Adhikarana atha vraNavibhaktiparij~jAnIyo nAmaikonatriMsho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1
അഥാതോ വ്രണവിഭക്തിപരിജ്ഞാനീയന്നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ|
ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||
View original
अथातो व्रणविभक्तिपरिज्ञानीयन्नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
നിജപ്രധാനാനാം ചികിത്സിതമുക്തമാഗന്തുപ്രധാനാനാമവസരോऽതഃ ശല്യതന്ത്രമാരഭ്യതേ| സര്വസ്യ ച ശല്യസ്യ വ്രണഫലത്വാദ് വ്രണ ഏവാദൌ വിചാര്യതേ| വ്രണ്സ്യ തു സ്വരൂപജ്ഞാനേ ഹേത്വാദികം വക്തും ന പാര്യതേ| തച്ച സ്വരൂപം സാമാന്യതഃ പ്രസിദ്ധ്യൈവ ജ്ഞായതേ| വിശേഷേ ത്വാഗമോऽപേക്ഷ്യതേ| അതോ വ്രണവിഭാഗപരിജ്ഞാനാര്ഥമധ്യായ ആരഭ്യതേ| അഥേത്യാദി പൂര്വവദ് വ്യാഖ്യേയമ്| വ്രണനം ജ്ഞാതും നിരൂപ്യതേ||൧||
Adhikarana vraNaniruktiH (2) · Śloka 2
യാവദായുര്വൃണീതേ വിവൃണോതി വാ ശരീരമിതി വ്രണഃ||൨||
View original
यावदायुर्वृणीते विवृणोति वा शरीरमिति व्रणः||२||
യാവദിത്യാദി| യാവദായുരായുഷോऽന്തം യാവച്ഛരീരം വൃണീതേ വിവൃണോതി വാऽതോ വ്രണഃ| വൃണീത ഇതി വൃങ് സമ്ഭക്താവിത്യസ്യ രൂപമ്| സമ്ഭക്തിഃ പ്രാര്ഥനാ| വിവൃണോതി പ്രകടയതി സാശയത്വാത്പ്രാര്ഥയതേ||൨||
Adhikarana nijAgantuBedau (3) · Śloka 3
സ ച ദ്വിവിധോ നിജ ആഗന്തുശ്ച|
തത്ര നിജോ ദോഷസമുത്ഥഃ|
ആഗന്തുഃ ശസ്ത്രാനുശസ്ത്രോപലലഗുഡനഖദശനവിഷാണവിഷാരുഷ്കരാദിനിമിത്തഃ|
സോऽപി പുനര്വാതാദിഭിരധിഷ്ഠിതോ നിജതാം ലഭതേ||൩||
View original
स च द्विविधो निज आगन्तुश्च|
तत्र निजो दोषसमुत्थः|
आगन्तुः शस्त्रानुशस्त्रोपललगुडनखदशनविषाणविषारुष्करादिनिमित्तः|
सोऽपि पुनर्वातादिभिरधिष्ठितो निजतां लभते||३||
സ ച വ്രണോ നിജാഗന്തുഭേദേന ദ്വിവിധഃ| തത്ര യോ ദോഷനിമിത്തോ വാതാദികോപഹേതുഃ സ നിജഃ| ആഗന്തുഃ ശസ്ത്രാദിനിമിത്തഃ| ആദിഗ്രഹണേനാശേഷാണാം ക്ഷതകരാണാം ഗ്രഹണമ്| സോऽപ്യാഗന്തുവ്രണോ യദാ വാതാദ്യധിഷ്ഠാനതാം പ്രാപ്നോതി തദാ നിജസംജ്ഞാമേവ ലഭതേ||൩||
Adhikarana shuddhaduShTavraNau (4) · Śloka 4
പുനശ്ച ദ്വേധാ വ്രണോ ദുഷ്ടഃ ശുദ്ധശ്ച|
തത്ര ദോഷദൂഷിതോ ദുഷ്ടഃ||൪||
View original
पुनश्च द्वेधा व्रणो दुष्टः शुद्धश्च|
तत्र दोषदूषितो दुष्टः||४||
പുനരന്യേന പ്രകാരേണ ദ്വേധാ ദ്വാഭ്യാം പ്രകാരാഭ്യാം വ്രണോ ഭവതി| ഏകോ ദുഷ്ടവ്രണോ ദ്വിതീയഃ ശുദ്ധവ്രണഃ പൂര്വോക്തേ ച ദ്വയേऽപ്യേതദ് ദ്വയം സമ്ഭവതി| നനു ദുഷ്ടഃ ക ഉച്യത ഇത്യാഹ-തത്രേതി| തത്ര ദ്വയോര്മധ്യേ സ ദുഷ്ടോ വിജ്ഞേയോ യോ ദോഷൈരധിഷ്ഠിതഃ||൪||
Adhikarana duShTavraNasAmAnyalakShaNam (5) · Śloka 5
തസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗമതിസംവൃതവിവൃതത്വമതിമൃദുകഠിനതാऽത്യുത്സാദാവസാദാവതിശീതോഷ്ണഭാവോऽതിരക്തകൃഷ്ണപാണ്ഡുതാ പൂതീമാംസസിരാസ്നായുപ്രതിച്ഛന്നത്വം പൂതീപൂയാസ്രാവഃ സോത്സങ്ഗിതാ ദാഹപാകകണ്ഡൂശ്വയഥുവേദനാസംരമ്ഭപിടകോപദ്രവോപദ്രുതത്വം ദീര്ഘകാലാനുബന്ധശ്ച||൫||
View original
तस्य सामान्यलिङ्गमतिसंवृतविवृतत्वमतिमृदुकठिनताऽत्युत्सादावसादावतिशीतोष्णभावोऽतिरक्तकृष्णपाण्डुता पूतीमांससिरास्नायुप्रतिच्छन्नत्वं पूतीपूयास्रावः सोत्सङ्गिता दाहपाककण्डूश्वयथुवेदनासंरम्भपिटकोपद्रवोपद्रुतत्वं दीर्घकालानुबन्धश्च||५||
അഥം സ ജ്ഞായത ഇത്യാഹ-തസ്യേതി| തസ്യ ദുഷ്ടസ്യ സാമാന്യലിങ്ഗം വാതാദിദോഷാനപേക്ഷം ലക്ഷണമ്| കിമിത്യാഹ-അതിസംവൃതമിത്യാദി| അതിസംവൃതത്വം വാऽതിവിവൃതത്വം വാ അതിമൃദുതാ വാऽതികഠിനതാ വാ അത്യുത്സന്നത്വം വാऽത്യവസന്നത്വം വാ അതിശീതതാ വാऽത്യുഷ്ണതാ വാ അതിരക്തവര്ണതാ വാऽതികാര്ഷ്ണ്യം വാऽതിപാണ്ഡുത്വം വാ പൂതീഭിഃ ക്ലിന്നൈര്മാംസാദിഭിര്വ്രണസ്യ പ്രതിച്ഛന്നത്വമാവൃതത്വം പൂതേഃ പൂയസ്യ പക്വദോഷസ്യാऽऽസ്രാവ സോത്സങ്ഗിതാ ബദ്ധപീവത്വം ദാഹദ്യുപദ്രവോപദ്രുതത്വം വ്രണസ്യ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധശ്ചേതി ദുഷ്ടവ്രണസ്യ സാമാന്യലക്ഷണമ്| (ഉത്സങ്ഗിതാ സാശയത്വം ദൂര്വാവത്പാകസ്യാന്തര്ദൂരഗതിരിത്യര്ഥഃ )||൫||
Adhikarana duShTavraNaBedAH (6) · Śloka 6
വിശേഷതസ്തു പഞ്ചദശധാ ഭിദ്യതേ||൬||
View original
विशेषतस्तु पञ्चदशधा भिद्यते||६||
വിശേഷതസ്തു വാതാദിഭിഃ സരക്തൈഃ പഞ്ചദശധാ ദുഷ്ടവ്രണോ ഭിദ്യതേ| രക്തം വാതാദിദുഷ്ടമേവ വിശേഷാന്തരേണ രോഗകര്തൃത്വാദദോഷോऽപി വാതാദിസമകക്ഷ്യതാ ഗൃഹ്യതേ| തത്ര വാതേന പിത്തേന കഫേന രക്തേന വാതപിത്താഭ്യാം വാതകഫാഭ്യാം പിത്തകഫാഭ്യാം വാതരക്താഭ്യാം പിത്തരക്താഭ്യാം കഫരക്താഭ്യാം വാതപിത്തകഫൈര്വാതപിത്തരക്തൈര്വാതകഫരക്തഃ പിത്തകഫരക്തൈര്വാതപിത്തകഫരക്തൈരിതി പഞ്ചദശ ഭേദാഃ||൬||
Adhikarana vAtaduShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 7
തത്ര ശ്യാവോऽരുണഃ കൃഷ്ണോ ഭസ്മാസ്ഥികപോതഗലാന്യതമവര്ണോ വാ ദധിമസ്തുക്ഷാരാമ്ബുമാംസധാവനപുലാകോദകനിഭാല്പസ്രാവോ രൂക്ഷശ്ചടചടായമാനശീലോऽകസ്മാദ്വിവിധശൂലസ്ഫുരണായാമതോദഭേദസ്വാപബഹുലോ നിര്മാംസശ്ച വാതാത്||൭||
View original
तत्र श्यावोऽरुणः कृष्णो भस्मास्थिकपोतगलान्यतमवर्णो वा दधिमस्तुक्षाराम्बुमांसधावनपुलाकोदकनिभाल्पस्रावो रूक्षश्चटचटायमानशीलोऽकस्माद्विविधशूलस्फुरणायामतोदभेदस्वापबहुलो निर्मांसश्च वातात्||७||
തത്ര ശ്യാവാദിസ്വരൂപോ വ്രണോ വാതാദ് ഭവതി| വര്ണാദിവസ്തുധര്മോ വ്രണസ്യ| ശൂലാദി സമ്ഭവാദാശ്രയേ വിജ്ഞേയഃ| ശ്യാവോऽരുണോ വാ കൃഷ്ണോ വാ ഭസ്മാദിചതുഷ്ട്യാന്യതമവര്ണോ വാ ദധിമസ്ത്വാദ്യന്യതമവര്ണോऽല്പസ്രാവാദിമാംശ്ച ||൭||
Adhikarana pittaduShTavraNalakShaNam (8) · Śloka 8
ക്ഷിപ്രജഃ പീതനീലഹരിതകൃഷ്ണകപിലപിങ്ഗലോ ഗോമൂത്രഭസ്മശങ്ഖകിംശുകോദകമാര്ദ്വീകതൈലാഭോഷ്ണഭൂരിക്ലേദോ ദാഹോഷാജ്വരരാഗപാകാവദരണധൂമായനാന്വിതഃ ക്ഷാരോക്ഷിതക്ഷതോപമവേദനഃ പിടകാജുഷ്ടശ്ച പിത്താത്||൮||
View original
क्षिप्रजः पीतनीलहरितकृष्णकपिलपिङ्गलो गोमूत्रभस्मशङ्खकिंशुकोदकमार्द्वीकतैलाभोष्णभूरिक्लेदो दाहोषाज्वररागपाकावदरणधूमायनान्वितः क्षारोक्षितक्षतोपमवेदनः पिटकाजुष्टश्च पित्तात्||८||
ക്ഷിപ്രജത്വാദിരൂപോ വ്രണഃ പിത്താദ് ഭവതി| ഗോമൂത്രാദ്യന്യതമസദൃശോഷ്ണഭൂരിക്ലേദോ ദാഹാദ്യന്വിതഃ ക്ഷാരസിക്തക്ഷതസമവേദനഃ പിടകാന്വിതശ്ച||൮||
Adhikarana kaPaduShTavraNalakShaNam (9) · Śloka 9
സ്നിഗ്ധഃ സ്ഥൂലൌഷ്ഠഃ പാണ്ഡുശ്ചണ്ഡകണ്ഡൂര്നവനീതവസാമജ്ജപിഷ്ടതിലനാരികേലാമ്ബുസദൃശശ്വേതശീതബഹലപിച്ഛിലക്ലേദഃ സ്വാപസ്തമ്ഭസ്തൈമിത്യഗൌരവോപദേഹയുക്തഃ സിരാസ്നായുജാലാവതതോ മന്ദവേദനഃ കഠിനശ്ച കഫാത്||൯||
View original
स्निग्धः स्थूलौष्ठः पाण्डुश्चण्डकण्डूर्नवनीतवसामज्जपिष्टतिलनारिकेलाम्बुसदृशश्वेतशीतबहलपिच्छिलक्लेदः स्वापस्तम्भस्तैमित्यगौरवोपदेहयुक्तः सिरास्नायुजालावततो मन्दवेदनः कठिनश्च कफात्||९||
സ്നിഗ്ധത്വാദിരൂപോ വ്രണഃ കഫാദ് ഭവതി| സ്നിഗ്ധൌ സ്ഥൂലൌ ചോഷ്ഠൌ പാലീ യസ്യ വ്രണസ്യഃ സ യഥോക്തഃ ചണ്ഡാതിതീക്ഷ്ണാ കണ്ഡൂര്യസ്മിന് വ്രണേ സ തഥോക്തഃ| നവനീതാദിസദൃശഃ ശ്വേതാദിഗുണഃ ക്ലേദഃ സ്രാവോ യസ്മിന് വ്രണേ സ തഥോക്തഃ| സ്വാപാദിയുക്തഃ സിരാദ്യവതതോ മന്ദവേദനഃ കഠിനശ്ച| അവതതോ വ്യാപ്തഃ||൯||
Adhikarana raktaduShTavraNalakShaNam (10) · Śloka 10
പ്രവാലരക്തഃ കൃഷ്ണസ്ഫോടപിടകാജാലോപചിതോ വാജിസ്ഥാനഗന്ധിഃ|
സരക്തപൂയസ്രാവീ പിത്തലിങ്ഗശ്ച രക്താത്||൧൦||
View original
प्रवालरक्तः कृष्णस्फोटपिटकाजालोपचितो वाजिस्थानगन्धिः|
सरक्तपूयस्रावी पित्तलिङ्गश्च रक्तात्||१०||
പ്രവാലരക്തത്വാദിഗുണോ രക്താദ് ഭവതി| പ്രവാലവദ്വിദ്രുമവദ്രക്തോ ലോഹിതഃ| കൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈഃ പിടകാജാലൈരുപചിതോ വ്യാപ്തഃ വാജിസ്ഥാനമശ്വശാലാ തത്സമഗന്ധഃ പിത്തലിങ്ഗഃ പിത്തവ്രണലക്ഷണഃ||൧൦||
Adhikarana saMsargAdiduShTavraNalakShaNam (11) · Śloka 11
യഥാസ്വലിങ്ഗസങ്കരേ ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിഃ സര്വൈശ്ച ദുഷ്ടം വിദ്യാത്|
അപി ച-ഘൃതമണ്ഡാഭോ മത്സ്യധാവനഗന്ധിര്മൃദുവിസര്പീ കൃഷ്ണോഷ്ണപൂയശ്ച പിത്തരക്താഭ്യാമ്||൧൧||
View original
यथास्वलिङ्गसङ्करे द्वाभ्यां त्रिभिः सर्वैश्च दुष्टं विद्यात्|
अपि च-घृतमण्डाभो मत्स्यधावनगन्धिर्मृदुविसर्पी कृष्णोष्णपूयश्च पित्तरक्ताभ्याम्||११||
യഥാസ്വലിങ്ഗസങ്കരേ ലക്ഷണസങ്കരേ സംസര്ഗജോ വ്രണഃ| അപി ചേതി പിത്തരക്തായാം ദ്വിസംയോഗ ഉക്തോऽപ്യധികസമുച്ചയേ| ഘൃതമണ്ഡാഭത്വാദിയുക്തോ വ്രണഃ പിത്തരക്താഭ്യാം ഭവതി| ഘൃതമണ്ഡാഭോ വര്ണസ്നിഗ്ധത്വാഭ്യാമിതി പഞ്ചദശഭേദസ്യ ദുഷ്ടവ്രണസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ്||൧൧||
Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (12) · Śloka 12
വാതാദിഭിരേവ ച വ്രണസ്യാനധിഷ്ഠാനം ശുദ്ധിഃ|
തത്ര യഥോക്തദുഷ്ടലിങ്ഗാഭാവാത് സംരമ്ഭരഹിതത്വം ജിഹ്വാവര്ണതാ ശ്ലക്ഷ്ണത്വം നീരുജത്വം നിരാസ്രാവതാ ശ്യാവപര്യന്തത്വം സമൌഷ്ഠമധ്യതാ കിഞ്ചിദുന്നതമധ്യതാ വാ||൧൨||
View original
वातादिभिरेव च व्रणस्यानधिष्ठानं शुद्धिः|
तत्र यथोक्तदुष्टलिङ्गाभावात् संरम्भरहितत्वं जिह्वावर्णता श्लक्ष्णत्वं नीरुजत्वं निरास्रावता श्यावपर्यन्तत्वं समौष्ठमध्यता किञ्चिदुन्नतमध्यता वा||१२||
വ്രണസ്യ വാതാദിഭിരനധിഷ്ഠാനം ശുദ്ധിഃ| തത്ര വിശുദ്ധേ വ്രണേ യഥോക്താനാം സാമാന്യേന വിശേഷേണ ചോക്താനാം ദുഷ്ടവ്രണലിങ്ഗാനാമഭാവാദ്ധേതോഃ സ്വാഭാവികം സംരമ്ഭരഹിതത്വാദികം ഭവതി| സംരമ്ഭോ വേദനാവിശേഷഃ||൧൨||
Adhikarana aShTau vraNASayAH (13) · Śloka 13
ത്വഡ്മാംസസിരാസ്നായുസന്ധ്യസ്ഥികോഷ്ഠമര്മാണ്യഷ്ടൌ വ്രണാശയഃ|
ആശയവിശേഷാച്ചാऽऽസ്രാവവിശേഷഃ||൧൩||
View original
त्वड्मांससिरास्नायुसन्ध्यस्थिकोष्ठमर्माण्यष्टौ व्रणाशयः|
आशयविशेषाच्चाऽऽस्रावविशेषः||१३||
തസ്യ ച വ്രണസ്യ ത്വഗാദീന്യഷ്ടാവാശയാഃ| ആശയവിശേഷാച്ച വ്രണസ്യാऽऽസ്രാവവിശേഷാഃ ||൧൩||
Adhikarana tvaggatasyAsrAvaviSeShaH (14) · Śloka 14
തത്ര ഘൃഷ്ടാസു വാ ത്വക്ഷു സ്ഫോടേഷു വാ ഭിന്നേഷു സലിലപ്രകാശോ ഭവത്യാസ്രാവഃ|
കിഞ്ചിദ്വിസ്രഃ പീതാവഭാസശ്ച||൧൪||
View original
तत्र घृष्टासु वा त्वक्षु स्फोटेषु वा भिन्नेषु सलिलप्रकाशो भवत्यास्रावः|
किञ्चिद्विस्रः पीतावभासश्च||१४||
തത്രേത്യാദിനാ ആസ്രാവവിശേഷാ ഉച്യന്തേ| ഘൃഷ്ടാസു ഭിന്നാസു വാ ശസ്ത്രാദ്യാഗന്തുനാ| സ്ഫോടേഷു വാ ഭിന്നേഷ്വിതി നിജേ||൧൪||
Adhikarana mAMsagatAsrAvavisheShaH (15) · Śloka 15
മാംസഗതഃ സര്പിഃപ്രകാശോ ബഹലഃ പിച്ഛിലശ്ച||൧൫||
View original
मांसगतः सर्पिःप्रकाशो बहलः पिच्छिलश्च||१५||
മാംസഗതവ്രണാസ്രാവഃ സര്പിഃപ്രതീകാശോ ബഹലോ ഘനഃ പിച്ഛിലശ്ച||൧൫||
Adhikarana sirAgatAsrAvavisheShaH (16) · Śloka 16
സിരാഗതസ്തു സദ്യശ്ഛിന്നാസു സിരാസു രക്താതിപ്രവൃത്തിഃ|
പക്വാസു ച തോയനാഡീഭിരിവാമ്ഭസഃ പൂയസ്യാഗമനമ്|
സ ച തനുര്വിച്ഛിന്നഃ പിച്ഛിലോऽവലമ്ബീ ശ്യാവശ്ച||൧൬||
View original
सिरागतस्तु सद्यश्छिन्नासु सिरासु रक्तातिप्रवृत्तिः|
पक्वासु च तोयनाडीभिरिवाम्भसः पूयस्यागमनम्|
स च तनुर्विच्छिन्नः पिच्छिलोऽवलम्बी श्यावश्च||१६||
സിരാഗതസ്തു സദ്യശ്ഛിന്നാസു പക്വാസു ച സിരാസു രക്താതിപ്രവൃത്ത്യാദിലക്ഷണോ ഭവത്യാസ്രാവഃ||൧൬||
Adhikarana snAvagatAsrAvaviSeShaH (17) · Śloka 17
സ്നാവഗതഃ സ്നിഗ്ധോ ഘനഃ സിങ്ഘാണകപ്രതിമഃ സരക്തശ്ച||൧൭||
View original
स्नावगतः स्निग्धो घनः सिङ्घाणकप्रतिमः सरक्तश्च||१७||
സ്നാവഗത ആസ്രാവഃ സ്നിഗ്ധത്വാദിഗുണഃ| സിങ്ഘാണകപ്രതിമോ നാസാസ്രാവസദൃശഃ||൧൭||
Adhikarana sandhigatAsrAvaviSeShaH (18) · Śloka 18
സന്ധിഗതഃ സമന്താത് പ്രപീഡ്യമാനോ ന പ്രവര്തതേ തഥാऽऽകുഞ്ചനപ്രസാരണോന്നമനനമനപ്രവാഹണേഷു സ്രവതി പിച്ഛിലോऽവലമ്ബീ സ ഫേനരുധിരോന്മിശ്രശ്ച||൧൮||
View original
सन्धिगतः समन्तात् प्रपीड्यमानो न प्रवर्तते तथाऽऽकुञ्चनप्रसारणोन्नमननमनप्रवाहणेषु स्रवति पिच्छिलोऽवलम्बी स फेनरुधिरोन्मिश्रश्च||१८||
സന്ധിഗതഃ സമന്താത് പ്രപീഡ്യമാനോ ന പ്രവര്തതേ തഥാऽऽകുഞ്ചനപ്രസാരണോന്നമനനമനപ്രവാഹണേഷു സ്രവതി പിച്ഛിലോऽവലമ്ബീ സ ഫേനരുധിരോന്മിശ്രശ്ച||൧൮||
Adhikarana asthigatAsrAvavisheShaH (19) · Śloka 19
സന്ധിഗതസ്ത്വാസ്രാവഃ സമന്താത് പ്രപീഡ്യമാനോ ന പ്രവര്തതേ തഥാ യഥാऽऽകുഞ്ജനാദിഷു സ്രവതി|
പിച്ഛിലാദിഗുണശ്ച ഭവതി|
സന്ധിഗതസ്രാവഃ സമന്താത് പ്രപീഡ്യമാനോ ന പ്രവര്തതേ തഥാ യഥാऽऽകുഞ്ചനാദിഷു സ്രവതി|
പിച്ഛിലാദി ഗുണശ്ച ഭവതി|
അസ്ഥിഗത സ്രാവഃ വിശേഷഃ -അസ്ഥി ത്വഭിഹതം സ്ഫുടിതം ഭിന്നം ദോഷാവദാരിതം വാ ദോഷഭക്ഷിതത്വാന്നിസ്സാരം ഭവതി|
ആസ്രാവശ്ചാത്ര മജ്ജമിശ്രഃ സരു-ധിരഃ സ്നിഗ്ധശ്ച||൧൯||
View original
सन्धिगतस्त्वास्रावः समन्तात् प्रपीड्यमानो न प्रवर्तते तथा यथाऽऽकुञ्जनादिषु स्रवति|
पिच्छिलादिगुणश्च भवति|
सन्धिगतस्रावः समन्तात् प्रपीड्यमानो न प्रवर्तते तथा यथाऽऽकुञ्चनादिषु स्रवति|
पिच्छिलादि गुणश्च भवति|
अस्थिगत स्रावः विशेषः -अस्थि त्वभिहतं स्फुटितं भिन्नं दोषावदारितं वा दोषभक्षितत्वान्निस्सारं भवति|
आस्रावश्चात्र मज्जमिश्रः सरु-धिरः स्निग्धश्च||१९||
അസ്ഥി ത്വഭിഹതം സ്ഫുടിതാദിഗുണം ഭവതി| അഥവാ ദോഷാവദാരിതമസ്ഥി ദോഷഭക്ഷിതത്വാന്നിസ്സാരം സാരരഹിതം ഭവതി| സാരോ മജ്ജാ| അത്രേത്യസ്ഥ്യഭിഹതേ ദോഷാവദാരിതേ ച| ആസ്രാവശ്ച മജ്ജമിശ്രിതത്വാദിഗുണഃ|| ൧൯||
Adhikarana koShThagatAsrAvaviSeShaH (20) · Śloka 20
കോഷ്ഠാശ്രിതസ്തു വ്രണോ മൂത്രപുരീഷരുധിരപയോദകാനി സ്രവതി||൨൦||
View original
कोष्ठाश्रितस्तु व्रणो मूत्रपुरीषरुधिरपयोदकानि स्रवति||२०||
കോഷ്ഠാശ്രിതോ വ്രണസ്തു മൂത്രപുരീഷാദീനി സ്രവതി ||൨൦||
Adhikarana marmagatAsrAvanirdeSaH (21) · Śloka 21
മര്മഗതസ്തു നോച്യതേ ത്വഗാദിഷ്വേവാരുദ്ധത്വാത്||൨൧||
View original
मर्मगतस्तु नोच्यते त्वगादिष्वेवारुद्धत्वात्||२१||
മര്മഗതസ്ത്വാസ്രാവഃ പൃഥങ് നോച്യതേ ത്വഗാദ്യവരുദ്ധത്വാന്മര്മണാമ്| ന ഹ്യനന്തരത്വഗാദിസപ്തകമപഹായ മര്മണാം സമ്ഭവോऽസ്തി തേഷു ചോക്തേഷൂക്താന്യേവ||൨൧||
Adhikarana sukhasAdhyavraNalakShaNam (22) · Śloka 22
തേഷു യഥാപൂര്വം സുഖസാധ്യത്വമ്|
തഥാऽऽയതശ്ചുതുരസ്രോ വൃത്തസ്ത്രിപുടകശ്ച വ്രണഃ|
ശേഷാസ്തു വികൃതാകൃതയോ ദുരുപചാരാഃ|
തേ ച പ്രായശോ ഭവന്ത്യാഗന്തവഃ|
സ്വയം വിദീര്ണാശ്ച ദോഷജാ ന തു വൈദ്യകൃതാഃ||൨൨||
View original
तेषु यथापूर्वं सुखसाध्यत्वम्|
तथाऽऽयतश्चुतुरस्रो वृत्तस्त्रिपुटकश्च व्रणः|
शेषास्तु विकृताकृतयो दुरुपचाराः|
ते च प्रायशो भवन्त्यागन्तवः|
स्वयं विदीर्णाश्च दोषजा न तु वैद्यकृताः||२२||
തേഷു ച ത്വഗാദിവ്രണേഷു യഥാപൂര്വം സുഖസാധ്യത്വമ്| യോ യസ്മാത്പൂര്വഃ സ തസ്മാത് സുഖസാധ്യഃ|തേന കോഷ്ഠവ്രണാദസ്ഥിവ്രണഃ സുഖസാധ്യഃ| തതോऽസ്ഥിവ്രണാത് സന്ധിവ്രണ ഇതി യഥാപൂര്വം വ്യാഖ്യേയമ്| യച്ചാऽऽയതചതുരസ്രാദിരൂപോ വ്രണഃ സോऽപി തഥാ സുഖസാധ്യഃ| അതഃ ശേഷാ യേ വികൃതാകൃതയസ്തേ തു ദുരുപചാരാഃ| തേ ച ദുരുപചാരാ ആഗന്തവഃ പ്രായേണ ഭവന്തി| നിജാ അപി യേ സ്വയം പാകാദിനാ വിദീര്ണാ വികൃതാകൃതയസ്തേ ച ദുരുപചാരാഃ| ന വൈദ്യകൃതാ യേ തു വികൃതാകൃതയോऽപി സുസാധ്യാ ഭവന്തി| വൈദ്യോ ഹി ബുദ്ധിപൂര്വകമേവ പ്രയോജനാപേക്ഷയാ സുഖസാധ്യാം തഥാവിധാമാകൃതിം വിദധ്യാദിതി ||൨൨||
Adhikarana vayasthAdInAM vraNAnAM sucikitsyatvantatra hetushca (23) · Śloka 23
വയസ്ഥാനാം ദൃഢാനാം പ്രാണവതാം സത്ത്വവതാമാത്മവതാം ദീപ്താഗ്നീനാം ച വ്രണാഃ സുചികിത്സ്യാഃ|
തത്ര വയസ്ഥാനാം പ്രത്യഗ്രധാതുത്വാദാശു വ്രണസംരോഹോ ഭവതി|
ദൃഢാനാം സ്ഥിരബഹുമാംസത്വാച്ഛസ്ത്രമവചാര്യമാണം സിരാസ്നായ്വാദീന് ന പ്രാപ്നോതി|
പ്രാണവതാം വേദനാഹാരവിഹാരയന്ത്രണാദിഭിര്ന ഗ്ലാനിഃ|
സത്ത്വവതാം ദാരുണൈരപി ക്രിയാവിശേഷൈര്ന വ്യഥാ ഭവതി|
ആത്മവതാം സുനിയമിതാഹാരവിഹാരാദിഭിരുപദേശൈര്നാന്യഥാ ഭവതി|
ദീപ്തഗ്നീനാമപ്രക്ലിന്നദേഹത്വാത്|
പ്രകൃതിതശ്ചാപ്രക്ലേദിശരീരാണാം തദ്വിധയോശ്ച ദേശകാലയോരാസ്രാവദൌര്ഗന്ധ്യാഭാവാദാശു വിശുദ്ധേന മാംസേനാനുപദ്രവമാപൂരണമ്||൨൩||
View original
वयस्थानां दृढानां प्राणवतां सत्त्ववतामात्मवतां दीप्ताग्नीनां च व्रणाः सुचिकित्स्याः|
तत्र वयस्थानां प्रत्यग्रधातुत्वादाशु व्रणसंरोहो भवति|
दृढानां स्थिरबहुमांसत्वाच्छस्त्रमवचार्यमाणं सिरास्नाय्वादीन् न प्राप्नोति|
प्राणवतां वेदनाहारविहारयन्त्रणादिभिर्न ग्लानिः|
सत्त्ववतां दारुणैरपि क्रियाविशेषैर्न व्यथा भवति|
आत्मवतां सुनियमिताहारविहारादिभिरुपदेशैर्नान्यथा भवति|
दीप्तग्नीनामप्रक्लिन्नदेहत्वात्|
प्रकृतितश्चाप्रक्लेदिशरीराणां तद्विधयोश्च देशकालयोरास्रावदौर्गन्ध्याभावादाशु विशुद्धेन मांसेनानुपद्रवमापूरणम्||२३||
വയസ്ഥാദീനാമാശു വ്രണസംരോഹോ ഭവതി| കുത ഇത്യാഹ-തത്രേത്യാദി| സുബോധമ്| ദീപ്താഗ്നീനാമപ്രക്ലേദിത്വപ്രസങ്ഗേനാനിര്ദിഷ്ടമപി സ്വഭാവാപ്രക്ലേദിത്വമപ്രക്ലേദിദേശകാലഭാവശ്ചേതി നിര്ദിഷ്ടമ്||൨൩||
Adhikarana vRuddhAdInAM vraNAnAM duScikistyatvantatra hetuSca (24) · Śloka 24
ഏത ഏവ ഗുണാ വൃദ്ധകൃശാല്പപ്രാണാഭീരുമന്ദാഗ്നിപ്രക്ലേദിദേഹദേശകാലേഷു വിപരീതാഃ ശിഷ്യോപനയനീയം ചേക്ഷേത||൨൪||
View original
एत एव गुणा वृद्धकृशाल्पप्राणाभीरुमन्दाग्निप्रक्लेदिदेहदेशकालेषु विपरीताः शिष्योपनयनीयं चेक्षेत||२४||
ഏത ഏവ ചാശുവ്രണസംരോഹാദയോ വയസ്ഥാദീനാം ഗുണാ വൃദ്ധാദിഷു വിപരീതാ ഭവന്തി| ശിഷ്യോപനയനീയം ചാധ്യായമീക്ഷേത സാധ്യത്വപരിജ്ഞാനായേതി ശേഷഃ| (വൃദ്ധാനാമപ്രത്യഗ്രധാതുത്വാച്ചിരാദ് വ്രണസംരോഹേ ഭവതീത്യാദി വിപരീതത്വമ്)||൨൪||
Adhikarana suKaropaNIyAH duHKaropaNIyASca vraNAH (25) · Śloka 25
തഥാ സ്ഫിക്പായുപ്രജനനലലാടഗണ്ഡൌഷ്ഠപൃഷ്ഠകര്ണഫലകോശോദരജത്രുമുഖാഭ്യന്തരസ്ഥാഃ സുഖരോപണീയാഃ|
വിപരീതാസ്ത്വക്ഷിദന്തനാസാऽപാങ്ഗശ്രോത്രനാഭിജഠരസേവനീനിതമ്ബപാര്ശ്വകുക്ഷിവക്ഷഃകക്ഷാസ്തനസന്ധിഭാഗഗതാഃ|
സഫേനപൂയരക്താനിലവാഹിനോന്തഃശല്യാശ്ചാധോഭാഗാച്ചോര്ധ്വഭാഗനിര്വമനാ രോമാന്തോപനഖമര്മജങ്ഘാസ്ഥിഘ്രാണാശ്രിതാശ്ച|
ഭഗന്ദരശ്ചാന്തര്മുഖഃ സേവനീകട്യസ്ഥിസംശ്രിതഃ|
അപി ച-കുഷ്ഠിനാം വിഷജുഷ്ടാനാം ശോഷിണാം മധുമേഹിനാമ്|
വ്രണാഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യന്തി യേഷാഞ്ച സ്യുര്വ്രണേ വ്രണാഃ||൨൫||
View original
तथा स्फिक्पायुप्रजननललाटगण्डौष्ठपृष्ठकर्णफलकोशोदरजत्रुमुखाभ्यन्तरस्थाः सुखरोपणीयाः|
विपरीतास्त्वक्षिदन्तनासाऽपाङ्गश्रोत्रनाभिजठरसेवनीनितम्बपार्श्वकुक्षिवक्षःकक्षास्तनसन्धिभागगताः|
सफेनपूयरक्तानिलवाहिनोन्तःशल्याश्चाधोभागाच्चोर्ध्वभागनिर्वमना रोमान्तोपनखमर्मजङ्घास्थिघ्राणाश्रिताश्च|
भगन्दरश्चान्तर्मुखः सेवनीकट्यस्थिसंश्रितः|
अपि च-कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम्|
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषाञ्च स्युर्व्रणे व्रणाः||२५||
സ്ഫിഗാദിസ്ഥാ വ്രണാഃ സുഖരോപണീയാഃ| അക്ഷിദന്താദിഗതാസ്തു വിപരീതാ ദുഃഖരോപണീയാ ഇത്യര്ഥഃ| ഫലകോശോ വൃഷണഃ| യേ ച വ്രണാഃ സഫേനപൂയാദിവാഹിനോऽന്തഃശല്യാശ്ച തേऽപി ദുഃഖരോപണീയാഃ| തഥാ യേऽപി ദേഹസ്യാധോഭാഗാവസ്ഥിതാ ഊര്ധ്വേന നിര്വമന്തി ക്ലേദം ദദതി| തഥാ രോമാന്താദ്യാശ്രിതാശ്ച| അന്തര്മുഖോ ഭഗന്ദരോ ദുഃഖരോപണീയഃ സേവന്യാദിസംശ്രിതശ്ച| അപി ചേതി ശ്ലോകസമുച്ചയേ| കുഷ്ഠ്യാദീനാം യേ വ്രണാസ്തേ കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ| (കുഷ്ഠിനാം ത്വഗ്ലസീകാസൃഗാമിഷദൂഷണാത്| വിഷജുഷ്ടാനാം സര്വധാതുദൂഷണാത്| ശോഷിണാം ധാതുവഹനാഭാവാദ്രക്തക്ഷയാച്ച| മധുമേഹിനാം സര്വധാതുക്ഷയാദുദ്ധാവകാശതയാ വാ| യേഷാം പുരുഷാണാമേവംവിധൈര്ഹേതുഭിര്വ്രണപ്രായേ ശരീരേ പുനരപി വ്രണാഃ സ്യുസ്തേ വ്രണാശ്ച കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ||൨൫||
Adhikarana yApyavraNAH (26) · Śloka 26
യാപ്യാസ്ത്വവപാടികാ നിരുദ്ധമണിരുദ്ധഗുദവ്രണഗ്രന്ഥിപ്രഭൃതയഃ സര്വാസ്ഥിക്ഷതം ച||൨൬||
View original
याप्यास्त्ववपाटिका निरुद्धमणिरुद्धगुदव्रणग्रन्थिप्रभृतयः सर्वास्थिक्षतं च||२६||
അവപാടികാദയോ ഗുഹ്യരോഗേ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാ യാപ്യാഃ||൨൬||
Adhikarana asAdhyavraNAH (27) · Śloka 27
അസാധ്യാഃ പുനര്മാംസപിണ്ഡവദുദ്ഗതാഃ പ്രസേകിനോന്തഃപൂയാ വേദനാവന്തശ്ച പായുവദുദ്ധൃത്തൌഷ്ഠാഃ കഠിനാ ഗോശ്രൃങ്ഗവദുന്നതമാംസപ്രരോഹാ ദുഷ്ടശോണിതാസ്രാവിണസ്തനുപിച്ഛലാസ്രാവസ്രാവിണോ വാ മധ്യോന്നതാഃ സമവസന്നസുഷിരപര്യന്താഃ ശണതൂലവത്സ്നായുജാലവന്തോ ദുര്ദര്ശനാ മേദോമജ്ജവസാമസ്തുലുങ്ഗസ്രാവിണശ്ച ദോഷസമുത്ഥാഃ പീതാസിതാ മൂത്രപുരീഷവാതവാഹിനശ്ച കോഷ്ഠസ്ഥാഃ രക്താര്ശയജാശ്ച ക്ഷാരോദകസമാസ്രാവാഃ തഥാऽऽമാശയജാഃ കലായാമ്ഭോനിഭാസ്രാവാഃ പക്വാശയജശ്ച തഥാപുലാകോദകമിവ സ്രവന്തഃ ക്ഷീണമാംസാനാം ച സര്വതോഗതയസ്ത്വണുമുഖമാംസബുദ്ബുദവന്തഃ സശ്ബ്ദവാതവാഹിനശ്ച ശിരഃകണ്ഠസ്ഥാഃ വിസര്പജ്വരപിപാസാരോചകാऽവിപാകകാസശ്വാസാതീസാരച്ഛര്ദിയുക്താഃ ഭിന്നേ ച ശിരഃകപാലേ യത്ര മസ്തുലുങ്ഗദര്ശനം ത്രിദോഷലിങ്ഗപ്രാദുര്ഭാവോ വാ സ്യാദിതി|
ഭവതി ചാത്ര- സ്നായുക്ലേദാത്സിരാച്ഛേദാദ്ഗാമ്ഭീര്യാത്കൃമിഭക്ഷണാത്|
അസ്ഥിഭേദാത് സശല്യത്വാത് സവിഷത്വാദതര്കിതാത്|
മിഥ്യാബന്ധാദതിസ്നേഹാദ്രൌക്ഷ്യാദ്രോമാദിഘട്ടനാത്|
ക്ഷോഭാദശുദ്ധകോഷ്ഠത്വാത്സൌഹിത്യാദതികര്ശനാത്|
മദ്യപാനാദ്ദിവാസ്വപ്നാദ്വാ യാമാദ്രാത്രിജാഗരാത്|
വ്രണോ മിഥ്യോപചാരാച്ച നൈവ സാധ്യോऽപി സിധ്യതി||൨൭||
View original
असाध्याः पुनर्मांसपिण्डवदुद्गताः प्रसेकिनोन्तःपूया वेदनावन्तश्च पायुवदुद्धृत्तौष्ठाः कठिना गोश्रृङ्गवदुन्नतमांसप्ररोहा दुष्टशोणितास्राविणस्तनुपिच्छलास्रावस्राविणो वा मध्योन्नताः समवसन्नसुषिरपर्यन्ताः शणतूलवत्स्नायुजालवन्तो दुर्दर्शना मेदोमज्जवसामस्तुलुङ्गस्राविणश्च दोषसमुत्थाः पीतासिता मूत्रपुरीषवातवाहिनश्च कोष्ठस्थाः रक्तार्शयजाश्च क्षारोदकसमास्रावाः तथाऽऽमाशयजाः कलायाम्भोनिभास्रावाः पक्वाशयजश्च तथापुलाकोदकमिव स्रवन्तः क्षीणमांसानां च सर्वतोगतयस्त्वणुमुखमांसबुद्बुदवन्तः सश्ब्दवातवाहिनश्च शिरःकण्ठस्थाः विसर्पज्वरपिपासारोचकाऽविपाककासश्वासातीसारच्छर्दियुक्ताः भिन्ने च शिरःकपाले यत्र मस्तुलुङ्गदर्शनं त्रिदोषलिङ्गप्रादुर्भावो वा स्यादिति|
भवति चात्र- स्नायुक्लेदात्सिराच्छेदाद्गाम्भीर्यात्कृमिभक्षणात्|
अस्थिभेदात् सशल्यत्वात् सविषत्वादतर्कितात्|
मिथ्याबन्धादतिस्नेहाद्रौक्ष्याद्रोमादिघट्टनात्|
क्षोभादशुद्धकोष्ठत्वात्सौहित्यादतिकर्शनात्|
मद्यपानाद्दिवास्वप्नाद्वा यामाद्रात्रिजागरात्|
व्रणो मिथ्योपचाराच्च नैव साध्योऽपि सिध्यति||२७||
അസാധ്യമാംസപിണ്ഡവദുദ്ഗതാ യേ സന്ദധ്യുസ്തേ| സുബോധമ്| തഥാ ദുഷ്ടരക്താസ്രാവിണോ വാ തന്വാദിഗുണാസ്രാവിണോ വാ| ശണതൂലം ശണാഖ്യസ്യ സൂക്ഷ്മരോമ| ദുര്ദര്ശനാ യേ സ്നായുജാലവന്തോ ദ്രഷ്ടും നാര്ഹന്തി| യേ ച ദോഷസമുത്ഥാഃ സന്തോ മേദഃപ്രഭൃതിവാഹിനഃ| സുബോധമ്| ക്ഷീണമാംസാനാം പുംസാം സര്വതോ ഗതിത്വാദിയുക്താഃ, ഗതിര്നാഡീ| മസ്തുലുങ്ഗഃ കപാലപൂരണമ്| സ്നായുക്ലേദാദിതോ വ്രണഃ സാധ്യോऽപി നൈവ സിധ്യതീതി സമ്ബന്ധഃ| അതര്കിതാദ്യഥാ വിശേഷമനധിഗതേഃ| രോമാദീത്യാദിശബ്ദേന തൃണപാംസ്വാദീനാം ഗ്രഹണമ്| (അശുദ്ധകോഷ്ഠത്വാത് യഥാകാലോദിതവമനാദ്യഭാവേനാശുദ്ധഃ| സദോഷഃ കോഷ്ഠോ യസ്യ തസ്യ ഭാവസ്തസ്മാത്| സൌഹിത്യാദതിഭുക്ത്യാ| അതികര്ശനാദനശനാത്| മിഥ്യോപചാരാത് ശസ്ത്രകര്മവിധ്യുക്തോപചാരവിഭ്രംശാത്)||൨൭||
Adhikarana rohadravaNalakShaNam (28-29) · Śloka 29
കപോതവര്ണപ്രതിമാ യസ്യാന്താഃ ക്ലേദവര്ജിതാഃ|
സ്ഥിരാശ്ച പിടകാവന്തോ രോഹതീതി തമാദിശേത്||൨൮||
ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാവഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ വ്രണവിഭക്തിപരിജ്ഞാനീയോ നാമൈകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ||൨൯||
View original
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः|
स्थिराश्च पिटकावन्तो रोहतीति तमादिशेत्||२८||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे व्रणविभक्तिपरिज्ञानीयो नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः||२९||
കപോതവര്ണപ്രതിമാപര്യന്താദിരോഹദ്വ്രണലക്ഷണമ്| പിടകാവന്തഃ ബുദ്ബുദസങ്കോചപ്രായാഃ| (യസ്യ വ്രണസ്യാന്തര്മധ്യഃ പര്യന്തോ വാ കപോതവര്ണപ്രതിമഃ കപോതതുല്യവര്ണഃ ക്ലേദവര്ജിതഃ ക്ലേദരഹിതഃ സ്ഥിരഃ സ്ഥിരവ്രണഃ വൃദ്ധിക്ഷയരഹിത ഇത്യര്ഥഃ| യഃ ചിപിടകാവാന് ചിപിടികായുക്തഃ ചിപിടികാ (അരിപ്പുണ്ണ ഇതി ഭാഷായാം) തേ വ്രണം രോഹതീതി നിര്ദിശേത്|| ൨൮|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാമുത്തരതന്ത്രേ ഏകോനത്രിംശോऽധ്യായഃ