Adhikarana atha vraNapratiShedho nAma triMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō vraṇapratiśēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो व्रणप्रतिशेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
vraṇasya vibhāgaṁ darśayitvā sādhyasya cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē| nijasya prādhānyāt prathamanirṇayaḥ| sa ca yataḥ śōphapūrvakō bhavatyata ucyatē||1||
Adhikarana shophAvasthAyAshcikitsAsUtram (2) · Śloka 2
vraṇasya śōphāvasthāyāṁ śastrakarmavidhau śvayathucikitsitē ca sādhanamuddiṣṭam||2||
व्रणस्य शोफावस्थायां शस्त्रकर्मविधौ श्वयथुचिकित्सिते च साधनमुद्दिष्टम्||२||
🔊 Audio coming soon
vraṇasya śōphāvasthāyāmityādi subōdham||2||
Adhikarana tatrApatarpaNaprAdhAnyam (3) · Śloka 3
tatrāpatarpaṇamēvādau pradhānatamam| api ca-dōṣōcchrāyōpaśāntyarthamupadiṣṭaṁ yathāyatham| avēkṣya dēhaprāṇādīn karttavyamapatarpaṇam||3||
तत्रापतर्पणमेवादौ प्रधानतमम्| अपि च-दोषोच्छ्रायोपशान्त्यर्थमुपदिष्टं यथायथम्| अवेक्ष्य देहप्राणादीन् कर्त्तव्यमपतर्पणम्||३||
🔊 Audio coming soon
apatarpaṇaṁ sarvaṁ laṅghanam| api cētyapatarpaṇavibhāgasamuccayāya| dōṣāṇāmucchrāyasyōpaśāntyarthaṁ yadapatarpaṇamupadiṣṭaṁ taddēhādīnavēkṣya yathāyathaṁ kartavyam||3||
Adhikarana apatarpaNaPalam (4) · Śloka 4
rāgasaṁrambharahitāḥ parimlānā hr̥tāśrayāḥ| sadyaḥ śāmyanti śuddhānāṁ vraṇāḥ śōphāśca dēhinām||4||
रागसंरम्भरहिताः परिम्लाना हृताश्रयाः| सद्यः शाम्यन्ति शुद्धानां व्रणाः शोफाश्च देहिनाम्||४||
🔊 Audio coming soon
rāga ityādinā śōdhanākhyasyāpatarpaṇasya phaladvārēṇa guṇakīrtanam| śuddhānāṁ dēhināṁ vraṇāḥ śōphāśca sadyaḥ śāmyanti||4||
Adhikarana lepAdInAM guNAH (5) · Śloka 5
lēpābhyaṅgapariṣēkān yathōktāṁśca prayōjayēt| yathāmbubhiḥ sicyamānaḥ śāntimagnirniyacchati| dōṣāgnirēvaṁ sahasā pralēpādyaiḥ prayōjitaiḥ||5||
लेपाभ्यङ्गपरिषेकान् यथोक्तांश्च प्रयोजयेत्| यथाम्बुभिः सिच्यमानः शान्तिमग्निर्नियच्छति| दोषाग्निरेवं सहसा प्रलेपाद्यैः प्रयोजितैः||५||
🔊 Audio coming soon
tatra ca vraṇē lēpādīn yathōktān sāmānyaviśēṣata uktān prayōjayēt| yathētyādinā dr̥ṣṭāntapūrvakaṁ lēpādīnāṁ prabhāvakīrtanam||5||
Adhikarana pralepanavidhiH (6) · Śloka 6
pratilōmamēva cānulimpēnnānulōmam| tathā hyauṣadhaṁ samyagavatiṣṭhatē| anupraviśati ca rōmakūpān| na tu śuṣyadupēkṣitavyamanyatra pīḍayitavyāt| śuṣkaṁ hi dāhōṣārāgaśyāvatvaśūlāni vardhayati||6||
प्रतिलोममेव चानुलिम्पेन्नानुलोमम्| तथा ह्यौषधं सम्यगवतिष्ठते| अनुप्रविशति च रोमकूपान्| न तु शुष्यदुपेक्षितव्यमन्यत्र पीडयितव्यात्| शुष्कं हि दाहोषारागश्यावत्वशूलानि वर्धयति||६||
🔊 Audio coming soon
pratilōmamityādi subōdham| tathāpīti pratilōmalēpanē| pīḍayitavyē vraṇē śuṣyadupēkṣitavyamēva| anyatra kutō hētōḥ śuṣyadauṣadhaṁ nōpēkṣitavyamityāha-śuṣkaṁ hītyādi||6||
Adhikarana pradeha-pralepa-kalkaBedAH (7) · Śloka 7
yastu śītastanurmuhurmuhuśca prayujyatē sa pradēhō raktapittatvacāṁ prasādakr̥t| pralēpastūṣṇaḥ śītō vā bahalaśca tathā vātaślēṣmapraśamanastasyōpayōgaḥ kṣatākṣatēṣu| yastu kṣatēṣūpayujyatē sa bhūyaḥ kalka iti saṁjñā labhatē||7||
यस्तु शीतस्तनुर्मुहुर्मुहुश्च प्रयुज्यते स प्रदेहो रक्तपित्तत्वचां प्रसादकृत्| प्रलेपस्तूष्णः शीतो वा बहलश्च तथा वातश्लेष्मप्रशमनस्तस्योपयोगः क्षताक्षतेषु| यस्तु क्षतेषूपयुज्यते स भूयः कल्क इति संज्ञा लभते||७||
🔊 Audio coming soon
yastu śītādiguṇaḥ punaḥ punaśca prayujyatē sa raktādiprasādakr̥t ēvambhūtasya pradēha ityākhyā| yastūṣṇādiguṇastathēti punaḥ punaryujyatē sa pralēpākhyō vātaślēṣmapraśamanaḥ| tasya pralēpasya kṣatē cākṣatē cōpayōgaḥ| subōdham| bhūya iti punaḥ pralēpasaṁjñāyāṁ sthitāyām||7||
Adhikarana Alepasya daSavidhatvam (8) · Śloka 8
daśavidhaśca samāsādālēpaḥ| tadyathā-snaihikō nirvāpaṇaḥ prasādanaḥ stambhanō vilāyanaḥ pācanaḥ pīḍanaḥ śōdhanō rōpaṇaḥ savarṇīkaraṇaśca||8||
दशविधश्च समासादालेपः| तद्यथा-स्नैहिको निर्वापणः प्रसादनः स्तम्भनो विलायनः पाचनः पीडनः शोधनो रोपणः सवर्णीकरणश्च||८||
🔊 Audio coming soon
samāsāt saṅkṣēpataḥ snaihikādibhēdēna daśavidha ālēpō nāmabhirēva vyākhyātārthaḥ||8||
Adhikarana AlepAnAM BedAnusAraM viShayaH dravya~jca (9) · Śloka 9
tatra vātē snigdhadravyaiḥ snēhāḍhyaiḥ snēhēnaiva snaihikaḥ| pittē pittaprāyē va śōphē viṣāgnikṣāradagdhē ca śitairnirvāpaṇaḥ| sa ēva cāntarduṣṭē raktē prasādanaḥ| sa ēva ca punarasrātipravr̥ttau stambhanasajñḥ| ślēṣmamēdōbhūyiṣṭhē śītaiścāvidagdhē piṣṭalabdhē grathitē vā rūkṣairvilāyanaḥ| tairēva ca vidagdhē pācanaḥ| sūkṣmāsyē vraṇē rūkṣaiḥ picchilaiśca pīḍanaḥ| aśuddhē yathāsvamupadiṣṭaiḥ śōdhanaḥ| śuddhē rōpaṇaḥ| rūḍhē ca savarṇīkaraṇaḥ| nāmabhirēva caiṣāṁ svarūpamākhyātam||9||
तत्र वाते स्निग्धद्रव्यैः स्नेहाढ्यैः स्नेहेनैव स्नैहिकः| पित्ते पित्तप्राये व शोफे विषाग्निक्षारदग्धे च शितैर्निर्वापणः| स एव चान्तर्दुष्टे रक्ते प्रसादनः| स एव च पुनरस्रातिप्रवृत्तौ स्तम्भनसज्ञः| श्लेष्ममेदोभूयिष्ठे शीतैश्चाविदग्धे पिष्टलब्धे ग्रथिते वा रूक्षैर्विलायनः| तैरेव च विदग्धे पाचनः| सूक्ष्मास्ये व्रणे रूक्षैः पिच्छिलैश्च पीडनः| अशुद्धे यथास्वमुपदिष्टैः शोधनः| शुद्धे रोपणः| रूढे च सवर्णीकरणः| नामभिरेव चैषां स्वरूपमाख्यातम्||९||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā daśavidhānāmālēpānāṁ viṣayō dravyaṁ cākhyāyatē| sa ēva sa ēvēti yathōktalakṣaṇō nirvāpaṇaḥ| avidagdhaḥ parivāsēnā'prāptapākāvasthaḥ| tairēvēti śītādiguṇaiḥ| aśuddha ityādinā śōdhanādīnāṁ kramēṇa prayōgakathanam||9||
Adhikarana rAtrau pradehaniShedhastatra yuktiSca (10) · Śloka 10
na ca pradēhaṁ rātrau prayuñjīta| mā bhūcchaityapihitasyōṣmaṇō bahiranissaraṇādvikāraparivr̥ddhiḥ||10||
न च प्रदेहं रात्रौ प्रयुञ्जीत| मा भूच्छैत्यपिहितस्योष्मणो बहिरनिस्सरणाद्विकारपरिवृद्धिः||१०||
🔊 Audio coming soon
rātrau pradēhaṁ na prayuñjīta| kā yuktirityāha-mā bhūcchaitya ityādi| rātriśaityēna śarīrōṣmaṇaḥ kr̥tapidhānasya sutarāṁ bahiranissaraṇādvikāraparivr̥ddhirmā bhūditi|| 10||
Adhikarana atra puShkalAvatamatam (11) · Śloka 11
puṣkalāvatastu paṭhati- tamasā pihitā hyūṣmā rōmakūpairanāvr̥taiḥ| lēpādvinaiva niryāti rātrau nālēpayēdataḥ||11||
पुष्कलावतस्तु पठति- तमसा पिहिता ह्यूष्मा रोमकूपैरनावृतैः| लेपाद्विनैव निर्याति रात्रौ नालेपयेदतः||११||
🔊 Audio coming soon
puṣkalāvatanāmā r̥ṣistu paṭhatītyanēna rātrau lēpapratiṣēdhē yuktyantarapradarśanaṁ karōti| yadrātrau tamasā pihitaḥ śarīrōṣmā'nāvr̥tai rōmakūpairlēpādvinaiva niryātyatō nālēpayēt||11||
Adhikarana paryuShitalepaniShedhaH (12) · Śloka 12
na ca paryuṣitaṁ lēpaṁ dadyāt bhūyastamēva vā| vyamlaḥ paryuṣitō hi syād bhraṣṭavīryastathētaraḥ||12||
न च पर्युषितं लेपं दद्यात् भूयस्तमेव वा| व्यम्लः पर्युषितो हि स्याद् भ्रष्टवीर्यस्तथेतरः||१२||
🔊 Audio coming soon
na cētyādi subōdham| paryūṣitaṁ hyaniṣṭham| bhūyastamēvēti yō dattaḥ||12||
Adhikarana jalaukAdyairasrAharaNe hetuH (13) · Śloka 13
śōphē vraṇē ca kaṭhinē vivarṇē vēdanānvitē| saviṣē ca viśēṣēṇa jalajādyairharēdasr̥k| vēdanāyāḥ praśāntyarthaṁ pākasyā'prāptayē'pi ca||13||
शोफे व्रणे च कठिने विवर्णे वेदनान्विते| सविषे च विशेषेण जलजाद्यैर्हरेदसृक्| वेदनायाः प्रशान्त्यर्थं पाकस्याऽप्राप्तयेऽपि च||१३||
🔊 Audio coming soon
śōphē vraṇē vā kaṭhinādiguṇē jalajādyairasrāharaṇē kimprayōjanamityāha-vēdanāyā ityādi| (atra viśēṣa śabdēna sarvadhātudūṣakasyāpi viṣasya viśēṣādraktadūṣakatvaṁ sūcitam)||13||
Adhikarana srAvaNottaraM pradehAdi (14) · Śloka 14
nirvāpaṇān punaścātra nyagrōdhādyaiḥ suśītalān| kuryāt pradēhasēkādīn saghr̥takṣīraśarkarān| nyagrōdhōdumbarāśvatthaplakṣavētasavalkalaiḥ| pradēhō bhūrisarpirbhiḥ śōphanirvāpaṇaḥ param| pradēhaḥ sasitastadvat saktavō madhukaṁ ghr̥tam||14||
निर्वापणान् पुनश्चात्र न्यग्रोधाद्यैः सुशीतलान्| कुर्यात् प्रदेहसेकादीन् सघृतक्षीरशर्करान्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः| प्रदेहो भूरिसर्पिर्भिः शोफनिर्वापणः परम्| प्रदेहः ससितस्तद्वत् सक्तवो मधुकं घृतम्||१४||
🔊 Audio coming soon
atra punaśca visrāvitē raktē nirvāpaṇān pūrvōktalakṣaṇān suśītalān pradēhādīn ghrutādiyuktān kuryāt| kairauśadhairityāha-nyagrōdhādyairnyagrōdhōdumbarētyādibhiḥ| tānyēva paṭhati-nyagrōdhādīnāṁ valkalaistvagbhirbhūrisarpirbhiḥ pradēhaḥ paraṁ śōphanirvāpaṇaḥ| subōdham| (saktvādibhiḥ sitāsahitaḥ pradēhastadvat pūrvaguṇaḥ)||14||
Adhikarana vAtolbaNAnAM svedanam (15) · Śloka 15
vātōlbaṇānāṁ stabdhānāṁ kaṭhinānāṁ mahārujām| srutāsr̥jāṁ ca śōphānāṁ vraṇānāmapi cēdr̥śām| grāmyānūpaudakāmiṣavēśavārakr̥sarāpāyasōtkārikābhiḥ svēdō yōjyaḥ||15||
वातोल्बणानां स्तब्धानां कठिनानां महारुजाम्| स्रुतासृजां च शोफानां व्रणानामपि चेदृशाम्| ग्राम्यानूपौदकामिषवेशवारकृसरापायसोत्कारिकाभिः स्वेदो योज्यः||१५||
🔊 Audio coming soon
vātōlbaṇādīnāṁ śōphānāṁ vā vraṇānāṁ vā grāmyādimāṁsavēśavārādibhirutkārikābhiḥ svēdō yōjyaḥ||15||
Adhikarana dAhashUlaharA cikitsA (16) · Śloka 16
sadāhaśūlāṁstu tilānatasīṁśca bhr̥ṣṭvā payasi nirvāpya tēnaiva kṣīrēṇa piṣṭvā pralēpayēt| valāmadhukapr̥śniparṇīcchinnaruhābhīrujīvantīśarkarāmadanakṣīramahāsnēhasiddhōtkārikā kavōṣṇā śūladāhaharā| tadvanmadhukayavacūrṇatailasarpirbhiḥ kōṣṇa ālēpaḥ| tathā satilō mudgapāyasamupanāhaḥ| daśamūlasiddhēna sukhōṣṇēnāmbhasā payasā vā ghr̥tatailābhyāṁ vā pariṣēkaḥ śōphē vraṇē vā dāhaśūlaghnaḥ||16||
सदाहशूलांस्तु तिलानतसींश्च भृष्ट्वा पयसि निर्वाप्य तेनैव क्षीरेण पिष्ट्वा प्रलेपयेत्| वलामधुकपृश्निपर्णीच्छिन्नरुहाभीरुजीवन्तीशर्करामदनक्षीरमहास्नेहसिद्धोत्कारिका कवोष्णा शूलदाहहरा| तद्वन्मधुकयवचूर्णतैलसर्पिर्भिः कोष्ण आलेपः| तथा सतिलो मुद्गपायसमुपनाहः| दशमूलसिद्धेन सुखोष्णेनाम्भसा पयसा वा घृततैलाभ्यां वा परिषेकः शोफे व्रणे वा दाहशूलघ्नः||१६||
🔊 Audio coming soon
sadāhaśūlāniti śōphān vā vraṇān vā| subōdham| nirvāpya payasi kṣiptvā| valādisiddhōtkārikā kavōṣṇā satī śūladāhaharā| utkārikā svinnapiṇḍī| madhukādibhiḥ kōṣṇa ālēpastadvaditi śūladāhaharaḥ| tathaiva tilamudgābhyām pāyasēnōpanāhaḥ| daśamūlasiddhēna sukhōṣṇēnāmbhasā pariṣēkaḥ| payasā vā daśamūlasiddhēna sukhōṣṇēna, ghr̥tēnam tailēna vā, dvābhyāṁ vā, pariṣēkaḥ śōphē dāhaśūlaghnō vraṇē vā||16||
Adhikarana shophavimlApanam (17) · Śloka 17
sthirāṇāṁ mandavēdanānāṁ śōphānāṁ vimlāpanaṁ kāryam| abhyajya svēdayitvā ca vēṇunāḍyā tataḥ śanaiḥ| vimlāpanārthaṁ mr̥dnīyāttalēnāṅguṣṭhakēna vā| tathā''sphōtapatramasūrakalkēnā''lēpaḥ| susiddhapiṣṭaiḥ saghr̥tairmudgayavagōdhūmairvā||17||
स्थिराणां मन्दवेदनानां शोफानां विम्लापनं कार्यम्| अभ्यज्य स्वेदयित्वा च वेणुनाड्या ततः शनैः| विम्लापनार्थं मृद्नीयात्तलेनाङ्गुष्ठकेन वा| तथाऽऽस्फोतपत्रमसूरकल्केनाऽऽलेपः| सुसिद्धपिष्टैः सघृतैर्मुद्गयवगोधूमैर्वा||१७||
🔊 Audio coming soon
sthirādiguṇānāṁ śōphānāṁ vimlāpanaṁ kāryam| vimlāpanaṁ vilayanam| abhyajyētyādinā tadēvōcyatē| subōdham| talō hastatalaḥ| (abhyajya vātakaphaghnaiḥ snēhairabhyaṅgaṁ kr̥tvā piṇḍadravanāḍyādyanyatamēna svēdēna svēdayitvā| caśabdaḥ samuccayē| tataḥ svēdānantaraṁ vimlāpanārthaṁ vilayanārthaṁ vēṇunāḍyādyanyatamēna mandaṁ mandaṁ vimr̥dnīyānmardayēdityarthaḥ)| subōdham| āsphōtō'rkaḥ mudgādibhiḥ usiddhādiguṇaiḥ pralēpaḥ||17||
Adhikarana upanAhaH (18) · Śloka 18
vilīyatē sa cēnnaiva tatastamupanāhayēt| avidagdhastathā śāntiṁ vidagdhaḥ pākamaśnutē| śigruśaṇaphalacitrakakiṇvaniṣpāvasarṣapatilātasīsaktukōlagr̥hadhūmairamlapiṣṭaiḥ sukhōṣṇaiḥ snigdhaiḥ salavaṇairutkārikāṁ kr̥tvā tathā pralipyairaṇḍapatrēṇāvacchādya badhnīyāt||18||
विलीयते स चेन्नैव ततस्तमुपनाहयेत्| अविदग्धस्तथा शान्तिं विदग्धः पाकमश्नुते| शिग्रुशणफलचित्रककिण्वनिष्पावसर्षपतिलातसीसक्तुकोलगृहधूमैरम्लपिष्टैः सुखोष्णैः स्निग्धैः सलवणैरुत्कारिकां कृत्वा तथा प्रलिप्यैरण्डपत्रेणावच्छाद्य बध्नीयात्||१८||
🔊 Audio coming soon
sa cēt sthiratvādiguṇaḥ śōphō na vilīyatē tatastamupanāhayēt badhnīyāt tathētyupanāhēna avidagdhō'bhinavaḥ śōphaḥ śāntimaśnutē vidagdhaḥ pākābhimukhaḥ pākamaśnutē| śigrvādibhirutkārikayā pralipyairaṇḍapatrēṇācchādya vadhnīyāt||18||
Adhikarana pAkAbhimukhe kRutyam (19) · Śloka 19
pākābhimukhē ca śōphē yathēṣṭamāturaṁ bhōjayēt pācanārthaṁ pākavēdanāśastrakarmasahanārthaṁ ca||19||
पाकाभिमुखे च शोफे यथेष्टमातुरं भोजयेत् पाचनार्थं पाकवेदनाशस्त्रकर्मसहनार्थं च||१९||
🔊 Audio coming soon
pākābhimukhē sōphē pācanādyarthaṁ vaidya āturaṁ yathēṣṭaṁ bhōjayēt||19||
Adhikarana pakve kRutyam (20) · Śloka 20
pakvē tu yathōktēna vidhinā śastramavacārayēt||20||
पक्वे तु यथोक्तेन विधिना शस्त्रमवचारयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
pakva ityādi subōdham| yathōktēna sūtrapradarśitēna||20||
Adhikarana dAraNArhe kRutyam (21) · Śloka 21
supakvē piṇḍitē śōphē pīḍanairupapīḍitē| dāraṇaṁ dāraṇārhasya dōṣapākōddhatē hitam||21||
सुपक्वे पिण्डिते शोफे पीडनैरुपपीडिते| दारणं दारणार्हस्य दोषपाकोद्धते हितम्||२१||
🔊 Audio coming soon
yastu śōphaḥ pakvaḥ san piṇḍitō na svayamēva dīryatē tasmin śōphē pīḍanairlēpaḥ pīḍitē dōṣē ca pākēnōddhatē dāraṇārhasya puṁsō dāraṇaḥ hitaṁ yēnāvadīryatē| dāraṇārhaḥ sūtra uktaḥ||21||
Adhikarana citrakAdiBirdAraNam (22) · Śloka 22
citrakacirabilvadantīkaravīramūlakapōtapaṅkagr̥dhrapurīṣairguggulvatasīsnuhīkṣīrapalāśakṣārasuvarṇakṣīrīdakṣaśakr̥nmukūlakairvā kṣārauṣadhairvā kṣārēṇa vā||22||
चित्रकचिरबिल्वदन्तीकरवीरमूलकपोतपङ्कगृध्रपुरीषैर्गुग्गुल्वतसीस्नुहीक्षीरपलाशक्षारसुवर्णक्षीरीदक्षशकृन्मुकूलकैर्वा क्षारौषधैर्वा क्षारेण वा||२२||
🔊 Audio coming soon
citrakādibhirdāraṇamucyatē| athavā guggulvādibhiḥ mukulakaṁ dantī| athavā kṣārauṣadhaiḥ| kṣārauṣadhāni kṣārapākavidhyuktāni| athavā kēvalēnaiva ca yavakṣārēṇa dāraṇam||22||
Adhikarana vraNapIDanaM viShayaH dravya~jca (23) · Śloka 23
pūyagarbhānaṇudvārān sōtsaṅgān marmagānapi| niḥsnēhaiḥ pīḍanadravyaiḥ samantātpratipīḍayēt| śuṣyantaṁ samupēkṣēta pralēpaṁ pīḍanaṁ prati| na mukhē cainamālimpēttathā dōṣaḥ prasicyatē| kalāyayavagōdhūmamudgamāṣaharēṇavaḥ| dravyāṇāṁ picchilānāñca tvaṅmūlāni prapīḍanē||23||
पूयगर्भानणुद्वारान् सोत्सङ्गान् मर्मगानपि| निःस्नेहैः पीडनद्रव्यैः समन्तात्प्रतिपीडयेत्| शुष्यन्तं समुपेक्षेत प्रलेपं पीडनं प्रति| न मुखे चैनमालिम्पेत्तथा दोषः प्रसिच्यते| कलाययवगोधूममुद्गमाषहरेणवः| द्रव्याणां पिच्छिलानाञ्च त्वङ्मूलानि प्रपीडने||२३||
🔊 Audio coming soon
pūyagarbhatvādiyuktān śōphān vakṣyamāṇaiḥ pīḍanadravyaiḥ snēhavarjitaiḥ samantān pratipīḍayēt| (pūyagarbhānantaḥpūyasahitān| aṇudvārān aṇumukhatayā'ntarāntarāvaruddhapūyāsrāvān| sōtsaṅgānutsaṅgasahitān| utsaṅgānutsaṅgasahitān| utsaṅgā unnatiḥ| śuṣkasya pūyasya saṁślēṣa iti kēcit| marmagān pākādinā samprāptamarmān| apiśabdaḥ samuccayē)| pīḍanārthaṁ ca śuṣyantaṁ pralēpaṁ samupēkṣēta| tathā hi pīḍayēt| ēnaṁ ca pīḍanīyaṁ śōphaṁ mukhē naivā''limpēt| tēna hi dōṣaḥ prasicyatē sravati| (pīḍanaṁ prati pralēpaṁ śuṣyantaṁ samupēkṣēta pīḍanaviṣayaṁ pralēpaṁ śuṣyantaṁ śōṣaṁ gacchantaṁ samupēkṣēta nāpanayēdityarthaḥ| śuṣyantamityuktatvādēva śuṣkasyānupēkṣaṇīyatvamapyarthāt gamyatē| ēnaṁ pīḍanīyaṁ śōphaṁ mukhē vraṇamukhē naivālimpēt na pralēpayēt| tathā ēvaṁvidhē sati dōṣaḥ antargataḥ pūyākhyō malaḥ prasicyatē prasravati| 'ālēpaḥ śuṣkō'vapīḍya pūyaṁ bahirniṣkāsayati yatastadavapīḍanaṁ' iti jējjaṭaḥ)| atha kiṁ tat prapīḍanamityāha-kalāyētyādi| picchilānāṁ śālmalyādīnāṁ dravyāṇāṁ tvacō mūlāni ca|| 23||
Adhikarana Sodhanam ( kaShAyeNa ) (24) · Śloka 24
vivarṇān picchilān pūtigandhīn klēdarujāvataḥ| vraṇānaśuddhān vijñāya śōdhanairēbhirācarēt| śaṅkhinyaṅkōlasumanaḥ karavīrasuvarcalāḥ| triphalā khadirō dārvī kōlapatraṁ palaṅkaṣā| prakṣālanē kaṣāyāṇi vargaścāragvadhādikaḥ||24||
विवर्णान् पिच्छिलान् पूतिगन्धीन् क्लेदरुजावतः| व्रणानशुद्धान् विज्ञाय शोधनैरेभिराचरेत्| शङ्खिन्यङ्कोलसुमनः करवीरसुवर्चलाः| त्रिफला खदिरो दार्वी कोलपत्रं पलङ्कषा| प्रक्षालने कषायाणि वर्गश्चारग्वधादिकः||२४||
🔊 Audio coming soon
vivarṇādiguṇān vraṇānata ēva cāśuddhaniti vijñāya ēbhirvakṣyamāṇaiḥ śōdhanairupācarēt| śaṅkhinītyādi| śaṅkhinyādīni kaṣāyarasāni ca dravyāṇyāragvadhādikō vargaścā'śuddhānāṁ vraṇānāṁ prakṣālanē yōjyaḥ||24||
Adhikarana SodhanAlepaH (25) · Śloka 25
paṭōlītilayaṣṭyāhvatrivr̥ddantīniśādvayam| nimbapatrāṇi cālēpaḥ sapaṭurvraṇaśōdhanaḥ||25||
पटोलीतिलयष्ट्याह्वत्रिवृद्दन्तीनिशाद्वयम्| निम्बपत्राणि चालेपः सपटुर्व्रणशोधनः||२५||
🔊 Audio coming soon
paṭōlyādīnāṁ salavaṇa ālēpō vraṇaśōdhanaḥ| (paṭōlyādikaṁ nimbapatrāṇi ca ālēpaḥ ētat sarvamālēpanadravyamityarthaḥ| sapaṭuḥ saindhavōpētō vraṇaśōdhanō bhavati)||25||
Adhikarana shodhanakalkAdikam (26) · Śloka 26
ajagandhājaśṟuṅgī ca gavākṣī lāṅgalī niśā| pūtīkaścitrakaḥ pāṭhā paṭōlīvēllarēṇukāḥ| kaṭutrayaṁ yavakṣārō lavaṇāni surāṣṭrajā| nikumbhakumbhakāsīsaharitālamanaśśilāḥ| kalkājyatailarasajācūrṇavartiṣu bhēṣajam||26||
अजगन्धाजश्रृङ्गी च गवाक्षी लाङ्गली निशा| पूतीकश्चित्रकः पाठा पटोलीवेल्लरेणुकाः| कटुत्रयं यवक्षारो लवणानि सुराष्ट्रजा| निकुम्भकुम्भकासीसहरितालमनश्शिलाः| कल्काज्यतैलरसजाचूर्णवर्तिषु भेषजम्||२६||
🔊 Audio coming soon
ajagandhādīni kalkādiṣu prayōgēṇa śōphānāṁ vraṇānāñca bhēṣajam| rasajā rasakriyā| vartirvraṇanidhēyā cailamayī||26||
Adhikarana shodhanaghRutam (27) · Śloka 27
tatra gambhīrēṣu pittātmakēṣu dāhapākavatsu vraṇēṣvatīkṣṇōṣṇairēbhiḥ kārpāsīphalamiśraṁ kalkaṁ ghr̥taṁ ca sādhayitvā yōjayēt||27||
तत्र गम्भीरेषु पित्तात्मकेषु दाहपाकवत्सु व्रणेष्वतीक्ष्णोष्णैरेभिः कार्पासीफलमिश्रं कल्कं घृतं च साधयित्वा योजयेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
tatrētyādinā kalkādaya ucyantē| gambhīratvādiyuktēṣu vraṇēṣvēbhirityajagandhādibhiḥ pūtīkāditīkṣṇōṣṇadravyarahitaiḥ kr̥taṁ kārpāsīphalamiśraṁ kalkaṁ ghr̥taṁ ca sādhayitvā yōjayēt||27||
Adhikarana Sodhanatailam (28) · Śloka 28
utsannamāṁsēṣvalpasrāvēṣu rūkṣēṣu tilāpāmārgabr̥hatīdvayayuktaiḥ pūrvōktaiḥ pūtīkādibhiḥ sārṣapaṁ tailaṁ ca||28||
उत्सन्नमांसेष्वल्पस्रावेषु रूक्षेषु तिलापामार्गबृहतीद्वययुक्तैः पूर्वोक्तैः पूतीकादिभिः सार्षपं तैलं च||२८||
🔊 Audio coming soon
utsannamāṁsādiṣu vraṇēṣu pūrvōktaiḥ sarvaiḥ pūtīkādibhistilādiyuktaiḥ sarṣapatailaṁ caikaṁ sādhayitvā yōjayēditi sambandhaḥ||28||
Adhikarana SodhanarasakriyA (29) · Śloka 29
pracalapradēśājēṣu klēdabahulēṣutsannāsthiramāsēṣu tailēna cāsiddhyatsu rasakriyāṁ kuryāt| yathōktānāṁ saṁśōdhanauṣadhānāṁ kaṣāyē punaḥ parisrāvyādhiśṟutē manaśśilātuvarīkāsīsacūrṇapratīvāpasiddhāṁ ca mātuluṅgarasōpētāṁ sakṣaudrāṁ yuñjīta||29||
प्रचलप्रदेशाजेषु क्लेदबहुलेषुत्सन्नास्थिरमासेषु तैलेन चासिद्ध्यत्सु रसक्रियां कुर्यात्| यथोक्तानां संशोधनौषधानां कषाये पुनः परिस्राव्याधिश्रृते मनश्शिलातुवरीकासीसचूर्णप्रतीवापसिद्धां च मातुलुङ्गरसोपेतां सक्षौद्रां युञ्जीत||२९||
🔊 Audio coming soon
pracalapradēśajatvādiyuktēṣu vraṇēṣu yē ca tailēna na śuddhyanti tēṣu ca rasakriyāṁ kuryāt| kāmityāha-yathōktānāmityādi||29||
Adhikarana SodhanacUrNam (30) · Śloka 30
mēdōyuktēṣu gambhīrēṣu klēdiṣu kalkaiścāsiddhyatsuvacāyāṁ saindhavē kiṇvē kāsīsē rajanīdvayē| śōdhanāgryēṣu cānyēṣu cūrṇaṁ kurvīta śōdhanam||30||
मेदोयुक्तेषु गम्भीरेषु क्लेदिषु कल्कैश्चासिद्ध्यत्सुवचायां सैन्धवे किण्वे कासीसे रजनीद्वये| शोधनाग्र्येषु चान्येषु चूर्णं कुर्वीत शोधनम्||३०||
🔊 Audio coming soon
mēdōyuktādiṣu vraṇēṣu vacādikē'nyēṣvapi śōdhanauṣadhēṣu śōdhanaṁ cūrṇaṁ kurvīta ||30||
Adhikarana SodhanavartiH (31) · Śloka 31
antaḥśalyānaṇudvārān gambhīrān māṁsasaṁśritān| sandhimarmaniviṣṭāṁśca śōdhayēdvartibhirvraṇān||31||
अन्तःशल्यानणुद्वारान् गम्भीरान् मांससंश्रितान्| सन्धिमर्मनिविष्टांश्च शोधयेद्वर्तिभिर्व्रणान्||३१||
🔊 Audio coming soon
antaśśalyādikān vraṇān vartibhiḥ śōdhayēditi sambandhaḥ||31||
Adhikarana dhUpanantadarthaM dravyANi ca (32) · Śloka 32
vātābhibhūtān sāsrāvān dhūpayēdugravēdanān| śrīvēṣṭakasarjarasasāladēvadāruśiṁśapākhadirāsanakaiḍaryasārayavamadhūcchiṣṭabhūrjapatrapakṣaumasarpibhiḥ||32||
वाताभिभूतान् सास्रावान् धूपयेदुग्रवेदनान्| श्रीवेष्टकसर्जरससालदेवदारुशिंशपाख़दिरासनकैडर्यसारयवमधूच्छिष्टभूर्जपत्रपक्षौमसर्पिभिः||३२||
🔊 Audio coming soon
vātābhibhūtatvādiguṇān vraṇān śrīvēṣṭakādibhirdhūpayēt| ( ni ) śrīvēṣṭakō vāyasikaḥ śrīvāsaścēti śabditaḥ| sālādīnāṁ sāraḥ| kaiḍaryaḥ karañjaḥ| (vātābhibhūtān udriktavātān| sāsrāvānāsrāvayuktān| āsrāvaḥ pūyavahanam| ugrā atiśayitā vēdanā pīḍāviśēṣō yēṣāṁ tānugravēdanān)||32||
Adhikarana nirvApaNam (33) · Śloka 33
nirvāpayēd bhr̥śaṁ śītaiḥ pittaraktaviṣōlbaṇān||33||
निर्वापयेद् भृशं शीतैः पित्तरक्तविषोल्बणान्||३३||
🔊 Audio coming soon
pittādyulbaṇān vraṇān bhr̥śaṁ śītairnirvāpayēt| (udriktapittān ulbaṇaraktān viṣayuktāṁśca vraṇān śītaiścandanōśīrādiśītaladravyairbhr̥śamatiśayēna nirvāpayēt| lēpasēkādinōṣmōpaśamanaṁ kuryādityarthaḥ )||33||
Adhikarana utsAdanam (34) · Śloka 34
śuṣkālpamāṁsē gambhīrē vraṇa utsādanaṁ hitam| aśvagandhāpāmārgatālapatrīsuvarcalābalātibalānantādhātakīkusumasamaṅgābhiḥ padmakādivargēṇa nyagrōdhādinā ca kalkastathā sarpīṁṣyabhyañjanārthē||34||
शुष्काल्पमांसे गम्भीरे व्रण उत्सादनं हितम्| अश्वगन्धापामार्गतालपत्रीसुवर्चलाबलातिबलानन्ताधातकीकुसुमसमङ्गाभिः पद्मकादिवर्गेण न्यग्रोधादिना च कल्कस्तथा सर्पींष्यभ्यञ्जनार्थे||३४||
🔊 Audio coming soon
śuṣkamāṁsādikē vraṇē utsādanaṁ māṁsavardhanaṁ hitam| aśvagandhādibhiḥ kalkō vā sarpīṁṣi vā utsādanāni| (śuṣkamāṁsē alpamāṁsē gambhīrē ca vraṇē| gambhīraṁ nimnam)||34||
Adhikarana mAMsAdamAMsAhAraH (35) · Śloka 35
adyānmāṁsādamāṁsāni vidhinōpahitāni ca| māṁsaṁ māṁsādamāṁsēna vardhatē śuddhacētasaḥ||35||
अद्यान्मांसादमांसानि विधिनोपहितानि च| मांसं मांसादमांसेन वर्धते शुद्धचेतसः||३५||
🔊 Audio coming soon
utsādanārthaṁ māṁsādānāṁ siṁhaśyēnādīnāṁ māṁsāni vidhānēnōpahitāni saṁskr̥tānyadyāt| yataḥ śuddhacētasaḥ śōkādirahitasya māṁsādamāmsēnāvaśyaṁ vraṇē māṁsaṁ varddhatē||35||
Adhikarana avasAdanam (36) · Śloka 36
utsannamr̥dumāṁsānāṁ vraṇānāmavasādanam| saindhavakāsīsasumanōmukulaguggulāgnicitrakāgnimanthadantīśirīṣakarañjaphalabhūrjagranthikukkuṭāṇḍātvakkapōtakalaviṅkapurīṣanēpālīharitālacūrṇāni sakṣaudrāṇi||36||
उत्सन्नमृदुमांसानां व्रणानामवसादनम्| सैन्धवकासीससुमनोमुकुलगुग्गुलाग्निचित्रकाग्निमन्थदन्तीशिरीषकरञ्जफलभूर्जग्रन्थिकुक्कुटाण्डात्वक्कपोतकलविङ्कपुरीषनेपालीहरितालचूर्णानि सक्षौद्राणि||३६||
🔊 Audio coming soon
utsannamāṁsādīnāṁ vraṇānāmavasādanaṁ vraṇamāṁsanimnīkaraṇaṁ hitam| kiṁ tadityāha - saindhavētyādi| subōdham| kalaviṅkō grāmacaṭakaḥ||36||
Adhikarana mRudUkaraNam (37) · Śloka 37
sarujē kaṭhinē stabdhē rūkṣē śuṣyati ca vraṇē| mārdavajananārthaṁ vraṇāvirōdhi vātaghnasiddhasya sarpiṣaḥ pānam| tadvidhairēva ca siddhaṁ tailamabhyaṅgaḥ| pūrvōktāśca svēdāḥ| tathā sarpirmajjavasābhirdhūpāḥ susnigdhasaktusaindhavakiṇvatilapiṣṭakr̥sarapāyasānūpavēśavārāḥ kiñciduṣṇō bahuśaḥ pralēpāḥ| pittavidradhivīsarpaśōphakuṣṭhaghr̥tāni ca| sarvavraṇēṣu yōjyāni pānasēkapralēpanē||37||
सरुजे कठिने स्तब्धे रूक्षे शुष्यति च व्रणे| मार्दवजननार्थं व्रणाविरोधि वातघ्नसिद्धस्य सर्पिषः पानम्| तद्विधैरेव च सिद्धं तैलमभ्यङ्गः| पूर्वोक्ताश्च स्वेदाः| तथा सर्पिर्मज्जवसाभिर्धूपाः सुस्निग्धसक्तुसैन्धवकिण्वतिलपिष्टकृसरपायसानूपवेशवाराः किञ्चिदुष्णो बहुशः प्रलेपाः| पित्तविद्रधिवीसर्पशोफकुष्ठघृतानि च| सर्वव्रणेषु योज्यानि पानसेकप्रलेपने||३७||
🔊 Audio coming soon
sarujādikē vraṇē vraṇāvirōdhibhiḥ kāñcikādirahitairvātaharaidravyaiḥ siddhasya sarpiṣaḥ pānam| tadvidhairiti vraṇāvirōdhibhirvātaharaiḥ pūrvōktā iti śōphāvasthōktāḥ| pittajānāṁ vidradhyādīnāṁ yāni ghr̥tānyuktāni tāni sarvavraṇēṣu pānādiṣu yōjyāni||37||
Adhikarana dAruNIkaraNam (38) · Śloka 38
atimr̥māṁsēṣu vraṇēṣu dāruṇīkaraṇārthaṁ triphalālōdhrāgrasarjajambūpriyaṅgvaśōkavalkalāni| saurāṣṭRrīkāsīsarōcanāvacūrṇanam| sārairgandhaiśca dhūpaḥ||38||
अतिमृमांसेषु व्रणेषु दारुणीकरणार्थं त्रिफलालोध्राग्रसर्जजम्बूप्रियङ्ग्वशोकवल्कलानि| सौराष्ट्ऱ्रीकासीसरोचनावचूर्णनम्| सारैर्गन्धैश्च धूपः||३८||
🔊 Audio coming soon
atimr̥dumāṁsēṣu vraṇēṣu dāruṇatvāpādanāya triphalādikalkalāni nānāprayōgairyōjyāni| saurāṣṭryādyavacūrṇanaṁ hitam| sārairagarucandanādibhirgandhadravyaiśca māṁsyādibhirdhūpaḥ||38||
Adhikarana kShArakarma (39) · Śloka 39
utsannamāṁsān kaṭhinān kaṇḍūyuktāṁścirōtthitān| vraṇān suduḥkhaśōdhyāṁśca śōdhayētkṣārakarmaṇā||39||
उत्सन्नमांसान् कठिनान् कण्डूयुक्तांश्चिरोत्थितान्| व्रणान् सुदुःखशोध्यांश्च शोधयेत्क्षारकर्मणा||३९||
🔊 Audio coming soon
utsannamāṁsatvādiyuktān vraṇān kṣārakarmaṇā śōdhayēt||39||
Adhikarana agnikarma (40) · Śloka 40
sravantō'śmarijā mūtraṁ yē cānyē raktavāhinaḥ| chinnāśca sandhayō yēṣāṁ yathōktairyē ca sādhanaiḥ| sādhyamānā na sidhyanti śōdhyāḥ syustē'gnikarmaṇā||40||
स्रवन्तोऽश्मरिजा मूत्रं ये चान्ये रक्तवाहिनः| छिन्नाश्च सन्धयो येषां यथोक्तैर्ये च साधनैः| साध्यमाना न सिध्यन्ति शोध्याः स्युस्तेऽग्निकर्मणा||४०||
🔊 Audio coming soon
yē vraṇā aśmarijāḥ santō mūtraṁ sravanti anyē ca yē raktavāhinō yēṣāṁ ca sandhayaśchinnāḥ yē ca sarvairuktaiḥ sādhanairupakramairna sidhyanti tē sarvē agnikarmaṇā śōdhyāḥ syuriti sambhāvanāyām||40||
Adhikarana ropaNam (41) · Śloka 41
vraṇānāmatha śuddhānām rōpaṇāni prayōjayēt| asanādinyagrōdhādivargadhavasallakīkuṭajatvacō mañjiṣṭhāsamaṅgāmr̥tāśvagandhā''ragvadhadhātakīpuṣpāṇi padmakādiśca prakṣālanādiṣu saptasu prayōjyā iti||41||
व्रणानामथ शुद्धानाम् रोपणानि प्रयोजयेत्| असनादिन्यग्रोधादिवर्गधवसल्लकीकुटजत्वचो मञ्जिष्ठासमङ्गामृताश्वगन्धाऽऽरग्वधधातकीपुष्पाणि पद्मकादिश्च प्रक्षालनादिषु सप्तसु प्रयोज्या इति||४१||
🔊 Audio coming soon
ēvamantē śuddhānāṁ vraṇānāṁ rōpaṇaṁ yōjyam| kiṁ tadityāha-asanādītyādi| asanādikaṁ padmakādyantaṁ prakṣālanādiṣu saptasu prakṣālanā''lēpaghr̥tatailarasakriyācūrṇavartiṣu yōjayēt||41||
Adhikarana pracCardanAdyantaHSodhanam (42) · Śloka 42
bhavanti cātra- utsannaduṣṭapiśitē saṁkliṣṭadhyāmaśōṇitē| vraṇē pracchardanaṁ śastaṁ kaphaduṣṭē viśēṣataḥ| virēcanaṁ pittaduṣṭē dīrghakālānubandhini| rūkṣē savēdanē bastiradhaḥkāyē viśēṣataḥ||42||
भवन्ति चात्र- उत्सन्नदुष्टपिशिते संक्लिष्टध्यामशोणिते| व्रणे प्रच्छर्दनं शस्तं कफदुष्टे विशेषतः| विरेचनं पित्तदुष्टे दीर्घकालानुबन्धिनि| रूक्षे सवेदने बस्तिरधःकाये विशेषतः||४२||
🔊 Audio coming soon
utsannatvādiguṇē vraṇē pracchardanaṁ śastam| kaphaduṣṭē vraṇē viśēṣēṇa pracchardanam| virēkō bastiśca subōdhaḥ||42||
Adhikarana jatrUrdhvajeShu nAvanAdikam (43) · Śloka 43
jatrūrdhvajē ca śvayathau kaṇḍvāḍhyē tīkṣṇanāvanam| tajja ēvānilāḍhyē tu śvayathau snēhanāvanam| tathā saśōpharuksrāvē dhūmō vātakaphōlbaṇē| rujādimiti vaktrasthē yathāsvaṁ kavalō hitaḥ||43||
जत्रूर्ध्वजे च श्वयथौ कण्ड्वाढ्ये तीक्ष्णनावनम्| तज्ज एवानिलाढ्ये तु श्वयथौ स्नेहनावनम्| तथा सशोफरुक्स्रावे धूमो वातकफोल्बणे| रुजादिमिति वक्त्रस्थे यथास्वं कवलो हितः||४३||
🔊 Audio coming soon
jatrūrdhvajē kaṇḍvāḍhyē ca śvayathau tīkṣṇaṁ nasyaṁ śastam| tajja ēvētyūrdhvajatruja ēva śvayathāvanilāḍhyē ca snēhanasyam| tathētyūrdhvajatruja ēva ca vraṇē vātakaphōlbaṇē śōphādiyuktē dhūmaḥ| vaktrasthē rujādimati vraṇē yathāsvaṁ dōṣādhikyēna kavalō hitaḥ||43||
Adhikarana doShAnusAraM kaShAyAdyarthaM dravyANi (44) · Śloka 44
dvāvādyau pañcamūlākhyau gaṇau yaścānilāpahaḥ| tē vraṇē vātikē yōjyāḥ kaṣāyādiṣu saptasu| nyagrōdhapadmakādyau tu paittē vargaśca pittajit| āragvadhādiḥ ślēṣmaghnaḥ kaphē miśrāstu miśrajē||44||
द्वावाद्यौ पञ्चमूलाख्यौ गणौ यश्चानिलापहः| ते व्रणे वातिके योज्याः कषायादिषु सप्तसु| न्यग्रोधपद्मकाद्यौ तु पैत्ते वर्गश्च पित्तजित्| आरग्वधादिः श्लेष्मघ्नः कफे मिश्रास्तु मिश्रजे||४४||
🔊 Audio coming soon
dvāvādyau pañcamūlō mahadhrasvākhyau| anilāpahō gaṇaḥ śōdhanādyukta ityētē vātikē vraṇē saptasu kaṣāyādiṣu yōjyāḥ| kaṣāyaḥ kṣālanē| nyagrōdhapadmakādyau gaṇau pittajidvargaśca pittavraṇē saptasu kaṣāyādiṣu yōjyaḥ| āragvadhādirgaṇaḥ ślēṣmaghnō vargaśca kaphajē| miśrajē vraṇē yathāyōgaṁ miśrāstē yōgāḥ||44||
Adhikarana doShAnusAraM lepavidhAnam (45) · Śloka 45
piṣṭō'mlairvātikē lēpastailasarpirvasāyutaḥ| ghanaḥ kōṣṇaśca paittē tu payaḥpiṣṭō ghr̥tānvitaḥ| tanuvastrāntaraḥ śaśvaduṣṇō gōmūtrapēṣitaḥ| rūkṣastailēna vā snigdhō bahalaḥ kaphajē hitaḥ||45||
पिष्टोऽम्लैर्वातिके लेपस्तैलसर्पिर्वसायुतः| घनः कोष्णश्च पैत्ते तु पयःपिष्टो घृतान्वितः| तनुवस्त्रान्तरः शश्वदुष्णो गोमूत्रपेषितः| रूक्षस्तैलेन वा स्निग्धो बहलः कफजे हितः||४५||
🔊 Audio coming soon
piṣṭō'mlairityādinā vātādiṣu lēpavidhānaṁ subōdham| ghanaḥ kōṣṇaścētyēvamantaṁ vātē| tanuvastrāntara ityēvamantaṁ pittē| kaphē śaśvaduṣṇa ityādi| bahalō ghanaḥ||45||
Adhikarana mAMsasthavraNAnAM tilakalkena prayogaH (46) · Śloka 46
apētapūtimāṁsāṁnāṁ māṁsasthānāmarōhatām| kalkaṁ saṁrōhaṇaṁ kuryāttilānāṁ madhukānvitam| snigdhōṣṇatiktamadhurakaṣāyatvaiḥ sa sarvajit| sa kṣaudranimbapatrābhyāṁ yuktaḥ saṁśōdhanaḥ param| pūrvābhyāṁ sarpiṣā cāsau yuktaḥ syādāśu rōpaṇaḥ| tilavadyavakalkaṁ tu kēcidicchanti tadvidaḥ||46||
अपेतपूतिमांसांनां मांसस्थानामरोहताम्| कल्कं संरोहणं कुर्यात्तिलानां मधुकान्वितम्| स्निग्धोष्णतिक्तमधुरकषायत्वैः स सर्वजित्| स क्षौद्रनिम्बपत्राभ्यां युक्तः संशोधनः परम्| पूर्वाभ्यां सर्पिषा चासौ युक्तः स्यादाशु रोपणः| तिलवद्यवकल्कं तु केचिदिच्छन्ति तद्विदः||४६||
🔊 Audio coming soon
māṁsasthānāṁ vraṇānāmapagatapūtimāṁsānāmarōhatāṁ satāṁ tilānāṁ kalkaṁ madhukānvitaṁ saṁrōhaṇaṁ kuryāt| sa hi tilakalkaḥ snigdhādiguṇatvāt sarvadōṣajit bhavati| samadhukānvitastilakalkaḥ kṣaudranimbapatrābhyāṁ yukta: paraṁ saṁśōdhanaḥ| asau ca madhukānvitastilakalkaḥ pūrvābhyāmēva kṣaudranimbapatrābhyāṁ sarpiṣā ca yukta āśu rōpaṇō bhavati| kēcidācāryā rōpaṇavidastilakalkaprakārēṇa yavakalkamapīcchanti||46||
Adhikarana sAsrAdivraNAnAM ropaNam (47) · Śloka 47
sāsrapittaviṣāgantugambhīrān sōṣmaṇō vraṇān| kṣīrarōpaṇabhaiṣajyaśṟutēnājyēna rōpayēt| rōpaṇauṣadhasiddhēna tailēna kaphavātajān||47||
सास्रपित्तविषागन्तुगम्भीरान् सोष्मणो व्रणान्| क्षीररोपणभैषज्यश्रृतेनाज्येन रोपयेत्| रोपणौषधसिद्धेन तैलेन कफवातजान्||४७||
🔊 Audio coming soon
asrādiyuktān vraṇān kṣīrēṇa rōpaṇabhaiṣajyaiśca śṟutanājyēna rōpayēt| kaphavātajān vraṇān rōpaṇairauṣadhaiḥ siddhēna tailēna rōpayēt||47||
Adhikarana avadhyavraNAdInAM ropaNakramaH (48) · Śloka 48
avadhyānāṁ calasthānāṁ śuddhānāṁ vā praduṣyatām| yathāsvaṁ rōpaṇaiḥ kuryādrasajāṁ saniśādvayaiḥ| samānāṁ sthiramāṁsānāṁ tvaksthānāṁ cūrṇa iṣyatē| nīrujāmavagāḍhānāṁ śuddhānāṁ vartayō hitāḥ||48||
अवध्यानां चलस्थानां शुद्धानां वा प्रदुष्यताम्| यथास्वं रोपणैः कुर्याद्रसजां सनिशाद्वयैः| समानां स्थिरमांसानां त्वक्स्थानां चूर्ण इष्यते| नीरुजामवगाढानां शुद्धानां वर्तयो हिताः||४८||
🔊 Audio coming soon
avadhyādīnāṁ vraṇānāṁ yathāsvaṁ dōṣādyapēkṣayā rōpaṇauṣadhairharidrādvayayuktai rasajāṁ rasakriyāṁ kuryāt| yathāsvamētairēva tvauṣadhaiḥ samatvādiyuktānāṁ vraṇānāṁ cūrṇa iṣyatē| yathāsvaṁ tairēva nīrujādīnāṁ vraṇānāṁ vartayō hitāḥ||48||
Adhikarana ropaNaH kalkaH (49) · Śloka 49
samaṅgāmōcasaralasōmavalkāḥ sacandanāḥ| padmakādiśca kalkō'yaṁ paramaṁ rōpaṇō'thavā| puṇḍrāhvatilajīvantīgōjihvādhātakībalāḥ||49||
समङ्गामोचसरलसोमवल्काः सचन्दनाः| पद्मकादिश्च कल्कोऽयं परमं रोपणोऽथवा| पुण्ड्राह्वतिलजीवन्तीगोजिह्वाधातकीबलाः||४९||
🔊 Audio coming soon
samaṅgādibhiḥ padmakādigaṇāntaiḥ kalkaḥ paramaṁ vraṇarōpaṇaḥ| sōmavalkaḥ kaṭphalatvak| athavā puṇḍrāhvādīnāṁ balāntānāṁ kalkaḥ paramaṁ vraṇarōpaṇaḥ||49||
Adhikarana ropaNaM tailaM ghRuta~jca (50) · Śloka 50
prapauṇḍarīkamadhukakākōlīdvayacandanaiḥ| sādhitaṁ tailamājyaṁ vā tadvatkampillakēna vā| dūrvārasēna vā dārvyāstvacā vā vraṇarōpaṇam||50||
प्रपौण्डरीकमधुककाकोलीद्वयचन्दनैः| साधितं तैलमाज्यं वा तद्वत्कम्पिल्लकेन वा| दूर्वारसेन वा दार्व्यास्त्वचा वा व्रणरोपणम्||५०||
🔊 Audio coming soon
prapauṇḍarīkādibhiḥ sādhitaṁ tailaṁ ghr̥taṁ vā tadvaditi paramaṁ vraṇarōpaṇam| kampillakēna vā sādhitaṁ tailaṁ vājyaṁ vā| dūrvārasēna vā sādhitaṁ dārvītvacā vā||50||
Adhikarana paTolAdiyogaH (tailaghRutayoH) (51) · Śloka 51
paṭōlanimbapatrāṇi lōdhramustāpriyaṅgavaḥ| sūkṣmailādhātakīsarjjakhadirāgarucandanam| kampillakaṁ viḍaṅgāni vatsakaṁ triphalā balā| kalkairēbhighr̥taṁ siddhaṁ tailaṁ vā rōpaṇaṁ param||51||
पटोलनिम्बपत्राणि लोध्रमुस्ताप्रियङ्गवः| सूक्ष्मैलाधातकीसर्ज्जखदिरागरुचन्दनम्| कम्पिल्लकं विडङ्गानि वत्सकं त्रिफला बला| कल्कैरेभिघृतं सिद्धं तैलं वा रोपणं परम्||५१||
🔊 Audio coming soon
paṭōlādikalkairghr̥taṁ vā tailaṁ vā siddhaṁ paramaṁ vraṇarōpaṇam||51||
Adhikarana varNasAdhanaM savarNIkaraNam (52) · Śloka 52
padmakaṁ padmakiñjalkaṁ dārvī mūrvā tilōtpalam| mēdā samaṅgā yaṣṭyāhvaṁ pralēpō varṇasādhanaḥ| kakubhōdumbarāśvatthajambūkaṭphalalōdhrajaiḥ| tvacamāśu nigr̥hṇanti tvakcūrṇaiścūrṇitā vraṇāḥ| lākṣāmanōhvāmañjiṣṭhāharitālaniśādvayaiḥ| pralēpaḥ saghr̥takṣaudrastvagviśuddhikaraḥ param| dhyāmakāśvatthaniculamūlaṁ lākṣālagairikam| sahēmaścāmr̥tāsaṅgakāsīsaṁ cēti varṇakr̥t| kālēyakalatā''mrāsthihēmakālārasōttamaiḥ| lēpaḥ sagōmayarasaḥ savarṇakaraṇaḥ param| ayōrajaḥ sakāsīsaṁ triphalākusumāni ca| pralēpaḥ kurutē kāṣṇaryaṁ sadya ēva navatvaci| dagdhayā''nūpasattvānāṁ ślakṣṇacūrṇitayā tvacā| bhallātatailaplutayā śuklamālēpayēd vraṇam| navaṁ kapālikāmūlaṁ vaidulaṁ sasthirāhvayam| kāsīsaṁ madhukaṁ lēpō vraṇē kr̥ṣṇē madhudrutaḥ| kapitthānmāṁsamuddhr̥tya mūtrasyājyasya pūraṇam| kṣipēccātra manōhvālavaṁśanirlēkharōcanāḥ| kāsīsaṁ prapunāṭaśca māsaṁ nyastaṁ tatō bhuvi| adhō'rjunasya tacchuklavraṇālēpaḥ savarṇakr̥t||52||
पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दार्वी मूर्वा तिलोत्पलम्| मेदा समङ्गा यष्ट्याह्वं प्रलेपो वर्णसाधनः| ककुभोदुम्बराश्वत्थजम्बूकट्फललोध्रजैः| त्वचमाशु निगृह्णन्ति त्वक्चूर्णैश्चूर्णिता व्रणाः| लाक्षामनोह्वामञ्जिष्ठाहरितालनिशाद्वयैः| प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परम्| ध्यामकाश्वत्थनिचुलमूलं लाक्षालगैरिकम्| सहेमश्चामृतासङ्गकासीसं चेति वर्णकृत्| कालेयकलताऽऽम्रास्थिहेमकालारसोत्तमैः| लेपः सगोमयरसः सवर्णकरणः परम्| अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च| प्रलेपः कुरुते काष्णर्यं सद्य एव नवत्वचि| दग्धयाऽऽनूपसत्त्वानां श्लक्ष्णचूर्णितया त्वचा| भल्लाततैलप्लुतया शुक्लमालेपयेद् व्रणम्| नवं कपालिकामूलं वैदुलं सस्थिराह्वयम्| कासीसं मधुकं लेपो व्रणे कृष्णे मधुद्रुतः| कपित्थान्मांसमुद्धृत्य मूत्रस्याज्यस्य पूरणम्| क्षिपेच्चात्र मनोह्वालवंशनिर्लेखरोचनाः| कासीसं प्रपुनाटश्च मासं न्यस्तं ततो भुवि| अधोऽर्जुनस्य तच्छुक्लव्रणालेपः सवर्णकृत्||५२||
🔊 Audio coming soon
padmakādibhirvraṇē lēpō varṇasādhanō varṇakaraṇaḥ| (kakubhāditvacāṁ cūrṇaiścūrṇitā avakīrṇā vraṇāstvacamāśvēva nigr̥hṇanti nibadhnanti)| lākṣādibhirghr̥takṣaudrasahitaḥ pralēpaḥ paramatiśayēna tvagviśuddhiṁ karōti| dhyāmakādibhirghr̥takṣaudrasahitaḥ pralēpō varṇakr̥t bhavati| (dhyāmakaṁ kattr̥ṇānukāri tr̥ṇam| niculō vañjulaḥ| alaṁ haritālam| hēma nāgakēsaram| amr̥tāsaṅgaḥ karparikā| kāsīsaṁ tutthakam| iti jējjaṭaḥ)| amr̥tā guḍūcī| āsaṅgō rasāñjanamiti ca| kālēyakādibhirgōmayarasōpētō lēpaḥ paraṁ savarṇakaraṇaḥ kāyasamānavarṇakaraṇaḥ| kālēyakaṁ dārvī| (ni) kālēyakaṁ dāruniśā dārvī pītadrupītanaḥ| latā dūrvā priyaṅguśca| hēma padmakaṁ nāgakēsaramiti jējjaṭaḥ| rasōttamaḥ pāradaḥ| kālā sārivēti jējjaṭaḥ| ayōraja ādirālēpō navatvaci sadya ēva kāṣṇaryaṁ kurutē| triphalāyāḥ kusumāni| śuklaṁ vraṇamānūpānāṁ sattvānāṁ prāṇināṁ tvacā dagdhayā'nu ślakṣṇacūrṇitayā'nu ca bhallātatailaplutayā lēpayēt| bhallātatailamaruṣkaratailam| kr̥ṣṇaṁ vraṇaṁ saptarātraṁ chāgalē payasi sthitēnānu ca tēnaivāvasthānapayasā piṣṭēna rōhiṇīphalēnā''lēpayēt| kr̥ṣṇē vraṇē navamārcarakālōtpannaṁ kapālikāmūlādikaṁ madhudrutō lēpaḥ| kapālikāmūlaṁ vaidulaṁ mūlamiti sambadhyatē| ('navaṁ kapālikācūrṇaṁ vaidulaṁ sarjanām ca| kāsīsaṁ kṣaudrayuktaṁ ca madhukañcaiva lēpayēdi'ti suśrutaḥ)| kapitthaphalasya tvagantarbhavē māṁsa uddhr̥tē sati mūtrājyayōḥ pūraṇam| tatra ca manōhvādikaṁ prakṣipya tatō'rjunavr̥kṣasyādhō bhuvi nyastaṁ tat śuklavraṇa ālēpaḥ savarṇakr̥t| vaṁśanirlēkhanaṁ vaṁśatanuśalkaḥ| kāsīsaṁ tuttham| ('mūtrasyājasya pūraṇami'ti suśrutaḥ )||52||
Adhikarana romasa~jjananam (53) · Śloka 53
dagdhō vāraṇadantō'ntardhūmaṁ tailaṁ rasāñjanam| rōmasañjananō lēpastadvattailapariplutā| catuṣpānnakharōmāsthitvakśṟuṅgakhurajā maṣī||53||
दग्धो वारणदन्तोऽन्तर्धूमं तैलं रसाञ्जनम्| रोमसञ्जननो लेपस्तद्वत्तैलपरिप्लुता| चतुष्पान्नखरोमास्थित्वक्श्रृङ्गखुरजा मषी||५३||
🔊 Audio coming soon
vāraṇadantō hastidantō'ntardhūmaṁ dagdhastailaṁ rasāñjanaṁ ca savarṇakaraṇō lēpaḥ| catuṣpadāṁ nakhādijāṁ maṣī tailapariplutā tadvaditi rōmasañjananō lēpaḥ||53||
Adhikarana pathyanirdeSaH (54-30) · Śloka 30
jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇōdakōttaram| bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati||54|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē vraṇapratiṣēdhō nāma triṁśō'dhyāyaḥ||30||
जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णोदकोत्तरम्| भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति||५४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे व्रणप्रतिषेधो नाम त्रिंशोऽध्यायः||३०||
🔊 Audio coming soon
snigdhādiguṇaṁ śālyōdanaṁ jāṅgalairmāṁsaiḥ saha bhuñjānaḥ puruṣaḥ śīghraṁ vraṇamapōhati||54|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē triṁśō'dhyāyaḥ