Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
অথাতোঽর্শশ্চিকিত্সিতং ব্যাখ্যাস্যামঃ||১|| ইতি হ স্মাহ ভগবানাত্রেযঃ||২||
अथातोऽर्शश्चिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
উদরার্শসোস্ত্রিদোষজত্বসামান্যাদ্ বদ্ধগুদোদরকারণত্বাচ্চানন্তরমর্শসাং চিকিত্সিতমুচ্যতে||১-২||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
আসীনং মুনিমব্যগ্রং কৃতজাপ্যং কৃতক্ষণম্| পৃষ্টবানর্শসাং যুক্তমগ্নিবেশঃ পুনর্বসুম্||৩||
आसीनं मुनिमव्यग्रं कृतजाप्यं कृतक्षणम्| पृष्टवानर्शसां युक्तमग्निवेशः पुनर्वसुम्||३||
🔊 Audio coming soon
আসীনমিত্যাদি| কৃতক্ষণমিতি কৃতাবসরম্| যুক্তমুচিতং প্রকোপহেত্বাদিং পপ্রচ্ছেতি যোজনা; কিংবা যুক্তমিতি ব্যাখ্যানোদ্যুক্তমিতি ভাবঃ||৩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
প্রকোপহেতুং সংস্থানং স্থানং লিঙ্গং চিকিত্সিতম্| সাধ্যাসাধ্যবিভাগং চ তস্মৈ তন্মুনিরব্রবীত্||৪||
प्रकोपहेतुं संस्थानं स्थानं लिङ्गं चिकित्सितम्| साध्यासाध्यविभागं च तस्मै तन्मुनिरब्रवीत्||४||
🔊 Audio coming soon
প্রকোপস্য রোগোত্পাদস্য হেতুঃ; তথাহ্যত্র প্রকোপশব্দেন রোগোত্পাদং বক্ষ্যতি; যথা- ‘পিত্তোল্বণানাং বিজ্ঞেযঃ প্রকোপে হেতুরর্শসাম্’ ইতি; সংস্থানম্ আকারঃ, সংস্থানং যদ্যপি লিঙ্গে এব প্রবিশতি, তথাঽপীহ বহুপ্রপঞ্চবক্তব্যত্বাত্ সংস্থানং পৃথগুক্তম্||৪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ইহ খল্বগ্নিবেশ! দ্বিবিধান্যর্শাংসি- কানিচিত্ সহজানি, কানিচিজ্জাতস্যোত্তরকালজানি| তত্র বীজং গুদবলিবীজোপতপ্তমাযতনমর্শসাং সহজানাম্| তত্র দ্বিবিধো বীজোপতপ্তৌ হেতুঃ- মাতাপিত্রোরপচারঃ, পূর্বকৃতং চ কর্ম; তথাঽন্যেষামপি সহজানাং বিকারাণাম্| তত্র সহজানি সহ জাতানি শরীরেণ, অর্শাংসীত্যধিমাংসবিকারাঃ||৫||
इह खल्वग्निवेश! द्विविधान्यर्शांसि- कानिचित् सहजानि, कानिचिज्जातस्योत्तरकालजानि| तत्र बीजं गुदवलिबीजोपतप्तमायतनमर्शसां सहजानाम्| तत्र द्विविधो बीजोपतप्तौ हेतुः- मातापित्रोरपचारः, पूर्वकृतं च कर्म; तथाऽन्येषामपि सहजानां विकाराणाम्| तत्र सहजानि सह जातानि शरीरेण, अर्शांसीत्यधिमांसविकाराः||५||
🔊 Audio coming soon
ইহেত্যাদিনা দ্বিবিধান্যর্শাংসি প্রতিপাদ্য সহজানি হেত্বাদিনা প্রাহ- তত্র বীজমিত্যাদি| বীজমিহ শুক্রশোণিতম্| তচ্চ গুদবল্যারম্ভকেণ বীজেনোপতপ্তং সত্ সহজানাং কারণং ভবতি| গুদবল্যারম্ভকেণ চ দুষ্টেন বীজেন শরীরারম্ভকস্য বীজস্যাযমেবোপতাপো যত্ স্বযমদুষ্টস্য দুষ্টেন সম্বন্ধঃ| ততশ্চ গুদবলীবীজদোষাদ্ গুদবলীষ্বেবার্শোজন্ম ভবতি, শেষাবযবারম্ভকং বীজমদুষ্টত্বান্ন বিকারং জনযতি| ন বীজদুষ্টেঃ সর্বথাঽনারম্ভকত্বং, সর্বথা বীজানুপঘাতাত্; উক্তং চ “যস্য যস্য হ্যঙ্গাবযবস্য বীজে বীজভাগ উপতপ্তো ভবতি তস্য তস্য হ্যঙ্গাবযবস্য বিকৃতিরুপজাযতে” (শা.অ.৪) ইত্যাদি| অন্যে তু আহিতাগ্নিপাঠাত্ পূর্বনিপাতানিযমেন উপতপ্তং গুদবলীবীজং যস্মিন্ তদ্গুদবলীবীজোপতপ্তমিতিপদং কৃতমিত্যাহুঃ| অপচার ইতি অনুচিতাহারবিহাররূপঃ শুক্রশোণিতভাগবিশেষদূষকঃ| পূর্বকৃতং চ কর্মেতি জাযমানস্য সহজার্শোঽভিনির্বর্তকং জন্মান্তরীযং কর্ম| তচ্চ কর্ম দুর্বলং সন্মাতাপিত্রপচারসহিতং বীজদূষকং ভবতি, বলবত্তু বিনাঽপচারজনকমেব ভবতীতি জ্ঞেযম্| যথোক্তহেতুদ্বযমন্যত্রাপি সহজে গদেঽতিদিশতি- তথেত্যাদিনা| তত্রেত্যাদিনা সহজশব্দার্থং ব্যাকরোতি| অর্শঃশব্দাভিধেযমাহ- অর্শাংসীত্যাদি| অধিমাংসবিকারা ইতি অধিমাংশবিশেষাঃ||৫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
সর্বেষাং চার্শসাং ক্ষেত্রং- গুদস্যার্ধপঞ্চমাঙ্গুলাবকাশে ত্রিভাগান্তরাস্তিস্রো গুদবলযঃ ক্ষেত্রমিতি; কেচিত্তু ভূযাংসমেব দেশমুপদিশন্ত্যর্শসাং- শিশ্নমপত্যপথং গলতালুমুখনাসিকাকর্ণাক্ষিবর্ত্মানি ত্বক্ চেতি| তদস্ত্যধিমাংসদেশতযা, গুদবলিজানাং ত্বর্শাংসীতি সঞ্জ্ঞা তন্ত্রেঽস্মিন্| সর্বেষাং চার্শসামধিষ্ঠানং- মেদো মাংসং ত্বক্ চ||৬||
सर्वेषां चार्शसां क्षेत्रं- गुदस्यार्धपञ्चमाङ्गुलावकाशे त्रिभागान्तरास्तिस्रो गुदवलयः क्षेत्रमिति; केचित्तु भूयांसमेव देशमुपदिशन्त्यर्शसां- शिश्नमपत्यपथं गलतालुमुखनासिकाकर्णाक्षिवर्त्मानि त्वक् चेति| तदस्त्यधिमांसदेशतया, गुदवलिजानां त्वर्शांसीति सञ्ज्ञा तन्त्रेऽस्मिन्| सर्वेषां चार्शसामधिष्ठानं- मेदो मांसं त्वक् च||६||
🔊 Audio coming soon
ত্রিভাগান্তরা ইতি অর্ধপঞ্চাঙ্গুলস্য সার্ধাঙ্গুলরূপতৃতীযভাগাবকাশাঃ| গুদবলয ইতি গুদস্য মাংসবলযঃ| অস্মিংশ্চ বিভাগেঽর্ধপঞ্চাঙ্গুলে গুদে গুদৌষ্ঠেন গৃহীতমর্ধাঙ্গুলং বাহ্যবল্যা পরিগৃহ্যতে| ক্ষেত্রং দেশ; অর্শঃপ্ররোহপ্রদেশ ইত্যর্থঃ| কেচিদিত্যনেন তন্ত্রান্তরেঽপত্যপথাদিগতানামপি অধিমাংসানাং ‘অর্শাংসি’ ইতি সঞ্জ্ঞা ভণ্যতে ইতি সূচযতি | অধিষ্ঠানমিতি দূষ্যম্||৬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
তত্র সহজান্যর্শাংসি কানিচিদণূনি, কানিচিন্মহান্তি, কানিচিদ্দীর্ঘাণি, কানিচিদ্ধ্রস্বানি, কানিচিদ্বৃত্তানি, কানিচিদ্বিষমবিসৃতানি, কানিচিদন্তঃকুটিলানি, কানিচিদ্বহিঃকুটিলানি, কানিচিজ্জটিলানি, কানিচিদন্তর্মুখানি, যথাস্বং দোষানুবন্ধবর্ণানি||৭||
तत्र सहजान्यर्शांसि कानिचिदणूनि, कानिचिन्महान्ति, कानिचिद्दीर्घाणि, कानिचिद्ध्रस्वानि, कानिचिद्वृत्तानि, कानिचिद्विषमविसृतानि, कानिचिदन्तःकुटिलानि, कानिचिद्बहिःकुटिलानि, कानिचिज्जटिलानि, कानिचिदन्तर्मुखानि, यथास्वं दोषानुबन्धवर्णानि||७||
🔊 Audio coming soon
তত্র সহজানীত্যাদিনা সংস্থানলিঙ্গে প্রাহ| জটিলানীতি তৃণাঙ্কুরাকারাণি| দোষানুবন্ধবর্ণানীতি দোষানুরূপবর্ণানি||৭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
তৈরুপহতো জন্মপ্রভৃতি ভবত্যতিকৃশো বিবর্ণঃ ক্ষামো দীনঃ প্রচুরবিবদ্ধবাতমূত্রপুরীষঃ শর্করাশ্মরীমান্, তথাঽনিযতবিবদ্ধমুক্তপক্বামশুষ্কভিন্নবর্চা অন্তরাঽন্তরা শ্বেতপাণ্ডুহরিতপীতরক্তারুণতনুসান্দ্রপিচ্ছিলকুণপগন্ধ্যামপুরীষোপবেশী, নাভিবস্তিবঙ্ক্ষণোদ্দেশে প্রচুরপরিকর্তিকান্বিতঃ, সগুদশূলপ্রবাহিকাপরিহর্ষপ্রমেহপ্রসক্তবিষ্টম্ভান্ত্রকূজোদাবর্তহৃদযেন্দ্রিযোপলেপঃ প্রচুরবিবদ্ধতিক্তাম্লোদ্গারঃ, সুদুর্বলঃ, সুদুর্বলাগ্নিঃ, অল্পশুক্রঃ, ক্রোধনো, দুঃখোপচারশীলঃ, কাসশ্বাসতমকতৃষ্ণাহৃল্লাসচ্ছর্দ্যরোচকাবিপাকপীনসক্ষবথুপরীতঃ, তৈমিরিকঃ, শিরঃশূলী, ক্ষামভিন্নসন্নসক্তজর্জরস্বরঃ, কর্ণরোগী, শূনপাণিপাদবদনাক্ষিকূটঃ, সজ্বরঃ, সাঙ্গমর্দঃ, সর্বপর্বাস্থিশূলী চ, অন্তরাঽন্তরা পার্শ্বকুক্ষিবস্তিহৃদযপৃষ্ঠত্রিকগ্রহোপতপ্তঃ, প্রধ্যানপরঃ, পরমালসশ্চেতি; জন্মপ্রভৃত্যস্য গুদজৈরাবৃতো মার্গোপরোধাদ্বাযুরপানঃ প্রত্যারোহন্ সমানব্যানপ্রাণোদানান্ পিত্তশ্লেষ্মাণৌ চ প্রকোপযতি, এতে সর্ব এব প্রকুপিতাঃ পঞ্চ বাযবঃ পিত্তশ্লেষ্মাণৌ চার্শসমভিদ্রবন্ত এতান্ বিকারানুপজনযন্তি; ইত্যুক্তানি সহজান্যর্শাংসি||৮||
तैरुपहतो जन्मप्रभृति भवत्यतिकृशो विवर्णः क्षामो दीनः प्रचुरविबद्धवातमूत्रपुरीषः शर्कराश्मरीमान्, तथाऽनियतविबद्धमुक्तपक्वामशुष्कभिन्नवर्चा अन्तराऽन्तरा श्वेतपाण्डुहरितपीतरक्तारुणतनुसान्द्रपिच्छिलकुणपगन्ध्यामपुरीषोपवेशी, नाभिबस्तिवङ्क्षणोद्देशे प्रचुरपरिकर्तिकान्वितः, सगुदशूलप्रवाहिकापरिहर्षप्रमेहप्रसक्तविष्टम्भान्त्रकूजोदावर्तहृदयेन्द्रियोपलेपः प्रचुरविबद्धतिक्ताम्लोद्गारः, सुदुर्बलः, सुदुर्बलाग्निः, अल्पशुक्रः, क्रोधनो, दुःखोपचारशीलः, कासश्वासतमकतृष्णाहृल्लासच्छर्द्यरोचकाविपाकपीनसक्षवथुपरीतः, तैमिरिकः, शिरःशूली, क्षामभिन्नसन्नसक्तजर्जरस्वरः, कर्णरोगी, शूनपाणिपादवदनाक्षिकूटः, सज्वरः, साङ्गमर्दः, सर्वपर्वास्थिशूली च, अन्तराऽन्तरा पार्श्वकुक्षिबस्तिहृदयपृष्ठत्रिकग्रहोपतप्तः, प्रध्यानपरः, परमालसश्चेति; जन्मप्रभृत्यस्य गुदजैरावृतो मार्गोपरोधाद्वायुरपानः प्रत्यारोहन् समानव्यानप्राणोदानान् पित्तश्लेष्माणौ च प्रकोपयति, एते सर्व एव प्रकुपिताः पञ्च वायवः पित्तश्लेष्माणौ चार्शसमभिद्रवन्त एतान् विकारानुपजनयन्ति; इत्युक्तानि सहजान्यर्शांसि||८||
🔊 Audio coming soon
অনিযতত্বং বিবদ্ধমুক্তত্বাদিবিরুদ্ধধর্মযুগ্মত্রযে জ্ঞেযম্| অন্তরাঽন্তরেতি কদাচিত্, ন সর্বদা| প্রচুরো বিবদ্ধত্বাদিগুণযুক্ত উদ্গারো যস্য স তথা| দুঃখোপচারশীল ইতি দুঃখোপচারহেতুরিত্যর্থঃ| প্রধ্যানং ঘূর্ণনম্| কস্মাত্ পুনরযং সহজার্শোযুক্ত ঈদৃগ্ব্যাধিপরিগৃহীতো ভবতীত্যাহ- জন্মেত্যাদি| প্রত্যারোহন্নিতি ঊর্ধ্বং গচ্ছন্| অত্র ক্রমেণ পঞ্চবাতপ্রকোপো ভবতি| সর্বথা বাযুর্বিগুণো ভবতি; তেন সর্বত্র বাতবিকারাঃ প্রাযো ভবন্তি; পিত্তশ্লেষ্মপ্রকোপাচ্চ তদ্বিকারা অপি ভবন্তীতি যুক্তমেব| অর্শসমিতি অর্শোযুক্তং পুরুষম্||৮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
অত ঊর্ধ্বং জাতস্যোত্তরকালজানি ব্যাখ্যাস্যামঃ- গুরুমধুরশীতাভিষ্যন্দিবিদাহিবিরুদ্ধাজীর্ণপ্রমিতাশনাসাত্ম্যভোজনাদ্গব্যমাত্স্যবারাহমাহিষাজাবিকপিশিতভক্ষণাত্ কৃশশুষ্কপূতিমাংসপৈষ্টিকপরমান্নক্ষীরদধিমণ্ডতিলগুডবিকৃতিসেবনান্মাষযূষেক্ষুরসপিণ্যাকপিণ্ডালুকশুষ্কশাক- শুক্তলশুনকিলাটতক্রপিণ্ডকবিসমৃণালশালূকক্রৌঞ্চাদনকশেরুকশৃঙ্গাটকতরূটবিরূঢনবশূকশমী- ধান্যামমূলকোপযোগাদ্গুরুফলশাকরাগহরিতকমর্দকবসাশিরস্পদপর্যুষিতপূতিশীতসঙ্কীর্ণান্নাভ্যবহারান্মন্দ- কাতিক্রান্তমদ্যপানাদ্ব্যাপন্নগুরুসলিলপানাদতিস্নেহপানাদসংশোধনাদ্বস্তিকর্মবিভ্রমাদব্যাযামাদব্যবাযাদ্দিবাস্বপ্নাত্ সুখশযনাসনস্থানসেবনাচ্চোপহতাগ্নের্মলোপচযো ভবত্যতিমাত্রং, তথোত্কটকবিষমকঠিনাসনসেবনাদুদ্ভ্রান্তযানোষ্ট্রযানাদতিব্যবাযাদ্বস্তিনেত্রাসম্যক্প্রণিধানাদ্গুদক্ষণনাদভীক্ষ্ণং শীতাম্বুসংস্পর্শাচ্চেললোষ্টতৃণাদিঘর্ষণাত্ প্রততাতিনির্বাহণাদ্বাতমূত্রপুরীষবেগোদীরণাত্ সমুদীর্ণবেগবিনিগ্রহাত্ স্ত্রীণাং চামগর্ভভ্রংশাদ্গর্ভোত্পীডনাদ্বিষমপ্রসূতিভিশ্চ প্রকুপিতো বাযুরপানস্তং মলমুপচিতমধোগমাসাদ্য গুদবলিষ্বাধত্তে, ততস্তাস্বর্শাংসি প্রাদুর্ভবন্তি||৯||
अत ऊर्ध्वं जातस्योत्तरकालजानि व्याख्यास्यामः- गुरुमधुरशीताभिष्यन्दिविदाहिविरुद्धाजीर्णप्रमिताशनासात्म्यभोजनाद्गव्यमात्स्यवाराहमाहिषाजाविकपिशितभक्षणात् कृशशुष्कपूतिमांसपैष्टिकपरमान्नक्षीरदधिमण्डतिलगुडविकृतिसेवनान्माषयूषेक्षुरसपिण्याकपिण्डालुकशुष्कशाक- शुक्तलशुनकिलाटतक्रपिण्डकबिसमृणालशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकशृङ्गाटकतरूटविरूढनवशूकशमी- धान्याममूलकोपयोगाद्गुरुफलशाकरागहरितकमर्दकवसाशिरस्पदपर्युषितपूतिशीतसङ्कीर्णान्नाभ्यवहारान्मन्द- कातिक्रान्तमद्यपानाद्व्यापन्नगुरुसलिलपानादतिस्नेहपानादसंशोधनाद्बस्तिकर्मविभ्रमादव्यायामादव्यवायाद्दिवास्वप्नात् सुखशयनासनस्थानसेवनाच्चोपहताग्नेर्मलोपचयो भवत्यतिमात्रं, तथोत्कटकविषमकठिनासनसेवनादुद्भ्रान्तयानोष्ट्रयानादतिव्यवायाद्बस्तिनेत्रासम्यक्प्रणिधानाद्गुदक्षणनादभीक्ष्णं शीताम्बुसंस्पर्शाच्चेललोष्टतृणादिघर्षणात् प्रततातिनिर्वाहणाद्वातमूत्रपुरीषवेगोदीरणात् समुदीर्णवेगविनिग्रहात् स्त्रीणां चामगर्भभ्रंशाद्गर्भोत्पीडनाद्विषमप्रसूतिभिश्च प्रकुपितो वायुरपानस्तं मलमुपचितमधोगमासाद्य गुदवलिष्वाधत्ते, ततस्तास्वर्शांसि प्रादुर्भवन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
গুরুশীতেত্যাদৌ প্রমিতম্ অল্পম্| কৃশং দুর্বলপ্রাণিভবম্| পরমান্নং পাযসঃ| পিণ্যাকং তিলকল্কঃ, কিলাটো নষ্টক্ষীরপিণ্ডঃ, তক্রপিণ্ডস্তু তক্রজো ঘনভাগঃ, বিসং স্থূলং, মৃণালং তনু, তরূটং নিষ্কারকঃ, ক্রৌঞ্চাদনং ঘেঞ্চুলিকেতি খ্যাতঃ| সঙ্কীর্ণং মাংসভক্তাদি মিশ্রপ্রকৃতিকমন্নম্| অতিক্রান্তমদ্যং ব্যাপন্নমদ্যম্| অব্যবাযঃ অধিব্যবাযঃ(?), স চেহাব্যবাযবিষমব্যবাযাদির্জ্ঞেযঃ| প্রততাতিনির্বাহণাদ্ দীর্ঘাতিমাত্রপ্রবাহণাত্||৯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
সর্ষপমসূরমাষমুদ্গমকুষ্ঠকযবকলাযপিণ্ডিটিণ্টিকেরকেবুকতিন্দুককর্কন্ধুকাকণন্তিকাবিম্বীবদরকরীরোদুম্বর- খর্জূরজাম্ববগোস্তনাঙ্গুষ্ঠকশেরুশৃঙ্গাটকশৃঙ্গীদক্ষশিখিশুকতুণ্ডজিহ্বাপদ্মমুকুলকর্ণিকাসংস্থানানি সামান্যাদ্বাতপিত্তকফপ্রবলানি||১০||
सर्षपमसूरमाषमुद्गमकुष्ठकयवकलायपिण्डिटिण्टिकेरकेबुकतिन्दुककर्कन्धुकाकणन्तिकाबिम्बीबदरकरीरोदुम्बर- खर्जूरजाम्बवगोस्तनाङ्गुष्ठकशेरुशृङ्गाटकशृङ्गीदक्षशिखिशुकतुण्डजिह्वापद्ममुकुलकर्णिकासंस्थानानि सामान्याद्वातपित्तकफप्रबलानि||१०||
🔊 Audio coming soon
টিণ্টিকেরং করীরফলং, দক্ষঃ কুক্কুটঃ| সামান্যাদ্ বাতপিত্তকফপ্রবলানীত্যনেন সর্বৈর্দোষৈরর্শসাং নানাকৃতিং দর্শযতি||১০||
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13
তেষামযং বিশেষঃ- শুষ্কম্লানকঠিনপরুষরূক্ষশ্যাবানি, তীক্ষ্ণাগ্রাণি, বক্রাণি, স্ফুটিতমুখানি, বিষমবিসৃতানি, শূলাক্ষেপতোদস্ফুরণচিমিচিমাসংহর্ষপরীতানি, স্নিগ্ধোষ্ণোপশযানি, প্রবাহিকাধ্মানশিশ্নবৃষণবস্তিবঙ্ক্ষণহৃদ্গ্রহাঙ্গমর্দহৃদযদ্রবপ্রবলানি, প্রততবিবদ্ধবাতমূত্রবর্চাংসি, ঊরুকটীপৃষ্ঠত্রিকপার্শ্বকুক্ষিবস্তিশূলশিরোঽভিতাপক্ষবথূদ্গারপ্রতিশ্যাযকাসোদাবর্তাযামশোষশোথ- মূর্চ্ছারোচকমুখবৈরস্যতৈমির্যকণ্ডূনাসাকর্ণশঙ্খশূলস্বরোপঘাতকরাণি, শ্যাবারুণপরুষনখনযনবদনত্বঙ্মূত্রপুরীষস্য বাতোল্বণান্যর্শাংসীতি বিদ্যাত্||১১|| ভবতশ্চাত্র- কষাযকটুতিক্তানি রূক্ষশীতলঘূনি চ| প্রমিতাল্পাশনং তীক্ষ্ণমদ্যমৈথুনসেবনম্||১২|| লঙ্ঘনং দেশকালৌ চ শীতৌ ব্যাযামকর্ম চ| শোকো বাতাতপস্পর্শো হেতুর্বাতার্শসাং মতঃ||১৩||
तेषामयं विशेषः- शुष्कम्लानकठिनपरुषरूक्षश्यावानि, तीक्ष्णाग्राणि, वक्राणि, स्फुटितमुखानि, विषमविसृतानि, शूलाक्षेपतोदस्फुरणचिमिचिमासंहर्षपरीतानि, स्निग्धोष्णोपशयानि, प्रवाहिकाध्मानशिश्नवृषणबस्तिवङ्क्षणहृद्ग्रहाङ्गमर्दहृदयद्रवप्रबलानि, प्रततविबद्धवातमूत्रवर्चांसि, ऊरुकटीपृष्ठत्रिकपार्श्वकुक्षिबस्तिशूलशिरोऽभितापक्षवथूद्गारप्रतिश्यायकासोदावर्तायामशोषशोथ- मूर्च्छारोचकमुखवैरस्यतैमिर्यकण्डूनासाकर्णशङ्खशूलस्वरोपघातकराणि, श्यावारुणपरुषनखनयनवदनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य वातोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||११|| भवतश्चात्र- कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च| प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णमद्यमैथुनसेवनम्||१२|| लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म च| शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्वातार्शसां मतः||१३||
🔊 Audio coming soon
লিঙ্গাদিসামান্যে বাতজাদীনাং কিং বিশেষনিশ্চাযকমিত্যাহ- তেষামযং বিশেষ ইতি| অযমিতি বক্ষ্যমাণলিঙ্গহেতুভেদরূপো বিশেষো বাতজাদিব্যবচ্ছেদক ইত্যর্থঃ| যদ্যপি বিশেষাভিধানে হেতুরেবাগ্রেঽভিধাতুং যুজ্যতে, তথাঽপি সংস্থানরূপলিঙ্গাভিধানানুষঙ্গাত্ প্রতিলোমব্যাখ্যানাদ্বা লিঙ্গমেবাগ্রেঽভিধীযতে- শুষ্কম্লানেত্যাদিনা, তদনু কষাযেত্যাদিনা হেতুং বক্ষ্যতি; এবং পিত্তকফজযোরপি ব্যতিক্রমেণ হেতুলিঙ্গাভিধানং জ্ঞেযম্| প্রমিতাশনমত্র অত্যল্পাশনম্| আতপস্পর্শো যদ্যপ্যুষ্ণস্তথাঽপি রূক্ষতযা বাতজনকঃ; উক্তং হি- “আতপঃ কটুকো রূক্ষঃ” ইত্যাদি||১১-১৩||
Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16
মৃদুশিথিলসুকুমারাণ্যস্পর্শসহানি, রক্তপীতনীলকৃষ্ণানি, স্বেদোপক্লেদবহুলানি, বিস্রগন্ধিতনুপীতরক্তস্রাবীণি , রুধিরবহানি, দাহকণ্ডূশূলনিস্তোদপাকবন্তি, শীতোপশযানি, সম্ভিন্নপীতহরিতবর্চাংসি, পীতবিস্রগন্ধিপ্রচুরবিণ্মূত্রাণি, পিপাসাজ্বরতমকসম্মোহভোজনদ্বেষকরাণি পীতনখনযনত্বঙ্মূত্রপুরীষস্য পিত্তোল্বণান্যর্শাংসীতি বিদ্যাত্||১৪|| ভবতশ্চাত্র- কটূষ্ণলবণক্ষারব্যাযামাগ্ন্যাতপপ্রভাঃ | দেশকালাবশিশিরৌ ক্রোধো মদ্যমসূযনম্||১৫|| বিদাহি তীক্ষ্ণমুষ্ণং চ সর্বং পানান্নভেষজম্| পিত্তোল্বণানাং বিজ্ঞেযঃ প্রকোপে হেতুরর্শসাম্||১৬||
मृदुशिथिलसुकुमाराण्यस्पर्शसहानि, रक्तपीतनीलकृष्णानि, स्वेदोपक्लेदबहुलानि, विस्रगन्धितनुपीतरक्तस्रावीणि , रुधिरवहानि, दाहकण्डूशूलनिस्तोदपाकवन्ति, शीतोपशयानि, सम्भिन्नपीतहरितवर्चांसि, पीतविस्रगन्धिप्रचुरविण्मूत्राणि, पिपासाज्वरतमकसम्मोहभोजनद्वेषकराणि पीतनखनयनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य पित्तोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||१४|| भवतश्चात्र- कटूष्णलवणक्षारव्यायामाग्न्यातपप्रभाः | देशकालावशिशिरौ क्रोधो मद्यमसूयनम्||१५|| विदाहि तीक्ष्णमुष्णं च सर्वं पानान्नभेषजम्| पित्तोल्बणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसाम्||१६||
🔊 Audio coming soon
মৃদ্বিত্যাদিনা পিত্তজং প্রাহ| শিথিলানি কোমলানি| সুকুমারাণি অকর্কশানি| রক্তপীতস্রাবীণীতি অত্র রক্তশব্দেন লোহিতবর্ণ উচ্যতে| রুধিরবহানীতি পদেন রক্তস্রুতিরেবোচ্যতে| প্রথমং বিস্রগন্ধীতি রক্তবিশেষণং, দ্বিতীযং বিস্রগন্ধীতি বিণ্মূত্রবিশেষণম্| প্রথমং পীতাভিধানং বর্চসো হরিতপীতোপদেশার্থং, দ্বিতীযং তু বিস্রগন্ধেন সহ পীতবর্ণতোপদেশার্থং, তৃতীযং তু পীতনখেত্যাদৌ কেবলং পীতবর্ণতোপদর্শনার্থম্| কটূষ্ণেত্যাদৌ প্রথমমুষ্ণপদমুষ্ণস্পর্শোপদেশার্থং, দ্বিতীযমুষ্ণপদমুষ্ণবীর্যোপদর্শনার্থম্| ‘কট্বম্ললবণক্ষার’ ইতি বা পাঠঃ||১৪-১৬||
Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19
তত্র যানি প্রমাণবন্তি, উপচিতানি, শ্লক্ষ্ণানি, স্পর্শসহানি , স্নিগ্ধশ্বেতপাণ্ডুপিচ্ছিলানি, স্তব্ধানি, গুরূণি, স্তিমিতানি, সুপ্তসুপ্তানি, স্থিরশ্বযথূনি, কণ্ডূবহুলানি, বহুপ্রততপিঞ্জরশ্বেতরক্তপিচ্ছাস্রাবীণি, গুরুপিচ্ছিলশ্বেতমূত্রপুরীষাণি, রূক্ষোষ্ণোপশযানি, প্রবাহিকাতিমাত্রোত্থানবঙ্ক্ষণানাহবন্তি, পরিকর্তিকাহৃল্লাসনিষ্ঠীবিকাকাসারোচকপ্রতিশ্যাযগৌরবচ্ছর্দিমূত্রকৃচ্ছ্রশোষশোথ- পাণ্ডুরোগশীতজ্বরাশ্মরীশর্করাহৃদযেন্দ্রিযোপলেপাস্যমাধুর্যপ্রমেহকরাণি, দীর্ঘকালানুবন্ধীনি , অতিমাত্রমগ্নিমার্দবক্লৈব্যকরাণি, আমবিকারপ্রবলানি, শুক্লনখনযনবদনত্বঙ্মূত্রপুরীষস্য শ্লেষ্মোল্বণান্যর্শাংসীতি বিদ্যাত্||১৭|| ভবতশ্চাত্র- মধুরস্নিগ্ধশীতানি লবণাম্লগুরূণি চ| অব্যাযামো দিবাস্বপ্নঃ শয্যাসনসুখে রতিঃ||১৮|| প্রাগ্বাতসেবা শীতৌ চ দেশকালাবচিন্তনম্| শ্লৈষ্মিকাণাং সমুদ্দিষ্টমেতত্ কারণমর্শসাম্||১৯||
तत्र यानि प्रमाणवन्ति, उपचितानि, श्लक्ष्णानि, स्पर्शसहानि , स्निग्धश्वेतपाण्डुपिच्छिलानि, स्तब्धानि, गुरूणि, स्तिमितानि, सुप्तसुप्तानि, स्थिरश्वयथूनि, कण्डूबहुलानि, बहुप्रततपिञ्जरश्वेतरक्तपिच्छास्रावीणि, गुरुपिच्छिलश्वेतमूत्रपुरीषाणि, रूक्षोष्णोपशयानि, प्रवाहिकातिमात्रोत्थानवङ्क्षणानाहवन्ति, परिकर्तिकाहृल्लासनिष्ठीविकाकासारोचकप्रतिश्यायगौरवच्छर्दिमूत्रकृच्छ्रशोषशोथ- पाण्डुरोगशीतज्वराश्मरीशर्कराहृदयेन्द्रियोपलेपास्यमाधुर्यप्रमेहकराणि, दीर्घकालानुबन्धीनि , अतिमात्रमग्निमार्दवक्लैब्यकराणि, आमविकारप्रबलानि, शुक्लनखनयनवदनत्वङ्मूत्रपुरीषस्य श्लेष्मोल्बणान्यर्शांसीति विद्यात्||१७|| भवतश्चात्र- मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च| अव्यायामो दिवास्वप्नः शय्यासनसुखे रतिः||१८|| प्राग्वातसेवा शीतौ च देशकालावचिन्तनम्| श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसाम्||१९||
🔊 Audio coming soon
তত্র যানীত্যাদিনা কফজমাহ| প্রমাণবন্তীতি মহাপ্রমাণানি| সুপ্তসুপ্তানীতি অত্যর্থং নিশ্চেতনানি| দীর্ঘকালানুশযামীতি দীর্ঘকালানুবন্ধীনি||১৭-১৯||
Adhikarana 13 (20) · Śloka 20
হেতুলক্ষণসংসর্গাদ্বিদ্যাদ্দ্বন্দ্বোল্বণানি চ| সর্বো হেতুস্ত্রিদোষাণাং সহজৈর্লক্ষণৈঃ সমম্||২০||
हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्याद्द्वन्द्वोल्बणानि च| सर्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणैः समम्||२०||
🔊 Audio coming soon
হেতুলক্ষণেত্যাদৌ উল্বণপদেন দ্বন্দ্বজে তৃতীযোঽপি দোষো জনকোঽস্ত্যেব, পরং সোল্বণো ন ভবতীতি দর্শযতি| সর্বো হেতুরিতি যথোক্তসর্বহেতুঃ, সহজঃ লক্ষণৈঃ সহ সর্বো হেতুস্ত্রিদোষাণাং ভবতি; তেন ত্রিদোষে সর্বহেতুত্বাত্ সহজানি লক্ষণানি ভবন্তীত্যর্থঃ||২০||
Adhikarana 14 (21-22) · Śloka 22
বিষ্টম্ভোঽন্নস্য দৌর্বল্যং কুক্ষেরাটোপ এব চ| কার্শ্যমুদ্গারবাহুল্যং সক্থিসাদোঽল্পবিট্কতা||২১|| গ্রহণীদোষপাণ্ড্বর্তেরাশঙ্কা চোদরস্য চ| পূর্বরূপাণি নির্দিষ্টান্যর্শসামভিবৃদ্ধযে||২২||
विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च| कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽल्पविट्कता||२१|| ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्तेराशङ्का चोदरस्य च| पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये||२२||
🔊 Audio coming soon
বিষ্টম্ভঃ অপ্রচলত্বম্| আটোপঃ গুডগুডাশব্দঃ||২১-২২||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
অর্শাংসি খলু জাযন্তে নাসন্নিপতিতৈস্ত্রিভিঃ| দোষৈর্দোষবিশেষাত্তু বিশেষঃ কল্প্যতেঽর্শসাম্||২৩||
अर्शांसि खलु जायन्ते नासन्निपतितैस्त्रिभिः| दोषैर्दोषविशेषात्तु विशेषः कल्प्यतेऽर्शसाम्||२३||
🔊 Audio coming soon
অর্শসাং ত্রিদোষজন্যত্বেঽপি একদোষজত্বাদিব্যপদেশমাহ- অর্শাংসীত্যাদি| যদ্যপি সন্নিপতিতৈরিত্যুক্তে ত্রযাণাং মেলকো লভ্যতে, তথাঽপি ত্রিভিরিতি পদং ত্রযাণামপ্যত্রানুবন্ধ্যত্বস্যোপদর্শনার্থম্| দোষবিশেষাদিতি উল্বণরূপবাতাদিবিশেষাত্| বিশেষ ইতি বাতজোঽযং, পিত্তজোঽযমিত্যাদিকো বিশেষঃ||২৩||
Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25
পঞ্চাত্মা মারুতঃ পিত্তং কফো গুদবলিত্রযম্| সর্ব এব প্রকুপ্যন্তি গুদজানাং সমুদ্ভবে||২৪|| তস্মাদর্শাংসি দুঃখানি বহুব্যাধিকরাণি চ| সর্বদেহোপতাপীনি প্রাযঃ কৃচ্ছ্রতমানি চ||২৫||
पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रयम्| सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवे||२४|| तस्मादर्शांसि दुःखानि बहुव्याधिकराणि च| सर्वदेहोपतापीनि प्रायः कृच्छ्रतमानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
পঞ্চাত্মেতি প্রাণাপানব্যানোদানসমানরূপঃ||২৪-২৫||
Adhikarana 17 (26-32) · Śloka 32
হস্তে পাদে মুখে নাভ্যাং গুদে বৃষণযোস্তথা| শোথো হৃত্পার্শ্বশূলং চ যস্যাসাধ্যোঽর্শসো হি সঃ||২৬|| হৃত্পার্শ্বশূলং সম্মোহশ্ছর্দিরঙ্গস্য রুগ্ জ্বরঃ| তৃষ্ণা গুদস্য পাকশ্চ নিহন্যর্গুদজাতুরম্||২৭|| সহজানি ত্রিদোষাণি যানি চাভ্যন্তরাং বলিম্| জাযন্তেঽর্শাংসি সংশ্রিত্য তান্যসাধ্যানি নির্দিশেত্||২৮|| শোষত্বাদাযুষস্তানি চতুষ্পাদসমন্বিতে| যাপ্যন্তে দীপ্তকাযাগ্নেঃ প্রত্যাখ্যেযান্যতোঽন্যথা||২৯|| দ্বন্দ্বজানি দ্বিতীযাযাং বলৌ যান্যাশ্রিতানি চ| কৃচ্ছ্রসাধ্যানি তান্যাহুঃ পরিসংবত্সরাণি চ||৩০|| বাহ্যাযাং তু বলৌ জাতান্যেকদোষোল্বণানি চ| অর্শাংসি সুখসাধ্যানি ন চিরোত্পাততানি চ||৩১|| তেষাং প্রশমনে যত্নমাশু কুর্যাদ্বিচক্ষণঃ| তান্যাশু হি গুদং বদ্ধ্বা কুর্যুর্বদ্ধগুদোদরম্||৩২||
हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा| शोथो हृत्पार्श्वशूलं च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः||२६|| हृत्पार्श्वशूलं सम्मोहश्छर्दिरङ्गस्य रुग् ज्वरः| तृष्णा गुदस्य पाकश्च निहन्यर्गुदजातुरम्||२७|| सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिम्| जायन्तेऽर्शांसि संश्रित्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्||२८|| शोषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्विते| याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा||२९|| द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च| कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च||३०|| बाह्यायां तु वलौ जातान्येकदोषोल्बणानि च| अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पाततानि च||३१|| तेषां प्रशमने यत्नमाशु कुर्याद्विचक्षणः| तान्याशु हि गुदं बद्ध्वा कुर्युर्बद्धगुदोदरम्||३२||
🔊 Audio coming soon
হস্তেত্যাদিনা সাধ্যাসাধ্যবিভাগমাহ| অঙ্গস্য রুগিতি সর্বাঙ্গরুক্| শেষত্বাদাযুষ ইতি আযুষঃ শেষত্বে সতীত্যর্থঃ| সমন্বিত ইতি ভাবে ক্তঃ; তেন চতুঃপাদসমন্বযে সতীত্যর্থঃ||২৬-৩২||
Adhikarana 18 (33-37) · Śloka 37
তত্রাহুরেকে শস্ত্রেণ কর্তনং হিতমর্শসাম্| দাহং ক্ষারেণ চাপ্যেকে, দাহমেকে তথাঽগ্নিনা||৩৩|| অস্ত্যেতদ্ভূরিতন্ত্রেণ ধীমতা দৃষ্টকর্মণা| ক্রিযতে ত্রিবিধং কর্ম ভ্রংশস্তত্র সুদারুণঃ||৩৪|| পুংস্ত্বোপঘাতঃ শ্বযথুর্গুদে বেগবিনিগ্রহঃ| আধ্মানং দারুণং শূলং ব্যথা রক্তাতিবর্তনম্||৩৫|| পুনর্বিরোহো রূঢানাং ক্লেদো ভ্রংশো গুদস্য চ| মরণং বা ভবেচ্ছীঘ্রং শস্ত্রক্ষারাগ্নিবিভ্রমাত্||৩৬|| যত্তু কর্ম সুখোপাযমল্পভ্রংশমদারুণম্| তদর্শসাং প্রবক্ষ্যামি সমূলানাং বিবৃত্তযে||৩৭||
तत्राहुरेके शस्त्रेण कर्तनं हितमर्शसाम्| दाहं क्षारेण चाप्येके, दाहमेके तथाऽग्निना||३३|| अस्त्येतद्भूरितन्त्रेण धीमता दृष्टकर्मणा| क्रियते त्रिविधं कर्म भ्रंशस्तत्र सुदारुणः||३४|| पुंस्त्वोपघातः श्वयथुर्गुदे वेगविनिग्रहः| आध्मानं दारुणं शूलं व्यथा रक्तातिवर्तनम्||३५|| पुनर्विरोहो रूढानां क्लेदो भ्रंशो गुदस्य च| मरणं वा भवेच्छीघ्रं शस्त्रक्षाराग्निविभ्रमात्||३६|| यत्तु कर्म सुखोपायमल्पभ्रंशमदारुणम्| तदर्शसां प्रवक्ष्यामि समूलानां विवृत्तये||३७||
🔊 Audio coming soon
তত্রেত্যাদিনা চিকিত্সামাহ| কর্তনং ছেদনম্| ভূরি তন্ত্রাণি অধীতানি যেন স ভূরিতন্ত্রঃ| অযং প্রকরণার্থঃ- শিক্ষিতেনৈব শস্ত্রকর্ম বিধানতঃ কর্তব্যম্| পুনর্বিরোহঃ পুনরুত্পত্তিঃ; রূঢানাং রূঢব্রণানাম্||৩৩-৩৭||
Adhikarana 19 (38-61) · Śloka 61
বাতশ্লেষ্মোল্বণান্যাহুঃ শুষ্কাণ্যর্শাংসি তদ্বিদঃ| প্রস্রাবীণি তথাঽঽর্দ্রাণি রক্তপিত্তোল্বণানি চ||৩৮|| তত্র শুষ্কার্শসাং পূর্বং প্রবক্ষ্যামি চিকিত্সিতম্| স্তব্ধানি স্বেদযেত্ পূর্বং শোফশূলান্বিতানি চ||৩৯|| চিত্রকক্ষারবিল্বানাং তৈলেনাভ্যজ্য বুদ্ধিমান্| যবমাষকুলত্থানাং পুলাকানাং চ পোট্টলৈঃ||৪০|| গোখরাশ্বশকৃত্পিণ্ডৈস্তিলকল্কৈস্তুষৈস্তথা| বচাশতাহ্বাপিণ্ডৈর্বা সুখোষ্ণৈঃ স্নেহসংযুতৈঃ||৪১|| শক্তূনাং পিণ্ডিকাভির্বা স্নিগ্ধানাং তৈলসর্পিষা| শুষ্কমূলকপিণ্ডৈর্বা পিণ্ডৈর্বা কার্ষ্ণগন্ধিকৈঃ||৪২|| রাস্নাপিণ্ডৈঃ সুখোষ্ণৈর্বা সস্নেহৈর্হাপুষৈরপি| ইষ্টকস্য খরাহ্বাযাঃ শাকৈর্গৃঞ্জনকস্য বা||৪৩|| অভ্যজ্য কুষ্ঠতৈলেন স্বেদযেত্ পোট্টলীকৃতৈঃ| বৃষার্কৈরণ্ডবিল্বানাং পত্রোত্ক্বাথৈশ্চ সেচযেত্||৪৪|| মূলকত্রিফলার্কাণাং বেণূনাং বরুণস্য চ| অগ্নিমন্থস্য শিগ্রোশ্চ পত্রাণ্যশ্মন্তকস্য চ||৪৫|| জলেনোত্ক্বাথ্য শূলার্তং স্বভ্যক্তমবগাহযেত্| কোলোত্ক্বাথেঽথবা কোষ্ণে সৌবীরকতুষোদকে||৪৬|| বিল্বক্বাথেঽথবা তক্রে দধিমণ্ডাম্লকাঞ্জিকে| গোমূত্রে বা সুখোষ্ণে তং স্বভ্যক্তমবগাহযেত্||৪৭|| কৃষ্ণসর্পবরাহোষ্ট্রজতুকাবৃষদংশজাম্| বসামভ্যঞ্জনে দদ্যাদ্ধূপনং চার্শসাং হিতম্||৪৮|| নৃকেশাঃ সর্পনির্মোকো বৃষদংশস্য চর্ম চ| অর্কমূলং শমীপত্রমর্শোভ্যো ধূপনং হিতম্||৪৯|| তুম্বুরূণি বিডঙ্গানি দেবদার্বক্ষতা ঘৃতম্| বৃহতী চাশ্বগন্ধা চ পিপ্পল্যঃ সুরসা ঘৃতম্||৫০|| বরাহবৃষবিট্ চৈব ধূপনং সক্তবো ঘৃতম্| কুঞ্জরস্য পুরীষং তু ঘৃতং সর্জরসস্তথা||৫১|| হরিদ্রাচূর্ণসংযুক্তং সুধাক্ষীরং প্রলেপনম্| গোপিত্তপিষ্টাঃ পিপ্পল্যঃ সহরিদ্রাঃ প্রলেপনম্||৫২|| শিরীষবীজং কুষ্ঠং চ পিপ্পল্যঃ সৈন্ধবং গুডঃ| অর্কক্ষীরং সুধাক্ষীরং ত্রিফলা চ প্রলেপনম্||৫৩|| পিপ্পল্যশ্চিত্রকঃ শ্যামা কিণ্বং মদনতণ্ডুলাঃ| প্রলেপঃ কুক্কুটশকৃদ্ধরিদ্রাগুডসংযুতঃ||৫৪|| দন্তী শ্যামাঽমৃতাসঙ্গঃ পারাবতশকৃদ্গুডঃ| প্রলেপঃ স্যাদ্গজাস্থীনি নিম্বো ভল্লাতকানি চ||৫৫|| প্রলেপঃ স্যাদলং কোষ্ণং বাসন্তকবসাযুতম্| শূলশ্বযথুহৃদ্যুক্তং চুলূকীবসযাঽথবা||৫৬|| আর্কং পযঃ সুধাকাণ্ডং কটুকালাবুপল্লবাঃ| করঞ্জো বস্তমূত্রং চ লেপনং শ্রেষ্ঠমর্শসাম্||৫৭|| অভ্যঙ্গাদ্যাঃ প্রদেহান্তা য এতে পরিকীর্তিতাঃ| স্তম্ভশ্বযথুকণ্ড্বর্তিশমনাস্তেঽর্শসাং মতাঃ||৫৮|| প্রদেহান্তৈরুপক্রান্তান্যর্শাংসি প্রস্রবন্তি হি| সঞ্চিতং দুষ্টরুধিরং ততঃ সম্পদ্যতে সুখী||৫৯|| শীতোষ্ণাস্নিগ্ধরূক্ষৈর্হি ন ব্যাধিরুপশাম্যতি| রক্তে দুষ্টে ভিষক্ তস্মাদ্রক্তমেবাবসেচযেত্||৬০|| জলৌকোভিস্তথা শস্ত্রৈঃ সূচীভির্বা পুনঃ পুনঃ| অবর্তমানং রুধিরং রক্তার্শোভ্যঃ প্রবাহযেত্||৬১||
वातश्लेष्मोल्बणान्याहुः शुष्काण्यर्शांसि तद्विदः| प्रस्रावीणि तथाऽऽर्द्राणि रक्तपित्तोल्बणानि च||३८|| तत्र शुष्कार्शसां पूर्वं प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम्| स्तब्धानि स्वेदयेत् पूर्वं शोफशूलान्वितानि च||३९|| चित्रकक्षारबिल्वानां तैलेनाभ्यज्य बुद्धिमान्| यवमाषकुलत्थानां पुलाकानां च पोट्टलैः||४०|| गोखराश्वशकृत्पिण्डैस्तिलकल्कैस्तुषैस्तथा| वचाशताह्वापिण्डैर्वा सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः||४१|| शक्तूनां पिण्डिकाभिर्वा स्निग्धानां तैलसर्पिषा| शुष्कमूलकपिण्डैर्वा पिण्डैर्वा कार्ष्णगन्धिकैः||४२|| रास्नापिण्डैः सुखोष्णैर्वा सस्नेहैर्हापुषैरपि| इष्टकस्य खराह्वायाः शाकैर्गृञ्जनकस्य वा||४३|| अभ्यज्य कुष्ठतैलेन स्वेदयेत् पोट्टलीकृतैः| वृषार्कैरण्डबिल्वानां पत्रोत्क्वाथैश्च सेचयेत्||४४|| मूलकत्रिफलार्काणां वेणूनां वरुणस्य च| अग्निमन्थस्य शिग्रोश्च पत्राण्यश्मन्तकस्य च||४५|| जलेनोत्क्वाथ्य शूलार्तं स्वभ्यक्तमवगाहयेत्| कोलोत्क्वाथेऽथवा कोष्णे सौवीरकतुषोदके||४६|| बिल्वक्वाथेऽथवा तक्रे दधिमण्डाम्लकाञ्जिके| गोमूत्रे वा सुखोष्णे तं स्वभ्यक्तमवगाहयेत्||४७|| कृष्णसर्पवराहोष्ट्रजतुकावृषदंशजाम्| वसामभ्यञ्जने दद्याद्धूपनं चार्शसां हितम्||४८|| नृकेशाः सर्पनिर्मोको वृषदंशस्य चर्म च| अर्कमूलं शमीपत्रमर्शोभ्यो धूपनं हितम्||४९|| तुम्बुरूणि विडङ्गानि देवदार्वक्षता घृतम्| बृहती चाश्वगन्धा च पिप्पल्यः सुरसा घृतम्||५०|| वराहवृषविट् चैव धूपनं सक्तवो घृतम्| कुञ्जरस्य पुरीषं तु घृतं सर्जरसस्तथा||५१|| हरिद्राचूर्णसंयुक्तं सुधाक्षीरं प्रलेपनम्| गोपित्तपिष्टाः पिप्पल्यः सहरिद्राः प्रलेपनम्||५२|| शिरीषबीजं कुष्ठं च पिप्पल्यः सैन्धवं गुडः| अर्कक्षीरं सुधाक्षीरं त्रिफला च प्रलेपनम्||५३|| पिप्पल्यश्चित्रकः श्यामा किण्वं मदनतण्डुलाः| प्रलेपः कुक्कुटशकृद्धरिद्रागुडसंयुतः||५४|| दन्ती श्यामाऽमृतासङ्गः पारावतशकृद्गुडः| प्रलेपः स्याद्गजास्थीनि निम्बो भल्लातकानि च||५५|| प्रलेपः स्यादलं कोष्णं वासन्तकवसायुतम्| शूलश्वयथुहृद्युक्तं चुलूकीवसयाऽथवा||५६|| आर्कं पयः सुधाकाण्डं कटुकालाबुपल्लवाः| करञ्जो बस्तमूत्रं च लेपनं श्रेष्ठमर्शसाम्||५७|| अभ्यङ्गाद्याः प्रदेहान्ता य एते परिकीर्तिताः| स्तम्भश्वयथुकण्ड्वर्तिशमनास्तेऽर्शसां मताः||५८|| प्रदेहान्तैरुपक्रान्तान्यर्शांसि प्रस्रवन्ति हि| सञ्चितं दुष्टरुधिरं ततः सम्पद्यते सुखी||५९|| शीतोष्णास्निग्धरूक्षैर्हि न व्याधिरुपशाम्यति| रक्ते दुष्टे भिषक् तस्माद्रक्तमेवावसेचयेत्||६०|| जलौकोभिस्तथा शस्त्रैः सूचीभिर्वा पुनः पुनः| अवर्तमानं रुधिरं रक्तार्शोभ्यः प्रवाहयेत्||६१||
🔊 Audio coming soon
বাতশ্লেষ্মোল্বণানীত্যত্র যদ্যপি কফজে স্রাব উক্তঃ, তথাঽপি স পিচ্ছারূপানুবন্ধঃ ন তু রক্তস্রাবঃ, তেন শুষ্কার্শোগ্রহণং; পিচ্ছাস্রাবস্তু শুষ্কার্দ্রকারণমেলকেঽপি ভবতি| চিত্রকক্ষারবিল্বানাং তৈলেনেতি চিত্রকাদিসিদ্ধেন তৈলেন| পুলাকং তুচ্ছধান্যম্| কার্ষ্ণগন্ধিকৈরিতি শোভাঞ্জনকৃতৈঃ| খরাহ্বাযা অজমোদাযাঃ| কুষ্ঠতৈলেনেতি কুষ্ঠসিদ্ধতৈলেন| জতুকা চর্মচটিকা| বৃষদংশঃ বিডালঃ| অক্ষতা ইতি অখণ্ডিতা যবাঃ| ঘৃতপাদান্তাশ্চত্বারো ধূপাঃ; হস্তিমলসর্জরসাভ্যাং চ পঞ্চমো ধূপঃ| কিণ্বং সুরাবীজম্| মদনতণ্ডুলা মদনফলশস্যম্| দন্তী নিকুম্ভা| অমৃতাসঙ্গঃ মযূরতুত্থম্| অলং হরিতালম্| বাসন্তকবসা উষ্ট্রবসা| কটুকালাবুঃ তিক্তকালাবুঃ| জলৌকোভিরিত্যাদৌ অবর্তমানং রুধিরং প্রবাহযেদিতি যোজ্যম্| বিল্বপেশিকা বিল্বমধ্যম্||৩৮-৬১||
Adhikarana 20 (62-71) · Śloka 71
গুদশ্বযথুশূলার্তং মন্দাগ্নিং পাযযেত্তু তম্| ত্র্যূষণং পিপ্পলীমূলং পাঠাং হিঙ্গু সচিত্রকম্||৬২|| সৌবর্চলং পুষ্করাখ্যমজাজীং বিল্বপেষিকাম্| বিডং যবানীং হপুষাং বিডঙ্গং সৈন্ধবং বচাম্||৬৩|| তিন্তিডীকং চ মণ্ডেন মদ্যেনোষ্ণোদকেন বা| তথাঽর্শোগ্রহণীদোষশূলানাহাদ্বিমুচ্যতে||৬৪|| পাচনং পাযযেদ্বা তদ্যদুক্তং হ্যাতিসারিকে| সগুডামভযাং বাঽপি প্রাশযেত্ পৌর্বভক্তিকীম্||৬৫|| পাযযেদ্বা ত্রিবৃচ্চূর্ণং ত্রিফলারসসংযুতম্| হৃতে গুদাশ্রযে দোষে গচ্ছন্ত্যর্শাংসি সঙ্ক্ষযম্||৬৬|| গোমূত্রাধ্যুষিতাং দদ্যাত্ সগুডাং বা হরীতকীম্| হরীতকীং তক্রযুতাং ত্রিফলাং বা প্রযোজযেত্||৬৭|| সনাগরং চিত্রকং বা সীধুযুক্তং প্রযোজযেত্| দাপযেচ্চব্যযুক্তং বা সীধুং সাজাজিচিত্রকম্||৬৮|| সুরাং সহপুষাপাঠাং দদ্যাত্ সৌবর্চলান্বিতাম্| দধিত্থবিল্বসংযুক্তং যুক্তং বা চব্যচিত্রকৈঃ||৬৯|| ভল্লাতকযুতং বাঽপি প্রদদ্যাত্তক্রতর্পণম্| বিল্বনাগরযুক্তং বা যবান্যা চিত্রকেণ চ||৭০|| চিত্রকং হপুষাং হিঙ্গুং দদ্যাদ্বা তক্রসংযুতম্| পঞ্চকোলযুতং বাঽপি তক্রমস্মৈ প্রদাপযেত্||৭১||
गुदश्वयथुशूलार्तं मन्दाग्निं पाययेत्तु तम्| त्र्यूषणं पिप्पलीमूलं पाठां हिङ्गु सचित्रकम्||६२|| सौवर्चलं पुष्कराख्यमजाजीं बिल्वपेषिकाम्| बिडं यवानीं हपुषां विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||६३|| तिन्तिडीकं च मण्डेन मद्येनोष्णोदकेन वा| तथाऽर्शोग्रहणीदोषशूलानाहाद्विमुच्यते||६४|| पाचनं पाययेद्वा तद्यदुक्तं ह्यातिसारिके| सगुडामभयां वाऽपि प्राशयेत् पौर्वभक्तिकीम्||६५|| पाययेद्वा त्रिवृच्चूर्णं त्रिफलारससंयुतम्| हृते गुदाश्रये दोषे गच्छन्त्यर्शांसि सङ्क्षयम्||६६|| गोमूत्राध्युषितां दद्यात् सगुडां वा हरीतकीम्| हरीतकीं तक्रयुतां त्रिफलां वा प्रयोजयेत्||६७|| सनागरं चित्रकं वा सीधुयुक्तं प्रयोजयेत्| दापयेच्चव्ययुक्तं वा सीधुं साजाजिचित्रकम्||६८|| सुरां सहपुषापाठां दद्यात् सौवर्चलान्विताम्| दधित्थबिल्वसंयुक्तं युक्तं वा चव्यचित्रकैः||६९|| भल्लातकयुतं वाऽपि प्रदद्यात्तक्रतर्पणम्| बिल्वनागरयुक्तं वा यवान्या चित्रकेण च||७०|| चित्रकं हपुषां हिङ्गुं दद्याद्वा तक्रसंयुतम्| पञ्चकोलयुतं वाऽपि तक्रमस्मै प्रदापयेत्||७१||
🔊 Audio coming soon
গোমূত্রাধ্যুষিতামিতি রাত্রৌ গোমূত্রস্থাপিতাম্| ভল্লাতকযুতমিত্যত্র ভল্লাতকচূর্ণস্য সক্ত্বপেক্ষযা দশমো ভাগঃ| উক্তং হি- “চূর্ণং তর্পণভাগৈর্নবভিঃ সংযোজিতং দেযম্” ইতি; অন্যে তু তর্পণভল্লাতকচূর্ণযোঃ সমানযোঃ স্তোকস্য প্রযোগমাহুঃ||৬২-৭১||
Adhikarana 21 (72-75) · Śloka 75
হপুষাং কুঞ্চিকাং ধান্যমজাজীং কারবীং শটীম্| পিপ্পলীং পিপ্পলীমূলং চিত্রকং হস্তিপিপ্পলীম্||৭২|| যবানীং চাজমোদাং চ চূর্ণিতং তক্রসংযুতম্| মন্দাম্লকটুকং বিদ্বান্ স্থাপযেদ্ধৃতভাজনে||৭৩|| ব্যক্তাম্লকটুকং জাতং তক্রারিষ্টং মুখপ্রিযম্| প্রপিবেন্মাত্রযা কালেষ্বন্নস্য তৃষিতস্ত্রিষু||৭৪|| দীপনং রোচনং বর্ণ্যং কফবাতানুলোমনম্| গুদশ্বযথুকণ্ড্বর্তিনাশনং বলবর্ধনম্||৭৫|| ইতি তক্রারিষ্টঃ|
हपुषां कुञ्चिकां धान्यमजाजीं कारवीं शटीम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||७२|| यवानीं चाजमोदां च चूर्णितं तक्रसंयुतम्| मन्दाम्लकटुकं विद्वान् स्थापयेद्धृतभाजने||७३|| व्यक्ताम्लकटुकं जातं तक्रारिष्टं मुखप्रियम्| प्रपिबेन्मात्रया कालेष्वन्नस्य तृषितस्त्रिषु||७४|| दीपनं रोचनं वर्ण्यं कफवातानुलोमनम्| गुदश्वयथुकण्ड्वर्तिनाशनं बलवर्धनम्||७५|| इति तक्रारिष्टः|
🔊 Audio coming soon
তক্রারিষ্টে তু গ্রহণীচিকিত্সাযাং “যবান্যামলকং পথ্যা মরীচং ত্রিপলাংশিকম্| লবণানি পলাংশানি পঞ্চ চৈকত্র চূর্ণযেত্|| তক্রে তদাসুতং জাতং তক্রারিষ্টং পিবেন্নরঃ” (চি.অ.১৫) ইত্যুক্ততক্রারিষ্টানুসারেণেহাপি তক্রচূর্ণমানব্যবস্থা| এতদনুসারপ্রক্ষিপ্তেনৈব চাত্র হপুষাদিচূর্ণেন মন্দাম্লকটুকং ভবতীত্যুক্তং; মন্দাম্লকটুকং স্থাপযেত্, ব্যক্তাম্লকটুকমিতি জাতলক্ষণং; ব্যক্তাম্লং কটু চেতি ব্যক্তাম্লকটুকং; ন তু কটুত্বমপি ব্যক্তমত্র, সন্ধানেন ব্যক্তকটুতানুত্পাদাত্| অন্নস্য ত্রিষু কালেষ্বিতি ভোজনাদিমধ্যান্তেষু| সস্নেহং তক্রং বাতে, কফে রূক্ষম্||৭২-৭৫||
Adhikarana 22 (76-88) · Śloka 88
ত্বচং চিত্রকমূলস্য পিষ্ট্বা কুম্ভং প্রলেপযেত্| তক্রং বা দধি বা তত্র জাতমর্শোহরং পিবেত্||৭৬|| বাতশ্লেষ্মার্শসাং তক্রাত্ পরং নাস্তীহ ভেষজম্| তত্ প্রযোজ্যং যথাদোষং সস্নেহং রূক্ষমেব বা||৭৭|| সপ্তাহং বা দশাহং বা পক্ষং মাসমথাপি বা| বলকালবিশেষজ্ঞো ভিষক্ তক্রং প্রযোজযেত্||৭৮|| অত্যর্থমৃদুকাযাগ্নেস্তক্রমেবাবচারযেত্| সাযং বা লাজশক্তূনাং দদ্যাত্তক্রাবলেহিকাম্||৭৯|| জীর্ণে তক্রে প্রদদ্যাদ্বা তক্রপেযাং সসৈন্ধবাম্| তক্রানুপানং সস্নেহং তক্রৌদনমতঃ পরম্||৮০|| যূষৈর্মাংসরসৈর্বাঽপি ভোজযেত্তক্রসংযুতৈঃ| যূষৈ রসেন বাঽপ্যূর্ধ্বং তক্রসিদ্ধেন ভোজযেত্||৮১|| কালক্রমজ্ঞঃ সহসা ন চ তক্রং নিবর্তযেত্| তক্রপ্রযোগো মাসান্তঃ ক্রমেণোপরমো হিতঃ||৮২|| অপকর্ষো যথোত্কর্ষো ন ত্বন্নাদপকৃষ্যতে| শক্ত্যাগমনরক্ষার্থং দার্ঢ্যার্থমনলস্য চ||৮৩|| বলোপচযবর্ণার্থমেষ নির্দিশ্যতে ক্রমঃ| রূক্ষমর্ধোদ্ধৃতস্নেহং যতশ্চানুদ্ধৃতং ঘৃতম্||৮৪|| তক্রং দোষাগ্নিবলবিত্ত্রিবিধং তত্ প্রযোজযেত্| হতানি ন বিরোহন্তি তক্রেণ গুদজানি তু||৮৫|| ভূমাবপি নিষিক্তং তদ্দহেত্তক্রং তৃণোলুপম্| কিং পুনর্দীপ্তকাযাগ্নেঃ শুষ্কাণ্যর্শাংসি দেহিনঃ||৮৬|| স্রোতঃসু তক্রশুদ্ধেষু রসঃ সম্যগুপৈতি যঃ| তেন পুষ্টির্বলং বর্ণঃ প্রহর্ষশ্চোপজাযতে||৮৭|| বাতশ্লেষ্মবিকারাণাং শতং চাপি নিবর্ততে| নাস্তি তক্রাত্ পরং কিঞ্চিদৌষধং কফবাতজে||৮৮||
त्वचं चित्रकमूलस्य पिष्ट्वा कुम्भं प्रलेपयेत्| तक्रं वा दधि वा तत्र जातमर्शोहरं पिबेत्||७६|| वातश्लेष्मार्शसां तक्रात् परं नास्तीह भेषजम्| तत् प्रयोज्यं यथादोषं सस्नेहं रूक्षमेव वा||७७|| सप्ताहं वा दशाहं वा पक्षं मासमथापि वा| बलकालविशेषज्ञो भिषक् तक्रं प्रयोजयेत्||७८|| अत्यर्थमृदुकायाग्नेस्तक्रमेवावचारयेत्| सायं वा लाजशक्तूनां दद्यात्तक्रावलेहिकाम्||७९|| जीर्णे तक्रे प्रदद्याद्वा तक्रपेयां ससैन्धवाम्| तक्रानुपानं सस्नेहं तक्रौदनमतः परम्||८०|| यूषैर्मांसरसैर्वाऽपि भोजयेत्तक्रसंयुतैः| यूषै रसेन वाऽप्यूर्ध्वं तक्रसिद्धेन भोजयेत्||८१|| कालक्रमज्ञः सहसा न च तक्रं निवर्तयेत्| तक्रप्रयोगो मासान्तः क्रमेणोपरमो हितः||८२|| अपकर्षो यथोत्कर्षो न त्वन्नादपकृष्यते| शक्त्यागमनरक्षार्थं दार्ढ्यार्थमनलस्य च||८३|| बलोपचयवर्णार्थमेष निर्दिश्यते क्रमः| रूक्षमर्धोद्धृतस्नेहं यतश्चानुद्धृतं घृतम्||८४|| तक्रं दोषाग्निबलवित्त्रिविधं तत् प्रयोजयेत्| हतानि न विरोहन्ति तक्रेण गुदजानि तु||८५|| भूमावपि निषिक्तं तद्दहेत्तक्रं तृणोलुपम्| किं पुनर्दीप्तकायाग्नेः शुष्काण्यर्शांसि देहिनः||८६|| स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु रसः सम्यगुपैति यः| तेन पुष्टिर्बलं वर्णः प्रहर्षश्चोपजायते||८७|| वातश्लेष्मविकाराणां शतं चापि निवर्तते| नास्ति तक्रात् परं किञ्चिदौषधं कफवातजे||८८||
🔊 Audio coming soon
তক্রপ্রযোগঃ- পূর্বাহ্ণে তক্রমেব কেবলং পেযং, তত্রাত্যর্থং মৃদ্বগ্নিনা সাযমপি তক্রমেব সেব্যম্, এতত্ ‘অত্যর্থমৃদুকাযাগ্নেস্তক্রমেবাবচারযেত্’ ইত্যনেনোক্তম্| কিঞ্চিত্প্রবৃদ্ধেঽগ্নৌ প্রাতস্তক্রমেব পেযং, সাযং তু লাজসক্তূনাং তক্রযুক্তাঽবলেহিকা দেযা| ততস্তু ক্রমেণাগ্নৌ বৃদ্ধে তক্রপেযা তক্রৌদনং তক্রসংস্কৃতযূষাদিভোজনানি সাযং দেযানি, প্রাতস্তু তক্রমেব, সপ্তাহাদিস্তক্রকালো জ্ঞেযঃ| অত্র জতূকর্ণঃ- “প্রাতস্তক্রপ্রযোগঃ, ক্রমেণোত্কর্ষাপকর্ষৌ, জীর্ণে চ সৈন্ধবান্বিততক্রেণৌদনং বা, অতিমন্দাগ্নেস্তক্রমেব” ইতি| সহসেতি একদা| মাসান্তে ইতি মাসে নাতিক্রামতি| অপকর্ষো যথোত্কর্ষ ইতি যেন ক্রমেণ তক্রং বৃদ্ধং তেনৈব মাত্রাক্রমেণ তক্রমপকৃষ্যত ইতি| তক্রপ্রযোগহ্রাসে সতি অন্নসমুদাযাদ্ধ্রাসো ন কর্তব্যঃ, যোংঽশস্তক্রস্যাপকৃষ্টঃ স অন্নান্তরেণ পূরণীয ইত্যর্থঃ| কস্মাদযং তক্রপ্রযোগক্রম ইত্যাহ- শক্তীত্যাদি| রূক্ষমিত্যাদিনোক্তং ত্রিবিধং তক্রং কফপিত্তবাতেষু দোষেষু, মন্দতম-মন্দতর-মন্দেষ্বগ্নিষু, বলেষু চাধমমধ্যমোত্তমেষু, যথাসঙ্খ্যং জ্ঞেযম্| ভূমাবপীত্যাদি কেচিত্ পঠন্তি| শতমিতি বিংশতিঃ শ্লেষ্মবিকারাঃ, অশীতির্বাতবিকারা ইতি মিলিত্বা বিকারাণাং শতম্||৭৬-৮৮||
Adhikarana 23 (89-95) · Śloka 96
পিপ্পলীং পিপ্পলীমূলং চিত্রকং হস্তিপিপ্পলীম্| শৃঙ্গবেরমজাজীং চ কারবীং ধান্যতুম্বুরু||৮৯|| বিল্বং কর্কটকং পাঠাং পিষ্ট্বা পেযাং বিপাচযেত্| ফলাম্লাং যমকৈর্ভৃষ্টাং তাং দদ্যাদ্গুদজাপহাম্||৯০|| এতৈশ্চৈব খডান্ কুর্যাদেতৈশ্চ বিপচেজ্জলম্| এতৈশ্চৈব ঘৃতং সাধ্যমর্শসাং বিনিবৃত্তযে||৯১|| শটীপলাশসিদ্ধাং বা পিপ্পল্যা নাগরেণ বা| দদ্যাদ্যবাগূং তক্রাম্লাং মরিচৈরবচূর্ণিতাম্||৯২|| শুষ্কমূলকযূষং বা যূষং কৌলত্থমেব বা| দধিত্থবিল্বযূষং বা সকুলত্থমকুষ্ঠকম্||৯৩|| ছাগলং বা রসং দদ্যাদ্যূষৈরেভির্বিমিশ্রিতম্| লাবাদীনাং ফলাম্লং বা সতক্রং গ্রাহিভির্যুতম্||৯৪|| রক্তশালির্মহাশালিঃ কলমো লাঙ্গলঃ সিতঃ| শারদঃ ষষ্টিকশ্চৈব স্যাদন্নবিধিরর্শসাম্||৯৫|| ইত্যুক্তো ভিন্নশকৃতামর্শসাং চ ক্রিযাক্রমঃ|৯৬|
पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्| शृङ्गवेरमजाजीं च कारवीं धान्यतुम्बुरु||८९|| बिल्वं कर्कटकं पाठां पिष्ट्वा पेयां विपाचयेत्| फलाम्लां यमकैर्भृष्टां तां दद्याद्गुदजापहाम्||९०|| एतैश्चैव खडान् कुर्यादेतैश्च विपचेज्जलम्| एतैश्चैव घृतं साध्यमर्शसां विनिवृत्तये||९१|| शटीपलाशसिद्धां वा पिप्पल्या नागरेण वा| दद्याद्यवागूं तक्राम्लां मरिचैरवचूर्णिताम्||९२|| शुष्कमूलकयूषं वा यूषं कौलत्थमेव वा| दधित्थबिल्वयूषं वा सकुलत्थमकुष्ठकम्||९३|| छागलं वा रसं दद्याद्यूषैरेभिर्विमिश्रितम्| लावादीनां फलाम्लं वा सतक्रं ग्राहिभिर्युतम्||९४|| रक्तशालिर्महाशालिः कलमो लाङ्गलः सितः| शारदः षष्टिकश्चैव स्यादन्नविधिरर्शसाम्||९५|| इत्युक्तो भिन्नशकृतामर्शसां च क्रियाक्रमः|९६|
🔊 Audio coming soon
বিল্বং বালবিল্বম্| ফলাম্লমিতি ফলৈর্দাডিমাদিভিরম্লাম্| গ্রাহিভির্যুতমিতি বর্চোগ্রাহিদশসংস্কৃতম্| রক্তশাল্যাদযোঽন্নপানব্যাকৃতাঃ||৮৯-৯৫||-
Adhikarana 24 (96-102) · Śloka 102
যেঽত্যর্থং গাঢশকৃতস্তেষাং বক্ষ্যামি ভেষজম্||৯৬|| সস্নেহৈঃ শক্তুভির্যুক্তাং প্রসন্নাং লবণীকৃতাম্| দদ্যান্মত্স্যণ্ডিকাং পূর্বং ভক্ষযিত্বা সনাগরাম্||৯৭|| গুডং সনাগরং পাঠাং ফলাম্লং পাযযেচ্চ তম্| গুডং ঘৃতযবক্ষারযুক্তং বাঽপি প্রযোজযেত্||৯৮|| যবানীং নাগরং পাঠাং দাডিমস্য রসং গুডম্| সতক্রলবণং দদ্যাদ্বাতবর্চোঽনুলোমনম্||৯৯|| দুঃস্পর্শকেন বিল্বেন যবান্যা নাগরেণ বা| একৈকেনাপি সংযুক্তা পাঠা হন্ত্যর্শসাং রুজম্||১০০|| প্রাগ্ভক্তং যমকে ভৃষ্টান্ সক্তুভিশ্চাবচূর্ণিতান্| করঞ্জপল্লবান্ দদ্যাদ্বাতর্চোঽনুলোমনান্||১০১|| মদিরাং বা সলবণাং সীধুং সৌবীরকং তথা| গুডনাগরসংযুক্তং পিবেদ্বা পৌর্বভক্তিকম্||১০২||
येऽत्यर्थं गाढशकृतस्तेषां वक्ष्यामि भेषजम्||९६|| सस्नेहैः शक्तुभिर्युक्तां प्रसन्नां लवणीकृताम्| दद्यान्मत्स्यण्डिकां पूर्वं भक्षयित्वा सनागराम्||९७|| गुडं सनागरं पाठां फलाम्लं पाययेच्च तम्| गुडं घृतयवक्षारयुक्तं वाऽपि प्रयोजयेत्||९८|| यवानीं नागरं पाठां दाडिमस्य रसं गुडम्| सतक्रलवणं दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम्||९९|| दुःस्पर्शकेन बिल्वेन यवान्या नागरेण वा| एकैकेनापि संयुक्ता पाठा हन्त्यर्शसां रुजम्||१००|| प्राग्भक्तं यमके भृष्टान् सक्तुभिश्चावचूर्णितान्| करञ्जपल्लवान् दद्याद्वातर्चोऽनुलोमनान्||१०१|| मदिरां वा सलवणां सीधुं सौवीरकं तथा| गुडनागरसंयुक्तं पिबेद्वा पौर्वभक्तिकम्||१०२||
🔊 Audio coming soon
যবানীনাগরমিত্যাদৌ যবান্যাদীনি সমানি তক্রেণ পেযানি; লবণং তাবদ্যাবল্লবণরসতা ভবতি||৯৬-১০২||
Adhikarana 25 (103-118) · Śloka 118
পিপ্পলীনাগরক্ষারকারবীধান্যজীরকৈঃ| ফাণিতেন চ সংযোজ্য ফলাম্লং দাপযেদ্ঘৃতম্||১০৩|| পিপ্পলী পিপ্পলীমূলং চিত্রকো হস্তিপিপ্পলী| শৃঙ্গবেরযবক্ষারৌ তৈঃ সিদ্ধং বা পিবেদ্ঘৃতম্||১০৪|| চব্যচিত্রকসিদ্ধং বা গুডক্ষারসমন্বিতম্| পিপ্পলীমূলসিদ্ধং বা সগুডক্ষারনাগরম্ ||১০৫|| পিপ্পলীপিপ্পলীমূলদধিদাডিমধান্যকৈঃ | সিদ্ধং সর্পির্বিধাতব্যং বাতবর্চোবিবন্ধনুত্||১০৬|| চব্যং ত্রিকটুকং পাঠাং ক্ষারং কুস্তুম্বুরূণি চ| যবানীং পিপ্পলীমূলমুভে চ বিডসৈন্ধবে||১০৭|| চিত্রকং বিল্বমভযাং পিষ্ট্বা সর্পির্বিপাচযেত্| শকৃদ্বাতানুলোম্যার্থং জাতে দধ্নি চতুর্গুণে||১০৮|| প্রবাহিকাং গুদভ্রংশং মূত্রকৃচ্ছ্রং পরিস্রবম্| গুদবঙ্ক্ষণশূলং চ ঘৃতমেতদ্ব্যপোহতি||১০৯|| নাগরং পিপ্পলীমূলং চিত্রকো হস্তিপিপ্পলী| শ্বদংষ্ট্রা পিপ্পলী ধান্যং বিল্বং পাঠা যবানিকা||১১০|| চাঙ্গেরীস্বরসে সর্পিঃ কল্কৈরেতৈর্বিপাচযেত্| চতুর্গুণেন দধ্না চ তদ্ঘৃতং কফবাতনুত্||১১১|| অর্শাংসি গ্রহণীদোষং মূত্রকৃচ্ছ্রং প্রবাহিকাম্| গুদভ্রংশার্তিমানাহং ঘৃতমেতদ্ব্যপোহতি||১১২|| পিপ্পলীং নাগরং পাঠাং শ্বদংষ্ট্রাং চ পৃথক্ পৃথক্| ভাগাংস্ত্রিপলিকান্ কৃত্বা কষাযমুপকল্পযেত্||১১৩|| গণ্ডীরং পিপ্পলীমূলং ব্যোষং চব্যং চ চিত্রকম্| পিষ্ট্বা কষাযে বিনযেত্ পূতে দ্বিপলিকং ভিষক্||১১৪|| পলানি সর্পিষস্তস্মিংশ্চত্বারিংশত্ প্রদাপযেত্| চাঙ্গেরীস্বরসং তুল্যং সর্পিষা দধি ষড্গুণম্||১১৫|| মৃদ্বগ্নিনা ততঃ সাধ্যং সিদ্ধং সর্পির্নিধাপযেত্| তদাহারে বিধাতব্যং পানে প্রাযোগিকে বিধৌ||১১৬|| গ্রহণ্যর্শোবিকারঘ্নং গুল্মহৃদ্রোগনাশনম্| শোথপ্লীহোদরানাহমূত্রকৃচ্ছ্রজ্বরাপহম্||১১৭|| কাসহিক্কারুচিশ্বাসসূদনং পার্শ্বশূলনুত্| বলপুষ্টিকরং বর্ণ্যমগ্নিসন্দীপনং পরম্||১১৮||
पिप्पलीनागरक्षारकारवीधान्यजीरकैः| फाणितेन च संयोज्य फलाम्लं दापयेद्घृतम्||१०३|| पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली| शृङ्गवेरयवक्षारौ तैः सिद्धं वा पिबेद्घृतम्||१०४|| चव्यचित्रकसिद्धं वा गुडक्षारसमन्वितम्| पिप्पलीमूलसिद्धं वा सगुडक्षारनागरम् ||१०५|| पिप्पलीपिप्पलीमूलदधिदाडिमधान्यकैः | सिद्धं सर्पिर्विधातव्यं वातवर्चोविबन्धनुत्||१०६|| चव्यं त्रिकटुकं पाठां क्षारं कुस्तुम्बुरूणि च| यवानीं पिप्पलीमूलमुभे च विडसैन्धवे||१०७|| चित्रकं बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत्| शकृद्वातानुलोम्यार्थं जाते दध्नि चतुर्गुणे||१०८|| प्रवाहिकां गुदभ्रंशं मूत्रकृच्छ्रं परिस्रवम्| गुदवङ्क्षणशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| नागरं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली| श्वदंष्ट्रा पिप्पली धान्यं बिल्वं पाठा यवानिका||११०|| चाङ्गेरीस्वरसे सर्पिः कल्कैरेतैर्विपाचयेत्| चतुर्गुणेन दध्ना च तद्घृतं कफवातनुत्||१११|| अर्शांसि ग्रहणीदोषं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्| गुदभ्रंशार्तिमानाहं घृतमेतद्व्यपोहति||११२|| पिप्पलीं नागरं पाठां श्वदंष्ट्रां च पृथक् पृथक्| भागांस्त्रिपलिकान् कृत्वा कषायमुपकल्पयेत्||११३|| गण्डीरं पिप्पलीमूलं व्योषं चव्यं च चित्रकम्| पिष्ट्वा कषाये विनयेत् पूते द्विपलिकं भिषक्||११४|| पलानि सर्पिषस्तस्मिंश्चत्वारिंशत् प्रदापयेत्| चाङ्गेरीस्वरसं तुल्यं सर्पिषा दधि षड्गुणम्||११५|| मृद्वग्निना ततः साध्यं सिद्धं सर्पिर्निधापयेत्| तदाहारे विधातव्यं पाने प्रायोगिके विधौ||११६|| ग्रहण्यर्शोविकारघ्नं गुल्महृद्रोगनाशनम्| शोथप्लीहोदरानाहमूत्रकृच्छ्रज्वरापहम्||११७|| कासहिक्कारुचिश्वाससूदनं पार्श्वशूलनुत्| बलपुष्टिकरं वर्ण्यमग्निसन्दीपनं परम्||११८||
🔊 Audio coming soon
পিপ্পলীনাগরেত্যাদৌ অপক্বমেব কেচিদ্ঘৃতমিচ্ছন্তি| গুডক্ষারসমন্বিতমিত্যত্র ঘৃতে সিদ্ধে গুডাদীনাং প্রক্ষেপ্যত্বং জ্ঞেযম্| পিপ্পলীপিপ্পলীমূলেত্যাদৌ দধি দ্রবং, শেষাণাং কল্কঃ| জাতে দধ্নীতি সুজাতে| নাগরমিত্যাদিকে ঘৃতে চাঙ্গেরীস্বরসস্যাপি চতুর্গুণেন দধ্না চেতি চকারাচ্চাতুর্গুণ্যম্| পিপ্পলীমিত্যাদৌ ভূরিমানসান্নিধ্যে ক্বাথস্যানুক্তমানত্বাত্ স্নেহসমত্বমেব; তেন দ্বাদশপলেঽপি ক্বাথ্যদ্রব্যে ত্রিপ্রস্থং পানীযং দত্ত্বা চত্বারিংশত্পলানি স্থাপ্যানি| গণ্ডীরমিত্যাদিনা কল্কদ্রব্যাণ্যাহ||১০৩-১১৮||
Adhikarana 26 (119-126) · Śloka 127
সগুডাং পিপ্পলীযুক্তাং ঘৃতভৃষ্টাং হরীতকীম্| ত্রিবৃদ্দন্তীযুতাং বাঽপি ভক্ষযেদানুলোমিকীম্||১১৯|| বিড্বাতকফপিত্তানামানুলোম্যেঽথ নির্বৃতে| গুদেঽর্শাংসি প্রশাম্যন্তি পাবকশ্চাভিবর্ধতে||১২০|| বর্হিতিত্তিরিলাবানাং রসানম্লান্ সুসংস্কৃতান্| দক্ষাণাং বর্তকানাং চ দদ্যাদ্বিড্বাতসঙ্গ্রহে||১২১|| ত্রিবৃদ্দন্তীপলাশানাং চাঙ্গের্যাশ্চিত্রকস্য চ| যমকে ভর্জিতং দদ্যাচ্ছাকং দধিসমন্বিতম্||১২২|| উপোদিকাং তণ্ডুলীযং বীরাং বাস্তুকপল্লবান্| সুবর্চলাং সলোণীকাং যবশাকমবল্গুজম্||১২৩|| কাকমাচীং রুহাপত্রং মহাপত্রং তথাঽম্লিকাম্| জীবন্তীং শটিশাকং চ শাকং গৃঞ্জনকস্য চ||১২৪|| দধিদাডিমসিদ্ধানি যমকে ভর্জিতানি চ| ধান্যনাগরযুক্তানি শাকান্যেতানি দাপযেত্||১২৫|| গোধালোপাকমার্জারশ্বাবিদুষ্ট্রগবামপি| কূর্মশল্লকযোশ্চৈব সাধযেচ্ছাকবদ্রসান্||১২৬|| রক্তশাল্যোদনং দদ্যাদ্রসৈস্তৈর্বাতশান্তযে|১২৭|
सगुडां पिप्पलीयुक्तां घृतभृष्टां हरीतकीम्| त्रिवृद्दन्तीयुतां वाऽपि भक्षयेदानुलोमिकीम्||११९|| विड्वातकफपित्तानामानुलोम्येऽथ निर्वृते| गुदेऽर्शांसि प्रशाम्यन्ति पावकश्चाभिवर्धते||१२०|| बर्हितित्तिरिलावानां रसानम्लान् सुसंस्कृतान्| दक्षाणां वर्तकानां च दद्याद्विड्वातसङ्ग्रहे||१२१|| त्रिवृद्दन्तीपलाशानां चाङ्गेर्याश्चित्रकस्य च| यमके भर्जितं दद्याच्छाकं दधिसमन्वितम्||१२२|| उपोदिकां तण्डुलीयं वीरां वास्तुकपल्लवान्| सुवर्चलां सलोणीकां यवशाकमवल्गुजम्||१२३|| काकमाचीं रुहापत्रं महापत्रं तथाऽम्लिकाम्| जीवन्तीं शटिशाकं च शाकं गृञ्जनकस्य च||१२४|| दधिदाडिमसिद्धानि यमके भर्जितानि च| धान्यनागरयुक्तानि शाकान्येतानि दापयेत्||१२५|| गोधालोपाकमार्जारश्वाविदुष्ट्रगवामपि| कूर्मशल्लकयोश्चैव साधयेच्छाकवद्रसान्||१२६|| रक्तशाल्योदनं दद्याद्रसैस्तैर्वातशान्तये|१२७|
🔊 Audio coming soon
আনুলোমিকানি শাকান্যাহ- উপোদিকামিত্যাদি| সুবর্চলা সূর্যাবর্তা| রুহাপত্রম্ উদগ্রশাকম্| মহাপত্রঃ শ্যোনাকঃ| দধিদাডিমাদি সংস্কারদ্রব্যম্||১১৯-১২৬||-
Adhikarana 27 (127-129) · Śloka 129
জ্ঞাত্বা বাতোল্বণং রূক্ষং মন্দাগ্নিং গুদজাতুরম্||১২৭|| মদিরাং শার্করং জাতং সীধুং তক্রং তুষোদকম্| অরিষ্টং দধিমণ্ডং বা শৃতং বা শিশিরং জলম্||১২৮|| কণ্টকার্যা শৃতং বাঽপি শৃতং নাগরধান্যকৈঃ| অনুপানং ভিষগ্দদ্যাদ্বাতবর্চোঽনুলোমনম্||১২৯||
ज्ञात्वा वातोल्बणं रूक्षं मन्दाग्निं गुदजातुरम्||१२७|| मदिरां शार्करं जातं सीधुं तक्रं तुषोदकम्| अरिष्टं दधिमण्डं वा शृतं वा शिशिरं जलम्||१२८|| कण्टकार्या शृतं वाऽपि शृतं नागरधान्यकैः| अनुपानं भिषग्दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनम्||१२९||
🔊 Audio coming soon
শার্করমিতি শর্করাকৃতম্| অরিষ্টং বক্ষ্যমাণম্||১২৭-১২৯||
Adhikarana 28 (130-134) · Śloka 134
উদাবর্তপরীতা যে যে চাত্যর্থং বিরূক্ষিতাঃ| বিলোমবাতাঃ শূলার্তাস্তেষ্বিষ্টমনুবাসনম্||১৩০|| পিপ্পলীং মদনং বিল্বং শতাহ্বাং মধুকং বচাম্| কুষ্ঠং শটীং পুষ্করাখ্যং চিত্রকং দেবদারু চ||১৩১|| পিষ্ট্বা তৈলং বিপক্তব্যং পযসা দ্বিগুণেন চ| অর্শসাং মূঢবাতানাং তচ্ছ্রেষ্ঠমনুবাসনম্||১৩২|| গুদনিঃসরণং শূলং মূত্রকৃচ্ছ্রং প্রবাহিকাম্| কট্যূরুপৃষ্ঠদৌর্বল্যমানাহং বঙ্ক্ষণাশ্রযম্||১৩৩|| পিচ্ছাস্রাবং গুদে শোফং বাতবর্চোবিনিগ্রহম্| উত্থানং বহুশো যচ্চ জযেত্তচ্চানুবাসনাত্||১৩৪||
उदावर्तपरीता ये ये चात्यर्थं विरूक्षिताः| विलोमवाताः शूलार्तास्तेष्विष्टमनुवासनम्||१३०|| पिप्पलीं मदनं बिल्वं शताह्वां मधुकं वचाम्| कुष्ठं शटीं पुष्कराख्यं चित्रकं देवदारु च||१३१|| पिष्ट्वा तैलं विपक्तव्यं पयसा द्विगुणेन च| अर्शसां मूढवातानां तच्छ्रेष्ठमनुवासनम्||१३२|| गुदनिःसरणं शूलं मूत्रकृच्छ्रं प्रवाहिकाम्| कट्यूरुपृष्ठदौर्बल्यमानाहं वङ्क्षणाश्रयम्||१३३|| पिच्छास्रावं गुदे शोफं वातवर्चोविनिग्रहम्| उत्थानं बहुशो यच्च जयेत्तच्चानुवासनात्||१३४||
🔊 Audio coming soon
পিপ্পল্যাদ্যে তৈলে কেচিত্ তন্ত্রান্তরদর্শনাত্তোযমপি চতুর্গুণং বদন্তি; তন্ন, তন্ত্রান্তরোক্তং যোগান্তরমেব পশ্যামঃ||১৩০-১৩৪||
Adhikarana 29 (135-136) · Śloka 136
আনুবাসনিকৈঃ পিষ্টৈঃ সুখোষ্ণৈঃ স্নেহসংযুতৈঃ| দার্বন্তৈঃ স্তব্ধশূলানি গুদজানি প্রলেপযেত্||১৩৫|| দিগ্ধাস্তৈঃ প্রস্রবন্ত্যাশু শ্লেষ্মপিচ্ছাং সশোণিতাম্| কণ্ডূঃ স্তম্ভঃ সরুক্ শোফঃ স্রুতানাং বিনিবর্ততে||১৩৬||
आनुवासनिकैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्नेहसंयुतैः| दार्वन्तैः स्तब्धशूलानि गुदजानि प्रलेपयेत्||१३५|| दिग्धास्तैः प्रस्रवन्त्याशु श्लेष्मपिच्छां सशोणिताम्| कण्डूः स्तम्भः सरुक् शोफः स्रुतानां विनिवर्तते||१३६||
🔊 Audio coming soon
আনুবাসনিকৈরিতি অনুবাসনতৈলসাধনার্থমুক্তৈঃ পিপ্পল্যাদিভিঃ| ষড্বিরেচনাশতাশ্রিতীযোক্তানুবাসনোপদর্শককষাযগ্রহণপ্রতিষেধার্থং দার্বন্তৈরিতি বিশেষণং; তেন দার্বন্তেনোক্তান্যেব গৃহ্যন্তে||১৩৫-১৩৬||
Adhikarana 30 (137) · Śloka 137
নিরূহং বা প্রযুঞ্জীত সক্ষীরং দাশমূলিকম্| সমূত্রস্নেহলবণং কল্কৈর্যুক্তং ফলাদিভিঃ||১৩৭||
निरूहं वा प्रयुञ्जीत सक्षीरं दाशमूलिकम्| समूत्रस्नेहलवणं कल्कैर्युक्तं फलादिभिः||१३७||
🔊 Audio coming soon
দাশমূলিকমিতি দশমূলকষাযযুতম্| ফলাদিভিরিতি মদনফলাদিভিরাস্থাপনযৌগিকৈঃ||১৩৭||
Adhikarana 31 (138-169) · Śloka 169
হরীতকীনাং প্রস্থার্ধং প্রস্থমামলকস্য চ| স্যাত্ কপিত্থাদ্দশপলং ততোঽর্ধা চেন্দ্রবারুণী||১৩৮|| বিডঙ্গং পিপ্পলী লোধ্রং মরিচং সৈলবালুকম্| দ্বিপলাংশং জলস্যৈতচ্চতুর্দ্রোণে বিপাচযেত্||১৩৯|| দ্রোণশেষে রসে তস্মিন্ পূতে শীতে সমাবপেত্| গুডস্য দ্বিশতং তিষ্ঠেত্তত্ পক্ষং ঘৃতভাজনে||১৪০|| পক্ষাদূর্ধ্বং ভবেত্ পেযা ততো মাত্রা যথাবলম্| অস্যাভ্যাসাদরিষ্টস্য গুদজা যান্তি সঙ্ক্ষযম্||১৪১|| গ্রহণীপাণ্ডুহৃদ্রোগপ্লীহগুল্মোদরাপহঃ| কুষ্ঠশোফারুচিহরো বলবর্ণাগ্নিবর্ধনঃ||১৪২|| সিদ্ধোঽযমভযারিষ্টঃ কামলাশ্বিত্রনাশনঃ| কৃমিগ্রন্থ্যর্বুদব্যঙ্গরাজযক্ষ্মজ্বরান্তকৃত্||১৪৩|| ইত্যভযারিষ্টঃ| দন্তীচিত্রকমূলানামুভযোঃ পঞ্চমূলযোঃ| ভাগান্ পলাংশানাপোথ্য জলদ্রোণে বিপাচযেত্||১৪৪|| ত্রিপলং ত্রিফলাযাশ্চ দলানাং তত্র দাপযেত্| রসে চতুর্থশেষে তু পূতে শীতে সমাবপেত্||১৪৫|| তুলাং গুডস্য তত্তিষ্ঠেন্মাসার্ধং ঘৃতভাজনে| তন্মাত্রযা পিবন্নিত্যমর্শোভ্যো বিপ্রমুচ্যতে||১৪৬|| গ্রহণীপাণ্ডুরোগঘ্নং বাতবর্চোঽনুলোমনম্| দীপনং চারুচিঘ্নং চ দন্ত্যরিষ্টমিমং বিদুঃ||১৪৭|| ইতি দন্ত্যরিষ্টঃ| হরীতকীফলপ্রস্থং প্রস্থমামলকস্য চ| বিশালাযা দধিত্থস্য পাঠাচিত্রকমূলযোঃ||১৪৮|| দ্বে দ্বে পলে সমাপোথ্য দ্বিদ্রোণে সাধযেদপাম্| পাদাবশেষে পূতে চ রসে তস্মিন্ প্রদাপযেত্||১৪৯|| গুডস্যৈকাং তুলাং বৈদ্যস্তত্ স্থাপ্যং ঘৃতভাজনে| পক্ষস্থিতং পিবেদেনং গ্রহণ্যর্শোবিকারবান্||১৫০|| হৃত্পাণ্ডুরোগং প্লীহানং কামলাং বিষমজ্বরম্| বর্চোমূত্রানিলকৃতান্ বিবন্ধানগ্নিমার্দবম্||১৫১|| কাসং গুল্মমুদাবর্তং ফলারিষ্টো ব্যপোহতি| অগ্নিসন্দীপনো হ্যেষ কৃষ্ণাত্রেযেণ ভাষিতঃ||১৫২|| ইতি ফলারিষ্টঃ| দুরালভাযাঃ প্রস্থঃ স্যাচ্চিত্রকস্য বৃষস্য চ| পথ্যামলকযোশ্চৈব পাঠাযা নাগরস্য চ||১৫৩|| দন্ত্যাশ্চ দ্বিপলান্ ভাগাঞ্জলদ্রোণে বিপাচযেত্| পাদাবশেষে পূতে চ সুশীতে শর্করাশতম্||১৫৪|| প্রক্ষিপ্য স্থাপযেত্ কুম্ভে মাসার্ধং ঘৃতভাবিতে| প্রলিপ্তে পিপ্পলীচব্যপ্রিযঙ্গুক্ষৌদ্রসর্পিষা||১৫৫|| তস্য মাত্রাং পিবেত্ কালে শার্করস্য যথাবলম্| অর্শাংসি গ্রহণীদোষমুদাবর্তমরোচকম্||১৫৬|| শকৃন্মূত্রানিলোদ্গারবিবন্ধানগ্নিমার্দবম্| হৃদ্রোগং পাণ্ডুরোগং চ সর্বমেতেন সাধযেত্||১৫৭|| ইতি দ্বিতীযফলারিষ্টঃ | নবস্যামলকস্যৈকাং কুর্যাজ্জর্জরিতাং তুলাম্| কুডবাংশাশ্চ পিপ্পল্যো বিডঙ্গং মরিচং তথা||১৫৮|| পাঠাং চ পিপ্পলীমূলং ক্রমুকং চব্যচিত্রকৌ| মঞ্জিষ্ঠৈল্বালুকং লোধ্রং পলিকানুপকল্পযেত্||১৫৯|| কুষ্ঠং দারুহরিদ্রাং চ সুরাহ্বং সারিবাদ্বযম্| ইন্দ্রাহ্বং ভদ্রমুস্তং চ কুর্যাদর্ধপলোন্মিতম্||১৬০|| চত্বারি নাগপুষ্পস্য পলান্যভিনবস্য চ| দ্রোণাভ্যামম্ভসো দ্বাভ্যাং সাধযিত্বাঽবতারযেত্||১৬১|| পাদাবশেষে পূতে চ শীতে তস্মিন্ প্রদাপযেত্| মৃদ্বীকাদ্ব্যাঢকরসং শীতং নির্যূহসম্মিতম্||১৬২|| শর্করাযাশ্চ ভিন্নাযা দদ্যাদ্দ্বিগুণিতাং তুলাম্| কুসুমস্য রসস্যৈকমর্ধপ্রস্থং নবস্য চ||১৬৩|| ত্বগেলাপ্লবপত্রাম্বুসেব্যক্রমুককেশরান্| চূর্ণযিত্বা তু মতিমান্ কার্ষিকানত্র দাপযেত্||১৬৪|| তত্ সর্বং স্থাপযেত্ পক্ষং সুচৌক্ষে ঘৃতভাজনে| প্রলিপ্তে সর্পিষা কিঞ্চিচ্ছর্করাগুরুধূপিতে||১৬৫|| পক্ষাদূর্ধ্বমরিষ্টোঽযং কনকো নাম বিশ্রুতঃ| পেযঃ স্বাদুরসো হৃদ্যঃ প্রযোগাদ্ভক্তরোচনঃ||১৬৬|| অর্শাংসি গ্রহণীদোষমানাহমুদরং জ্বরম্| হৃদ্রোগং পাণ্ডুতাং শোথং গুল্মং বর্চোবিনিগ্রহম্||১৬৭|| কাসং শ্লেষ্মামযাংশ্চোগ্রান্ সর্বানেবাপকর্ষতি| বলীপলিতখালিত্যং দোষজং চ ব্যপোহতি||১৬৮|| ইতি কনকারিষ্টঃ| পত্রভঙ্গোদকৈঃ শৌচং কুর্যাদুষ্ণেন বাঽম্ভসা| ইতি শুষ্কার্শসাং সিদ্ধমুক্তমেতচ্চিকিত্সিতম্||১৬৯||
हरीतकीनां प्रस्थार्धं प्रस्थमामलकस्य च| स्यात् कपित्थाद्दशपलं ततोऽर्धा चेन्द्रवारुणी||१३८|| विडङ्गं पिप्पली लोध्रं मरिचं सैलवालुकम्| द्विपलांशं जलस्यैतच्चतुर्द्रोणे विपाचयेत्||१३९|| द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते समावपेत्| गुडस्य द्विशतं तिष्ठेत्तत् पक्षं घृतभाजने||१४०|| पक्षादूर्ध्वं भवेत् पेया ततो मात्रा यथाबलम्| अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुदजा यान्ति सङ्क्षयम्||१४१|| ग्रहणीपाण्डुहृद्रोगप्लीहगुल्मोदरापहः| कुष्ठशोफारुचिहरो बलवर्णाग्निवर्धनः||१४२|| सिद्धोऽयमभयारिष्टः कामलाश्वित्रनाशनः| कृमिग्रन्थ्यर्बुदव्यङ्गराजयक्ष्मज्वरान्तकृत्||१४३|| इत्यभयारिष्टः| दन्तीचित्रकमूलानामुभयोः पञ्चमूलयोः| भागान् पलांशानापोथ्य जलद्रोणे विपाचयेत्||१४४|| त्रिपलं त्रिफलायाश्च दलानां तत्र दापयेत्| रसे चतुर्थशेषे तु पूते शीते समावपेत्||१४५|| तुलां गुडस्य तत्तिष्ठेन्मासार्धं घृतभाजने| तन्मात्रया पिबन्नित्यमर्शोभ्यो विप्रमुच्यते||१४६|| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं वातवर्चोऽनुलोमनम्| दीपनं चारुचिघ्नं च दन्त्यरिष्टमिमं विदुः||१४७|| इति दन्त्यरिष्टः| हरीतकीफलप्रस्थं प्रस्थमामलकस्य च| विशालाया दधित्थस्य पाठाचित्रकमूलयोः||१४८|| द्वे द्वे पले समापोथ्य द्विद्रोणे साधयेदपाम्| पादावशेषे पूते च रसे तस्मिन् प्रदापयेत्||१४९|| गुडस्यैकां तुलां वैद्यस्तत् स्थाप्यं घृतभाजने| पक्षस्थितं पिबेदेनं ग्रहण्यर्शोविकारवान्||१५०|| हृत्पाण्डुरोगं प्लीहानं कामलां विषमज्वरम्| वर्चोमूत्रानिलकृतान् विबन्धानग्निमार्दवम्||१५१|| कासं गुल्ममुदावर्तं फलारिष्टो व्यपोहति| अग्निसन्दीपनो ह्येष कृष्णात्रेयेण भाषितः||१५२|| इति फलारिष्टः| दुरालभायाः प्रस्थः स्याच्चित्रकस्य वृषस्य च| पथ्यामलकयोश्चैव पाठाया नागरस्य च||१५३|| दन्त्याश्च द्विपलान् भागाञ्जलद्रोणे विपाचयेत्| पादावशेषे पूते च सुशीते शर्कराशतम्||१५४|| प्रक्षिप्य स्थापयेत् कुम्भे मासार्धं घृतभाविते| प्रलिप्ते पिप्पलीचव्यप्रियङ्गुक्षौद्रसर्पिषा||१५५|| तस्य मात्रां पिबेत् काले शार्करस्य यथाबलम्| अर्शांसि ग्रहणीदोषमुदावर्तमरोचकम्||१५६|| शकृन्मूत्रानिलोद्गारविबन्धानग्निमार्दवम्| हृद्रोगं पाण्डुरोगं च सर्वमेतेन साधयेत्||१५७|| इति द्वितीयफलारिष्टः | नवस्यामलकस्यैकां कुर्याज्जर्जरितां तुलाम्| कुडवांशाश्च पिप्पल्यो विडङ्गं मरिचं तथा||१५८|| पाठां च पिप्पलीमूलं क्रमुकं चव्यचित्रकौ| मञ्जिष्ठैल्वालुकं लोध्रं पलिकानुपकल्पयेत्||१५९|| कुष्ठं दारुहरिद्रां च सुराह्वं सारिवाद्वयम्| इन्द्राह्वं भद्रमुस्तं च कुर्यादर्धपलोन्मितम्||१६०|| चत्वारि नागपुष्पस्य पलान्यभिनवस्य च| द्रोणाभ्यामम्भसो द्वाभ्यां साधयित्वाऽवतारयेत्||१६१|| पादावशेषे पूते च शीते तस्मिन् प्रदापयेत्| मृद्वीकाद्व्याढकरसं शीतं निर्यूहसम्मितम्||१६२|| शर्करायाश्च भिन्नाया दद्याद्द्विगुणितां तुलाम्| कुसुमस्य रसस्यैकमर्धप्रस्थं नवस्य च||१६३|| त्वगेलाप्लवपत्राम्बुसेव्यक्रमुककेशरान्| चूर्णयित्वा तु मतिमान् कार्षिकानत्र दापयेत्||१६४|| तत् सर्वं स्थापयेत् पक्षं सुचौक्षे घृतभाजने| प्रलिप्ते सर्पिषा किञ्चिच्छर्करागुरुधूपिते||१६५|| पक्षादूर्ध्वमरिष्टोऽयं कनको नाम विश्रुतः| पेयः स्वादुरसो हृद्यः प्रयोगाद्भक्तरोचनः||१६६|| अर्शांसि ग्रहणीदोषमानाहमुदरं ज्वरम्| हृद्रोगं पाण्डुतां शोथं गुल्मं वर्चोविनिग्रहम्||१६७|| कासं श्लेष्मामयांश्चोग्रान् सर्वानेवापकर्षति| वलीपलितखालित्यं दोषजं च व्यपोहति||१६८|| इति कनकारिष्टः| पत्रभङ्गोदकैः शौचं कुर्यादुष्णेन वाऽम्भसा| इति शुष्कार्शसां सिद्धमुक्तमेतच्चिकित्सितम्||१६९||
🔊 Audio coming soon
হরীতকীনামিত্যাদিনা অভযারিষ্টাদযঃ পঞ্চারিষ্টা উচ্যন্তে| ত্রিফলাযা ইতি মিলিতত্রিফলাযা এব পলত্রযং, নির্দেশস্য মানপ্রধানত্বাত্| হরীতকীত্যাদৌ ফলশব্দেন নিরস্থিহরীতকীং গ্রাহযতি, তেন হরীতকীপ্রস্থার্ধং; কিন্তু জতূকর্ণেঽযং যোগো দ্বিগুণমানেন পঠিতঃ; যথা “হরীতকীফলপ্রস্থঃ, দ্বিগুণা হ্যামলককপিত্থপাঠেন্দ্রাঃ সচিত্রকাঃ, গুডস্য চ শতদ্বযম্” ইতি| ক্রমুকং পূগঃ পট্টিকালোধ্রো বা| সুরাহ্বা গোরক্ষকর্কটিকা| অত্র যদ্যপি আমলকাদিদ্রব্যদ্ব্যাঢকমানং ভবতি, তত্র চ সামান্যপরিভাষযৈব দ্বিদ্রোণজলদানমর্ধদ্রোণাবস্থানং চ লভ্যতে, তথাঽপি স্পষ্টার্থং জলক্বাথাভিধানং জ্ঞেযম্| মৃদ্বীকাদ্ব্যাঢকরসমিতি বচনেন মৃদ্বীকাযা আঢকদ্বযে দ্রোণদ্বযং জলং দত্ত্বা ক্বাথ্যসমং জলং স্থাপ্যমিতি দর্শযতি; অন্যে তু দ্রাক্ষাস্বরসদ্রবৌ তুল্যাবিতি ব্যাখ্যানং কৃতবন্তঃ| উক্তং হি জতূকর্ণে- “ধাত্রী তুলা, কৌডবিকং পিপ্পলী মরিচং কৃমিঘ্নং চ, ইন্দ্রাহ্বং সারিবাদ্বযং দারুনিশা সুরদারু ঘনং কুষ্ঠং চার্ধপলিকং, পলিকং মঞ্জিষ্ঠাপাঠাতিল্বকগ্রন্থিকৈল্বালুকচব্যক্রমুকবিল্বং সাগ্নিকং পাক্যং, দ্রাক্ষাদ্বযং চ পৃথক্পৃথক্ ক্বাথৌ বিমিশ্রিতৌ দ্বৌ, সিতাতুলে দ্বে, মধু দ্বিকুডবং চ” ইত্যাদি| অত্রাপি চ সামান্যপরিভাষা চরকোক্তমানসমানা এব| ভিন্নাযা ইতি চূর্ণীকৃতাযাঃ| কুসুমস্বরসো মধু||১৩৮-১৬৯||
Adhikarana 32 (170-184) · Śloka 184
চিকিত্সিতমিদং সিদ্ধং স্রাবিণাং শৃণ্বতঃ পরম্ | তত্রানুবন্ধো দ্বিবিধঃ শ্লেষ্মণো মারুতস্য চ||১৭০|| বিট্ শ্যাবং কঠিনং রূক্ষং চাধো বাযুর্ন বর্ততে| তনু চারুণবর্ণং চ ফেনিলং চাসৃগর্শসাম্||১৭১|| কট্যূরুগুদশূলং চ দৌর্বল্যং যদি চাধিকম্| তত্রানুবন্ধো বাতস্য হেতুর্যদি চ রূক্ষণম্||১৭২|| শিথিলং শ্বেতপীতং চ বিট্ স্নিগ্ধং গুরু শীতলম্| যদ্যর্শসাং ঘনং চাসৃক্ তন্তুমত্ পাণ্ডু পিচ্ছিলম্||১৭৩|| গুদং সপিচ্ছং স্তিমিতং গুরু স্নিগ্ধং চ কারণম্| শ্লেষ্মানুবন্ধো বিজ্ঞেযস্তত্র রক্তার্শসাং বুধৈঃ||১৭৪|| স্নিগ্ধশীতং হিতং বাতে রূক্ষশীতং কফানুগে| চিকিত্সিতমিদং তস্মাত্ সম্প্রধার্য প্রযোজযেত্||১৭৫|| পিত্তশ্লেষ্মাধিকং মত্বা শোধনেনোপপাদযেত্| স্রবণং চাপ্যুপেক্ষেত লঙ্ঘনৈর্বা সমাচরেত্||১৭৬|| প্রবৃত্তমাদাবর্শোভ্যো যো নিগৃহ্ণাত্যবুদ্ধিমান্| শোণিতং দোষমনিলং তদ্রোগাঞ্জনযেদ্বহূন্||১৭৭|| রক্তপিত্তং জ্বরং তৃষ্ণামগ্নিসাদমরোচকম্| কামলাং শ্বযথুং শূলং গুদবঙ্ক্ষণসংশ্রযম্||১৭৮|| কণ্ড্বরুঃকোঠপিডকাঃ কুষ্ঠং পাণ্ড্বাহ্বযং গদম্| বাতমূত্রপুরীষাণাং বিবন্ধং শিরসো রুজম্||১৭৯|| স্তৈমিত্যং গুরুগাত্রত্বং তথাঽন্যান্ রক্তজান্ গদান্| তস্মাত্ স্রুতে দুষ্টরক্তে রক্তসঙ্গ্রহণং হিতম্||১৮০|| হেতুলক্ষণকালজ্ঞো বলশোণিতবর্ণবিত্| কালং তাবদুপেক্ষেত যাবন্নাত্যযমাপ্নুযাত্||১৮১|| অগ্নিসন্দীপনার্থং চ রক্তসঙ্গ্রহণায চ| দোষাণাং পাচনার্থং চ পরং তিক্তৈরুপাচরেত্||১৮২|| যত্তু প্রক্ষীণদোষস্য রক্তং বাতোল্বণস্য চ| বর্ততে স্নেহসাধ্যং তত্ পানাভ্যঙ্গানুবাসনৈঃ||১৮৩|| যত্তু পিত্তোল্বণং রক্তং ঘর্মকালে প্রবর্ততে| স্তম্ভনীযং তদেকান্তান্ন চেদ্বাতকফানুগম্||১৮৪||
चिकित्सितमिदं सिद्धं स्राविणां शृण्वतः परम् | तत्रानुबन्धो द्विविधः श्लेष्मणो मारुतस्य च||१७०|| विट् श्यावं कठिनं रूक्षं चाधो वायुर्न वर्तते| तनु चारुणवर्णं च फेनिलं चासृगर्शसाम्||१७१|| कट्यूरुगुदशूलं च दौर्बल्यं यदि चाधिकम्| तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम्||१७२|| शिथिलं श्वेतपीतं च विट् स्निग्धं गुरु शीतलम्| यद्यर्शसां घनं चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलम्||१७३|| गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धं च कारणम्| श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्तार्शसां बुधैः||१७४|| स्निग्धशीतं हितं वाते रूक्षशीतं कफानुगे| चिकित्सितमिदं तस्मात् सम्प्रधार्य प्रयोजयेत्||१७५|| पित्तश्लेष्माधिकं मत्वा शोधनेनोपपादयेत्| स्रवणं चाप्युपेक्षेत लङ्घनैर्वा समाचरेत्||१७६|| प्रवृत्तमादावर्शोभ्यो यो निगृह्णात्यबुद्धिमान्| शोणितं दोषमनिलं तद्रोगाञ्जनयेद्बहून्||१७७|| रक्तपित्तं ज्वरं तृष्णामग्निसादमरोचकम्| कामलां श्वयथुं शूलं गुदवङ्क्षणसंश्रयम्||१७८|| कण्ड्वरुःकोठपिडकाः कुष्ठं पाण्ड्वाह्वयं गदम्| वातमूत्रपुरीषाणां विबन्धं शिरसो रुजम्||१७९|| स्तैमित्यं गुरुगात्रत्वं तथाऽन्यान् रक्तजान् गदान्| तस्मात् स्रुते दुष्टरक्ते रक्तसङ्ग्रहणं हितम्||१८०|| हेतुलक्षणकालज्ञो बलशोणितवर्णवित्| कालं तावदुपेक्षेत यावन्नात्ययमाप्नुयात्||१८१|| अग्निसन्दीपनार्थं च रक्तसङ्ग्रहणाय च| दोषाणां पाचनार्थं च परं तिक्तैरुपाचरेत्||१८२|| यत्तु प्रक्षीणदोषस्य रक्तं वातोल्बणस्य च| वर्तते स्नेहसाध्यं तत् पानाभ्यङ्गानुवासनैः||१८३|| यत्तु पित्तोल्बणं रक्तं घर्मकाले प्रवर्तते| स्तम्भनीयं तदेकान्तान्न चेद्वातकफानुगम्||१८४||
🔊 Audio coming soon
সম্প্রতি রক্তার্শসাং বাতকফানুবন্ধং লক্ষণং চ দর্শযন্ ভিন্নাং চিকিত্সামাহ- চিকিত্সিতমিত্যাদি| অত্র চ তন্ত্রে পিত্তজস্যেব রক্তজান্যর্শাংসি দুষ্টস্রাবযুক্তানি স্রাবীণীতি জ্ঞেযানি| বিট্ শ্যাবমিতি নির্দেশাদ্বিট্শব্দো নপুংসকলিঙ্গোঽপ্যস্তীত্যুন্নীযতে| মলিনমিতি অত্যর্থদুষ্টম্| হেত্বাদিবিশেষজ্ঞেন স্রাবস্যোপেক্ষা কার্যেতি সূচযতি| বর্ততে ইতি প্রবর্ততে| বাতেঽনুবলে স্নেহনং, কফেঽনুবলে তূপেক্ষণং লঙ্ঘনাদি বা কার্যমিতি ভাবঃ||১৭০-১৮৪||
Adhikarana 33 (185-192) · Śloka 192
কুটজত্বঙ্নির্যূহঃ সনাগরঃ স্নিগ্ধরক্তসঙ্গ্রহণঃ| ত্বগ্দাডিমস্য তদ্বত্ সনাগরশ্চন্দনরসশ্চ||১৮৫|| চন্দনকিরাততিক্তকধন্বযবাসাঃ সনাগরাঃ ক্বথিতাঃ| রক্তার্শসাং প্রশমনা দার্বীত্বগুশীরনিম্বাশ্চ||১৮৬|| সাতিবিষা কুটজত্বক্ ফলং চ সরসাঞ্জনং মধুযুতানি| রক্তাপহানি দদ্যাত্ পিপাসবে তণ্ডুলজলেন||১৮৭|| কুটজত্বচো বিপাচ্যং পলশতমার্দ্রং মহেন্দ্রসলিলেন| যাবত্স্যাদ্গতরসং তদ্দ্রব্যং পূতো রসস্ততো গ্রাহ্যঃ||১৮৮|| মোচরসঃ সসমঙ্গঃ ফলিনী চ সমাংশিকৈস্ত্রিভিস্তৈশ্চ | বত্সকবীজং তুল্যং চূর্ণিতমত্র প্রদাতব্যম্||১৮৯|| পূতোত্ক্বথিতঃ সান্দ্রঃ স রসো দর্বীপ্রলেপনো গ্রাহ্যঃ| মাত্রাকালোপহিতা রসক্রিযৈষা জযত্যসৃক্স্রাবম্||১৯০|| ছগলীপযসা পীতা পেযামণ্ডেন বা যথাগ্নিবলম্| জীর্ণৌষধশ্চ শালীন্ পযসা ছাগেন ভুঞ্জীত||১৯১|| রক্তার্শাংস্যতিসারং রক্তং সাসৃগ্রুজো নিহন্ত্যাশু| বলবচ্চ রক্তপিত্তং রসক্রিযৈষা জযত্যুভযভাগম্ ||১৯২|| ইতি কুটজাদিরসক্রিযা|
कुटजत्वङ्निर्यूहः सनागरः स्निग्धरक्तसङ्ग्रहणः| त्वग्दाडिमस्य तद्वत् सनागरश्चन्दनरसश्च||१८५|| चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराः क्वथिताः| रक्तार्शसां प्रशमना दार्वीत्वगुशीरनिम्बाश्च||१८६|| सातिविषा कुटजत्वक् फलं च सरसाञ्जनं मधुयुतानि| रक्तापहानि दद्यात् पिपासवे तण्डुलजलेन||१८७|| कुटजत्वचो विपाच्यं पलशतमार्द्रं महेन्द्रसलिलेन| यावत्स्याद्गतरसं तद्द्रव्यं पूतो रसस्ततो ग्राह्यः||१८८|| मोचरसः ससमङ्गः फलिनी च समांशिकैस्त्रिभिस्तैश्च | वत्सकबीजं तुल्यं चूर्णितमत्र प्रदातव्यम्||१८९|| पूतोत्क्वथितः सान्द्रः स रसो दर्वीप्रलेपनो ग्राह्यः| मात्राकालोपहिता रसक्रियैषा जयत्यसृक्स्रावम्||१९०|| छगलीपयसा पीता पेयामण्डेन वा यथाग्निबलम्| जीर्णौषधश्च शालीन् पयसा छागेन भुञ्जीत||१९१|| रक्तार्शांस्यतिसारं रक्तं सासृग्रुजो निहन्त्याशु| बलवच्च रक्तपित्तं रसक्रियैषा जयत्युभयभागम् ||१९२|| इति कुटजादिरसक्रिया|
🔊 Audio coming soon
সনাগর ঈষন্নাগরঃ| স্নিগ্ধস্য রক্তস্য সঙ্গ্রহণঃ স্নিগ্ধরক্তসঙ্গ্রহণঃ| তদ্বদিত্যনেন পূর্বযোগফলং বিধিং চ দর্শযতি| কুটজত্বচ ইত্যাদৌ পলশতং তুলা, জলদ্রোণেন সাধ্যম্, অষ্টভাগাবশেষঃ কষাযো গ্রাহ্যঃ| তন্ত্রান্তরেঽপ্যুক্তং- “দ্রোণেঽম্ভসঃ পলশতং কুটজত্বচোঽষ্টভাগশেষম্” ইতি| মহেন্দ্রসলিলম্ আন্তরিক্ষং জলম্| দর্বীপ্রলেপনো গ্রাহ্য ইতি যস্যামবস্থাযাং দর্বীপ্রলেপো ভবতি তস্যামবতারণীযঃ| উভযভাগরক্তপিত্তস্যাসাধ্যত্বাদুভযভাগশব্দেন কেবলোর্ধ্বগং কেবলাধোগং চেষ্যতে; তত্রাপ্যধোগস্য যাপ্যত্বাত্তদ্যাপনমেবেহ নিহন্যাদিতি পদেনোচ্যতে||১৮৫-১৯২||
Adhikarana 34 (193-198) · Śloka 198
নীলোত্পলং সমঙ্গা মোচরসশ্চন্দনং তিলা লোধ্রম্| পীত্বা চ্ছগলীপযসা ভোজ্যং পযসৈব শাল্যন্নম্||১৯৩|| ছাগলিপযঃ প্রযুক্তং নিহন্তি রক্তং সবাস্তুকরসং চ| ধন্ববিহঙ্গমৃগাণাং রসো নিরম্লঃ কদম্লো বা||১৯৪|| পাঠা বত্সকবীজং রসাঞ্জনং নাগরং যবান্যশ্চ| বিল্বমিতি চার্শসৈশ্চূর্ণিতানি পেযানি শূলেষু||১৯৫|| দার্বী কিরাততিক্তং মুস্তং দুঃস্পর্শকশ্চ রুধিরঘ্নম্| রক্তেঽতিবর্তমানে শূলে চ ঘৃতং বিধাতব্যম্||১৯৬|| কুটজফলবল্ককেশরনীলোত্পললোধ্রধাতকীকল্কৈঃ| সিদ্ধং ঘৃতং বিধেযং শূলে রক্তার্শসাং ভিষজা||১৯৭|| সর্পিঃ সদাডিমরসং সযাবশূকং শৃতং জযত্যাশু| রক্তং সশূলমথবা নিদিগ্ধিকাদুগ্ধিকাসিদ্ধম্||১৯৮||
नीलोत्पलं समङ्गा मोचरसश्चन्दनं तिला लोध्रम्| पीत्वा च्छगलीपयसा भोज्यं पयसैव शाल्यन्नम्||१९३|| छागलिपयः प्रयुक्तं निहन्ति रक्तं सवास्तुकरसं च| धन्वविहङ्गमृगाणां रसो निरम्लः कदम्लो वा||१९४|| पाठा वत्सकबीजं रसाञ्जनं नागरं यवान्यश्च| बिल्वमिति चार्शसैश्चूर्णितानि पेयानि शूलेषु||१९५|| दार्वी किराततिक्तं मुस्तं दुःस्पर्शकश्च रुधिरघ्नम्| रक्तेऽतिवर्तमाने शूले च घृतं विधातव्यम्||१९६|| कुटजफलवल्ककेशरनीलोत्पललोध्रधातकीकल्कैः| सिद्धं घृतं विधेयं शूले रक्तार्शसां भिषजा||१९७|| सर्पिः सदाडिमरसं सयावशूकं शृतं जयत्याशु| रक्तं सशूलमथवा निदिग्धिकादुग्धिकासिद्धम्||१९८||
🔊 Audio coming soon
কদম্ল ঈষদম্লঃ| কুটজফলবল্কশব্দেন ইন্দ্রযবাঃ কুটজত্বক্ চোচ্যতে| সদাডিমরসমিত্যত্র সিদ্ধং সর্পিঃ||১৯৩-১৯৮||
Adhikarana 35 (199-211) · Śloka 211
লাজাপেযা পীতা সচুক্রিকা কেশরোত্পলৈঃ সিদ্ধা| হন্ত্যাশ্বস্রস্রাবং তথা বলাপৃশ্নিপর্ণীভ্যাম্||১৯৯|| হ্রীবেরবিল্বনাগরনির্যূহে সাধিতাং সনবনীতাম্| বৃক্ষাম্লদাডিমাম্লামম্লীকাম্লাং সকোলাম্লাম্||২০০|| গৃঞ্জনকসুরাসিদ্ধাং দদ্যাদ্যমকেন ভর্জিতাং পেযাম্| রক্তাতিসারশূলপ্রবাহিকাশোথনিগ্রহণীম্||২০১|| কাশ্মর্যামলকানাং সকর্বুদারান্ ফলাম্লাংশ্চ| গৃঞ্জনকশাল্মলীনাং ক্ষীরিণ্যাশ্চুক্রিকাযাশ্চ||২০২|| ন্যগ্রোধশুঙ্গকানাং খণ্ডাংস্তথা কোবিদারপুষ্পাণাম্| দধ্নঃ সরেণ সিদ্ধান্ দদ্যাদ্রক্তে প্রবৃত্তেঽতি||২০৩|| সিদ্ধং পলাণ্ডুশাকং তক্রেণোপোদিকাং সবদরাম্লাম্| রুধিরস্রবে প্রদদ্যান্মসূরসূপং চ তক্রাম্লম্||২০৪|| পযসা শৃতেন যূষৈর্মসূরমুদ্গাঢকীমকুষ্ঠানাম্ | ভোজনমদ্যাদম্লৈঃ শালিশ্যামাককোদ্রবজম্||২০৫|| শশহরিণলাবমাংসৈঃ কপিঞ্জলৈণেযকৈঃ সুসিদ্ধৈশ্চ| ভোজনমদ্যাদম্লৈর্মধুরৈরীষত্ সমরিচৈর্বা||২০৬|| দক্ষশিখিতিত্তিরিরসৈর্দ্বিককুদলোপাকজৈশ্চ মধুরাম্লৈঃ| অদ্যাদ্রসৈরতিবহেষ্বর্শঃস্বনিলোল্বণশরীরঃ||২০৭|| রসখডযূষযবাগূসংযোগতঃ কেবলোঽথবা জযতি| রক্তমতিবর্তমানং বাতং চ পলাণ্ডুরুপযুক্তঃ||২০৮|| ছাগান্তরাধি তরুণং সরুধিরমুপসাধিতং বহুপলাণ্ডু| ব্যত্যাসান্মধুরাম্লং বিট্শোণিতসঙ্ক্ষযে দেযম্||২০৯|| নবনীততিলাভ্যাসাত্ কেশরনবনীতশর্করাভ্যাসাত্| দধিসরমথিতাভ্যাসাদর্শাংস্যপযান্তি রক্তানি||২১০|| নবনীতঘৃতং ছাগং মাংসং চ সষষ্টিকঃ শালিঃ| তরুণশ্চ সুরামণ্ডস্তরুণী চ সুরা নিহন্ত্যস্রম্||২১১||
लाजापेया पीता सचुक्रिका केशरोत्पलैः सिद्धा| हन्त्याश्वस्रस्रावं तथा बलापृश्निपर्णीभ्याम्||१९९|| ह्रीवेरबिल्वनागरनिर्यूहे साधितां सनवनीताम्| वृक्षाम्लदाडिमाम्लामम्लीकाम्लां सकोलाम्लाम्||२००|| गृञ्जनकसुरासिद्धां दद्याद्यमकेन भर्जितां पेयाम्| रक्तातिसारशूलप्रवाहिकाशोथनिग्रहणीम्||२०१|| काश्मर्यामलकानां सकर्बुदारान् फलाम्लांश्च| गृञ्जनकशाल्मलीनां क्षीरिण्याश्चुक्रिकायाश्च||२०२|| न्यग्रोधशुङ्गकानां खण्डांस्तथा कोविदारपुष्पाणाम्| दध्नः सरेण सिद्धान् दद्याद्रक्ते प्रवृत्तेऽति||२०३|| सिद्धं पलाण्डुशाकं तक्रेणोपोदिकां सबदराम्लाम्| रुधिरस्रवे प्रदद्यान्मसूरसूपं च तक्राम्लम्||२०४|| पयसा शृतेन यूषैर्मसूरमुद्गाढकीमकुष्ठानाम् | भोजनमद्यादम्लैः शालिश्यामाककोद्रवजम्||२०५|| शशहरिणलावमांसैः कपिञ्जलैणेयकैः सुसिद्धैश्च| भोजनमद्यादम्लैर्मधुरैरीषत् समरिचैर्वा||२०६|| दक्षशिखितित्तिरिरसैर्द्विककुदलोपाकजैश्च मधुराम्लैः| अद्याद्रसैरतिवहेष्वर्शःस्वनिलोल्बणशरीरः||२०७|| रसखडयूषयवागूसंयोगतः केवलोऽथवा जयति| रक्तमतिवर्तमानं वातं च पलाण्डुरुपयुक्तः||२०८|| छागान्तराधि तरुणं सरुधिरमुपसाधितं बहुपलाण्डु| व्यत्यासान्मधुराम्लं विट्शोणितसङ्क्षये देयम्||२०९|| नवनीततिलाभ्यासात् केशरनवनीतशर्कराभ्यासात्| दधिसरमथिताभ्यासादर्शांस्यपयान्ति रक्तानि||२१०|| नवनीतघृतं छागं मांसं च सषष्टिकः शालिः| तरुणश्च सुरामण्डस्तरुणी च सुरा निहन्त्यस्रम्||२११||
🔊 Audio coming soon
গৃঞ্জনকেত্যাদিনা যোগান্তরং, গৃঞ্জনকঃ পলাণ্ডুভেদঃ| কর্বুদারঃ কাঞ্চনভেদঃ| ভোজনমিত্যাদৌ ভোজনমদ্যাদিতি যোজ্যম্| দ্বিককুদ্ উষ্ট্রঃ| অন্তরাধি শরীরমধ্যং, তচ্চ তরুণচ্ছাগস্যৈবাদ্যাত্| মধুরাম্লং প্রথমং মধুরং, পশ্চাত্কিঞ্চিদম্লম্| দধিসরস্য মথিতং দধিসরমথিতম্| নবনীতঘৃতং সদ্যস্কনবনীতঘৃতম্; অন্যে তু নবনীতং ঘৃতং চ ছাগং বদন্তি; যতো অজা রক্তস্তম্ভনাত্মিকা প্রোক্তা||১৯৯-২১১||
Adhikarana 36 (212-221) · Śloka 221
প্রাযেণ বাতবহুলান্যর্শাংসি ভবন্ত্যতিস্রুতে রক্তে| দুষ্টেঽপি চ কফপিত্তে তস্মাদনিলোঽধিকো জ্ঞেযঃ||২১২|| দৃষ্ট্বা তু রক্তপিত্তং প্রবলং কফবাতলিঙ্গমল্পং চ| শীতা ক্রিযা প্রযোজ্যা যথেরিতা বক্ষ্যতে চান্যা ||২১৩|| মধুকং সপঞ্চবল্কং বদরীত্বগুদুম্বরং ধবপটোলম্| পরিষেচনে বিদধ্যাদ্বৃষককুমযবাসনিম্বাংশ্চ||২১৪|| রক্তেঽতিবর্তমানে দাহে ক্লেদেঽবগাহযেচ্চাপি| মধুকমৃণালপদ্মকচন্দনকুশকাশনিষ্ক্বাথে||২১৫|| ইক্ষুরসমধুকবেতসনির্যূহে শীতলে পযসি বা তম্| অবগাহযেত্ প্রদিগ্ধং পূর্বং শিশিরেণ তৈলেন||২১৬|| দত্ত্বা ঘৃতং সশর্করমুপস্থদেশে গুদে ত্রিকদেশে চ| শিশিরজলস্পর্শসুখা ধারা প্রস্তম্ভনী যোজ্যা||২১৭|| কদলীদলৈরভিনবৈঃ পুষ্করপত্রৈশ্চ শীতজলসিক্তৈঃ| প্রচ্ছাদনং মুহুর্মুহুরিষ্টং পদ্মোত্পলদলৈশ্চ||২১৮|| দুর্বাঘৃতপ্রদেহঃ শতধৌতসহস্রধৌতমপি সর্পিঃ| ব্যজনপবনঃ সুশীতো রক্তস্রাবং জযত্যাশু||২১৯|| সমঙ্গামধুকাভ্যাং তিলমধুকাভ্যাং রসাঞ্জনবৃতাভ্যাম্| সর্জরসঘৃতাভ্যাং বা নিম্বঘৃতাভ্যাং মধুঘৃতাভ্যাং বা||২২০|| দার্বীত্বক্সর্পির্ভ্যাং সচন্দনাভ্যামথোত্পলঘৃতাভ্যাম্| দাহে ক্লেদে চ গুদভ্রংশে গুদজাঃ প্রতিসারণীযাঃ স্যুঃ||২২১||
प्रायेण वातबहुलान्यर्शांसि भवन्त्यतिस्रुते रक्ते| दुष्टेऽपि च कफपित्ते तस्मादनिलोऽधिको ज्ञेयः||२१२|| दृष्ट्वा तु रक्तपित्तं प्रबलं कफवातलिङ्गमल्पं च| शीता क्रिया प्रयोज्या यथेरिता वक्ष्यते चान्या ||२१३|| मधुकं सपञ्चवल्कं बदरीत्वगुदुम्बरं धवपटोलम्| परिषेचने विदध्याद्वृषककुमयवासनिम्बांश्च||२१४|| रक्तेऽतिवर्तमाने दाहे क्लेदेऽवगाहयेच्चापि| मधुकमृणालपद्मकचन्दनकुशकाशनिष्क्वाथे||२१५|| इक्षुरसमधुकवेतसनिर्यूहे शीतले पयसि वा तम्| अवगाहयेत् प्रदिग्धं पूर्वं शिशिरेण तैलेन||२१६|| दत्त्वा घृतं सशर्करमुपस्थदेशे गुदे त्रिकदेशे च| शिशिरजलस्पर्शसुखा धारा प्रस्तम्भनी योज्या||२१७|| कदलीदलैरभिनवैः पुष्करपत्रैश्च शीतजलसिक्तैः| प्रच्छादनं मुहुर्मुहुरिष्टं पद्मोत्पलदलैश्च||२१८|| दुर्वाघृतप्रदेहः शतधौतसहस्रधौतमपि सर्पिः| व्यजनपवनः सुशीतो रक्तस्रावं जयत्याशु||२१९|| समङ्गामधुकाभ्यां तिलमधुकाभ्यां रसाञ्जनवृताभ्याम्| सर्जरसघृताभ्यां वा निम्बघृताभ्यां मधुघृताभ्यां वा||२२०|| दार्वीत्वक्सर्पिर्भ्यां सचन्दनाभ्यामथोत्पलघृताभ्याम्| दाहे क्लेदे च गुदभ्रंशे गुदजाः प्रतिसारणीयाः स्युः||२२१||
🔊 Audio coming soon
যবাসঃ দুরালভা| শিশিরেণ তৈলেনেতি শীতলদ্রব্যসাধিতেন তৈলেন| শিশিরেত্যাদি শিশিরজলা চ সুখস্পর্শা চ; তেন তীব্রশীতত্বং নিবারযতি||২১২-২২১||
Adhikarana 37 (222-223) · Śloka 223
আভিঃ ক্রিযাভিরথবা শীতাভির্যস্য তিষ্ঠতি ন রক্তম্| তং কালে স্নিগ্ধোষ্ণৈর্মাংসরসৈস্তর্পযেন্মতিমান্||২২২|| অবপীডকসর্পির্ভিঃ কোষ্ণৈর্ঘৃততৈলিকৈস্তথাঽভ্যঙ্গৈঃ| ক্ষীরঘৃততৈলসেকৈঃ কোষ্ণৈস্তমুপাচরেদাশু||২২৩||
आभिः क्रियाभिरथवा शीताभिर्यस्य तिष्ठति न रक्तम्| तं काले स्निग्धोष्णैर्मांसरसैस्तर्पयेन्मतिमान्||२२२|| अवपीडकसर्पिर्भिः कोष्णैर्घृततैलिकैस्तथाऽभ्यङ्गैः| क्षीरघृततैलसेकैः कोष्णैस्तमुपाचरेदाशु||२२३||
🔊 Audio coming soon
অধুনা অশক্যরক্তস্রুতৌ ক্ষীণধাতুতর্পণার্থং বৃংহণমাহ- আভিরিত্যাদি| অবপীডকসর্পিঃ ভোজনস্যোর্ধ্বং যত্ পীযতে; কিংবা ভূরিমাত্রং সর্পিরবপীডকমুচ্যতে| তমিতি স্রবদ্রক্তং পুরুষম্||২২২-২২৩||
Adhikarana 38 (224-229) · Śloka 229
কোষ্ণেন বাতপ্রবলে ঘৃতমণ্ডেনানুবাসযেচ্ছীঘ্রম্| পিচ্ছাবস্তিং দদ্যাত্ কালে তস্যাথবা সিদ্ধম্||২২৪|| যবাসকুশকাশানং মূলং পুষ্পং চ শাল্মলম্| ন্যগ্রোধোদুম্বরাশ্বত্থশুঙ্গাশ্চ দ্বিপলোন্মিতাঃ||২২৫|| ত্রিপ্রস্থং সলিলস্যৈতত্ ক্ষীরপ্রস্থং চ সাধযেত্| ক্ষীরশেষং কষাযং চ পূতং কল্কৈর্বিমিশ্রযেত্||২২৬|| কল্কাঃ শাল্মলিনির্যাসসমঙ্গাচন্দনোত্পলম্| বত্সকস্য চ বীজানি প্রিযঙ্গুঃ পদ্মকেশরম্||২২৭|| পিচ্ছাবস্তিরযং সিদ্ধঃ সঘৃতক্ষৌদ্রশর্করঃ| প্রবাহিকাগুদভ্রংশরক্তস্রাবজ্বরাপহঃ||২২৮|| প্রপৌণ্ডরীকং মধুকং পিচ্ছাবস্তৌ যথেরিতান্| পিষ্ট্বাঽনুবাসনং স্নেহং ক্ষীরদ্বিগুণিতং পচেত্||২২৯|| ইতি পিচ্ছাবস্তিঃ|
कोष्णेन वातप्रबले घृतमण्डेनानुवासयेच्छीघ्रम्| पिच्छाबस्तिं दद्यात् काले तस्याथवा सिद्धम्||२२४|| यवासकुशकाशानं मूलं पुष्पं च शाल्मलम्| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः||२२५|| त्रिप्रस्थं सलिलस्यैतत् क्षीरप्रस्थं च साधयेत्| क्षीरशेषं कषायं च पूतं कल्कैर्विमिश्रयेत्||२२६|| कल्काः शाल्मलिनिर्याससमङ्गाचन्दनोत्पलम्| वत्सकस्य च बीजानि प्रियङ्गुः पद्मकेशरम्||२२७|| पिच्छाबस्तिरयं सिद्धः सघृतक्षौद्रशर्करः| प्रवाहिकागुदभ्रंशरक्तस्रावज्वरापहः||२२८|| प्रपौण्डरीकं मधुकं पिच्छाबस्तौ यथेरितान्| पिष्ट्वाऽनुवासनं स्नेहं क्षीरद्विगुणितं पचेत्||२२९|| इति पिच्छाबस्तिः|
🔊 Audio coming soon
পিচ্ছাবস্তিমাহ- যবাসেত্যাদি| যবাসঃ দুরালভা| অত্র চ কল্কাদিমানং বস্তিবদ্বিজ্ঞেযম্||২২৪-২২৯||
Adhikarana 39 (230-233) · Śloka 233
হ্রীবেরমুত্পলং লোধ্রং সমঙ্গাচব্যচন্দনম্| পাঠা সাতিবিষা বিল্বং ধাতকী দেবদারু চ||২৩০|| দার্বীত্বঙ্ নাগরং মাংসী মুস্তং ক্ষারো যবাগ্রজঃ| চিত্রকশ্চেতি পেষ্যাণি চাঙ্গেরীস্বরসে ঘৃতম্||২৩১|| ঐকধ্যং সাধযেত্ সর্বং তত্ সর্পিঃ পরমৌষধম্| অর্শোতিসারগ্রহণীপাণ্ডুরোগে জ্বরেঽরুচৌ||২৩২|| মূত্রকৃচ্ছ্রে গুদভ্রংশে বস্ত্যানাহে প্রবাহণে| পিচ্ছাস্রাবেঽর্শসাং শূলে যোজ্যমেতত্ত্রিদোষনুত্||২৩৩|| ইতি হ্রীবেরাদিঘৃতম্|
ह्रीवेरमुत्पलं लोध्रं समङ्गाचव्यचन्दनम्| पाठा सातिविषा बिल्वं धातकी देवदारु च||२३०|| दार्वीत्वङ् नागरं मांसी मुस्तं क्षारो यवाग्रजः| चित्रकश्चेति पेष्याणि चाङ्गेरीस्वरसे घृतम्||२३१|| ऐकध्यं साधयेत् सर्वं तत् सर्पिः परमौषधम्| अर्शोतिसारग्रहणीपाण्डुरोगे ज्वरेऽरुचौ||२३२|| मूत्रकृच्छ्रे गुदभ्रंशे बस्त्यानाहे प्रवाहणे| पिच्छास्रावेऽर्शसां शूले योज्यमेतत्त्रिदोषनुत्||२३३|| इति ह्रीवेरादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
যবাগ্রজঃ ক্ষারঃ যবক্ষারঃ| চাঙ্গেরীস্বরসোঽত্র চতুর্গুণো গ্রাহ্যঃ, দ্রবান্তরাসান্নিধ্যাত্||২৩০-২৩৩||
Adhikarana 40 (234-242) · Śloka 242
অবাক্পুষ্পী বলা দার্বী পৃশ্নিপর্ণী ত্রিকণ্টকঃ| ন্যগ্রোধোদুম্বরাশ্বত্থশুঙ্গাশ্চ দ্বিপলোন্মিতাঃ||২৩৪|| কষায এষাং পেষ্যাস্তু জীবন্তী কটুরোহিণী| পিপ্পলী পিপ্পলীমূলং নাগরং সুরদারু চ||২৩৫|| কলিঙ্গাঃ শাল্মলং পুষ্পং বীরা চন্দনমুত্পলম্ | কট্ফলং চিত্রকো মুস্তং প্রিযঙ্গ্বতিবিষাস্থিরাঃ||২৩৬|| পদ্মোত্পলানাং কিঞ্জল্কঃ সমঙ্গা সনিদিগ্ধিকা| বিল্বং মোচরসঃ পাঠা ভাগাঃ কর্ষসমন্বিতাঃ||২৩৭|| চতুষ্প্রস্থে শৃতং প্রস্থং কষাযমবতারযেত্| ত্রিংশত্পলানি প্রস্থোঽত্র বিজ্ঞেযো দ্বিপলাধিকঃ||২৩৮|| সুনিষণ্ণকচাঙ্গের্যোঃ প্রস্থৌ দ্বৌ স্বরসস্য চ| সর্বৈরেতৈর্যথোদ্দিষ্টৈর্ঘৃতপ্রস্থং বিপাচযেত্||২৩৯|| এতদর্শঃস্বতীসারে রক্তস্রাবে ত্রিদোষজে| প্রবাহণে গুদভ্রংশে পিচ্ছাসু বিবিধাসু চ||২৪০|| উত্থানে চাতিবহুশঃ শোথশূলে গুদাশ্রযে| মূত্রগ্রহে মূঢবাতে মন্দেঽগ্নাবরুচাবপি||২৪১|| প্রযোজ্যং বিধিবত্ সর্পির্বলবর্ণাগ্নিবর্ধনম্| বিবিধেষ্বন্নপানেষু কেবলং বা নিরত্যযম্||২৪২|| ইতি সুনিষণ্ণকচাঙ্গেরীঘৃতম্|
अवाक्पुष्पी बला दार्वी पृश्निपर्णी त्रिकण्टकः| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः||२३४|| कषाय एषां पेष्यास्तु जीवन्ती कटुरोहिणी| पिप्पली पिप्पलीमूलं नागरं सुरदारु च||२३५|| कलिङ्गाः शाल्मलं पुष्पं वीरा चन्दनमुत्पलम् | कट्फलं चित्रको मुस्तं प्रियङ्ग्वतिविषास्थिराः||२३६|| पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः समङ्गा सनिदिग्धिका| बिल्वं मोचरसः पाठा भागाः कर्षसमन्विताः||२३७|| चतुष्प्रस्थे शृतं प्रस्थं कषायमवतारयेत्| त्रिंशत्पलानि प्रस्थोऽत्र विज्ञेयो द्विपलाधिकः||२३८|| सुनिषण्णकचाङ्गेर्योः प्रस्थौ द्वौ स्वरसस्य च| सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||२३९|| एतदर्शःस्वतीसारे रक्तस्रावे त्रिदोषजे| प्रवाहणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च||२४०|| उत्थाने चातिबहुशः शोथशूले गुदाश्रये| मूत्रग्रहे मूढवाते मन्देऽग्नावरुचावपि||२४१|| प्रयोज्यं विधिवत् सर्पिर्बलवर्णाग्निवर्धनम्| विविधेष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम्||२४२|| इति सुनिषण्णकचाङ्गेरीघृतम्|
🔊 Audio coming soon
অবাক্পুষ্পী অধঃপুষ্পী| অত্র ক্বাথ্যদ্রব্যং ষোডশপলম্| যদ্যপ্যত্রোত্সর্গতশ্চতুষ্প্রস্থমেব জলং দেযং, তথা শেষচতুর্ভাগঃ প্রস্থ এব ভবতি, তথাঽপি চতুর্গুণজলদানস্য চতুর্থভাগশেষতযা স্থাপ্যকষাযস্য উত্সর্গবিধৌ সূচনার্থমিদং চরকবচনম্| তথা ‘ত্রিংশত্পলানি তু প্রস্থো বিজ্ঞেযো দ্বিপলাধিকঃ’ ইত্যপি বচনং পরিভাষাসিদ্ধার্থাভিধাযকং বিজ্ঞেযম্| অত এব দৃঢবলসংস্কারেঽপি দ্রবদ্বৈগুণ্যাভিধানং ভবিষ্যতি| ত্রিংশত্পলবিশেষণতযা দ্বিপলাধিকানীতি নির্দেশে প্রাপ্তে প্রস্থবিবক্ষযা পুংল্লিঙ্গৈকবচননির্দেশো জ্ঞেযঃ||২৩৪-২৪২||
Adhikarana 41 (243) · Śloka 243
ভবন্তি চাত্র- ব্যত্যাসান্মধুরাম্লানি শীতোষ্ণানি চ যোজযেত্| নিত্যমগ্নিবলাপেক্ষী জযত্যর্শঃকৃতান্ গদান্||২৪৩||
भवन्ति चात्र- व्यत्यासान्मधुराम्लानि शीतोष्णानि च योजयेत्| नित्यमग्निबलापेक्षी जयत्यर्शःकृतान् गदान्||२४३||
🔊 Audio coming soon
ব্যত্যাসাত্ পরস্পরপরিবর্তনেন মধুরাম্লযোঃ শীতোষ্ণযোশ্চ যোজনা||২৪৩||
Adhikarana 42 (244-246) · Śloka 246
ত্রযো বিকারাঃ প্রাযেণ যে পরস্পরহেতবঃ| অর্শাংসি চাতিসারশ্চ গ্রহণীদোষ এব চ||২৪৪|| এষামগ্নিবলে হীনে বৃদ্ধির্বৃদ্ধে পরিক্ষযঃ| তস্মাদগ্নিবলং রক্ষ্যমেষু ত্রিষু বিশেষতঃ||২৪৫|| ভৃষ্টৈঃ শাকৈর্যবাগূভির্যূষৈর্মাংসরসৈঃ খডৈঃ| ক্ষীরতক্রপ্রযোগৈশ্চ বিবিধৈর্গুদজাঞ্জযেত্||২৪৬||
त्रयो विकाराः प्रायेण ये परस्परहेतवः| अर्शांसि चातिसारश्च ग्रहणीदोष एव च||२४४|| एषामग्निबले हीने वृद्धिर्वृद्धे परिक्षयः| तस्मादग्निबलं रक्ष्यमेषु त्रिषु विशेषतः||२४५|| भृष्टैः शाकैर्यवागूभिर्यूषैर्मांसरसैः खडैः| क्षीरतक्रप्रयोगैश्च विविधैर्गुदजाञ्जयेत्||२४६||
🔊 Audio coming soon
অর্শঃসু অগ্নিরক্ষামভিধাতুমন্যত্রাপি যত্রাগ্নিরক্ষা বিশেষেণ কর্তব্যা তানাহ- ত্রয ইত্যাদি| বৃদ্ধে পরিক্ষযঃ অগ্নিবলে বৃদ্ধে বিনাশঃ| ত্রিষু বিশেষত ইত্যনেনান্যত্রাপ্যগ্নিরক্ষণং কার্যমিতি দর্শযতি||২৪৪-২৪৬||
Adhikarana 43 (247-248) · Śloka 248
যদ্বাযোরানুলোম্যায যদগ্নিবলবৃদ্ধযে| অন্নপানৌষধদ্রব্যং তত্ সেব্যং নিত্যমর্শসৈঃ||২৪৭|| যদতো বিপরীতং স্যান্নিদানে যচ্চ দর্শিতম্| গুদজাভিপরীতেন তত্ সেব্যং ন কদাচন||২৪৮||
यद्वायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये| अन्नपानौषधद्रव्यं तत् सेव्यं नित्यमर्शसैः||२४७|| यदतो विपरीतं स्यान्निदाने यच्च दर्शितम्| गुदजाभिपरीतेन तत् सेव्यं न कदाचन||२४८||
🔊 Audio coming soon
যদ্বাযোরিত্যাদিনা পূর্বোক্তচিকিত্সাং সারোদ্ধারেণাহ||২৪৭-২৪৮||
Adhikarana 44 (249-255) · Śloka 255
তত্র শ্লোকাঃ- অর্শসাং দ্বিবিধং জন্ম পৃথগাযতনানি চ| স্থানসংস্থানলিঙ্গানি সাধ্যাসাধ্যবিনিশ্চযঃ||২৪৯|| অভ্যঙ্গাঃ স্বেদনং ধূমাঃ সাবগাহাঃ প্রলেপনাঃ| শোণিতস্যাবসেকশ্চ যোগা দীপনপাচনাঃ||২৫০|| পানান্নবিধিরগ্র্যশ্চ বাতবর্চোঽনুলোমনঃ| যোগাঃ সংশমনীযাশ্চ সর্পীংষি বিবিধানি চ||২৫১|| বস্তযস্তক্রযোগাশ্চ বরারিষ্টাঃ সশর্করাঃ| শুষ্কাণামর্শসাং শস্তাঃ স্রাবিণাং লক্ষণানি চ||২৫২|| দ্বিবিধং সানুবন্ধানাং তেষাং চেষ্টং যদৌষধম্| রক্তসঙ্গ্রহণাঃ ক্বাথাঃ পেষ্যাশ্চ বিবিধাত্মকাঃ||২৫৩|| স্নেহাহারবিধিশ্চাগ্র্যো যোগাশ্চ প্রতিসারণাঃ| প্রক্ষালনাবগাহাশ্চ প্রদেহাঃ সেচনানি চ||২৫৪|| অতিবৃত্তস্য রক্তস্য বিধাতব্যং যদৌষধম্| তত্সর্বমিহ নির্দিষ্টং গুদজানাং চিকিত্সিতে||২৫৫||
तत्र श्लोकाः- अर्शसां द्विविधं जन्म पृथगायतनानि च| स्थानसंस्थानलिङ्गानि साध्यासाध्यविनिश्चयः||२४९|| अभ्यङ्गाः स्वेदनं धूमाः सावगाहाः प्रलेपनाः| शोणितस्यावसेकश्च योगा दीपनपाचनाः||२५०|| पानान्नविधिरग्र्यश्च वातवर्चोऽनुलोमनः| योगाः संशमनीयाश्च सर्पींषि विविधानि च||२५१|| बस्तयस्तक्रयोगाश्च वरारिष्टाः सशर्कराः| शुष्काणामर्शसां शस्ताः स्राविणां लक्षणानि च||२५२|| द्विविधं सानुबन्धानां तेषां चेष्टं यदौषधम्| रक्तसङ्ग्रहणाः क्वाथाः पेष्याश्च विविधात्मकाः||२५३|| स्नेहाहारविधिश्चाग्र्यो योगाश्च प्रतिसारणाः| प्रक्षालनावगाहाश्च प्रदेहाः सेचनानि च||२५४|| अतिवृत्तस्य रक्तस्य विधातव्यं यदौषधम्| तत्सर्वमिह निर्दिष्टं गुदजानां चिकित्सिते||२५५||
🔊 Audio coming soon
অর্শসাং দ্বিবিধমিত্যাদিনা অধ্যাযার্থসঙ্গ্রহঃ| অরিষ্টগ্রহণেনৈব শার্করস্যাপি গ্রহণে প্রাপ্তে শার্করস্য পৃথগভিধানং গুডকৃতেভ্যো ভেদেন ব্যবহারার্থং, তথাঽনুপানাভিধানার্থং পৃথক্কৃতম্||২৪৯-২৫৫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 14
ইত্যগ্নিবেশকৃতে তন্ত্রে চরকপ্রতিসংস্কৃতে চিকিত্সাস্থানেঽর্শশ্চিকিত্সিতং নাম চতুর্দশোঽধ্যাযঃ||১৪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम चतुर्दशोऽध्यायः||१४||
🔊 Audio coming soon
ইতি শ্রীচক্রপাণিদত্তকৃতাযাং চরকতাত্পর্যটীকাযামাযুর্বেদদীপিকাযাং চিকিত্সাস্থানেঽর্শশ্চিকিত্সিতং নাম চতুর্দশোঽধ্যাযঃ||১৪||