Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō'pasmāracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ||1|| iti ha smāha bhagavānātrēyaḥ||2||
अथातोऽपस्मारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ādyutpattāvunmādēna sahōtpannatvādunmādamanu apasmāracikitsitamucyatē||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
smr̥tērapagamaṁ prāhurapasmāraṁ bhiṣagvidaḥ| tamaḥpravēśaṁ bībhatsacēṣṭaṁ dhīsattvasamplavāt||3||
स्मृतेरपगमं प्राहुरपस्मारं भिषग्विदः| तमःप्रवेशं बीभत्सचेष्टं धीसत्त्वसम्प्लवात्||३||
🔊 Audio coming soon
smr̥tērapagama ityādinā'pasmārasañjñāṁ vyutpādayannapasmārasvarūpamāha| smr̥tērapagamamēva viśinaṣṭi- tamaḥpravēśamiti| bībhatsacēṣṭamiti tamaḥpravēśēna jñānābhāvatvādbībhatsacēṣṭā phēnavamanāṅgavikṣēpaṇādikā yasminnupagatē taṁ bībhatsacēṣṭam| bībhatsacēṣṭē smr̥tyapagamādau ca hētumāha- dhīsattvasamplavāditi| samplavaḥ vibhramaḥ, svarūpānyathātvamiti yāvat||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
vibhrāntabahudōṣāṇāmahitāśucibhōjanāt | rajastamōbhyāṁ vihatē sattvē dōṣāvr̥tē hr̥di||4|| cintākāmabhayakrōdhaśōkōdvēgādibhistathā| manasyabhihatē nr̥̄ṇāmapasmāraḥ pravartatē||5||
विभ्रान्तबहुदोषाणामहिताशुचिभोजनात् | रजस्तमोभ्यां विहते सत्त्वे दोषावृते हृदि||४|| चिन्ताकामभयक्रोधशोकोद्वेगादिभिस्तथा| मनस्यभिहते नॄणामपस्मारः प्रवर्तते||५||
🔊 Audio coming soon
yādr̥śānāmapasmārō bhavati tānāha- vibhrāntētyādi| vibhrāntā unmārgagāminō bahavaśca dōṣā yēṣāṁ tēṣāṁ vibhrāntabahudōṣāṇām| vihatē sattvē iti sattvākhyaguṇē vihatē; natu sattvaśabdēna mana ucyatē, tasya ‘manasyabhihatē’ ityanēna grahaṇaṁ kariṣyati||4-5||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 8
dhamanībhiḥ śritā dōṣā hr̥dayaṁ pīḍayanti hi| sampīḍyamānō vyathatē mūḍhō bhrāntēna cētasā||6|| paśyatyasanti rūpāṇi patati prasphuratyapi| jihvākṣibhrūḥ sravallālō hastau pādau ca vikṣipan||7|| dōṣavēgē ca vigatē suptavat pratibuddhyatē|8|
धमनीभिः श्रिता दोषा हृदयं पीडयन्ति हि| सम्पीड्यमानो व्यथते मूढो भ्रान्तेन चेतसा||६|| पश्यत्यसन्ति रूपाणि पतति प्रस्फुरत्यपि| जिह्वाक्षिभ्रूः स्रवल्लालो हस्तौ पादौ च विक्षिपन्||७|| दोषवेगे च विगते सुप्तवत् प्रतिबुद्ध्यते|८|
🔊 Audio coming soon
dhamanībhiriti yadyapi sāmānyēnōktaṁ, tathā'pi hr̥dayapīḍāyōgyatayā hr̥dayāśritā ēva dhamanyō viśēṣēṇa gr̥hyantē| atra ca vātādīnāṁ prakōpē pr̥thak pr̥thak hēturnōktaḥ, tasyōnmādasādhāraṇatvēna labdhatvāt| uktaṁ hi- “yaccōpadēkṣyatē kiñcidapasmāracikitsitē| unmādē tacca kartavyaṁ sāmānyāddhētudūṣyayōḥ” (ci.a.9) iti| yastvapasmārasya viśiṣṭō hēturunmādāt sa “ahitāśubhōjanāt” ityādinōkta ēva||6-7||-
Adhikarana 5 (8-13) · Śloka 13
pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca vakṣyatē sa caturvidhaḥ||8|| kampatē pradaśēddantān phēnōdvāmī śvasityapi| paruṣāruṇakr̥ṣṇāni paśyēdrūpāṇi cānilāt||9|| pītaphēnāṅgavaktrākṣaḥ pītāsr̥grūpadarśanaḥ| satr̥ṣṇōṣṇānalavyāptalōkadarśī ca paittikaḥ||10|| śuklaphēnāṅgavaktrākṣaḥ śītō hr̥ṣṭāṅgajō guruḥ| paśyañchuklāni rūpāṇi ślaiṣmikō mucyatē cirāt||11|| sarvairētaiḥ samastaistu liṅgairjñēyastridōṣajaḥ| apasmāraḥ sa cāsādhyō yaḥ kṣīṇasyānavaśca yaḥ||12|| pakṣādvā dvādaśāhādvā māsādvā kupitā malāḥ| apasmārāya kurvanti vēgaṁ kiñcidathāntaram||13||
पृथग्दोषैः समस्तैश्च वक्ष्यते स चतुर्विधः||८|| कम्पते प्रदशेद्दन्तान् फेनोद्वामी श्वसित्यपि| परुषारुणकृष्णानि पश्येद्रूपाणि चानिलात्||९|| पीतफेनाङ्गवक्त्राक्षः पीतासृग्रूपदर्शनः| सतृष्णोष्णानलव्याप्तलोकदर्शी च पैत्तिकः||१०|| शुक्लफेनाङ्गवक्त्राक्षः शीतो हृष्टाङ्गजो गुरुः| पश्यञ्छुक्लानि रूपाणि श्लैष्मिको मुच्यते चिरात्||११|| सर्वैरेतैः समस्तैस्तु लिङ्गैर्ज्ञेयस्त्रिदोषजः| अपस्मारः स चासाध्यो यः क्षीणस्यानवश्च यः||१२|| पक्षाद्वा द्वादशाहाद्वा मासाद्वा कुपिता मलाः| अपस्माराय कुर्वन्ति वेगं किञ्चिदथान्तरम्||१३||
🔊 Audio coming soon
pr̥thagityādinā caturvidhāpasmāralakṣaṇamāha| pītāsr̥grūpadarśana iti pītalōhitarūpadarśī| satr̥ṣṇōṣṇētyādi satr̥ṣṇōṣṇaścāsāvanalavyāptalōkadarśī cēti samāsaḥ| śuklētyādinā ślaiṣmika ucyatē| hr̥ṣṭāṅgajaḥ hr̥ṣṭarōmā| cirāditi vacanēna vātapittayōracirēṇa mōkṣaṁ sūcayati| kṣīṇasyānavaśca yaḥ sa ēkadōṣajō'pyasādhya iti bhāvaḥ| pakṣādvētyādau vyutkramya vēgakālanirdēśēna uktakālādūrdhvamarvāgapi cāpasmāravēgō bhavatīti sūcayati| kiñcidathāntaramiti kiñcitkālāntaraṁ vēgaṁ kurvanti, stōkakālāntaramiti yāvat||8-13||
Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 15
tairāvr̥tānāṁ hr̥tsrōtōmanasāṁ samprabōdhanam| tīkṣṇairādau bhiṣak kuryāt karmabhirvamanādibhiḥ||14|| vātikaṁ bastibhūyiṣṭhaiḥ paittaṁ prāyō virēcanaiḥ| ślaiṣmikaṁ vamanaprāyairapasmāramupācarēt||15||
तैरावृतानां हृत्स्रोतोमनसां सम्प्रबोधनम्| तीक्ष्णैरादौ भिषक् कुर्यात् कर्मभिर्वमनादिभिः||१४|| वातिकं बस्तिभूयिष्ठैः पैत्तं प्रायो विरेचनैः| श्लैष्मिकं वमनप्रायैरपस्मारमुपाचरेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
tairityādinā cikitsāmāha| prabōdhanamiti dōṣavirahitatvēna samyaksvavyāpārakaram| prāya ityādau prāyaḥśabdō viśēṣārthaḥ; tēnānyā'pi bhavati sūcitā||14-15||
Adhikarana 7 (16-17) · Śloka 17
sarvataḥ suviśuddhasya samyagāśvāsitasya ca| apasmāravimōkṣārthaṁ yōgān saṁśamanāñchr̥ṇu||16|| gōśakr̥drasadadhyamlakṣīramūtraiḥ samairghr̥tam| siddhaṁ pibēdapasmārakāmalājvaranāśanam||17|| iti pañcagavyaṁ ghr̥tam|
सर्वतः सुविशुद्धस्य सम्यगाश्वासितस्य च| अपस्मारविमोक्षार्थं योगान् संशमनाञ्छृणु||१६|| गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैः समैर्घृतम्| सिद्धं पिबेदपस्मारकामलाज्वरनाशनम्||१७|| इति पञ्चगव्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
āśvāsitasyēti āpyāyitabalasya| gōśakr̥dityādau dadhyādibhirapi gōśabdō yōjyaḥ; tēna pañcagavyamidamalpaṁ bhavati| sāmyaṁ cātra gōśakr̥drasādīnāṁ paribhāṣāsiddhamapi spaṣṭārthamucyatē||16-17||
Adhikarana 8 (18-24) · Śloka 24
dvē pañcamūlyau triphalā rajanyau kuṭajatvacam| saptaparṇamapāmārgaṁ nīlinīṁ kaṭurōhiṇīm||18|| śampākaṁ phalgumūlaṁ ca pauṣkaraṁ sadurālabham| dvipalāni jaladrōṇē paktvā pādāvaśēṣitē||19|| bhārgīṁ pāṭhāṁ trikaṭukaṁ trivr̥tāṁ niculāni ca| śrēyasīmāḍhakīṁ mūrvāṁ dantīṁ bhūnimbacitrakau||20|| dvē sārivē rōhiṣaṁ ca bhūtīkaṁ madayantikām| kṣipētpiṣṭvā'kṣamātrāṇi tēna prasthaṁ ghr̥tāt pacēt||21|| gōśakr̥drasadadhyamlakṣīramūtraiśca tatsamaiḥ| pañcagavyamiti khyātaṁ mahattadamr̥tōpamam||22|| apasmārē tathōnmādē śvayathāvudarēṣu ca| gulmārśaḥpāṇḍurōgēṣu kāmalāyāṁ halīmakē||23|| śasyatē ghr̥tamētattu prayōktavyaṁ dinē dinē| alakṣmīgraharōgaghnaṁ cāturthakavināśanam||24|| iti mahāpañcagavyaṁ ghr̥tam|
द्वे पञ्चमूल्यौ त्रिफला रजन्यौ कुटजत्वचम्| सप्तपर्णमपामार्गं नीलिनीं कटुरोहिणीम्||१८|| शम्पाकं फल्गुमूलं च पौष्करं सदुरालभम्| द्विपलानि जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते||१९|| भार्गीं पाठां त्रिकटुकं त्रिवृतां निचुलानि च| श्रेयसीमाढकीं मूर्वां दन्तीं भूनिम्बचित्रकौ||२०|| द्वे सारिवे रोहिषं च भूतीकं मदयन्तिकाम्| क्षिपेत्पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि तेन प्रस्थं घृतात् पचेत्||२१|| गोशकृद्रसदध्यम्लक्षीरमूत्रैश्च तत्समैः| पञ्चगव्यमिति ख्यातं महत्तदमृतोपमम्||२२|| अपस्मारे तथोन्मादे श्वयथावुदरेषु च| गुल्मार्शःपाण्डुरोगेषु कामलायां हलीमके||२३|| शस्यते घृतमेतत्तु प्रयोक्तव्यं दिने दिने| अलक्ष्मीग्रहरोगघ्नं चातुर्थकविनाशनम्||२४|| इति महापञ्चगव्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
dvē pañcamūlyāvityādau nirdiṣṭaṁ pañcamūladvayaṁ daśamūlākhyaṁ grāhyam| nīlinī nīlikā| śampāka āragvadhaḥ| phalguḥ kāṣṭhōdumbarikā| dvipalatvaṁ yathā pratyēkaṁ daśamūlyādīnāṁ tatpratipāditamēvōnmādē| niculō hijjalaḥ| śrēyasī hastipippalī| dvē sārivē iti śyāmalatā'nantamūlī ca||18-24||
Adhikarana 9 (25-27) · Śloka 27
brāhmīrasavacākuṣṭhaśaṅkhapuṣpībhirēva ca| purāṇaṁ ghr̥tamunmādālakṣmyapasmārapāpanut||25|| ghr̥taṁ saindhavahiṅgubhyāṁ vārṣē bāstē caturguṇē| mūtrē siddhamapasmārahr̥dgrahāmayanāśanam||26|| vacāśampākakaiṭaryavayaḥsthāhiṅgucōrakaiḥ| siddhaṁ palaṅkaṣāyuktairvātaślēṣmātmakē ghr̥tam||27||
ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च| पुराणं घृतमुन्मादालक्ष्म्यपस्मारपापनुत्||२५|| घृतं सैन्धवहिङ्गुभ्यां वार्षे बास्ते चतुर्गुणे| मूत्रे सिद्धमपस्मारहृद्ग्रहामयनाशनम्||२६|| वचाशम्पाककैटर्यवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः| सिद्धं पलङ्कषायुक्तैर्वातश्लेष्मात्मके घृतम्||२७||
🔊 Audio coming soon
brāhmītyādau purāṇamiti ghr̥taviśēṣaṇaṁ, tēna purāṇaṁ ghr̥tamatra sādhyaṁ bhavati| vārṣē bāstē iti vr̥ṣacchāgabhavē mūtrē| atra ca yadyapi “strīṇāṁ tīkṣṇaṁ gavāṁ mūtraṁ na tu puṁsāṁ tathāvidham| pittāṁśikāstriyō yasmāt saumyāstu puruṣā smr̥tā” ityanēna striyā mūtraṁ praśastamuktaṁ, tathā'pīha viśēṣaparigrahāt puṁlliṅgayōrēva mūtraṁ yaugikamiti| kaiṭaryaḥ pārvatō nimbaḥ| vayaḥsthā guḍūcī| vātaślēṣmātakē iti dvandvāpasmārānirdēśādvātātmakē ślēṣmātmakē cēti jñēyam; anyē tu gulmavadanuktamapi prakr̥tisamasamavāyārabdhadvandvajaṁ ‘vātaślēṣmātmakē’ ityanēna sūcitamapasmāraṁ vadanti||25-27||
Adhikarana 10 (28-31) · Śloka 31
tailaprasthaṁ ghr̥taprasthaṁ jīvanīyaiḥ palōnmitaiḥ| kṣīradrōṇē pacēt siddhamapasmāravināśanam||28|| kaṁsē kṣīrēkṣurasayōḥ kāśmaryē'ṣṭaguṇē rasē| kārṣikairjīvanīyaiśca ghr̥taprasthaṁ vipācayēt||29|| vātapittōdbhavaṁ kṣipramapasmāraṁ niyacchati| tadvat kāśavidārīkṣukuśakvāthaśr̥taṁ ghr̥tam||30|| madhukadvipalē kalkē drōṇē cāmalakīrasāt| tadvat siddhō ghr̥taprasthaḥ pittāpasmārabhēṣajam||31||
तैलप्रस्थं घृतप्रस्थं जीवनीयैः पलोन्मितैः| क्षीरद्रोणे पचेत् सिद्धमपस्मारविनाशनम्||२८|| कंसे क्षीरेक्षुरसयोः काश्मर्येऽष्टगुणे रसे| कार्षिकैर्जीवनीयैश्च घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२९|| वातपित्तोद्भवं क्षिप्रमपस्मारं नियच्छति| तद्वत् काशविदारीक्षुकुशक्वाथशृतं घृतम्||३०|| मधुकद्विपले कल्के द्रोणे चामलकीरसात्| तद्वत् सिद्धो घृतप्रस्थः पित्तापस्मारभेषजम्||३१||
🔊 Audio coming soon
tailaprasthamityādau palōnmitaiḥ kalkairiti bhavati, dravasthānē kṣīrasyaiva vidyamānatvāt| kaṁsē iti āḍhakē| kāśmaryē iti gambhārībhavē| rasē iti kvāthē| tadvadityanēna pūrvayōgaphalaśrutiṁ darśayati| tadvatsiddhō ghr̥taprasthaḥ ityanēna pūrvayōgōktaṁ ‘kṣipraṁ’ ityākarṣati, tēna kṣipraṁ pittāpasmārabhēṣajaṁ bhavatīti phalati||28-31||
Adhikarana 11 (32-33) · Śloka 33
abhyaṅgaḥ sārṣapaṁ tailaṁ bastamūtrē caturguṇē| siddhaṁ syādgōśakr̥nmūtraiḥ snānōtsādanamēva ca||32|| kaṭabhīnimbakaṭvaṅgamadhuśigrutvacāṁ rasē| siddhaṁ mūtrasamaṁ tailamabhyaṅgārthē praśasyatē||33||
अभ्यङ्गः सार्षपं तैलं बस्तमूत्रे चतुर्गुणे| सिद्धं स्याद्गोशकृन्मूत्रैः स्नानोत्सादनमेव च||३२|| कटभीनिम्बकट्वङ्गमधुशिग्रुत्वचां रसे| सिद्धं मूत्रसमं तैलमभ्यङ्गार्थे प्रशस्यते||३३||
🔊 Audio coming soon
abhyaṅga ityādinā'kalkamēva tailaṁ paktavyam| gōśakr̥dityādau gōśakr̥tōtsādanaṁ, gōmūtrēṇa ca yōgyatayā snānam| kaṭabhītyādau kaṭabhyādīnāṁ caturṇāmapi tvacaṁ gr̥hītvā kvāthaḥ snēhatriguṇaḥ kartavyaḥ, caturthastu mūtrabhāgēnaiva snēhasamēna pūryatē||32-33||
Adhikarana 12 (34-36) · Śloka 36
palaṅkaṣāvacāpathyāvr̥ścikālyarkasarṣapaiḥ| jaṭilāpūtanākēśīnākulīhiṅgucōrakaiḥ||34|| laśunātirasācitrākuṣṭhairviḍbhiśca pakṣiṇām| māṁsāśināṁ yathālābhaṁ bastamūtrē caturguṇē||35|| siddhamabhyañjanaṁ tailamapasmāravināśanam| ētaiścaivauṣadhaiḥ kāryaṁ dhūpanaṁ sapralēpanam||36||
पलङ्कषावचापथ्यावृश्चिकाल्यर्कसर्षपैः| जटिलापूतनाकेशीनाकुलीहिङ्गुचोरकैः||३४|| लशुनातिरसाचित्राकुष्ठैर्विड्भिश्च पक्षिणाम्| मांसाशिनां यथालाभं बस्तमूत्रे चतुर्गुणे||३५|| सिद्धमभ्यञ्जनं तैलमपस्मारविनाशनम्| एतैश्चैवौषधैः कार्यं धूपनं सप्रलेपनम्||३६||
🔊 Audio coming soon
palaṅkaṣētyādau pūtanāpūrvā yā kēśī pūtanākēśī gōlōmītyarthaḥ| tathā hi jatūkarṇē pūtanākēśītyatra gōlōmī paṭhyatē| uktaṁ hi- “vr̥ścikālīpathyāgōlōmīnākulīlasunakuṣṭhaiḥ, sarṣapajaṭilācōrakahiṅguvacāmadhukacitrakārkaiḥ, māṁsādapakṣipurīṣairbastamūtrē śr̥tairētadabhyaṅgē” iti| atirasā jalajaṁ yaṣṭīmadhu||34-36||
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 38
pippalīṁ lavaṇaṁ citrāṁ hiṅgu hiṅguśivāṭikām| kākōlīṁ sarṣapān kākanāsāṁ kaiṭaryacandanē||37|| śunaḥskandhāsthinakharān parśukāṁ cēti pēṣayēt| bastamūtrēṇa puṣyarkṣē pradēhaḥ syāt sadhūpanaḥ||38||
पिप्पलीं लवणं चित्रां हिङ्गु हिङ्गुशिवाटिकाम्| काकोलीं सर्षपान् काकनासां कैटर्यचन्दने||३७|| शुनःस्कन्धास्थिनखरान् पर्शुकां चेति पेषयेत्| बस्तमूत्रेण पुष्यर्क्षे प्रदेहः स्यात् सधूपनः||३८||
🔊 Audio coming soon
citrā dantī| hiṅguśivāṭikā vaṁśapatrikā| skandhāsthīti skandhasyāsthi| puṣyarkṣapēṣaṇēna nakṣatrayōgakr̥taṁ saṁskāramupadiśati||37-38||
Adhikarana 14 (39-40) · Śloka 40
apētarākṣasīkuṣṭhapūtanākēśicōrakaiḥ| utsādanaṁ mūtrapiṣṭairmūtrairēvāvasēcanam||39|| jalaukaḥśakr̥tā tadvaddagdhairvā bastarōmabhiḥ| kharāsthibhirhastinakhaistathā gōpucchalōmabhiḥ||40||
अपेतराक्षसीकुष्ठपूतनाकेशिचोरकैः| उत्सादनं मूत्रपिष्टैर्मूत्रैरेवावसेचनम्||३९|| जलौकःशकृता तद्वद्दग्धैर्वा बस्तरोमभिः| खरास्थिभिर्हस्तिनखैस्तथा गोपुच्छलोमभिः||४०||
🔊 Audio coming soon
apētarākṣasīsvarasaḥ| jalaukaḥśakr̥tētyādau tadvaditi utsādanam||39-40||
Adhikarana 15 (41-45) · Śloka 45
kapilānāṁ gavāṁ mūtraṁ nāvanaṁ paramaṁ hitam| śvaśr̥gālabiḍālānāṁ siṁhādīnāṁ ca śasyatē||41|| bhārgī vacā nāgadantī śvētā śvētā viṣāṇikā| jyōtiṣmatī nāgadantī pādōktā mūtrapēṣitāḥ||42|| yōgāstrayō'taḥ ṣaḍ bindūn pañca vā nāvayēdbhiṣak| triphalāvyōṣapītadruyavakṣāraphaṇijjhakaiḥ||43|| śyāmāpāmārgakārañjaphalairmūtrē'tha bastajē| sādhitaṁ nāvanaṁ tailamapasmāravināśanam||44|| pippalī vr̥ścikālī ca kuṣṭhaṁ ca lavaṇāni ca| bhārgī ca cūrṇitaṁ nastaḥ kāryaṁ pradhamanaṁ param||45||
कपिलानां गवां मूत्रं नावनं परमं हितम्| श्वशृगालबिडालानां सिंहादीनां च शस्यते||४१|| भार्गी वचा नागदन्ती श्वेता श्वेता विषाणिका| ज्योतिष्मती नागदन्ती पादोक्ता मूत्रपेषिताः||४२|| योगास्त्रयोऽतः षड् बिन्दून् पञ्च वा नावयेद्भिषक्| त्रिफलाव्योषपीतद्रुयवक्षारफणिज्झकैः||४३|| श्यामापामार्गकारञ्जफलैर्मूत्रेऽथ बस्तजे| साधितं नावनं तैलमपस्मारविनाशनम्||४४|| पिप्पली वृश्चिकाली च कुष्ठं च लवणानि च| भार्गी च चूर्णितं नस्तः कार्यं प्रधमनं परम्||४५||
🔊 Audio coming soon
kapilānāṁ gavāṁ mūtrē viśēṣakarī śaktirbhavatīti āptavacanādunnīyatē| siṁhādīnāṁ ca śasyatē ityatra mūtramiti yōjyam| bhārgītyādau nāgadantī kāṣṭhapāṭalā| śvētā śvētāparājitā śvētasyandā| śvētā viṣāṇikā śatāvarī| triphalētyādau pītadru dēvadāru| lavaṇāni saindhavādīni pañca, kiṁvā lavaṇavargōktāni sarvāṇyēva yathālābhaṁ grāhyāṇi||41-45||
Adhikarana 16 (46-49) · Śloka 49
kāyasthāṁ śāradānmudgānmustōśīrayavāṁstathā| savyōṣān bastamūtrēṇa piṣṭvā vartīḥ prakalpayēt||46|| apasmārē tathōnmādē sarpadaṣṭē garārditē| viṣapītē jalamr̥tē caitāḥ syuramr̥tōpamāḥ||47|| mustaṁ vayaḥsthāṁ triphalāṁ kāyasthāṁ hiṅgu śādvalam| vyōṣaṁ māṣān yavānmūtrairbāstamaiṣārṣabhaistribhiḥ||48|| piṣṭvā kr̥tvā ca tāṁ vartimapasmārē prayōjayēt| kilāsē ca tathōnmādē jvarēṣu viṣamēṣu ca||49||
कायस्थां शारदान्मुद्गान्मुस्तोशीरयवांस्तथा| सव्योषान् बस्तमूत्रेण पिष्ट्वा वर्तीः प्रकल्पयेत्||४६|| अपस्मारे तथोन्मादे सर्पदष्टे गरार्दिते| विषपीते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमाः||४७|| मुस्तं वयःस्थां त्रिफलां कायस्थां हिङ्गु शाद्वलम्| व्योषं माषान् यवान्मूत्रैर्बास्तमैषार्षभैस्त्रिभिः||४८|| पिष्ट्वा कृत्वा च तां वर्तिमपस्मारे प्रयोजयेत्| किलासे च तथोन्मादे ज्वरेषु विषमेषु च||४९||
🔊 Audio coming soon
kāyasthāmityādau śāradānmudgāniti haritamudgān, tē hi prāyaḥ śaradi bhavanti| vartiḥ nētrāñjanavartiḥ| viṣapītē iti pītaviṣē| jalamajjanēna mr̥ta iva iti jalamr̥taḥ, tasya lakṣaṇaṁ- “viṣṭabdhapāyumūrdhākṣamādhmātōdaramēhanam| vidyājjalamr̥taṁ jantuṁ śītapādakarānanam” iti| bāstamaiṣārṣabhairiti chāgamēṣavr̥ṣabhasambhavaiḥ||46-49||
Adhikarana 17 (50-52) · Śloka 52
puṣyōddhr̥taṁ śunaḥ pittamapasmāraghnamañjanam| tadēva sarpiṣā yuktaṁ dhūpanaṁ paramaṁ matam||50|| nakulōlūkamārjāragr̥dhrakīṭāhikākajaiḥ| tuṇḍaiḥ pakṣaiḥ purīṣaiśca dhūpanaṁ kārayēdbhiṣak||51|| ābhiḥ kriyābhiḥ siddhābhirhr̥dayaṁ samprabudhyatē| srōtāṁsi cāpi śudhyanti tataḥ sañjñāṁ sa vindati||52||
पुष्योद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारघ्नमञ्जनम्| तदेव सर्पिषा युक्तं धूपनं परमं मतम्||५०|| नकुलोलूकमार्जारगृध्रकीटाहिकाकजैः| तुण्डैः पक्षैः पुरीषैश्च धूपनं कारयेद्भिषक्||५१|| आभिः क्रियाभिः सिद्धाभिर्हृदयं सम्प्रबुध्यते| स्रोतांसि चापि शुध्यन्ति ततः सञ्ज्ञां स विन्दति||५२||
🔊 Audio coming soon
puṣyōddhr̥tamiti puṣyanakṣatrē gr̥hītam| kīṭaḥ vr̥ścikādiḥ||50-52||
Adhikarana 18 (53) · Śloka 53
yasyānubandhastvāganturdōṣaliṅgādhikākr̥tiḥ| dr̥śyēta tasya kāryaṁ syādāgantūnmādabhēṣajam||53||
यस्यानुबन्धस्त्वागन्तुर्दोषलिङ्गाधिकाकृतिः| दृश्येत तस्य कार्यं स्यादागन्तून्मादभेषजम्||५३||
🔊 Audio coming soon
sampratyapasmārē sūtrēṇānubandhaliṅgacikitsāmāha- yasyētyādi| dōṣaliṅgādhikākr̥tiriti apasmārōktadōṣaliṅgēbhyō'dhikā''gantūnmādasadr̥śī ākr̥tiryasya sa tathā; tēnāgantuliṅgaṁ dōṣajēṣu bhavati, naca dōṣaliṅgaṁ vinā''gantuliṅgatā sambhavati; tataścāgantvapasmāraḥ pr̥thaṅ na bhavati, kintu dōṣajasyānubandharūpaḥ paścātkālīnaḥ sa āgantuḥ; tēna “catvārō'pasmārāḥ” (sū.a.19) iti yaduktaṁ tasyāganturanubandhō bhavatyēva kadāciditi| anēnānubandharūpataiva bhūtāpasmārē darśitā; na tūnmādavat svātantryēṇa kartavyaṁ bhūtānām| anyatrāpyuktam- “apasmārō mahāvyādhiḥ sa syāddōṣata ēva tu” iti| anyē tu bhīmadantādayaḥ svatantrāgantvapasmāralakṣaṇacikitsānirdēśārthamatra granthaṁ varṇayanti; na saṅkhyāniyamaśca dōṣajāpasmārāṇāmēvaṁ bhavati||53||
Adhikarana 19 (54-63) · Śloka 63
anantaramuvācēdamagnivēśaḥ kr̥tāñjaliḥ| bhagavan! prāk samuddiṣṭaḥ ślōkasthānē mahāgadaḥ||54|| atattvābhinivēśō yastaddhētvākr̥tibhēṣajam| tatra nōktamataḥ śrōtumicchāmi tadihōcyatām||55|| śuśrūṣavē vacaḥ śrutvā śiṣyāyāha punarvasuḥ| mahāgadaṁ saumya! śr̥ṇu sahētvākr̥tibhēṣajam||56|| malināhāraśīlasya vēgān prāptānnigr̥hṇataḥ| śītōṣṇasnigdharūkṣādyairhētubhiścātisēvitaiḥ||57|| hr̥dayaṁ samupāśritya manōbuddhivahāḥ sirāḥ| dōṣāḥ sandūṣya tiṣṭhanti rajōmōhāvr̥tātmanaḥ||58|| rajastamōbhyāṁ vr̥ddhābhyāṁ buddhau manasi cāvr̥tē| hr̥dayē vyākulē dōṣairatha mūḍhō'lpacētanaḥ ||59|| viṣamāṁ kurutē buddhiṁ nityānityē hitāhitē| atattvābhinivēśaṁ tamāhurāptā mahāgadam||60|| snēhasvēdōpapannaṁ taṁ saṁśōdhya vamanādibhiḥ| kr̥tasaṁsarjanaṁ mēdhyairannapānairupācarēt||61|| brāhmīsvarasayuktaṁ yat pañcagavyamudāhr̥tam| tat sēvyaṁ śaṅkhapuṣpī ca yacca mēdhyaṁ rasāyanam||62|| suhr̥daścānukūlāstaṁ svāptā dharmārthavādinaḥ| saṁyōjayēyurvijñānadhairyasmr̥tisamādhibhiḥ ||63||
अनन्तरमुवाचेदमग्निवेशः कृताञ्जलिः| भगवन्! प्राक् समुद्दिष्टः श्लोकस्थाने महागदः||५४|| अतत्त्वाभिनिवेशो यस्तद्धेत्वाकृतिभेषजम्| तत्र नोक्तमतः श्रोतुमिच्छामि तदिहोच्यताम्||५५|| शुश्रूषवे वचः श्रुत्वा शिष्यायाह पुनर्वसुः| महागदं सौम्य! शृणु सहेत्वाकृतिभेषजम्||५६|| मलिनाहारशीलस्य वेगान् प्राप्तान्निगृह्णतः| शीतोष्णस्निग्धरूक्षाद्यैर्हेतुभिश्चातिसेवितैः||५७|| हृदयं समुपाश्रित्य मनोबुद्धिवहाः सिराः| दोषाः सन्दूष्य तिष्ठन्ति रजोमोहावृतात्मनः||५८|| रजस्तमोभ्यां वृद्धाभ्यां बुद्धौ मनसि चावृते| हृदये व्याकुले दोषैरथ मूढोऽल्पचेतनः ||५९|| विषमां कुरुते बुद्धिं नित्यानित्ये हिताहिते| अतत्त्वाभिनिवेशं तमाहुराप्ता महागदम्||६०|| स्नेहस्वेदोपपन्नं तं संशोध्य वमनादिभिः| कृतसंसर्जनं मेध्यैरन्नपानैरुपाचरेत्||६१|| ब्राह्मीस्वरसयुक्तं यत् पञ्चगव्यमुदाहृतम्| तत् सेव्यं शङ्खपुष्पी च यच्च मेध्यं रसायनम्||६२|| सुहृदश्चानुकूलास्तं स्वाप्ता धर्मार्थवादिनः| संयोजयेयुर्विज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ||६३||
🔊 Audio coming soon
asmin pradēśē saindhavāḥ kāśmīrāśca ‘bhagavan’ ityādinā'tattvābhinivēśasya lakṣaṇacikitsāgranthaṁ paṭhanti; sa cānārṣa iti vr̥ddhāḥ||54-63||
Adhikarana 20 (64-65) · Śloka 65
prayuñjyāttailalaśunaṁ payasā vā śatāvarīm| brāhmīrasaṁ kuṣṭharasaṁ vacāṁ vā madhusaṁyutām||64|| duścikitsyō hyapasmāraścirakārī kr̥tāspadaḥ | tasmādrasāyanairēnaṁ prāyaśaḥ samupācarēt||65||
प्रयुञ्ज्यात्तैललशुनं पयसा वा शतावरीम्| ब्राह्मीरसं कुष्ठरसं वचां वा मधुसंयुताम्||६४|| दुश्चिकित्स्यो ह्यपस्मारश्चिरकारी कृतास्पदः | तस्माद्रसायनैरेनं प्रायशः समुपाचरेत्||६५||
🔊 Audio coming soon
tailalaśunādayaḥ pañca yōgāḥ| anēna cirakāriṇīṁ cikitsāṁ darśayati||64-65||
Adhikarana 21 (66) · Śloka 66
jalāgnidrumaśailēbhyō viṣamēbhyaśca taṁ sadā| rakṣēdunmādinaṁ caiva sadyaḥ prāṇaharā hi tē||66||
जलाग्निद्रुमशैलेभ्यो विषमेभ्यश्च तं सदा| रक्षेदुन्मादिनं चैव सद्यः प्राणहरा हि ते||६६||
🔊 Audio coming soon
jalāgnītyādinā jalādisānnidhyē yadi vēgō bhavatyapasmārasya tadā maraṇamēva bhavatīti darśayati||66||
Adhikarana 22 (67-68) · Śloka 68
tatra ślōkau- hētuṁ kurvantyapasmāraṁ dōṣāḥ prakupitā yathā| sāmānyataḥ pr̥thaktvācca liṅgaṁ tēṣāṁ ca bhēṣajam||67|| mahāgadasamutthānaṁ liṅgaṁ cōvāca sauṣadham| munirvyāsasamāsābhyāmapasmāracikitsitē ||68||
तत्र श्लोकौ- हेतुं कुर्वन्त्यपस्मारं दोषाः प्रकुपिता यथा| सामान्यतः पृथक्त्वाच्च लिङ्गं तेषां च भेषजम्||६७|| महागदसमुत्थानं लिङ्गं चोवाच सौषधम्| मुनिर्व्याससमासाभ्यामपस्मारचिकित्सिते ||६८||
🔊 Audio coming soon
saṅgrahē kurvantītyādinā samprāptiṁ gr̥hṇāti||67-68||
Adhikarana puShpikA · Śloka 10
ityagnivēśakr̥tē tantrē carakapratisaṁskr̥tē'prāptē dr̥ḍhabalasampūritē cikitsāsthānē'pasmāracikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थानेऽपस्मारचिकित्सितं नाम दशमोऽध्यायः||१०||
🔊 Audio coming soon
iti śrīcakrapāṇidattakr̥tāyāṁ carakatātparyaṭīkāyāmāyurvēdadīpikāyāṁ cikitsāsthānē'pasmāracikitsitaṁ nāma daśamō'dhyāyaḥ||10||