాసజిత్|| 41||

Adhikarana palitAdau viShayogaH (42) · Śloka 42

కటుతైలం విషం నస్యం పలితారూంషికాపహం||42||

కటుతైలాది సుబోధం|| 42||

Adhikarana karNashUle viShayogaH (43) · Śloka 43

స్వర్జికాక్షారసింధూత్థశుక్తయుక్తం విషం పరం| కర్ణయోః పూరణం తీవ్రకర్ణశూలనిబర్హణం||43||

స్వర్జికాక్షారాదికం కర్ణపూరణం పరం తీవ్రకర్ణశూలనిబర్హణం||43||

Adhikarana mukhAmayeShu viShayogaH (44) · Śloka 44

ప్రపౌండరీకమంజిష్ఠావిషసింధుసముద్భవైః| నిహంతి సాధితం తైలం గండూషేణ ముఖామయాన్||44||

ప్రప్రౌండరీకాదిభిః సాధితం తైలం గండూషేణ ముఖామయాన్ నిహంతి| సింధుసముద్భవం సైంధవం||44||

Adhikarana skhaladvAci viShayogaH (45) · Śloka 45

దేవదారువిషం సర్పిర్గోమూత్రం కంటకారికా| వాచః స్ఖలనతాం హంతి పీతమిత్యాహ కాశ్యపః||45||

దేవదార్వాదికం పీతం వాచః స్ఖలనతాం స్ఖలనం హంతీతి కాశ్యప ఆహ|| 45||

Adhikarana viShaprayogalAbhAH (46-48) · Śloka 48

శత్రుప్రయుక్తా ద్విషతో గరాద్వా లూతాభుజంగాఖుగణాజరాయాః| అకాలమృత్యోర్గ్రహపాప్మతో వా విషాశినో నాస్తి భయం నరస్య||46|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే విషోప యోగీయో నామాష్టచత్వారింశోఽధ్యాయః||48||

విషప్రయోగగస్య ప్రయోజనముచ్యతే-విషాశినో నరస్య శత్రుణా ప్రయుక్తాద్విషాత్ గరాచ్చ లూతాదితశ్చ భయం నాస్తీతి|| 46|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహ వ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే అష్టచత్వారింశోఽధ్యాయః