Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતોઽપસ્મારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातोऽपस्मारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
આદ્યુત્પત્તાવુન્માદેન સહોત્પન્નત્વાદુન્માદમનુ અપસ્મારચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સ્મૃતેરપગમં પ્રાહુરપસ્મારં ભિષગ્વિદઃ| તમઃપ્રવેશં બીભત્સચેષ્ટં ધીસત્ત્વસમ્પ્લવાત્||૩||
स्मृतेरपगमं प्राहुरपस्मारं भिषग्विदः| तमःप्रवेशं बीभत्सचेष्टं धीसत्त्वसम्प्लवात्||३||
🔊 Audio coming soon
સ્મૃતેરપગમ ઇત્યાદિનાઽપસ્મારસઞ્જ્ઞાં વ્યુત્પાદયન્નપસ્મારસ્વરૂપમાહ| સ્મૃતેરપગમમેવ વિશિનષ્ટિ- તમઃપ્રવેશમિતિ| બીભત્સચેષ્ટમિતિ તમઃપ્રવેશેન જ્ઞાનાભાવત્વાદ્બીભત્સચેષ્ટા ફેનવમનાઙ્ગવિક્ષેપણાદિકા યસ્મિન્નુપગતે તં બીભત્સચેષ્ટમ્| બીભત્સચેષ્ટે સ્મૃત્યપગમાદૌ ચ હેતુમાહ- ધીસત્ત્વસમ્પ્લવાદિતિ| સમ્પ્લવઃ વિભ્રમઃ, સ્વરૂપાન્યથાત્વમિતિ યાવત્||૩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
વિભ્રાન્તબહુદોષાણામહિતાશુચિભોજનાત્ | રજસ્તમોભ્યાં વિહતે સત્ત્વે દોષાવૃતે હૃદિ||૪|| ચિન્તાકામભયક્રોધશોકોદ્વેગાદિભિસ્તથા| મનસ્યભિહતે નૄણામપસ્મારઃ પ્રવર્તતે||૫||
विभ्रान्तबहुदोषाणामहिताशुचिभोजनात् | रजस्तमोभ्यां विहते सत्त्वे दोषावृते हृदि||४|| चिन्ताकामभयक्रोधशोकोद्वेगादिभिस्तथा| मनस्यभिहते नॄणामपस्मारः प्रवर्तते||५||
🔊 Audio coming soon
યાદૃશાનામપસ્મારો ભવતિ તાનાહ- વિભ્રાન્તેત્યાદિ| વિભ્રાન્તા ઉન્માર્ગગામિનો બહવશ્ચ દોષા યેષાં તેષાં વિભ્રાન્તબહુદોષાણામ્| વિહતે સત્ત્વે ઇતિ સત્ત્વાખ્યગુણે વિહતે; નતુ સત્ત્વશબ્દેન મન ઉચ્યતે, તસ્ય ‘મનસ્યભિહતે’ ઇત્યનેન ગ્રહણં કરિષ્યતિ||૪-૫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 8
ધમનીભિઃ શ્રિતા દોષા હૃદયં પીડયન્તિ હિ| સમ્પીડ્યમાનો વ્યથતે મૂઢો ભ્રાન્તેન ચેતસા||૬|| પશ્યત્યસન્તિ રૂપાણિ પતતિ પ્રસ્ફુરત્યપિ| જિહ્વાક્ષિભ્રૂઃ સ્રવલ્લાલો હસ્તૌ પાદૌ ચ વિક્ષિપન્||૭|| દોષવેગે ચ વિગતે સુપ્તવત્ પ્રતિબુદ્ધ્યતે|૮|
धमनीभिः श्रिता दोषा हृदयं पीडयन्ति हि| सम्पीड्यमानो व्यथते मूढो भ्रान्तेन चेतसा||६|| पश्यत्यसन्ति रूपाणि पतति प्रस्फुरत्यपि| जिह्वाक्षिभ्रूः स्रवल्लालो हस्तौ पादौ च विक्षिपन्||७|| दोषवेगे च विगते सुप्तवत् प्रतिबुद्ध्यते|८|
🔊 Audio coming soon
ધમનીભિરિતિ યદ્યપિ સામાન્યેનોક્તં, તથાઽપિ હૃદયપીડાયોગ્યતયા હૃદયાશ્રિતા એવ ધમન્યો વિશેષેણ ગૃહ્યન્તે| અત્ર ચ વાતાદીનાં પ્રકોપે પૃથક્ પૃથક્ હેતુર્નોક્તઃ, તસ્યોન્માદસાધારણત્વેન લબ્ધત્વાત્| ઉક્તં હિ- “યચ્ચોપદેક્ષ્યતે કિઞ્ચિદપસ્મારચિકિત્સિતે| ઉન્માદે તચ્ચ કર્તવ્યં સામાન્યાદ્ધેતુદૂષ્યયોઃ” (ચિ.અ.૯) ઇતિ| યસ્ત્વપસ્મારસ્ય વિશિષ્ટો હેતુરુન્માદાત્ સ “અહિતાશુભોજનાત્” ઇત્યાદિનોક્ત એવ||૬-૭||-
Adhikarana 5 (8-13) · Śloka 13
પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ વક્ષ્યતે સ ચતુર્વિધઃ||૮|| કમ્પતે પ્રદશેદ્દન્તાન્ ફેનોદ્વામી શ્વસિત્યપિ| પરુષારુણકૃષ્ણાનિ પશ્યેદ્રૂપાણિ ચાનિલાત્||૯|| પીતફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષઃ પીતાસૃગ્રૂપદર્શનઃ| સતૃષ્ણોષ્ણાનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચ પૈત્તિકઃ||૧૦|| શુક્લફેનાઙ્ગવક્ત્રાક્ષઃ શીતો હૃષ્ટાઙ્ગજો ગુરુઃ| પશ્યઞ્છુક્લાનિ રૂપાણિ શ્લૈષ્મિકો મુચ્યતે ચિરાત્||૧૧|| સર્વૈરેતૈઃ સમસ્તૈસ્તુ લિઙ્ગૈર્જ્ઞેયસ્ત્રિદોષજઃ| અપસ્મારઃ સ ચાસાધ્યો યઃ ક્ષીણસ્યાનવશ્ચ યઃ||૧૨|| પક્ષાદ્વા દ્વાદશાહાદ્વા માસાદ્વા કુપિતા મલાઃ| અપસ્મારાય કુર્વન્તિ વેગં કિઞ્ચિદથાન્તરમ્||૧૩||
पृथग्दोषैः समस्तैश्च वक्ष्यते स चतुर्विधः||८|| कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि| परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात्||९|| पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शनः| सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः||१०|| शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतो हृष्टाङ्गजो गुरुः| पश्यञ्छुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात्||११|| सर्वैरेतैः समस्तैस्तु लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः| अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः||१२|| पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः| अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम्||१३||
🔊 Audio coming soon
પૃથગિત્યાદિના ચતુર્વિધાપસ્મારલક્ષણમાહ| પીતાસૃગ્રૂપદર્શન ઇતિ પીતલોહિતરૂપદર્શી| સતૃષ્ણોષ્ણેત્યાદિ સતૃષ્ણોષ્ણશ્ચાસાવનલવ્યાપ્તલોકદર્શી ચેતિ સમાસઃ| શુક્લેત્યાદિના શ્લૈષ્મિક ઉચ્યતે| હૃષ્ટાઙ્ગજઃ હૃષ્ટરોમા| ચિરાદિતિ વચનેન વાતપિત્તયોરચિરેણ મોક્ષં સૂચયતિ| ક્ષીણસ્યાનવશ્ચ યઃ સ એકદોષજોઽપ્યસાધ્ય ઇતિ ભાવઃ| પક્ષાદ્વેત્યાદૌ વ્યુત્ક્રમ્ય વેગકાલનિર્દેશેન ઉક્તકાલાદૂર્ધ્વમર્વાગપિ ચાપસ્મારવેગો ભવતીતિ સૂચયતિ| કિઞ્ચિદથાન્તરમિતિ કિઞ્ચિત્કાલાન્તરં વેગં કુર્વન્તિ, સ્તોકકાલાન્તરમિતિ યાવત્||૮-૧૩||
Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15
તૈરાવૃતાનાં હૃત્સ્રોતોમનસાં સમ્પ્રબોધનમ્| તીક્ષ્ણૈરાદૌ ભિષક્ કુર્યાત્ કર્મભિર્વમનાદિભિઃ||૧૪|| વાતિકં બસ્તિભૂયિષ્ઠૈઃ પૈત્તં પ્રાયો વિરેચનૈઃ| શ્લૈષ્મિકં વમનપ્રાયૈરપસ્મારમુપાચરેત્||૧૫||
तैरावृतानां हृत्स्रोतोमनसां सम्प्रबोधनम्| तीक्ष्णैरादौ भिषक् कुर्यात् कर्मभिर्वमनादिभिः||१४|| वातिकं बस्तिभूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः| श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
તૈરિત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| પ્રબોધનમિતિ દોષવિરહિતત્વેન સમ્યક્સ્વવ્યાપારકરમ્| પ્રાય ઇત્યાદૌ પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થઃ; તેનાન્યાઽપિ ભવતિ સૂચિતા||૧૪-૧૫||
Adhikarana 7 (16-17) · Śloka 17
સર્વતઃ સુવિશુદ્ધસ્ય સમ્યગાશ્વાસિતસ્ય ચ| અપસ્મારવિમોક્ષાર્થં યોગાન્ સંશમનાઞ્છૃણુ||૧૬|| ગોશકૃદ્રસદધ્યમ્લક્ષીરમૂત્રૈઃ સમૈર્ઘૃતમ્| સિદ્ધં પિબેદપસ્મારકામલાજ્વરનાશનમ્||૧૭|| ઇતિ પઞ્ચગવ્યં ઘૃતમ્|
सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च| अपस्मारविमोक्षार्थं योगान् संशमनाञ्छृणु||१६|| गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैः समैर्घृतम्| सिद्धं पिबेदपस्मारकामलाज्वरनाशनम्||१७|| इति पञ्चगव्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
આશ્વાસિતસ્યેતિ આપ્યાયિતબલસ્ય| ગોશકૃદિત્યાદૌ દધ્યાદિભિરપિ ગોશબ્દો યોજ્યઃ; તેન પઞ્ચગવ્યમિદમલ્પં ભવતિ| સામ્યં ચાત્ર ગોશકૃદ્રસાદીનાં પરિભાષાસિદ્ધમપિ સ્પષ્ટાર્થમુચ્યતે||૧૬-૧૭||
Adhikarana 8 (18-24) · Śloka 24
દ્વે પઞ્ચમૂલ્યૌ ત્રિફલા રજન્યૌ કુટજત્વચમ્| સપ્તપર્ણમપામાર્ગં નીલિનીં કટુરોહિણીમ્||૧૮|| શમ્પાકં ફલ્ગુમૂલં ચ પૌષ્કરં સદુરાલભમ્| દ્વિપલાનિ જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતે||૧૯|| ભાર્ગીં પાઠાં ત્રિકટુકં ત્રિવૃતાં નિચુલાનિ ચ| શ્રેયસીમાઢકીં મૂર્વાં દન્તીં ભૂનિમ્બચિત્રકૌ||૨૦|| દ્વે સારિવે રોહિષં ચ ભૂતીકં મદયન્તિકામ્| ક્ષિપેત્પિષ્ટ્વાઽક્ષમાત્રાણિ તેન પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્||૨૧|| ગોશકૃદ્રસદધ્યમ્લક્ષીરમૂત્રૈશ્ચ તત્સમૈઃ| પઞ્ચગવ્યમિતિ ખ્યાતં મહત્તદમૃતોપમમ્||૨૨|| અપસ્મારે તથોન્માદે શ્વયથાવુદરેષુ ચ| ગુલ્માર્શઃપાણ્ડુરોગેષુ કામલાયાં હલીમકે||૨૩|| શસ્યતે ઘૃતમેતત્તુ પ્રયોક્તવ્યં દિને દિને| અલક્ષ્મીગ્રહરોગઘ્નં ચાતુર્થકવિનાશનમ્||૨૪|| ઇતિ મહાપઞ્ચગવ્યં ઘૃતમ્|
द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिफला रजन्यौ कुटजत्वचम्| सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्||१८|| शम्पाकं फल्गुमूलं च पौष्करं सदुरालभम्| द्विपलानि जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते||१९|| भार्गीं पाठां त्रिकटुकं त्रिवृतां निचुलानि च| श्रेयसीमाढकीं मूर्वां दन्तीं भूनिम्बचित्रकौ||२०|| द्वे सारिवे रोहिषं च भूतीकं मदयन्तिकाम्| क्षिपेत्पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि तेन प्रस्थं घृतात् पचेत्||२१|| गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैश्च तत्समैः| पञ्चगव्यमिति ख्यातं महत्तदमृतोपमम्||२२|| अपस्मारे तथोन्मादे श्वयथावुदरेषु च| गुल्मार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके||२३|| शस्यते घृतमेतत्तु प्रयोक्तव्यं दिने दिने| अलक्ष्मीग्रहरोगघ्नं चातुर्थकविनाशनम्||२४|| इति महापञ्चगव्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
દ્વે પઞ્ચમૂલ્યાવિત્યાદૌ નિર્દિષ્ટં પઞ્ચમૂલદ્વયં દશમૂલાખ્યં ગ્રાહ્યમ્| નીલિની નીલિકા| શમ્પાક આરગ્વધઃ| ફલ્ગુઃ કાષ્ઠોદુમ્બરિકા| દ્વિપલત્વં યથા પ્રત્યેકં દશમૂલ્યાદીનાં તત્પ્રતિપાદિતમેવોન્માદે| નિચુલો હિજ્જલઃ| શ્રેયસી હસ્તિપિપ્પલી| દ્વે સારિવે ઇતિ શ્યામલતાઽનન્તમૂલી ચ||૧૮-૨૪||
Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27
બ્રાહ્મીરસવચાકુષ્ઠશઙ્ખપુષ્પીભિરેવ ચ| પુરાણં ઘૃતમુન્માદાલક્ષ્મ્યપસ્મારપાપનુત્||૨૫|| ઘૃતં સૈન્ધવહિઙ્ગુભ્યાં વાર્ષે બાસ્તે ચતુર્ગુણે| મૂત્રે સિદ્ધમપસ્મારહૃદ્ગ્રહામયનાશનમ્||૨૬|| વચાશમ્પાકકૈટર્યવયઃસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ| સિદ્ધં પલઙ્કષાયુક્તૈર્વાતશ્લેષ્માત્મકે ઘૃતમ્||૨૭||
ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च| पुराणं घृतमुन्मादालक्ष्म्यपस्मारपापनुत्||२५|| घृतं सैन्धवहिङ्गुभ्यां वार्षे बास्ते चतुर्गुणे| मूत्रे सिद्धमपस्मारहृद्ग्रहामयनाशनम्||२६|| वचाशम्पाककैटर्यवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः| सिद्धं पलङ्कषायुक्तैर्वातश्लेष्मात्मके घृतम्||२७||
🔊 Audio coming soon
બ્રાહ્મીત્યાદૌ પુરાણમિતિ ઘૃતવિશેષણં, તેન પુરાણં ઘૃતમત્ર સાધ્યં ભવતિ| વાર્ષે બાસ્તે ઇતિ વૃષચ્છાગભવે મૂત્રે| અત્ર ચ યદ્યપિ “સ્ત્રીણાં તીક્ષ્ણં ગવાં મૂત્રં ન તુ પુંસાં તથાવિધમ્| પિત્તાંશિકાસ્ત્રિયો યસ્માત્ સૌમ્યાસ્તુ પુરુષા સ્મૃતા” ઇત્યનેન સ્ત્રિયા મૂત્રં પ્રશસ્તમુક્તં, તથાઽપીહ વિશેષપરિગ્રહાત્ પુંલ્લિઙ્ગયોરેવ મૂત્રં યૌગિકમિતિ| કૈટર્યઃ પાર્વતો નિમ્બઃ| વયઃસ્થા ગુડૂચી| વાતશ્લેષ્માતકે ઇતિ દ્વન્દ્વાપસ્મારાનિર્દેશાદ્વાતાત્મકે શ્લેષ્માત્મકે ચેતિ જ્ઞેયમ્; અન્યે તુ ગુલ્મવદનુક્તમપિ પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધદ્વન્દ્વજં ‘વાતશ્લેષ્માત્મકે’ ઇત્યનેન સૂચિતમપસ્મારં વદન્તિ||૨૫-૨૭||
Adhikarana 10 (28-31) · Śloka 31
તૈલપ્રસ્થં ઘૃતપ્રસ્થં જીવનીયૈઃ પલોન્મિતૈઃ| ક્ષીરદ્રોણે પચેત્ સિદ્ધમપસ્મારવિનાશનમ્||૨૮|| કંસે ક્ષીરેક્ષુરસયોઃ કાશ્મર્યેઽષ્ટગુણે રસે| કાર્ષિકૈર્જીવનીયૈશ્ચ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૨૯|| વાતપિત્તોદ્ભવં ક્ષિપ્રમપસ્મારં નિયચ્છતિ| તદ્વત્ કાશવિદારીક્ષુકુશક્વાથશૃતં ઘૃતમ્||૩૦|| મધુકદ્વિપલે કલ્કે દ્રોણે ચામલકીરસાત્| તદ્વત્ સિદ્ધો ઘૃતપ્રસ્થઃ પિત્તાપસ્મારભેષજમ્||૩૧||
तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः| क्षीरद्रोणे पचेत् सिद्धमपस्मारविनाशनम्||२८|| कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्येऽष्टगुणे रसे| कार्षिकैर्जीवनीयैश्च घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२९|| वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं नियच्छति| तद्वत् काशविदारीक्षुकुशक्वाथशृतं घृतम्||३०|| मधुकद्विपले कल्के द्रोणे चामलकीरसात्| तद्वत् सिद्धो घृतप्रस्थः पित्तापस्मारभेषजम्||३१||
🔊 Audio coming soon
તૈલપ્રસ્થમિત્યાદૌ પલોન્મિતૈઃ કલ્કૈરિતિ ભવતિ, દ્રવસ્થાને ક્ષીરસ્યૈવ વિદ્યમાનત્વાત્| કંસે ઇતિ આઢકે| કાશ્મર્યે ઇતિ ગમ્ભારીભવે| રસે ઇતિ ક્વાથે| તદ્વદિત્યનેન પૂર્વયોગફલશ્રુતિં દર્શયતિ| તદ્વત્સિદ્ધો ઘૃતપ્રસ્થઃ ઇત્યનેન પૂર્વયોગોક્તં ‘ક્ષિપ્રં’ ઇત્યાકર્ષતિ, તેન ક્ષિપ્રં પિત્તાપસ્મારભેષજં ભવતીતિ ફલતિ||૨૮-૩૧||
Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33
અભ્યઙ્ગઃ સાર્ષપં તૈલં બસ્તમૂત્રે ચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સ્યાદ્ગોશકૃન્મૂત્રૈઃ સ્નાનોત્સાદનમેવ ચ||૩૨|| કટભીનિમ્બકટ્વઙ્ગમધુશિગ્રુત્વચાં રસે| સિદ્ધં મૂત્રસમં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થે પ્રશસ્યતે||૩૩||
अभ्यङ्गः सार्षपं तैलं बस्तमूत्रे चतुर्गुणे| सिद्धं स्याद्गोशकृन्मूत्रैः स्नानोत्सादनमेव च||३२|| कटभीनिम्बकट्वङ्गमधुशिग्रुत्वचां रसे| सिद्धं मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थे प्रशस्यते||३३||
🔊 Audio coming soon
અભ્યઙ્ગ ઇત્યાદિનાઽકલ્કમેવ તૈલં પક્તવ્યમ્| ગોશકૃદિત્યાદૌ ગોશકૃતોત્સાદનં, ગોમૂત્રેણ ચ યોગ્યતયા સ્નાનમ્| કટભીત્યાદૌ કટભ્યાદીનાં ચતુર્ણામપિ ત્વચં ગૃહીત્વા ક્વાથઃ સ્નેહત્રિગુણઃ કર્તવ્યઃ, ચતુર્થસ્તુ મૂત્રભાગેનૈવ સ્નેહસમેન પૂર્યતે||૩૨-૩૩||
Adhikarana 12 (34-36) · Śloka 36
પલઙ્કષાવચાપથ્યાવૃશ્ચિકાલ્યર્કસર્ષપૈઃ| જટિલાપૂતનાકેશીનાકુલીહિઙ્ગુચોરકૈઃ||૩૪|| લશુનાતિરસાચિત્રાકુષ્ઠૈર્વિડ્ભિશ્ચ પક્ષિણામ્| માંસાશિનાં યથાલાભં બસ્તમૂત્રે ચતુર્ગુણે||૩૫|| સિદ્ધમભ્યઞ્જનં તૈલમપસ્મારવિનાશનમ્| એતૈશ્ચૈવૌષધૈઃ કાર્યં ધૂપનં સપ્રલેપનમ્||૩૬||
पलङ्कषावचापथ्यावृश्चिकाल्यर्कसर्षपैः| जटिलापूतनाकेशीनाकुलीहिङ्गुचोरकैः||३४|| लशुनातिरसाचित्राकुष्ठैर्विड्भिश्च पक्षिणाम्| मांसाशिनां यथालाभं बस्तमूत्रे चतुर्गुणे||३५|| सिद्धमभ्यञ्जनं तैलमपस्मारविनाशनम्| एतैश्चैवौषधैः कार्यं धूपनं सप्रलेपनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
પલઙ્કષેત્યાદૌ પૂતનાપૂર્વા યા કેશી પૂતનાકેશી ગોલોમીત્યર્થઃ| તથા હિ જતૂકર્ણે પૂતનાકેશીત્યત્ર ગોલોમી પઠ્યતે| ઉક્તં હિ- “વૃશ્ચિકાલીપથ્યાગોલોમીનાકુલીલસુનકુષ્ઠૈઃ, સર્ષપજટિલાચોરકહિઙ્ગુવચામધુકચિત્રકાર્કૈઃ, માંસાદપક્ષિપુરીષૈર્બસ્તમૂત્રે શૃતૈરેતદભ્યઙ્ગે” ઇતિ| અતિરસા જલજં યષ્ટીમધુ||૩૪-૩૬||
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 38
પિપ્પલીં લવણં ચિત્રાં હિઙ્ગુ હિઙ્ગુશિવાટિકામ્| કાકોલીં સર્ષપાન્ કાકનાસાં કૈટર્યચન્દને||૩૭|| શુનઃસ્કન્ધાસ્થિનખરાન્ પર્શુકાં ચેતિ પેષયેત્| બસ્તમૂત્રેણ પુષ્યર્ક્ષે પ્રદેહઃ સ્યાત્ સધૂપનઃ||૩૮||
पिप्पलीं लवणं चित्रां हिङ्गु हिङ्गुशिवाटिकाम्| काकोलीं सर्षपान् काकनासां कैटर्यचन्दने||३७|| शुनःस्कन्धास्थिनखरान् पर्शुकां चेति पेषयेत्| बस्तमूत्रेण पुष्यर्क्षे प्रदेहः स्यात् सधूपनः||३८||
🔊 Audio coming soon
ચિત્રા દન્તી| હિઙ્ગુશિવાટિકા વંશપત્રિકા| સ્કન્ધાસ્થીતિ સ્કન્ધસ્યાસ્થિ| પુષ્યર્ક્ષપેષણેન નક્ષત્રયોગકૃતં સંસ્કારમુપદિશતિ||૩૭-૩૮||
Adhikarana 14 (39-40) · Śloka 40
અપેતરાક્ષસીકુષ્ઠપૂતનાકેશિચોરકૈઃ| ઉત્સાદનં મૂત્રપિષ્ટૈર્મૂત્રૈરેવાવસેચનમ્||૩૯|| જલૌકઃશકૃતા તદ્વદ્દગ્ધૈર્વા બસ્તરોમભિઃ| ખરાસ્થિભિર્હસ્તિનખૈસ્તથા ગોપુચ્છલોમભિઃ||૪૦||
अपेतराक्षसीकुष्ठपूतनाकेशिचोरकैः| उत्सादनं मूत्रपिष्टैर्मूत्रैरेवावसेचनम्||३९|| जलौकःशकृता तद्वद्दग्धैर्वा बस्तरोमभिः| खरास्थिभिर्हस्तिनखैस्तथा गोपुच्छलोमभिः||४०||
🔊 Audio coming soon
અપેતરાક્ષસીસ્વરસઃ| જલૌકઃશકૃતેત્યાદૌ તદ્વદિતિ ઉત્સાદનમ્||૩૯-૪૦||
Adhikarana 15 (41-45) · Śloka 45
કપિલાનાં ગવાં મૂત્રં નાવનં પરમં હિતમ્| શ્વશૃગાલબિડાલાનાં સિંહાદીનાં ચ શસ્યતે||૪૧|| ભાર્ગી વચા નાગદન્તી શ્વેતા શ્વેતા વિષાણિકા| જ્યોતિષ્મતી નાગદન્તી પાદોક્તા મૂત્રપેષિતાઃ||૪૨|| યોગાસ્ત્રયોઽતઃ ષડ્ બિન્દૂન્ પઞ્ચ વા નાવયેદ્ભિષક્| ત્રિફલાવ્યોષપીતદ્રુયવક્ષારફણિજ્ઝકૈઃ||૪૩|| શ્યામાપામાર્ગકારઞ્જફલૈર્મૂત્રેઽથ બસ્તજે| સાધિતં નાવનં તૈલમપસ્મારવિનાશનમ્||૪૪|| પિપ્પલી વૃશ્ચિકાલી ચ કુષ્ઠં ચ લવણાનિ ચ| ભાર્ગી ચ ચૂર્ણિતં નસ્તઃ કાર્યં પ્રધમનં પરમ્||૪૫||
कपिलानां गवां मूत्रं नावनं परमं हितम्| श्वशृगालबिडालानां सिंहादीनां च शस्यते||४१|| भार्गी वचा नागदन्ती श्वेता श्वेता विषाणिका| ज्योतिष्मती नागदन्ती पादोक्ता मूत्रपेषिताः||४२|| योगास्त्रयोऽतः षड् बिन्दून् पञ्च वा नावयेद्भिषक्| त्रिफलाव्योषपीतद्रुयवक्षारफणिज्झकैः||४३|| श्यामापामार्गकारञ्जफलैर्मूत्रेऽथ बस्तजे| साधितं नावनं तैलमपस्मारविनाशनम्||४४|| पिप्पली वृश्चिकाली च कुष्ठं च लवणानि च| भार्गी च चूर्णितं नस्तः कार्यं प्रधमनं परम्||४५||
🔊 Audio coming soon
કપિલાનાં ગવાં મૂત્રે વિશેષકરી શક્તિર્ભવતીતિ આપ્તવચનાદુન્નીયતે| સિંહાદીનાં ચ શસ્યતે ઇત્યત્ર મૂત્રમિતિ યોજ્યમ્| ભાર્ગીત્યાદૌ નાગદન્તી કાષ્ઠપાટલા| શ્વેતા શ્વેતાપરાજિતા શ્વેતસ્યન્દા| શ્વેતા વિષાણિકા શતાવરી| ત્રિફલેત્યાદૌ પીતદ્રુ દેવદારુ| લવણાનિ સૈન્ધવાદીનિ પઞ્ચ, કિંવા લવણવર્ગોક્તાનિ સર્વાણ્યેવ યથાલાભં ગ્રાહ્યાણિ||૪૧-૪૫||
Adhikarana 16 (46-49) · Śloka 49
કાયસ્થાં શારદાન્મુદ્ગાન્મુસ્તોશીરયવાંસ્તથા| સવ્યોષાન્ બસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટ્વા વર્તીઃ પ્રકલ્પયેત્||૪૬|| અપસ્મારે તથોન્માદે સર્પદષ્ટે ગરાર્દિતે| વિષપીતે જલમૃતે ચૈતાઃ સ્યુરમૃતોપમાઃ||૪૭|| મુસ્તં વયઃસ્થાં ત્રિફલાં કાયસ્થાં હિઙ્ગુ શાદ્વલમ્| વ્યોષં માષાન્ યવાન્મૂત્રૈર્બાસ્તમૈષાર્ષભૈસ્ત્રિભિઃ||૪૮|| પિષ્ટ્વા કૃત્વા ચ તાં વર્તિમપસ્મારે પ્રયોજયેત્| કિલાસે ચ તથોન્માદે જ્વરેષુ વિષમેષુ ચ||૪૯||
कायस्थां शारदान्मुद्गान्मुस्तोशीरयवांस्तथा| सव्योषान् बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तीः प्रकल्पयेत्||४६|| अपस्मारे तथोन्मादे सर्पदष्टे गरार्दिते| विषपीते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमाः||४७|| मुस्तं वयःस्थां त्रिफलां कायस्थां हिङ्गु शाद्वलम्| व्योषं माषान् यवान्मूत्रैर्बास्तमैषार्षभैस्त्रिभिः||४८|| पिष्ट्वा कृत्वा च तां वर्तिमपस्मारे प्रयोजयेत्| किलासे च तथोन्मादे ज्वरेषु विषमेषु च||४९||
🔊 Audio coming soon
કાયસ્થામિત્યાદૌ શારદાન્મુદ્ગાનિતિ હરિતમુદ્ગાન્, તે હિ પ્રાયઃ શરદિ ભવન્તિ| વર્તિઃ નેત્રાઞ્જનવર્તિઃ| વિષપીતે ઇતિ પીતવિષે| જલમજ્જનેન મૃત ઇવ ઇતિ જલમૃતઃ, તસ્ય લક્ષણં- “વિષ્ટબ્ધપાયુમૂર્ધાક્ષમાધ્માતોદરમેહનમ્| વિદ્યાજ્જલમૃતં જન્તું શીતપાદકરાનનમ્” ઇતિ| બાસ્તમૈષાર્ષભૈરિતિ છાગમેષવૃષભસમ્ભવૈઃ||૪૬-૪૯||
Adhikarana 17 (50-52) · Śloka 52
પુષ્યોદ્ધૃતં શુનઃ પિત્તમપસ્મારઘ્નમઞ્જનમ્| તદેવ સર્પિષા યુક્તં ધૂપનં પરમં મતમ્||૫૦|| નકુલોલૂકમાર્જારગૃધ્રકીટાહિકાકજૈઃ| તુણ્ડૈઃ પક્ષૈઃ પુરીષૈશ્ચ ધૂપનં કારયેદ્ભિષક્||૫૧|| આભિઃ ક્રિયાભિઃ સિદ્ધાભિર્હૃદયં સમ્પ્રબુધ્યતે| સ્રોતાંસિ ચાપિ શુધ્યન્તિ તતઃ સઞ્જ્ઞાં સ વિન્દતિ||૫૨||
पुष्योद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम्| तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं मतम्||५०|| नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः| तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपनं कारयेद्भिषक्||५१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्हृदयं सम्प्रबुध्यते| स्रोतांसि चापि शुध्यन्ति ततः सञ्ज्ञां स विन्दति||५२||
🔊 Audio coming soon
પુષ્યોદ્ધૃતમિતિ પુષ્યનક્ષત્રે ગૃહીતમ્| કીટઃ વૃશ્ચિકાદિઃ||૫૦-૫૨||
Adhikarana 18 (53) · Śloka 53
યસ્યાનુબન્ધસ્ત્વાગન્તુર્દોષલિઙ્ગાધિકાકૃતિઃ| દૃશ્યેત તસ્ય કાર્યં સ્યાદાગન્તૂન્માદભેષજમ્||૫૩||
यस्यानुबन्धस्त्वागन्तुर्दोषलिङ्गाधिकाकृतिः| दृश्येत तस्य कार्यं स्यादागन्तून्मादभेषजम्||५३||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યપસ્મારે સૂત્રેણાનુબન્ધલિઙ્ગચિકિત્સામાહ- યસ્યેત્યાદિ| દોષલિઙ્ગાધિકાકૃતિરિતિ અપસ્મારોક્તદોષલિઙ્ગેભ્યોઽધિકાઽઽગન્તૂન્માદસદૃશી આકૃતિર્યસ્ય સ તથા; તેનાગન્તુલિઙ્ગં દોષજેષુ ભવતિ, નચ દોષલિઙ્ગં વિનાઽઽગન્તુલિઙ્ગતા સમ્ભવતિ; તતશ્ચાગન્ત્વપસ્મારઃ પૃથઙ્ ન ભવતિ, કિન્તુ દોષજસ્યાનુબન્ધરૂપઃ પશ્ચાત્કાલીનઃ સ આગન્તુઃ; તેન “ચત્વારોઽપસ્મારાઃ” (સૂ.અ.૧૯) ઇતિ યદુક્તં તસ્યાગન્તુરનુબન્ધો ભવત્યેવ કદાચિદિતિ| અનેનાનુબન્ધરૂપતૈવ ભૂતાપસ્મારે દર્શિતા; ન તૂન્માદવત્ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કર્તવ્યં ભૂતાનામ્| અન્યત્રાપ્યુક્તમ્- “અપસ્મારો મહાવ્યાધિઃ સ સ્યાદ્દોષત એવ તુ” ઇતિ| અન્યે તુ ભીમદન્તાદયઃ સ્વતન્ત્રાગન્ત્વપસ્મારલક્ષણચિકિત્સાનિર્દેશાર્થમત્ર ગ્રન્થં વર્ણયન્તિ; ન સઙ્ખ્યાનિયમશ્ચ દોષજાપસ્મારાણામેવં ભવતિ||૫૩||
Adhikarana 19 (54-63) · Śloka 63
અનન્તરમુવાચેદમગ્નિવેશઃ કૃતાઞ્જલિઃ| ભગવન્! પ્રાક્ સમુદ્દિષ્ટઃ શ્લોકસ્થાને મહાગદઃ||૫૪|| અતત્ત્વાભિનિવેશો યસ્તદ્ધેત્વાકૃતિભેષજમ્| તત્ર નોક્તમતઃ શ્રોતુમિચ્છામિ તદિહોચ્યતામ્||૫૫|| શુશ્રૂષવે વચઃ શ્રુત્વા શિષ્યાયાહ પુનર્વસુઃ| મહાગદં સૌમ્ય! શૃણુ સહેત્વાકૃતિભેષજમ્||૫૬|| મલિનાહારશીલસ્ય વેગાન્ પ્રાપ્તાન્નિગૃહ્ણતઃ| શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્હેતુભિશ્ચાતિસેવિતૈઃ||૫૭|| હૃદયં સમુપાશ્રિત્ય મનોબુદ્ધિવહાઃ સિરાઃ| દોષાઃ સન્દૂષ્ય તિષ્ઠન્તિ રજોમોહાવૃતાત્મનઃ||૫૮|| રજસ્તમોભ્યાં વૃદ્ધાભ્યાં બુદ્ધૌ મનસિ ચાવૃતે| હૃદયે વ્યાકુલે દોષૈરથ મૂઢોઽલ્પચેતનઃ ||૫૯|| વિષમાં કુરુતે બુદ્ધિં નિત્યાનિત્યે હિતાહિતે| અતત્ત્વાભિનિવેશં તમાહુરાપ્તા મહાગદમ્||૬૦|| સ્નેહસ્વેદોપપન્નં તં સંશોધ્ય વમનાદિભિઃ| કૃતસંસર્જનં મેધ્યૈરન્નપાનૈરુપાચરેત્||૬૧|| બ્રાહ્મીસ્વરસયુક્તં યત્ પઞ્ચગવ્યમુદાહૃતમ્| તત્ સેવ્યં શઙ્ખપુષ્પી ચ યચ્ચ મેધ્યં રસાયનમ્||૬૨|| સુહૃદશ્ચાનુકૂલાસ્તં સ્વાપ્તા ધર્માર્થવાદિનઃ| સંયોજયેયુર્વિજ્ઞાનધૈર્યસ્મૃતિસમાધિભિઃ ||૬૩||
अनन्तरमुवाचेदमग्निवेशः कृताञ्जलिः| भगवन्! प्राक् समुद्दिष्टः श्लोकस्थाने महागदः||५४|| अतत्त्वाभिनिवेशो यस्तद्धेत्वाकृतिभेषजम्| तत्र नोक्तमतः श्रोतुमिच्छामि तदिहोच्यताम्||५५|| शुश्रूषवे वचः श्रुत्वा शिष्यायाह पुनर्वसुः| महागदं सौम्य! शृणु सहेत्वाकृतिभेषजम्||५६|| मलिनाहारशीलस्य वेगान् प्राप्तान्निगृह्णतः| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्हेतुभिश्चातिसेवितैः||५७|| हृदयं समुपाश्रित्य मनोबुद्धिवहाः सिराः| दोषाः सन्दूष्य तिष्ठन्ति रजोमोहावृतात्मनः||५८|| रजस्तमोभ्यां वृद्धाभ्यां बुद्धौ मनसि चावृते| हृदये व्याकुले दोषैरथ मूढोऽल्पचेतनः ||५९|| विषमां कुरुते बुद्धिं नित्यानित्ये हिताहिते| अतत्त्वाभिनिवेशं तमाहुराप्ता महागदम्||६०|| स्नेहस्वेदोपपन्नं तं संशोध्य वमनादिभिः| कृतसंसर्जनं मेध्यैरन्नपानैरुपाचरेत्||६१|| ब्राह्मीस्वरसयुक्तं यत् पञ्चगव्यमुदाहृतम्| तत् सेव्यं शङ्खपुष्पी च यच्च मेध्यं रसायनम्||६२|| सुहृदश्चानुकूलास्तं स्वाप्ता धर्मार्थवादिनः| संयोजयेयुर्विज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ||६३||
🔊 Audio coming soon
અસ્મિન્ પ્રદેશે સૈન્ધવાઃ કાશ્મીરાશ્ચ ‘ભગવન્’ ઇત્યાદિનાઽતત્ત્વાભિનિવેશસ્ય લક્ષણચિકિત્સાગ્રન્થં પઠન્તિ; સ ચાનાર્ષ ઇતિ વૃદ્ધાઃ||૫૪-૬૩||
Adhikarana 20 (64-65) · Śloka 65
પ્રયુઞ્જ્યાત્તૈલલશુનં પયસા વા શતાવરીમ્| બ્રાહ્મીરસં કુષ્ઠરસં વચાં વા મધુસંયુતામ્||૬૪|| દુશ્ચિકિત્સ્યો હ્યપસ્મારશ્ચિરકારી કૃતાસ્પદઃ | તસ્માદ્રસાયનૈરેનં પ્રાયશઃ સમુપાચરેત્||૬૫||
प्रयुञ्ज्यात्तैललशुनं पयसा वा शतावरीम्| ब्राह्मीरसं कुष्ठरसं वचां वा मधुसंयुताम्||६४|| दुश्चिकित्स्यो ह्यपस्मारश्चिरकारी कृतास्पदः | तस्माद्रसायनैरेनं प्रायशः समुपाचरेत्||६५||
🔊 Audio coming soon
તૈલલશુનાદયઃ પઞ્ચ યોગાઃ| અનેન ચિરકારિણીં ચિકિત્સાં દર્શયતિ||૬૪-૬૫||
Adhikarana 21 (66) · Śloka 66
જલાગ્નિદ્રુમશૈલેભ્યો વિષમેભ્યશ્ચ તં સદા| રક્ષેદુન્માદિનં ચૈવ સદ્યઃ પ્રાણહરા હિ તે||૬૬||
जलाग्निद्रुमशैलेभ्यो विषमेभ्यश्च तं सदा| रक्षेदुन्मादिनं चैव सद्यः प्राणहरा हि ते||६६||
🔊 Audio coming soon
જલાગ્નીત્યાદિના જલાદિસાન્નિધ્યે યદિ વેગો ભવત્યપસ્મારસ્ય તદા મરણમેવ ભવતીતિ દર્શયતિ||૬૬||
Adhikarana 22 (67-68) · Śloka 68
તત્ર શ્લોકૌ- હેતું કુર્વન્ત્યપસ્મારં દોષાઃ પ્રકુપિતા યથા| સામાન્યતઃ પૃથક્ત્વાચ્ચ લિઙ્ગં તેષાં ચ ભેષજમ્||૬૭|| મહાગદસમુત્થાનં લિઙ્ગં ચોવાચ સૌષધમ્| મુનિર્વ્યાસસમાસાભ્યામપસ્મારચિકિત્સિતે ||૬૮||
तत्र श्लोकौ- हेतुं कुर्वन्त्यपस्मारं दोषाः प्रकुपिता यथा| सामान्यतः पृथक्त्वाच्च लिङ्गं तेषां च भेषजम्||६७|| महागदसमुत्थानं लिङ्गं चोवाच सौषधम्| मुनिर्व्याससमासाभ्यामपस्मारचिकित्सिते ||६८||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે કુર્વન્તીત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિં ગૃહ્ણાતિ||૬૭-૬૮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાનેઽપસ્મારચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थानेऽपस्मारचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽપસ્મારચિકિત્સિતં નામ દશમોઽધ્યાયઃ||૧૦||