20. arśaścikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽર્શશ્ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ઉદરાર્શસોસ્ત્રિદોષજત્વસામાન્યાદ્ બદ્ધગુદોદરકારણત્વાચ્ચાનન્તરમર્શસાં ચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

આસીનં મુનિમવ્યગ્રં કૃતજાપ્યં કૃતક્ષણમ્| પૃષ્ટવાનર્શસાં યુક્તમગ્નિવેશઃ પુનર્વસુમ્||૩||

આસીનમિત્યાદિ| કૃતક્ષણમિતિ કૃતાવસરમ્| યુક્તમુચિતં પ્રકોપહેત્વાદિં પપ્રચ્છેતિ યોજના; કિંવા યુક્તમિતિ વ્યાખ્યાનોદ્યુક્તમિતિ ભાવઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

પ્રકોપહેતું સંસ્થાનં સ્થાનં લિઙ્ગં ચિકિત્સિતમ્| સાધ્યાસાધ્યવિભાગં ચ તસ્મૈ તન્મુનિરબ્રવીત્||૪||

પ્રકોપસ્ય રોગોત્પાદસ્ય હેતુઃ; તથાહ્યત્ર પ્રકોપશબ્દેન રોગોત્પાદં વક્ષ્યતિ; યથા- ‘પિત્તોલ્બણાનાં વિજ્ઞેયઃ પ્રકોપે હેતુરર્શસામ્’ ઇતિ; સંસ્થાનમ્ આકારઃ, સંસ્થાનં યદ્યપિ લિઙ્ગે એવ પ્રવિશતિ, તથાઽપીહ બહુપ્રપઞ્ચવક્તવ્યત્વાત્ સંસ્થાનં પૃથગુક્તમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ઇહ ખલ્વગ્નિવેશ! દ્વિવિધાન્યર્શાંસિ- કાનિચિત્ સહજાનિ, કાનિચિજ્જાતસ્યોત્તરકાલજાનિ| તત્ર બીજં ગુદવલિબીજોપતપ્તમાયતનમર્શસાં સહજાનામ્| તત્ર દ્વિવિધો બીજોપતપ્તૌ હેતુઃ- માતાપિત્રોરપચારઃ, પૂર્વકૃતં ચ કર્મ; તથાઽન્યેષામપિ સહજાનાં વિકારાણામ્| તત્ર સહજાનિ સહ જાતાનિ શરીરેણ, અર્શાંસીત્યધિમાંસવિકારાઃ||૫||

ઇહેત્યાદિના દ્વિવિધાન્યર્શાંસિ પ્રતિપાદ્ય સહજાનિ હેત્વાદિના પ્રાહ- તત્ર બીજમિત્યાદિ| બીજમિહ શુક્રશોણિતમ્| તચ્ચ ગુદવલ્યારમ્ભકેણ બીજેનોપતપ્તં સત્ સહજાનાં કારણં ભવતિ| ગુદવલ્યારમ્ભકેણ ચ દુષ્ટેન બીજેન શરીરારમ્ભકસ્ય બીજસ્યાયમેવોપતાપો યત્ સ્વયમદુષ્ટસ્ય દુષ્ટેન સમ્બન્ધઃ| તતશ્ચ ગુદવલીબીજદોષાદ્ ગુદવલીષ્વેવાર્શોજન્મ ભવતિ, શેષાવયવારમ્ભકં બીજમદુષ્ટત્વાન્ન વિકારં જનયતિ| ન બીજદુષ્ટેઃ સર્વથાઽનારમ્ભકત્વં, સર્વથા બીજાનુપઘાતાત્; ઉક્તં ચ “યસ્ય યસ્ય હ્યઙ્ગાવયવસ્ય બીજે બીજભાગ ઉપતપ્તો ભવતિ તસ્ય તસ્ય હ્યઙ્ગાવયવસ્ય વિકૃતિરુપજાયતે” (શા.અ.૪) ઇત્યાદિ| અન્યે તુ આહિતાગ્નિપાઠાત્ પૂર્વનિપાતાનિયમેન ઉપતપ્તં ગુદવલીબીજં યસ્મિન્ તદ્ગુદવલીબીજોપતપ્તમિતિપદં કૃતમિત્યાહુઃ| અપચાર ઇતિ અનુચિતાહારવિહારરૂપઃ શુક્રશોણિતભાગવિશેષદૂષકઃ| પૂર્વકૃતં ચ કર્મેતિ જાયમાનસ્ય સહજાર્શોઽભિનિર્વર્તકં જન્માન્તરીયં કર્મ| તચ્ચ કર્મ દુર્બલં સન્માતાપિત્રપચારસહિતં બીજદૂષકં ભવતિ, બલવત્તુ વિનાઽપચારજનકમેવ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| યથોક્તહેતુદ્વયમન્યત્રાપિ સહજે ગદેઽતિદિશતિ- તથેત્યાદિના| તત્રેત્યાદિના સહજશબ્દાર્થં વ્યાકરોતિ| અર્શઃશબ્દાભિધેયમાહ- અર્શાંસીત્યાદિ| અધિમાંસવિકારા ઇતિ અધિમાંશવિશેષાઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સર્વેષાં ચાર્શસાં ક્ષેત્રં- ગુદસ્યાર્ધપઞ્ચમાઙ્ગુલાવકાશે ત્રિભાગાન્તરાસ્તિસ્રો ગુદવલયઃ ક્ષેત્રમિતિ; કેચિત્તુ ભૂયાંસમેવ દેશમુપદિશન્ત્યર્શસાં- શિશ્નમપત્યપથં ગલતાલુમુખનાસિકાકર્ણાક્ષિવર્ત્માનિ ત્વક્ ચેતિ| તદસ્ત્યધિમાંસદેશતયા, ગુદવલિજાનાં ત્વર્શાંસીતિ સઞ્જ્ઞા તન્ત્રેઽસ્મિન્| સર્વેષાં ચાર્શસામધિષ્ઠાનં- મેદો માંસં ત્વક્ ચ||૬||

ત્રિભાગાન્તરા ઇતિ અર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલસ્ય સાર્ધાઙ્ગુલરૂપતૃતીયભાગાવકાશાઃ| ગુદવલય ઇતિ ગુદસ્ય માંસવલયઃ| અસ્મિંશ્ચ વિભાગેઽર્ધપઞ્ચાઙ્ગુલે ગુદે ગુદૌષ્ઠેન ગૃહીતમર્ધાઙ્ગુલં બાહ્યવલ્યા પરિગૃહ્યતે| ક્ષેત્રં દેશ; અર્શઃપ્રરોહપ્રદેશ ઇત્યર્થઃ| કેચિદિત્યનેન તન્ત્રાન્તરેઽપત્યપથાદિગતાનામપિ અધિમાંસાનાં ‘અર્શાંસિ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા ભણ્યતે ઇતિ સૂચયતિ | અધિષ્ઠાનમિતિ દૂષ્યમ્||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તત્ર સહજાન્યર્શાંસિ કાનિચિદણૂનિ, કાનિચિન્મહાન્તિ, કાનિચિદ્દીર્ઘાણિ, કાનિચિદ્ધ્રસ્વાનિ, કાનિચિદ્વૃત્તાનિ, કાનિચિદ્વિષમવિસૃતાનિ, કાનિચિદન્તઃકુટિલાનિ, કાનિચિદ્બહિઃકુટિલાનિ, કાનિચિજ્જટિલાનિ, કાનિચિદન્તર્મુખાનિ, યથાસ્વં દોષાનુબન્ધવર્ણાનિ||૭||

તત્ર સહજાનીત્યાદિના સંસ્થાનલિઙ્ગે પ્રાહ| જટિલાનીતિ તૃણાઙ્કુરાકારાણિ| દોષાનુબન્ધવર્ણાનીતિ દોષાનુરૂપવર્ણાનિ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

તૈરુપહતો જન્મપ્રભૃતિ ભવત્યતિકૃશો વિવર્ણઃ ક્ષામો દીનઃ પ્રચુરવિબદ્ધવાતમૂત્રપુરીષઃ શર્કરાશ્મરીમાન્, તથાઽનિયતવિબદ્ધમુક્તપક્વામશુષ્કભિન્નવર્ચા અન્તરાઽન્તરા શ્વેતપાણ્ડુહરિતપીતરક્તારુણતનુસાન્દ્રપિચ્છિલકુણપગન્ધ્યામપુરીષોપવેશી, નાભિબસ્તિવઙ્ક્ષણોદ્દેશે પ્રચુરપરિકર્તિકાન્વિતઃ, સગુદશૂલપ્રવાહિકાપરિહર્ષપ્રમેહપ્રસક્તવિષ્ટમ્ભાન્ત્રકૂજોદાવર્તહૃદયેન્દ્રિયોપલેપઃ પ્રચુરવિબદ્ધતિક્તામ્લોદ્ગારઃ, સુદુર્બલઃ, સુદુર્બલાગ્નિઃ, અલ્પશુક્રઃ, ક્રોધનો, દુઃખોપચારશીલઃ, કાસશ્વાસતમકતૃષ્ણાહૃલ્લાસચ્છર્દ્યરોચકાવિપાકપીનસક્ષવથુપરીતઃ, તૈમિરિકઃ, શિરઃશૂલી, ક્ષામભિન્નસન્નસક્તજર્જરસ્વરઃ, કર્ણરોગી, શૂનપાણિપાદવદનાક્ષિકૂટઃ, સજ્વરઃ, સાઙ્ગમર્દઃ, સર્વપર્વાસ્થિશૂલી ચ, અન્તરાઽન્તરા પાર્શ્વકુક્ષિબસ્તિહૃદયપૃષ્ઠત્રિકગ્રહોપતપ્તઃ, પ્રધ્યાનપરઃ, પરમાલસશ્ચેતિ; જન્મપ્રભૃત્યસ્ય ગુદજૈરાવૃતો માર્ગોપરોધાદ્વાયુરપાનઃ પ્રત્યારોહન્ સમાનવ્યાનપ્રાણોદાનાન્ પિત્તશ્લેષ્માણૌ ચ પ્રકોપયતિ, એતે સર્વ એવ પ્રકુપિતાઃ પઞ્ચ વાયવઃ પિત્તશ્લેષ્માણૌ ચાર્શસમભિદ્રવન્ત એતાન્ વિકારાનુપજનયન્તિ; ઇત્યુક્તાનિ સહજાન્યર્શાંસિ||૮||

અનિયતત્વં વિબદ્ધમુક્તત્વાદિવિરુદ્ધધર્મયુગ્મત્રયે જ્ઞેયમ્| અન્તરાઽન્તરેતિ કદાચિત્, ન સર્વદા| પ્રચુરો વિબદ્ધત્વાદિગુણયુક્ત ઉદ્ગારો યસ્ય સ તથા| દુઃખોપચારશીલ ઇતિ દુઃખોપચારહેતુરિત્યર્થઃ| પ્રધ્યાનં ઘૂર્ણનમ્| કસ્માત્ પુનરયં સહજાર્શોયુક્ત ઈદૃગ્વ્યાધિપરિગૃહીતો ભવતીત્યાહ- જન્મેત્યાદિ| પ્રત્યારોહન્નિતિ ઊર્ધ્વં ગચ્છન્| અત્ર ક્રમેણ પઞ્ચવાતપ્રકોપો ભવતિ| સર્વથા વાયુર્વિગુણો ભવતિ; તેન સર્વત્ર વાતવિકારાઃ પ્રાયો ભવન્તિ; પિત્તશ્લેષ્મપ્રકોપાચ્ચ તદ્વિકારા અપિ ભવન્તીતિ યુક્તમેવ| અર્શસમિતિ અર્શોયુક્તં પુરુષમ્||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અત ઊર્ધ્વં જાતસ્યોત્તરકાલજાનિ વ્યાખ્યાસ્યામઃ- ગુરુમધુરશીતાભિષ્યન્દિવિદાહિવિરુદ્ધાજીર્ણપ્રમિતાશનાસાત્મ્યભોજનાદ્ગવ્યમાત્સ્યવારાહમાહિષાજાવિકપિશિતભક્ષણાત્ કૃશશુષ્કપૂતિમાંસપૈષ્ટિકપરમાન્નક્ષીરદધિમણ્ડતિલગુડવિકૃતિસેવનાન્માષયૂષેક્ષુરસપિણ્યાકપિણ્ડાલુકશુષ્કશાક- શુક્તલશુનકિલાટતક્રપિણ્ડકબિસમૃણાલશાલૂકક્રૌઞ્ચાદનકશેરુકશૃઙ્ગાટકતરૂટવિરૂઢનવશૂકશમી- ધાન્યામમૂલકોપયોગાદ્ગુરુફલશાકરાગહરિતકમર્દકવસાશિરસ્પદપર્યુષિતપૂતિશીતસઙ્કીર્ણાન્નાભ્યવહારાન્મન્દ- કાતિક્રાન્તમદ્યપાનાદ્વ્યાપન્નગુરુસલિલપાનાદતિસ્નેહપાનાદસંશોધનાદ્બસ્તિકર્મવિભ્રમાદવ્યાયામાદવ્યવાયાદ્દિવાસ્વપ્નાત્ સુખશયનાસનસ્થાનસેવનાચ્ચોપહતાગ્નેર્મલોપચયો ભવત્યતિમાત્રં, તથોત્કટકવિષમકઠિનાસનસેવનાદુદ્ભ્રાન્તયાનોષ્ટ્રયાનાદતિવ્યવાયાદ્બસ્તિનેત્રાસમ્યક્પ્રણિધાનાદ્ગુદક્ષણનાદભીક્ષ્ણં શીતામ્બુસંસ્પર્શાચ્ચેલલોષ્ટતૃણાદિઘર્ષણાત્ પ્રતતાતિનિર્વાહણાદ્વાતમૂત્રપુરીષવેગોદીરણાત્ સમુદીર્ણવેગવિનિગ્રહાત્ સ્ત્રીણાં ચામગર્ભભ્રંશાદ્ગર્ભોત્પીડનાદ્વિષમપ્રસૂતિભિશ્ચ પ્રકુપિતો વાયુરપાનસ્તં મલમુપચિતમધોગમાસાદ્ય ગુદવલિષ્વાધત્તે, તતસ્તાસ્વર્શાંસિ પ્રાદુર્ભવન્તિ||૯||

ગુરુશીતેત્યાદૌ પ્રમિતમ્ અલ્પમ્| કૃશં દુર્બલપ્રાણિભવમ્| પરમાન્નં પાયસઃ| પિણ્યાકં તિલકલ્કઃ, કિલાટો નષ્ટક્ષીરપિણ્ડઃ, તક્રપિણ્ડસ્તુ તક્રજો ઘનભાગઃ, વિસં સ્થૂલં, મૃણાલં તનુ, તરૂટં નિષ્કારકઃ, ક્રૌઞ્ચાદનં ઘેઞ્ચુલિકેતિ ખ્યાતઃ| સઙ્કીર્ણં માંસભક્તાદિ મિશ્રપ્રકૃતિકમન્નમ્| અતિક્રાન્તમદ્યં વ્યાપન્નમદ્યમ્| અવ્યવાયઃ અધિવ્યવાયઃ(?), સ ચેહાવ્યવાયવિષમવ્યવાયાદિર્જ્ઞેયઃ| પ્રતતાતિનિર્વાહણાદ્ દીર્ઘાતિમાત્રપ્રવાહણાત્||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

સર્ષપમસૂરમાષમુદ્ગમકુષ્ઠકયવકલાયપિણ્ડિટિણ્ટિકેરકેબુકતિન્દુકકર્કન્ધુકાકણન્તિકાબિમ્બીબદરકરીરોદુમ્બર- ખર્જૂરજામ્બવગોસ્તનાઙ્ગુષ્ઠકશેરુશૃઙ્ગાટકશૃઙ્ગીદક્ષશિખિશુકતુણ્ડજિહ્વાપદ્મમુકુલકર્ણિકાસંસ્થાનાનિ સામાન્યાદ્વાતપિત્તકફપ્રબલાનિ||૧૦||

ટિણ્ટિકેરં કરીરફલં, દક્ષઃ કુક્કુટઃ| સામાન્યાદ્ વાતપિત્તકફપ્રબલાનીત્યનેન સર્વૈર્દોષૈરર્શસાં નાનાકૃતિં દર્શયતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13

તેષામયં વિશેષઃ- શુષ્કમ્લાનકઠિનપરુષરૂક્ષશ્યાવાનિ, તીક્ષ્ણાગ્રાણિ, વક્રાણિ, સ્ફુટિતમુખાનિ, વિષમવિસૃતાનિ, શૂલાક્ષેપતોદસ્ફુરણચિમિચિમાસંહર્ષપરીતાનિ, સ્નિગ્ધોષ્ણોપશયાનિ, પ્રવાહિકાધ્માનશિશ્નવૃષણબસ્તિવઙ્ક્ષણહૃદ્ગ્રહાઙ્ગમર્દહૃદયદ્રવપ્રબલાનિ, પ્રતતવિબદ્ધવાતમૂત્રવર્ચાંસિ, ઊરુકટીપૃષ્ઠત્રિકપાર્શ્વકુક્ષિબસ્તિશૂલશિરોઽભિતાપક્ષવથૂદ્ગારપ્રતિશ્યાયકાસોદાવર્તાયામશોષશોથ- મૂર્ચ્છારોચકમુખવૈરસ્યતૈમિર્યકણ્ડૂનાસાકર્ણશઙ્ખશૂલસ્વરોપઘાતકરાણિ, શ્યાવારુણપરુષનખનયનવદનત્વઙ્મૂત્રપુરીષસ્ય વાતોલ્બણાન્યર્શાંસીતિ વિદ્યાત્||૧૧|| ભવતશ્ચાત્ર- કષાયકટુતિક્તાનિ રૂક્ષશીતલઘૂનિ ચ| પ્રમિતાલ્પાશનં તીક્ષ્ણમદ્યમૈથુનસેવનમ્||૧૨|| લઙ્ઘનં દેશકાલૌ ચ શીતૌ વ્યાયામકર્મ ચ| શોકો વાતાતપસ્પર્શો હેતુર્વાતાર્શસાં મતઃ||૧૩||

લિઙ્ગાદિસામાન્યે વાતજાદીનાં કિં વિશેષનિશ્ચાયકમિત્યાહ- તેષામયં વિશેષ ઇતિ| અયમિતિ વક્ષ્યમાણલિઙ્ગહેતુભેદરૂપો વિશેષો વાતજાદિવ્યવચ્છેદક ઇત્યર્થઃ| યદ્યપિ વિશેષાભિધાને હેતુરેવાગ્રેઽભિધાતું યુજ્યતે, તથાઽપિ સંસ્થાનરૂપલિઙ્ગાભિધાનાનુષઙ્ગાત્ પ્રતિલોમવ્યાખ્યાનાદ્વા લિઙ્ગમેવાગ્રેઽભિધીયતે- શુષ્કમ્લાનેત્યાદિના, તદનુ કષાયેત્યાદિના હેતું વક્ષ્યતિ; એવં પિત્તકફજયોરપિ વ્યતિક્રમેણ હેતુલિઙ્ગાભિધાનં જ્ઞેયમ્| પ્રમિતાશનમત્ર અત્યલ્પાશનમ્| આતપસ્પર્શો યદ્યપ્યુષ્ણસ્તથાઽપિ રૂક્ષતયા વાતજનકઃ; ઉક્તં હિ- “આતપઃ કટુકો રૂક્ષઃ” ઇત્યાદિ||૧૧-૧૩||

Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16

મૃદુશિથિલસુકુમારાણ્યસ્પર્શસહાનિ, રક્તપીતનીલકૃષ્ણાનિ, સ્વેદોપક્લેદબહુલાનિ, વિસ્રગન્ધિતનુપીતરક્તસ્રાવીણિ , રુધિરવહાનિ, દાહકણ્ડૂશૂલનિસ્તોદપાકવન્તિ, શીતોપશયાનિ, સમ્ભિન્નપીતહરિતવર્ચાંસિ, પીતવિસ્રગન્ધિપ્રચુરવિણ્મૂત્રાણિ, પિપાસાજ્વરતમકસમ્મોહભોજનદ્વેષકરાણિ પીતનખનયનત્વઙ્મૂત્રપુરીષસ્ય પિત્તોલ્બણાન્યર્શાંસીતિ વિદ્યાત્||૧૪|| ભવતશ્ચાત્ર- કટૂષ્ણલવણક્ષારવ્યાયામાગ્ન્યાતપપ્રભાઃ | દેશકાલાવશિશિરૌ ક્રોધો મદ્યમસૂયનમ્||૧૫|| વિદાહિ તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ સર્વં પાનાન્નભેષજમ્| પિત્તોલ્બણાનાં વિજ્ઞેયઃ પ્રકોપે હેતુરર્શસામ્||૧૬||

મૃદ્વિત્યાદિના પિત્તજં પ્રાહ| શિથિલાનિ કોમલાનિ| સુકુમારાણિ અકર્કશાનિ| રક્તપીતસ્રાવીણીતિ અત્ર રક્તશબ્દેન લોહિતવર્ણ ઉચ્યતે| રુધિરવહાનીતિ પદેન રક્તસ્રુતિરેવોચ્યતે| પ્રથમં વિસ્રગન્ધીતિ રક્તવિશેષણં, દ્વિતીયં વિસ્રગન્ધીતિ વિણ્મૂત્રવિશેષણમ્| પ્રથમં પીતાભિધાનં વર્ચસો હરિતપીતોપદેશાર્થં, દ્વિતીયં તુ વિસ્રગન્ધેન સહ પીતવર્ણતોપદેશાર્થં, તૃતીયં તુ પીતનખેત્યાદૌ કેવલં પીતવર્ણતોપદર્શનાર્થમ્| કટૂષ્ણેત્યાદૌ પ્રથમમુષ્ણપદમુષ્ણસ્પર્શોપદેશાર્થં, દ્વિતીયમુષ્ણપદમુષ્ણવીર્યોપદર્શનાર્થમ્| ‘કટ્વમ્લલવણક્ષાર’ ઇતિ વા પાઠઃ||૧૪-૧૬||

Adhikarana 12 (17-19) · Śloka 19

તત્ર યાનિ પ્રમાણવન્તિ, ઉપચિતાનિ, શ્લક્ષ્ણાનિ, સ્પર્શસહાનિ , સ્નિગ્ધશ્વેતપાણ્ડુપિચ્છિલાનિ, સ્તબ્ધાનિ, ગુરૂણિ, સ્તિમિતાનિ, સુપ્તસુપ્તાનિ, સ્થિરશ્વયથૂનિ, કણ્ડૂબહુલાનિ, બહુપ્રતતપિઞ્જરશ્વેતરક્તપિચ્છાસ્રાવીણિ, ગુરુપિચ્છિલશ્વેતમૂત્રપુરીષાણિ, રૂક્ષોષ્ણોપશયાનિ, પ્રવાહિકાતિમાત્રોત્થાનવઙ્ક્ષણાનાહવન્તિ, પરિકર્તિકાહૃલ્લાસનિષ્ઠીવિકાકાસારોચકપ્રતિશ્યાયગૌરવચ્છર્દિમૂત્રકૃચ્છ્રશોષશોથ- પાણ્ડુરોગશીતજ્વરાશ્મરીશર્કરાહૃદયેન્દ્રિયોપલેપાસ્યમાધુર્યપ્રમેહકરાણિ, દીર્ઘકાલાનુબન્ધીનિ , અતિમાત્રમગ્નિમાર્દવક્લૈબ્યકરાણિ, આમવિકારપ્રબલાનિ, શુક્લનખનયનવદનત્વઙ્મૂત્રપુરીષસ્ય શ્લેષ્મોલ્બણાન્યર્શાંસીતિ વિદ્યાત્||૧૭|| ભવતશ્ચાત્ર- મધુરસ્નિગ્ધશીતાનિ લવણામ્લગુરૂણિ ચ| અવ્યાયામો દિવાસ્વપ્નઃ શય્યાસનસુખે રતિઃ||૧૮|| પ્રાગ્વાતસેવા શીતૌ ચ દેશકાલાવચિન્તનમ્| શ્લૈષ્મિકાણાં સમુદ્દિષ્ટમેતત્ કારણમર્શસામ્||૧૯||

તત્ર યાનીત્યાદિના કફજમાહ| પ્રમાણવન્તીતિ મહાપ્રમાણાનિ| સુપ્તસુપ્તાનીતિ અત્યર્થં નિશ્ચેતનાનિ| દીર્ઘકાલાનુશયામીતિ દીર્ઘકાલાનુબન્ધીનિ||૧૭-૧૯||

Adhikarana 13 (20) · Śloka 20

હેતુલક્ષણસંસર્ગાદ્વિદ્યાદ્દ્વન્દ્વોલ્બણાનિ ચ| સર્વો હેતુસ્ત્રિદોષાણાં સહજૈર્લક્ષણૈઃ સમમ્||૨૦||

હેતુલક્ષણેત્યાદૌ ઉલ્બણપદેન દ્વન્દ્વજે તૃતીયોઽપિ દોષો જનકોઽસ્ત્યેવ, પરં સોલ્બણો ન ભવતીતિ દર્શયતિ| સર્વો હેતુરિતિ યથોક્તસર્વહેતુઃ, સહજઃ લક્ષણૈઃ સહ સર્વો હેતુસ્ત્રિદોષાણાં ભવતિ; તેન ત્રિદોષે સર્વહેતુત્વાત્ સહજાનિ લક્ષણાનિ ભવન્તીત્યર્થઃ||૨૦||

Adhikarana 14 (21-22) · Śloka 22

વિષ્ટમ્ભોઽન્નસ્ય દૌર્બલ્યં કુક્ષેરાટોપ એવ ચ| કાર્શ્યમુદ્ગારબાહુલ્યં સક્થિસાદોઽલ્પવિટ્કતા||૨૧|| ગ્રહણીદોષપાણ્ડ્વર્તેરાશઙ્કા ચોદરસ્ય ચ| પૂર્વરૂપાણિ નિર્દિષ્ટાન્યર્શસામભિવૃદ્ધયે||૨૨||

વિષ્ટમ્ભઃ અપ્રચલત્વમ્| આટોપઃ ગુડગુડાશબ્દઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

અર્શાંસિ ખલુ જાયન્તે નાસન્નિપતિતૈસ્ત્રિભિઃ| દોષૈર્દોષવિશેષાત્તુ વિશેષઃ કલ્પ્યતેઽર્શસામ્||૨૩||

અર્શસાં ત્રિદોષજન્યત્વેઽપિ એકદોષજત્વાદિવ્યપદેશમાહ- અર્શાંસીત્યાદિ| યદ્યપિ સન્નિપતિતૈરિત્યુક્તે ત્રયાણાં મેલકો લભ્યતે, તથાઽપિ ત્રિભિરિતિ પદં ત્રયાણામપ્યત્રાનુબન્ધ્યત્વસ્યોપદર્શનાર્થમ્| દોષવિશેષાદિતિ ઉલ્બણરૂપવાતાદિવિશેષાત્| વિશેષ ઇતિ વાતજોઽયં, પિત્તજોઽયમિત્યાદિકો વિશેષઃ||૨૩||

Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25

પઞ્ચાત્મા મારુતઃ પિત્તં કફો ગુદવલિત્રયમ્| સર્વ એવ પ્રકુપ્યન્તિ ગુદજાનાં સમુદ્ભવે||૨૪|| તસ્માદર્શાંસિ દુઃખાનિ બહુવ્યાધિકરાણિ ચ| સર્વદેહોપતાપીનિ પ્રાયઃ કૃચ્છ્રતમાનિ ચ||૨૫||

પઞ્ચાત્મેતિ પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાનરૂપઃ||૨૪-૨૫||

Adhikarana 17 (26-32) · Śloka 32

હસ્તે પાદે મુખે નાભ્યાં ગુદે વૃષણયોસ્તથા| શોથો હૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ યસ્યાસાધ્યોઽર્શસો હિ સઃ||૨૬|| હૃત્પાર્શ્વશૂલં સમ્મોહશ્છર્દિરઙ્ગસ્ય રુગ્ જ્વરઃ| તૃષ્ણા ગુદસ્ય પાકશ્ચ નિહન્યર્ગુદજાતુરમ્||૨૭|| સહજાનિ ત્રિદોષાણિ યાનિ ચાભ્યન્તરાં વલિમ્| જાયન્તેઽર્શાંસિ સંશ્રિત્ય તાન્યસાધ્યાનિ નિર્દિશેત્||૨૮|| શોષત્વાદાયુષસ્તાનિ ચતુષ્પાદસમન્વિતે| યાપ્યન્તે દીપ્તકાયાગ્નેઃ પ્રત્યાખ્યેયાન્યતોઽન્યથા||૨૯|| દ્વન્દ્વજાનિ દ્વિતીયાયાં વલૌ યાન્યાશ્રિતાનિ ચ| કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ તાન્યાહુઃ પરિસંવત્સરાણિ ચ||૩૦|| બાહ્યાયાં તુ વલૌ જાતાન્યેકદોષોલ્બણાનિ ચ| અર્શાંસિ સુખસાધ્યાનિ ન ચિરોત્પાતતાનિ ચ||૩૧|| તેષાં પ્રશમને યત્નમાશુ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ| તાન્યાશુ હિ ગુદં બદ્ધ્વા કુર્યુર્બદ્ધગુદોદરમ્||૩૨||

હસ્તેત્યાદિના સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ| અઙ્ગસ્ય રુગિતિ સર્વાઙ્ગરુક્| શેષત્વાદાયુષ ઇતિ આયુષઃ શેષત્વે સતીત્યર્થઃ| સમન્વિત ઇતિ ભાવે ક્તઃ; તેન ચતુઃપાદસમન્વયે સતીત્યર્થઃ||૨૬-૩૨||

Adhikarana 18 (33-37) · Śloka 37

તત્રાહુરેકે શસ્ત્રેણ કર્તનં હિતમર્શસામ્| દાહં ક્ષારેણ ચાપ્યેકે, દાહમેકે તથાઽગ્નિના||૩૩|| અસ્ત્યેતદ્ભૂરિતન્ત્રેણ ધીમતા દૃષ્ટકર્મણા| ક્રિયતે ત્રિવિધં કર્મ ભ્રંશસ્તત્ર સુદારુણઃ||૩૪|| પુંસ્ત્વોપઘાતઃ શ્વયથુર્ગુદે વેગવિનિગ્રહઃ| આધ્માનં દારુણં શૂલં વ્યથા રક્તાતિવર્તનમ્||૩૫|| પુનર્વિરોહો રૂઢાનાં ક્લેદો ભ્રંશો ગુદસ્ય ચ| મરણં વા ભવેચ્છીઘ્રં શસ્ત્રક્ષારાગ્નિવિભ્રમાત્||૩૬|| યત્તુ કર્મ સુખોપાયમલ્પભ્રંશમદારુણમ્| તદર્શસાં પ્રવક્ષ્યામિ સમૂલાનાં વિવૃત્તયે||૩૭||

તત્રેત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| કર્તનં છેદનમ્| ભૂરિ તન્ત્રાણિ અધીતાનિ યેન સ ભૂરિતન્ત્રઃ| અયં પ્રકરણાર્થઃ- શિક્ષિતેનૈવ શસ્ત્રકર્મ વિધાનતઃ કર્તવ્યમ્| પુનર્વિરોહઃ પુનરુત્પત્તિઃ; રૂઢાનાં રૂઢવ્રણાનામ્||૩૩-૩૭||

Adhikarana 19 (38-61) · Śloka 61

વાતશ્લેષ્મોલ્બણાન્યાહુઃ શુષ્કાણ્યર્શાંસિ તદ્વિદઃ| પ્રસ્રાવીણિ તથાઽઽર્દ્રાણિ રક્તપિત્તોલ્બણાનિ ચ||૩૮|| તત્ર શુષ્કાર્શસાં પૂર્વં પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્| સ્તબ્ધાનિ સ્વેદયેત્ પૂર્વં શોફશૂલાન્વિતાનિ ચ||૩૯|| ચિત્રકક્ષારબિલ્વાનાં તૈલેનાભ્યજ્ય બુદ્ધિમાન્| યવમાષકુલત્થાનાં પુલાકાનાં ચ પોટ્ટલૈઃ||૪૦|| ગોખરાશ્વશકૃત્પિણ્ડૈસ્તિલકલ્કૈસ્તુષૈસ્તથા| વચાશતાહ્વાપિણ્ડૈર્વા સુખોષ્ણૈઃ સ્નેહસંયુતૈઃ||૪૧|| શક્તૂનાં પિણ્ડિકાભિર્વા સ્નિગ્ધાનાં તૈલસર્પિષા| શુષ્કમૂલકપિણ્ડૈર્વા પિણ્ડૈર્વા કાર્ષ્ણગન્ધિકૈઃ||૪૨|| રાસ્નાપિણ્ડૈઃ સુખોષ્ણૈર્વા સસ્નેહૈર્હાપુષૈરપિ| ઇષ્ટકસ્ય ખરાહ્વાયાઃ શાકૈર્ગૃઞ્જનકસ્ય વા||૪૩|| અભ્યજ્ય કુષ્ઠતૈલેન સ્વેદયેત્ પોટ્ટલીકૃતૈઃ| વૃષાર્કૈરણ્ડબિલ્વાનાં પત્રોત્ક્વાથૈશ્ચ સેચયેત્||૪૪|| મૂલકત્રિફલાર્કાણાં વેણૂનાં વરુણસ્ય ચ| અગ્નિમન્થસ્ય શિગ્રોશ્ચ પત્રાણ્યશ્મન્તકસ્ય ચ||૪૫|| જલેનોત્ક્વાથ્ય શૂલાર્તં સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્| કોલોત્ક્વાથેઽથવા કોષ્ણે સૌવીરકતુષોદકે||૪૬|| બિલ્વક્વાથેઽથવા તક્રે દધિમણ્ડામ્લકાઞ્જિકે| ગોમૂત્રે વા સુખોષ્ણે તં સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્||૪૭|| કૃષ્ણસર્પવરાહોષ્ટ્રજતુકાવૃષદંશજામ્| વસામભ્યઞ્જને દદ્યાદ્ધૂપનં ચાર્શસાં હિતમ્||૪૮|| નૃકેશાઃ સર્પનિર્મોકો વૃષદંશસ્ય ચર્મ ચ| અર્કમૂલં શમીપત્રમર્શોભ્યો ધૂપનં હિતમ્||૪૯|| તુમ્બુરૂણિ વિડઙ્ગાનિ દેવદાર્વક્ષતા ઘૃતમ્| બૃહતી ચાશ્વગન્ધા ચ પિપ્પલ્યઃ સુરસા ઘૃતમ્||૫૦|| વરાહવૃષવિટ્ ચૈવ ધૂપનં સક્તવો ઘૃતમ્| કુઞ્જરસ્ય પુરીષં તુ ઘૃતં સર્જરસસ્તથા||૫૧|| હરિદ્રાચૂર્ણસંયુક્તં સુધાક્ષીરં પ્રલેપનમ્| ગોપિત્તપિષ્ટાઃ પિપ્પલ્યઃ સહરિદ્રાઃ પ્રલેપનમ્||૫૨|| શિરીષબીજં કુષ્ઠં ચ પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં ગુડઃ| અર્કક્ષીરં સુધાક્ષીરં ત્રિફલા ચ પ્રલેપનમ્||૫૩|| પિપ્પલ્યશ્ચિત્રકઃ શ્યામા કિણ્વં મદનતણ્ડુલાઃ| પ્રલેપઃ કુક્કુટશકૃદ્ધરિદ્રાગુડસંયુતઃ||૫૪|| દન્તી શ્યામાઽમૃતાસઙ્ગઃ પારાવતશકૃદ્ગુડઃ| પ્રલેપઃ સ્યાદ્ગજાસ્થીનિ નિમ્બો ભલ્લાતકાનિ ચ||૫૫|| પ્રલેપઃ સ્યાદલં કોષ્ણં વાસન્તકવસાયુતમ્| શૂલશ્વયથુહૃદ્યુક્તં ચુલૂકીવસયાઽથવા||૫૬|| આર્કં પયઃ સુધાકાણ્ડં કટુકાલાબુપલ્લવાઃ| કરઞ્જો બસ્તમૂત્રં ચ લેપનં શ્રેષ્ઠમર્શસામ્||૫૭|| અભ્યઙ્ગાદ્યાઃ પ્રદેહાન્તા ય એતે પરિકીર્તિતાઃ| સ્તમ્ભશ્વયથુકણ્ડ્વર્તિશમનાસ્તેઽર્શસાં મતાઃ||૫૮|| પ્રદેહાન્તૈરુપક્રાન્તાન્યર્શાંસિ પ્રસ્રવન્તિ હિ| સઞ્ચિતં દુષ્ટરુધિરં તતઃ સમ્પદ્યતે સુખી||૫૯|| શીતોષ્ણાસ્નિગ્ધરૂક્ષૈર્હિ ન વ્યાધિરુપશામ્યતિ| રક્તે દુષ્ટે ભિષક્ તસ્માદ્રક્તમેવાવસેચયેત્||૬૦|| જલૌકોભિસ્તથા શસ્ત્રૈઃ સૂચીભિર્વા પુનઃ પુનઃ| અવર્તમાનં રુધિરં રક્તાર્શોભ્યઃ પ્રવાહયેત્||૬૧||

વાતશ્લેષ્મોલ્બણાનીત્યત્ર યદ્યપિ કફજે સ્રાવ ઉક્તઃ, તથાઽપિ સ પિચ્છારૂપાનુબન્ધઃ ન તુ રક્તસ્રાવઃ, તેન શુષ્કાર્શોગ્રહણં; પિચ્છાસ્રાવસ્તુ શુષ્કાર્દ્રકારણમેલકેઽપિ ભવતિ| ચિત્રકક્ષારબિલ્વાનાં તૈલેનેતિ ચિત્રકાદિસિદ્ધેન તૈલેન| પુલાકં તુચ્છધાન્યમ્| કાર્ષ્ણગન્ધિકૈરિતિ શોભાઞ્જનકૃતૈઃ| ખરાહ્વાયા અજમોદાયાઃ| કુષ્ઠતૈલેનેતિ કુષ્ઠસિદ્ધતૈલેન| જતુકા ચર્મચટિકા| વૃષદંશઃ બિડાલઃ| અક્ષતા ઇતિ અખણ્ડિતા યવાઃ| ઘૃતપાદાન્તાશ્ચત્વારો ધૂપાઃ; હસ્તિમલસર્જરસાભ્યાં ચ પઞ્ચમો ધૂપઃ| કિણ્વં સુરાબીજમ્| મદનતણ્ડુલા મદનફલશસ્યમ્| દન્તી નિકુમ્ભા| અમૃતાસઙ્ગઃ મયૂરતુત્થમ્| અલં હરિતાલમ્| વાસન્તકવસા ઉષ્ટ્રવસા| કટુકાલાબુઃ તિક્તકાલાબુઃ| જલૌકોભિરિત્યાદૌ અવર્તમાનં રુધિરં પ્રવાહયેદિતિ યોજ્યમ્| બિલ્વપેશિકા બિલ્વમધ્યમ્||૩૮-૬૧||

Adhikarana 20 (62-71) · Śloka 71

ગુદશ્વયથુશૂલાર્તં મન્દાગ્નિં પાયયેત્તુ તમ્| ત્ર્યૂષણં પિપ્પલીમૂલં પાઠાં હિઙ્ગુ સચિત્રકમ્||૬૨|| સૌવર્ચલં પુષ્કરાખ્યમજાજીં બિલ્વપેષિકામ્| બિડં યવાનીં હપુષાં વિડઙ્ગં સૈન્ધવં વચામ્||૬૩|| તિન્તિડીકં ચ મણ્ડેન મદ્યેનોષ્ણોદકેન વા| તથાઽર્શોગ્રહણીદોષશૂલાનાહાદ્વિમુચ્યતે||૬૪|| પાચનં પાયયેદ્વા તદ્યદુક્તં હ્યાતિસારિકે| સગુડામભયાં વાઽપિ પ્રાશયેત્ પૌર્વભક્તિકીમ્||૬૫|| પાયયેદ્વા ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં ત્રિફલારસસંયુતમ્| હૃતે ગુદાશ્રયે દોષે ગચ્છન્ત્યર્શાંસિ સઙ્ક્ષયમ્||૬૬|| ગોમૂત્રાધ્યુષિતાં દદ્યાત્ સગુડાં વા હરીતકીમ્| હરીતકીં તક્રયુતાં ત્રિફલાં વા પ્રયોજયેત્||૬૭|| સનાગરં ચિત્રકં વા સીધુયુક્તં પ્રયોજયેત્| દાપયેચ્ચવ્યયુક્તં વા સીધું સાજાજિચિત્રકમ્||૬૮|| સુરાં સહપુષાપાઠાં દદ્યાત્ સૌવર્ચલાન્વિતામ્| દધિત્થબિલ્વસંયુક્તં યુક્તં વા ચવ્યચિત્રકૈઃ||૬૯|| ભલ્લાતકયુતં વાઽપિ પ્રદદ્યાત્તક્રતર્પણમ્| બિલ્વનાગરયુક્તં વા યવાન્યા ચિત્રકેણ ચ||૭૦|| ચિત્રકં હપુષાં હિઙ્ગું દદ્યાદ્વા તક્રસંયુતમ્| પઞ્ચકોલયુતં વાઽપિ તક્રમસ્મૈ પ્રદાપયેત્||૭૧||

ગોમૂત્રાધ્યુષિતામિતિ રાત્રૌ ગોમૂત્રસ્થાપિતામ્| ભલ્લાતકયુતમિત્યત્ર ભલ્લાતકચૂર્ણસ્ય સક્ત્વપેક્ષયા દશમો ભાગઃ| ઉક્તં હિ- “ચૂર્ણં તર્પણભાગૈર્નવભિઃ સંયોજિતં દેયમ્” ઇતિ; અન્યે તુ તર્પણભલ્લાતકચૂર્ણયોઃ સમાનયોઃ સ્તોકસ્ય પ્રયોગમાહુઃ||૬૨-૭૧||

Adhikarana 21 (72-75) · Śloka 75

હપુષાં કુઞ્ચિકાં ધાન્યમજાજીં કારવીં શટીમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલીમ્||૭૨|| યવાનીં ચાજમોદાં ચ ચૂર્ણિતં તક્રસંયુતમ્| મન્દામ્લકટુકં વિદ્વાન્ સ્થાપયેદ્ધૃતભાજને||૭૩|| વ્યક્તામ્લકટુકં જાતં તક્રારિષ્ટં મુખપ્રિયમ્| પ્રપિબેન્માત્રયા કાલેષ્વન્નસ્ય તૃષિતસ્ત્રિષુ||૭૪|| દીપનં રોચનં વર્ણ્યં કફવાતાનુલોમનમ્| ગુદશ્વયથુકણ્ડ્વર્તિનાશનં બલવર્ધનમ્||૭૫|| ઇતિ તક્રારિષ્ટઃ|

તક્રારિષ્ટે તુ ગ્રહણીચિકિત્સાયાં “યવાન્યામલકં પથ્યા મરીચં ત્રિપલાંશિકમ્| લવણાનિ પલાંશાનિ પઞ્ચ ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્|| તક્રે તદાસુતં જાતં તક્રારિષ્ટં પિબેન્નરઃ” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યુક્તતક્રારિષ્ટાનુસારેણેહાપિ તક્રચૂર્ણમાનવ્યવસ્થા| એતદનુસારપ્રક્ષિપ્તેનૈવ ચાત્ર હપુષાદિચૂર્ણેન મન્દામ્લકટુકં ભવતીત્યુક્તં; મન્દામ્લકટુકં સ્થાપયેત્, વ્યક્તામ્લકટુકમિતિ જાતલક્ષણં; વ્યક્તામ્લં કટુ ચેતિ વ્યક્તામ્લકટુકં; ન તુ કટુત્વમપિ વ્યક્તમત્ર, સન્ધાનેન વ્યક્તકટુતાનુત્પાદાત્| અન્નસ્ય ત્રિષુ કાલેષ્વિતિ ભોજનાદિમધ્યાન્તેષુ| સસ્નેહં તક્રં વાતે, કફે રૂક્ષમ્||૭૨-૭૫||

Adhikarana 22 (76-88) · Śloka 88

ત્વચં ચિત્રકમૂલસ્ય પિષ્ટ્વા કુમ્ભં પ્રલેપયેત્| તક્રં વા દધિ વા તત્ર જાતમર્શોહરં પિબેત્||૭૬|| વાતશ્લેષ્માર્શસાં તક્રાત્ પરં નાસ્તીહ ભેષજમ્| તત્ પ્રયોજ્યં યથાદોષં સસ્નેહં રૂક્ષમેવ વા||૭૭|| સપ્તાહં વા દશાહં વા પક્ષં માસમથાપિ વા| બલકાલવિશેષજ્ઞો ભિષક્ તક્રં પ્રયોજયેત્||૭૮|| અત્યર્થમૃદુકાયાગ્નેસ્તક્રમેવાવચારયેત્| સાયં વા લાજશક્તૂનાં દદ્યાત્તક્રાવલેહિકામ્||૭૯|| જીર્ણે તક્રે પ્રદદ્યાદ્વા તક્રપેયાં સસૈન્ધવામ્| તક્રાનુપાનં સસ્નેહં તક્રૌદનમતઃ પરમ્||૮૦|| યૂષૈર્માંસરસૈર્વાઽપિ ભોજયેત્તક્રસંયુતૈઃ| યૂષૈ રસેન વાઽપ્યૂર્ધ્વં તક્રસિદ્ધેન ભોજયેત્||૮૧|| કાલક્રમજ્ઞઃ સહસા ન ચ તક્રં નિવર્તયેત્| તક્રપ્રયોગો માસાન્તઃ ક્રમેણોપરમો હિતઃ||૮૨|| અપકર્ષો યથોત્કર્ષો ન ત્વન્નાદપકૃષ્યતે| શક્ત્યાગમનરક્ષાર્થં દાર્ઢ્યાર્થમનલસ્ય ચ||૮૩|| બલોપચયવર્ણાર્થમેષ નિર્દિશ્યતે ક્રમઃ| રૂક્ષમર્ધોદ્ધૃતસ્નેહં યતશ્ચાનુદ્ધૃતં ઘૃતમ્||૮૪|| તક્રં દોષાગ્નિબલવિત્ત્રિવિધં તત્ પ્રયોજયેત્| હતાનિ ન વિરોહન્તિ તક્રેણ ગુદજાનિ તુ||૮૫|| ભૂમાવપિ નિષિક્તં તદ્દહેત્તક્રં તૃણોલુપમ્| કિં પુનર્દીપ્તકાયાગ્નેઃ શુષ્કાણ્યર્શાંસિ દેહિનઃ||૮૬|| સ્રોતઃસુ તક્રશુદ્ધેષુ રસઃ સમ્યગુપૈતિ યઃ| તેન પુષ્ટિર્બલં વર્ણઃ પ્રહર્ષશ્ચોપજાયતે||૮૭|| વાતશ્લેષ્મવિકારાણાં શતં ચાપિ નિવર્તતે| નાસ્તિ તક્રાત્ પરં કિઞ્ચિદૌષધં કફવાતજે||૮૮||

તક્રપ્રયોગઃ- પૂર્વાહ્ણે તક્રમેવ કેવલં પેયં, તત્રાત્યર્થં મૃદ્વગ્નિના સાયમપિ તક્રમેવ સેવ્યમ્, એતત્ ‘અત્યર્થમૃદુકાયાગ્નેસ્તક્રમેવાવચારયેત્’ ઇત્યનેનોક્તમ્| કિઞ્ચિત્પ્રવૃદ્ધેઽગ્નૌ પ્રાતસ્તક્રમેવ પેયં, સાયં તુ લાજસક્તૂનાં તક્રયુક્તાઽવલેહિકા દેયા| તતસ્તુ ક્રમેણાગ્નૌ વૃદ્ધે તક્રપેયા તક્રૌદનં તક્રસંસ્કૃતયૂષાદિભોજનાનિ સાયં દેયાનિ, પ્રાતસ્તુ તક્રમેવ, સપ્તાહાદિસ્તક્રકાલો જ્ઞેયઃ| અત્ર જતૂકર્ણઃ- “પ્રાતસ્તક્રપ્રયોગઃ, ક્રમેણોત્કર્ષાપકર્ષૌ, જીર્ણે ચ સૈન્ધવાન્વિતતક્રેણૌદનં વા, અતિમન્દાગ્નેસ્તક્રમેવ” ઇતિ| સહસેતિ એકદા| માસાન્તે ઇતિ માસે નાતિક્રામતિ| અપકર્ષો યથોત્કર્ષ ઇતિ યેન ક્રમેણ તક્રં વૃદ્ધં તેનૈવ માત્રાક્રમેણ તક્રમપકૃષ્યત ઇતિ| તક્રપ્રયોગહ્રાસે સતિ અન્નસમુદાયાદ્ધ્રાસો ન કર્તવ્યઃ, યોંઽશસ્તક્રસ્યાપકૃષ્ટઃ સ અન્નાન્તરેણ પૂરણીય ઇત્યર્થઃ| કસ્માદયં તક્રપ્રયોગક્રમ ઇત્યાહ- શક્તીત્યાદિ| રૂક્ષમિત્યાદિનોક્તં ત્રિવિધં તક્રં કફપિત્તવાતેષુ દોષેષુ, મન્દતમ-મન્દતર-મન્દેષ્વગ્નિષુ, બલેષુ ચાધમમધ્યમોત્તમેષુ, યથાસઙ્ખ્યં જ્ઞેયમ્| ભૂમાવપીત્યાદિ કેચિત્ પઠન્તિ| શતમિતિ વિંશતિઃ શ્લેષ્મવિકારાઃ, અશીતિર્વાતવિકારા ઇતિ મિલિત્વા વિકારાણાં શતમ્||૭૬-૮૮||

Adhikarana 23 (89-95) · Śloka 96

પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલીમ્| શૃઙ્ગવેરમજાજીં ચ કારવીં ધાન્યતુમ્બુરુ||૮૯|| બિલ્વં કર્કટકં પાઠાં પિષ્ટ્વા પેયાં વિપાચયેત્| ફલામ્લાં યમકૈર્ભૃષ્ટાં તાં દદ્યાદ્ગુદજાપહામ્||૯૦|| એતૈશ્ચૈવ ખડાન્ કુર્યાદેતૈશ્ચ વિપચેજ્જલમ્| એતૈશ્ચૈવ ઘૃતં સાધ્યમર્શસાં વિનિવૃત્તયે||૯૧|| શટીપલાશસિદ્ધાં વા પિપ્પલ્યા નાગરેણ વા| દદ્યાદ્યવાગૂં તક્રામ્લાં મરિચૈરવચૂર્ણિતામ્||૯૨|| શુષ્કમૂલકયૂષં વા યૂષં કૌલત્થમેવ વા| દધિત્થબિલ્વયૂષં વા સકુલત્થમકુષ્ઠકમ્||૯૩|| છાગલં વા રસં દદ્યાદ્યૂષૈરેભિર્વિમિશ્રિતમ્| લાવાદીનાં ફલામ્લં વા સતક્રં ગ્રાહિભિર્યુતમ્||૯૪|| રક્તશાલિર્મહાશાલિઃ કલમો લાઙ્ગલઃ સિતઃ| શારદઃ ષષ્ટિકશ્ચૈવ સ્યાદન્નવિધિરર્શસામ્||૯૫|| ઇત્યુક્તો ભિન્નશકૃતામર્શસાં ચ ક્રિયાક્રમઃ|૯૬|

બિલ્વં બાલબિલ્વમ્| ફલામ્લમિતિ ફલૈર્દાડિમાદિભિરમ્લામ્| ગ્રાહિભિર્યુતમિતિ વર્ચોગ્રાહિદશસંસ્કૃતમ્| રક્તશાલ્યાદયોઽન્નપાનવ્યાકૃતાઃ||૮૯-૯૫||-

Adhikarana 24 (96-102) · Śloka 102

યેઽત્યર્થં ગાઢશકૃતસ્તેષાં વક્ષ્યામિ ભેષજમ્||૯૬|| સસ્નેહૈઃ શક્તુભિર્યુક્તાં પ્રસન્નાં લવણીકૃતામ્| દદ્યાન્મત્સ્યણ્ડિકાં પૂર્વં ભક્ષયિત્વા સનાગરામ્||૯૭|| ગુડં સનાગરં પાઠાં ફલામ્લં પાયયેચ્ચ તમ્| ગુડં ઘૃતયવક્ષારયુક્તં વાઽપિ પ્રયોજયેત્||૯૮|| યવાનીં નાગરં પાઠાં દાડિમસ્ય રસં ગુડમ્| સતક્રલવણં દદ્યાદ્વાતવર્ચોઽનુલોમનમ્||૯૯|| દુઃસ્પર્શકેન બિલ્વેન યવાન્યા નાગરેણ વા| એકૈકેનાપિ સંયુક્તા પાઠા હન્ત્યર્શસાં રુજમ્||૧૦૦|| પ્રાગ્ભક્તં યમકે ભૃષ્ટાન્ સક્તુભિશ્ચાવચૂર્ણિતાન્| કરઞ્જપલ્લવાન્ દદ્યાદ્વાતર્ચોઽનુલોમનાન્||૧૦૧|| મદિરાં વા સલવણાં સીધું સૌવીરકં તથા| ગુડનાગરસંયુક્તં પિબેદ્વા પૌર્વભક્તિકમ્||૧૦૨||

યવાનીનાગરમિત્યાદૌ યવાન્યાદીનિ સમાનિ તક્રેણ પેયાનિ; લવણં તાવદ્યાવલ્લવણરસતા ભવતિ||૯૬-૧૦૨||

Adhikarana 25 (103-118) · Śloka 118

પિપ્પલીનાગરક્ષારકારવીધાન્યજીરકૈઃ| ફાણિતેન ચ સંયોજ્ય ફલામ્લં દાપયેદ્ઘૃતમ્||૧૦૩|| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકો હસ્તિપિપ્પલી| શૃઙ્ગવેરયવક્ષારૌ તૈઃ સિદ્ધં વા પિબેદ્ઘૃતમ્||૧૦૪|| ચવ્યચિત્રકસિદ્ધં વા ગુડક્ષારસમન્વિતમ્| પિપ્પલીમૂલસિદ્ધં વા સગુડક્ષારનાગરમ્ ||૧૦૫|| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલદધિદાડિમધાન્યકૈઃ | સિદ્ધં સર્પિર્વિધાતવ્યં વાતવર્ચોવિબન્ધનુત્||૧૦૬|| ચવ્યં ત્રિકટુકં પાઠાં ક્ષારં કુસ્તુમ્બુરૂણિ ચ| યવાનીં પિપ્પલીમૂલમુભે ચ વિડસૈન્ધવે||૧૦૭|| ચિત્રકં બિલ્વમભયાં પિષ્ટ્વા સર્પિર્વિપાચયેત્| શકૃદ્વાતાનુલોમ્યાર્થં જાતે દધ્નિ ચતુર્ગુણે||૧૦૮|| પ્રવાહિકાં ગુદભ્રંશં મૂત્રકૃચ્છ્રં પરિસ્રવમ્| ગુદવઙ્ક્ષણશૂલં ચ ઘૃતમેતદ્વ્યપોહતિ||૧૦૯|| નાગરં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકો હસ્તિપિપ્પલી| શ્વદંષ્ટ્રા પિપ્પલી ધાન્યં બિલ્વં પાઠા યવાનિકા||૧૧૦|| ચાઙ્ગેરીસ્વરસે સર્પિઃ કલ્કૈરેતૈર્વિપાચયેત્| ચતુર્ગુણેન દધ્ના ચ તદ્ઘૃતં કફવાતનુત્||૧૧૧|| અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષં મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્| ગુદભ્રંશાર્તિમાનાહં ઘૃતમેતદ્વ્યપોહતિ||૧૧૨|| પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં શ્વદંષ્ટ્રાં ચ પૃથક્ પૃથક્| ભાગાંસ્ત્રિપલિકાન્ કૃત્વા કષાયમુપકલ્પયેત્||૧૧૩|| ગણ્ડીરં પિપ્પલીમૂલં વ્યોષં ચવ્યં ચ ચિત્રકમ્| પિષ્ટ્વા કષાયે વિનયેત્ પૂતે દ્વિપલિકં ભિષક્||૧૧૪|| પલાનિ સર્પિષસ્તસ્મિંશ્ચત્વારિંશત્ પ્રદાપયેત્| ચાઙ્ગેરીસ્વરસં તુલ્યં સર્પિષા દધિ ષડ્ગુણમ્||૧૧૫|| મૃદ્વગ્નિના તતઃ સાધ્યં સિદ્ધં સર્પિર્નિધાપયેત્| તદાહારે વિધાતવ્યં પાને પ્રાયોગિકે વિધૌ||૧૧૬|| ગ્રહણ્યર્શોવિકારઘ્નં ગુલ્મહૃદ્રોગનાશનમ્| શોથપ્લીહોદરાનાહમૂત્રકૃચ્છ્રજ્વરાપહમ્||૧૧૭|| કાસહિક્કારુચિશ્વાસસૂદનં પાર્શ્વશૂલનુત્| બલપુષ્ટિકરં વર્ણ્યમગ્નિસન્દીપનં પરમ્||૧૧૮||

પિપ્પલીનાગરેત્યાદૌ અપક્વમેવ કેચિદ્ઘૃતમિચ્છન્તિ| ગુડક્ષારસમન્વિતમિત્યત્ર ઘૃતે સિદ્ધે ગુડાદીનાં પ્રક્ષેપ્યત્વં જ્ઞેયમ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલેત્યાદૌ દધિ દ્રવં, શેષાણાં કલ્કઃ| જાતે દધ્નીતિ સુજાતે| નાગરમિત્યાદિકે ઘૃતે ચાઙ્ગેરીસ્વરસસ્યાપિ ચતુર્ગુણેન દધ્ના ચેતિ ચકારાચ્ચાતુર્ગુણ્યમ્| પિપ્પલીમિત્યાદૌ ભૂરિમાનસાન્નિધ્યે ક્વાથસ્યાનુક્તમાનત્વાત્ સ્નેહસમત્વમેવ; તેન દ્વાદશપલેઽપિ ક્વાથ્યદ્રવ્યે ત્રિપ્રસ્થં પાનીયં દત્ત્વા ચત્વારિંશત્પલાનિ સ્થાપ્યાનિ| ગણ્ડીરમિત્યાદિના કલ્કદ્રવ્યાણ્યાહ||૧૦૩-૧૧૮||

Adhikarana 26 (119-126) · Śloka 127

સગુડાં પિપ્પલીયુક્તાં ઘૃતભૃષ્ટાં હરીતકીમ્| ત્રિવૃદ્દન્તીયુતાં વાઽપિ ભક્ષયેદાનુલોમિકીમ્||૧૧૯|| વિડ્વાતકફપિત્તાનામાનુલોમ્યેઽથ નિર્વૃતે| ગુદેઽર્શાંસિ પ્રશામ્યન્તિ પાવકશ્ચાભિવર્ધતે||૧૨૦|| બર્હિતિત્તિરિલાવાનાં રસાનમ્લાન્ સુસંસ્કૃતાન્| દક્ષાણાં વર્તકાનાં ચ દદ્યાદ્વિડ્વાતસઙ્ગ્રહે||૧૨૧|| ત્રિવૃદ્દન્તીપલાશાનાં ચાઙ્ગેર્યાશ્ચિત્રકસ્ય ચ| યમકે ભર્જિતં દદ્યાચ્છાકં દધિસમન્વિતમ્||૧૨૨|| ઉપોદિકાં તણ્ડુલીયં વીરાં વાસ્તુકપલ્લવાન્| સુવર્ચલાં સલોણીકાં યવશાકમવલ્ગુજમ્||૧૨૩|| કાકમાચીં રુહાપત્રં મહાપત્રં તથાઽમ્લિકામ્| જીવન્તીં શટિશાકં ચ શાકં ગૃઞ્જનકસ્ય ચ||૧૨૪|| દધિદાડિમસિદ્ધાનિ યમકે ભર્જિતાનિ ચ| ધાન્યનાગરયુક્તાનિ શાકાન્યેતાનિ દાપયેત્||૧૨૫|| ગોધાલોપાકમાર્જારશ્વાવિદુષ્ટ્રગવામપિ| કૂર્મશલ્લકયોશ્ચૈવ સાધયેચ્છાકવદ્રસાન્||૧૨૬|| રક્તશાલ્યોદનં દદ્યાદ્રસૈસ્તૈર્વાતશાન્તયે|૧૨૭|

આનુલોમિકાનિ શાકાન્યાહ- ઉપોદિકામિત્યાદિ| સુવર્ચલા સૂર્યાવર્તા| રુહાપત્રમ્ ઉદગ્રશાકમ્| મહાપત્રઃ શ્યોનાકઃ| દધિદાડિમાદિ સંસ્કારદ્રવ્યમ્||૧૧૯-૧૨૬||-

Adhikarana 27 (127-129) · Śloka 129

જ્ઞાત્વા વાતોલ્બણં રૂક્ષં મન્દાગ્નિં ગુદજાતુરમ્||૧૨૭|| મદિરાં શાર્કરં જાતં સીધું તક્રં તુષોદકમ્| અરિષ્ટં દધિમણ્ડં વા શૃતં વા શિશિરં જલમ્||૧૨૮|| કણ્ટકાર્યા શૃતં વાઽપિ શૃતં નાગરધાન્યકૈઃ| અનુપાનં ભિષગ્દદ્યાદ્વાતવર્ચોઽનુલોમનમ્||૧૨૯||

શાર્કરમિતિ શર્કરાકૃતમ્| અરિષ્ટં વક્ષ્યમાણમ્||૧૨૭-૧૨૯||

Adhikarana 28 (130-134) · Śloka 134

ઉદાવર્તપરીતા યે યે ચાત્યર્થં વિરૂક્ષિતાઃ| વિલોમવાતાઃ શૂલાર્તાસ્તેષ્વિષ્ટમનુવાસનમ્||૧૩૦|| પિપ્પલીં મદનં બિલ્વં શતાહ્વાં મધુકં વચામ્| કુષ્ઠં શટીં પુષ્કરાખ્યં ચિત્રકં દેવદારુ ચ||૧૩૧|| પિષ્ટ્વા તૈલં વિપક્તવ્યં પયસા દ્વિગુણેન ચ| અર્શસાં મૂઢવાતાનાં તચ્છ્રેષ્ઠમનુવાસનમ્||૧૩૨|| ગુદનિઃસરણં શૂલં મૂત્રકૃચ્છ્રં પ્રવાહિકામ્| કટ્યૂરુપૃષ્ઠદૌર્બલ્યમાનાહં વઙ્ક્ષણાશ્રયમ્||૧૩૩|| પિચ્છાસ્રાવં ગુદે શોફં વાતવર્ચોવિનિગ્રહમ્| ઉત્થાનં બહુશો યચ્ચ જયેત્તચ્ચાનુવાસનાત્||૧૩૪||

પિપ્પલ્યાદ્યે તૈલે કેચિત્ તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્તોયમપિ ચતુર્ગુણં વદન્તિ; તન્ન, તન્ત્રાન્તરોક્તં યોગાન્તરમેવ પશ્યામઃ||૧૩૦-૧૩૪||

Adhikarana 29 (135-136) · Śloka 136

આનુવાસનિકૈઃ પિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્નેહસંયુતૈઃ| દાર્વન્તૈઃ સ્તબ્ધશૂલાનિ ગુદજાનિ પ્રલેપયેત્||૧૩૫|| દિગ્ધાસ્તૈઃ પ્રસ્રવન્ત્યાશુ શ્લેષ્મપિચ્છાં સશોણિતામ્| કણ્ડૂઃ સ્તમ્ભઃ સરુક્ શોફઃ સ્રુતાનાં વિનિવર્તતે||૧૩૬||

આનુવાસનિકૈરિતિ અનુવાસનતૈલસાધનાર્થમુક્તૈઃ પિપ્પલ્યાદિભિઃ| ષડ્વિરેચનાશતાશ્રિતીયોક્તાનુવાસનોપદર્શકકષાયગ્રહણપ્રતિષેધાર્થં દાર્વન્તૈરિતિ વિશેષણં; તેન દાર્વન્તેનોક્તાન્યેવ ગૃહ્યન્તે||૧૩૫-૧૩૬||

Adhikarana 30 (137) · Śloka 137

નિરૂહં વા પ્રયુઞ્જીત સક્ષીરં દાશમૂલિકમ્| સમૂત્રસ્નેહલવણં કલ્કૈર્યુક્તં ફલાદિભિઃ||૧૩૭||

દાશમૂલિકમિતિ દશમૂલકષાયયુતમ્| ફલાદિભિરિતિ મદનફલાદિભિરાસ્થાપનયૌગિકૈઃ||૧૩૭||

Adhikarana 31 (138-169) · Śloka 169

હરીતકીનાં પ્રસ્થાર્ધં પ્રસ્થમામલકસ્ય ચ| સ્યાત્ કપિત્થાદ્દશપલં તતોઽર્ધા ચેન્દ્રવારુણી||૧૩૮|| વિડઙ્ગં પિપ્પલી લોધ્રં મરિચં સૈલવાલુકમ્| દ્વિપલાંશં જલસ્યૈતચ્ચતુર્દ્રોણે વિપાચયેત્||૧૩૯|| દ્રોણશેષે રસે તસ્મિન્ પૂતે શીતે સમાવપેત્| ગુડસ્ય દ્વિશતં તિષ્ઠેત્તત્ પક્ષં ઘૃતભાજને||૧૪૦|| પક્ષાદૂર્ધ્વં ભવેત્ પેયા તતો માત્રા યથાબલમ્| અસ્યાભ્યાસાદરિષ્ટસ્ય ગુદજા યાન્તિ સઙ્ક્ષયમ્||૧૪૧|| ગ્રહણીપાણ્ડુહૃદ્રોગપ્લીહગુલ્મોદરાપહઃ| કુષ્ઠશોફારુચિહરો બલવર્ણાગ્નિવર્ધનઃ||૧૪૨|| સિદ્ધોઽયમભયારિષ્ટઃ કામલાશ્વિત્રનાશનઃ| કૃમિગ્રન્થ્યર્બુદવ્યઙ્ગરાજયક્ષ્મજ્વરાન્તકૃત્||૧૪૩|| ઇત્યભયારિષ્ટઃ| દન્તીચિત્રકમૂલાનામુભયોઃ પઞ્ચમૂલયોઃ| ભાગાન્ પલાંશાનાપોથ્ય જલદ્રોણે વિપાચયેત્||૧૪૪|| ત્રિપલં ત્રિફલાયાશ્ચ દલાનાં તત્ર દાપયેત્| રસે ચતુર્થશેષે તુ પૂતે શીતે સમાવપેત્||૧૪૫|| તુલાં ગુડસ્ય તત્તિષ્ઠેન્માસાર્ધં ઘૃતભાજને| તન્માત્રયા પિબન્નિત્યમર્શોભ્યો વિપ્રમુચ્યતે||૧૪૬|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નં વાતવર્ચોઽનુલોમનમ્| દીપનં ચારુચિઘ્નં ચ દન્ત્યરિષ્ટમિમં વિદુઃ||૧૪૭|| ઇતિ દન્ત્યરિષ્ટઃ| હરીતકીફલપ્રસ્થં પ્રસ્થમામલકસ્ય ચ| વિશાલાયા દધિત્થસ્ય પાઠાચિત્રકમૂલયોઃ||૧૪૮|| દ્વે દ્વે પલે સમાપોથ્ય દ્વિદ્રોણે સાધયેદપામ્| પાદાવશેષે પૂતે ચ રસે તસ્મિન્ પ્રદાપયેત્||૧૪૯|| ગુડસ્યૈકાં તુલાં વૈદ્યસ્તત્ સ્થાપ્યં ઘૃતભાજને| પક્ષસ્થિતં પિબેદેનં ગ્રહણ્યર્શોવિકારવાન્||૧૫૦|| હૃત્પાણ્ડુરોગં પ્લીહાનં કામલાં વિષમજ્વરમ્| વર્ચોમૂત્રાનિલકૃતાન્ વિબન્ધાનગ્નિમાર્દવમ્||૧૫૧|| કાસં ગુલ્મમુદાવર્તં ફલારિષ્ટો વ્યપોહતિ| અગ્નિસન્દીપનો હ્યેષ કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતઃ||૧૫૨|| ઇતિ ફલારિષ્ટઃ| દુરાલભાયાઃ પ્રસ્થઃ સ્યાચ્ચિત્રકસ્ય વૃષસ્ય ચ| પથ્યામલકયોશ્ચૈવ પાઠાયા નાગરસ્ય ચ||૧૫૩|| દન્ત્યાશ્ચ દ્વિપલાન્ ભાગાઞ્જલદ્રોણે વિપાચયેત્| પાદાવશેષે પૂતે ચ સુશીતે શર્કરાશતમ્||૧૫૪|| પ્રક્ષિપ્ય સ્થાપયેત્ કુમ્ભે માસાર્ધં ઘૃતભાવિતે| પ્રલિપ્તે પિપ્પલીચવ્યપ્રિયઙ્ગુક્ષૌદ્રસર્પિષા||૧૫૫|| તસ્ય માત્રાં પિબેત્ કાલે શાર્કરસ્ય યથાબલમ્| અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષમુદાવર્તમરોચકમ્||૧૫૬|| શકૃન્મૂત્રાનિલોદ્ગારવિબન્ધાનગ્નિમાર્દવમ્| હૃદ્રોગં પાણ્ડુરોગં ચ સર્વમેતેન સાધયેત્||૧૫૭|| ઇતિ દ્વિતીયફલારિષ્ટઃ | નવસ્યામલકસ્યૈકાં કુર્યાજ્જર્જરિતાં તુલામ્| કુડવાંશાશ્ચ પિપ્પલ્યો વિડઙ્ગં મરિચં તથા||૧૫૮|| પાઠાં ચ પિપ્પલીમૂલં ક્રમુકં ચવ્યચિત્રકૌ| મઞ્જિષ્ઠૈલ્વાલુકં લોધ્રં પલિકાનુપકલ્પયેત્||૧૫૯|| કુષ્ઠં દારુહરિદ્રાં ચ સુરાહ્વં સારિવાદ્વયમ્| ઇન્દ્રાહ્વં ભદ્રમુસ્તં ચ કુર્યાદર્ધપલોન્મિતમ્||૧૬૦|| ચત્વારિ નાગપુષ્પસ્ય પલાન્યભિનવસ્ય ચ| દ્રોણાભ્યામમ્ભસો દ્વાભ્યાં સાધયિત્વાઽવતારયેત્||૧૬૧|| પાદાવશેષે પૂતે ચ શીતે તસ્મિન્ પ્રદાપયેત્| મૃદ્વીકાદ્વ્યાઢકરસં શીતં નિર્યૂહસમ્મિતમ્||૧૬૨|| શર્કરાયાશ્ચ ભિન્નાયા દદ્યાદ્દ્વિગુણિતાં તુલામ્| કુસુમસ્ય રસસ્યૈકમર્ધપ્રસ્થં નવસ્ય ચ||૧૬૩|| ત્વગેલાપ્લવપત્રામ્બુસેવ્યક્રમુકકેશરાન્| ચૂર્ણયિત્વા તુ મતિમાન્ કાર્ષિકાનત્ર દાપયેત્||૧૬૪|| તત્ સર્વં સ્થાપયેત્ પક્ષં સુચૌક્ષે ઘૃતભાજને| પ્રલિપ્તે સર્પિષા કિઞ્ચિચ્છર્કરાગુરુધૂપિતે||૧૬૫|| પક્ષાદૂર્ધ્વમરિષ્ટોઽયં કનકો નામ વિશ્રુતઃ| પેયઃ સ્વાદુરસો હૃદ્યઃ પ્રયોગાદ્ભક્તરોચનઃ||૧૬૬|| અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષમાનાહમુદરં જ્વરમ્| હૃદ્રોગં પાણ્ડુતાં શોથં ગુલ્મં વર્ચોવિનિગ્રહમ્||૧૬૭|| કાસં શ્લેષ્મામયાંશ્ચોગ્રાન્ સર્વાનેવાપકર્ષતિ| વલીપલિતખાલિત્યં દોષજં ચ વ્યપોહતિ||૧૬૮|| ઇતિ કનકારિષ્ટઃ| પત્રભઙ્ગોદકૈઃ શૌચં કુર્યાદુષ્ણેન વાઽમ્ભસા| ઇતિ શુષ્કાર્શસાં સિદ્ધમુક્તમેતચ્ચિકિત્સિતમ્||૧૬૯||

હરીતકીનામિત્યાદિના અભયારિષ્ટાદયઃ પઞ્ચારિષ્ટા ઉચ્યન્તે| ત્રિફલાયા ઇતિ મિલિતત્રિફલાયા એવ પલત્રયં, નિર્દેશસ્ય માનપ્રધાનત્વાત્| હરીતકીત્યાદૌ ફલશબ્દેન નિરસ્થિહરીતકીં ગ્રાહયતિ, તેન હરીતકીપ્રસ્થાર્ધં; કિન્તુ જતૂકર્ણેઽયં યોગો દ્વિગુણમાનેન પઠિતઃ; યથા “હરીતકીફલપ્રસ્થઃ, દ્વિગુણા હ્યામલકકપિત્થપાઠેન્દ્રાઃ સચિત્રકાઃ, ગુડસ્ય ચ શતદ્વયમ્” ઇતિ| ક્રમુકં પૂગઃ પટ્ટિકાલોધ્રો વા| સુરાહ્વા ગોરક્ષકર્કટિકા| અત્ર યદ્યપિ આમલકાદિદ્રવ્યદ્વ્યાઢકમાનં ભવતિ, તત્ર ચ સામાન્યપરિભાષયૈવ દ્વિદ્રોણજલદાનમર્ધદ્રોણાવસ્થાનં ચ લભ્યતે, તથાઽપિ સ્પષ્ટાર્થં જલક્વાથાભિધાનં જ્ઞેયમ્| મૃદ્વીકાદ્વ્યાઢકરસમિતિ વચનેન મૃદ્વીકાયા આઢકદ્વયે દ્રોણદ્વયં જલં દત્ત્વા ક્વાથ્યસમં જલં સ્થાપ્યમિતિ દર્શયતિ; અન્યે તુ દ્રાક્ષાસ્વરસદ્રવૌ તુલ્યાવિતિ વ્યાખ્યાનં કૃતવન્તઃ| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “ધાત્રી તુલા, કૌડવિકં પિપ્પલી મરિચં કૃમિઘ્નં ચ, ઇન્દ્રાહ્વં સારિવાદ્વયં દારુનિશા સુરદારુ ઘનં કુષ્ઠં ચાર્ધપલિકં, પલિકં મઞ્જિષ્ઠાપાઠાતિલ્વકગ્રન્થિકૈલ્વાલુકચવ્યક્રમુકબિલ્વં સાગ્નિકં પાક્યં, દ્રાક્ષાદ્વયં ચ પૃથક્પૃથક્ ક્વાથૌ વિમિશ્રિતૌ દ્વૌ, સિતાતુલે દ્વે, મધુ દ્વિકુડવં ચ” ઇત્યાદિ| અત્રાપિ ચ સામાન્યપરિભાષા ચરકોક્તમાનસમાના એવ| ભિન્નાયા ઇતિ ચૂર્ણીકૃતાયાઃ| કુસુમસ્વરસો મધુ||૧૩૮-૧૬૯||

Adhikarana 32 (170-184) · Śloka 184

ચિકિત્સિતમિદં સિદ્ધં સ્રાવિણાં શૃણ્વતઃ પરમ્ | તત્રાનુબન્ધો દ્વિવિધઃ શ્લેષ્મણો મારુતસ્ય ચ||૧૭૦|| વિટ્ શ્યાવં કઠિનં રૂક્ષં ચાધો વાયુર્ન વર્તતે| તનુ ચારુણવર્ણં ચ ફેનિલં ચાસૃગર્શસામ્||૧૭૧|| કટ્યૂરુગુદશૂલં ચ દૌર્બલ્યં યદિ ચાધિકમ્| તત્રાનુબન્ધો વાતસ્ય હેતુર્યદિ ચ રૂક્ષણમ્||૧૭૨|| શિથિલં શ્વેતપીતં ચ વિટ્ સ્નિગ્ધં ગુરુ શીતલમ્| યદ્યર્શસાં ઘનં ચાસૃક્ તન્તુમત્ પાણ્ડુ પિચ્છિલમ્||૧૭૩|| ગુદં સપિચ્છં સ્તિમિતં ગુરુ સ્નિગ્ધં ચ કારણમ્| શ્લેષ્માનુબન્ધો વિજ્ઞેયસ્તત્ર રક્તાર્શસાં બુધૈઃ||૧૭૪|| સ્નિગ્ધશીતં હિતં વાતે રૂક્ષશીતં કફાનુગે| ચિકિત્સિતમિદં તસ્માત્ સમ્પ્રધાર્ય પ્રયોજયેત્||૧૭૫|| પિત્તશ્લેષ્માધિકં મત્વા શોધનેનોપપાદયેત્| સ્રવણં ચાપ્યુપેક્ષેત લઙ્ઘનૈર્વા સમાચરેત્||૧૭૬|| પ્રવૃત્તમાદાવર્શોભ્યો યો નિગૃહ્ણાત્યબુદ્ધિમાન્| શોણિતં દોષમનિલં તદ્રોગાઞ્જનયેદ્બહૂન્||૧૭૭|| રક્તપિત્તં જ્વરં તૃષ્ણામગ્નિસાદમરોચકમ્| કામલાં શ્વયથું શૂલં ગુદવઙ્ક્ષણસંશ્રયમ્||૧૭૮|| કણ્ડ્વરુઃકોઠપિડકાઃ કુષ્ઠં પાણ્ડ્વાહ્વયં ગદમ્| વાતમૂત્રપુરીષાણાં વિબન્ધં શિરસો રુજમ્||૧૭૯|| સ્તૈમિત્યં ગુરુગાત્રત્વં તથાઽન્યાન્ રક્તજાન્ ગદાન્| તસ્માત્ સ્રુતે દુષ્ટરક્તે રક્તસઙ્ગ્રહણં હિતમ્||૧૮૦|| હેતુલક્ષણકાલજ્ઞો બલશોણિતવર્ણવિત્| કાલં તાવદુપેક્ષેત યાવન્નાત્યયમાપ્નુયાત્||૧૮૧|| અગ્નિસન્દીપનાર્થં ચ રક્તસઙ્ગ્રહણાય ચ| દોષાણાં પાચનાર્થં ચ પરં તિક્તૈરુપાચરેત્||૧૮૨|| યત્તુ પ્રક્ષીણદોષસ્ય રક્તં વાતોલ્બણસ્ય ચ| વર્તતે સ્નેહસાધ્યં તત્ પાનાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ||૧૮૩|| યત્તુ પિત્તોલ્બણં રક્તં ઘર્મકાલે પ્રવર્તતે| સ્તમ્ભનીયં તદેકાન્તાન્ન ચેદ્વાતકફાનુગમ્||૧૮૪||

સમ્પ્રતિ રક્તાર્શસાં વાતકફાનુબન્ધં લક્ષણં ચ દર્શયન્ ભિન્નાં ચિકિત્સામાહ- ચિકિત્સિતમિત્યાદિ| અત્ર ચ તન્ત્રે પિત્તજસ્યેવ રક્તજાન્યર્શાંસિ દુષ્ટસ્રાવયુક્તાનિ સ્રાવીણીતિ જ્ઞેયાનિ| વિટ્ શ્યાવમિતિ નિર્દેશાદ્વિટ્શબ્દો નપુંસકલિઙ્ગોઽપ્યસ્તીત્યુન્નીયતે| મલિનમિતિ અત્યર્થદુષ્ટમ્| હેત્વાદિવિશેષજ્ઞેન સ્રાવસ્યોપેક્ષા કાર્યેતિ સૂચયતિ| વર્તતે ઇતિ પ્રવર્તતે| વાતેઽનુબલે સ્નેહનં, કફેઽનુબલે તૂપેક્ષણં લઙ્ઘનાદિ વા કાર્યમિતિ ભાવઃ||૧૭૦-૧૮૪||

Adhikarana 33 (185-192) · Śloka 192

કુટજત્વઙ્નિર્યૂહઃ સનાગરઃ સ્નિગ્ધરક્તસઙ્ગ્રહણઃ| ત્વગ્દાડિમસ્ય તદ્વત્ સનાગરશ્ચન્દનરસશ્ચ||૧૮૫|| ચન્દનકિરાતતિક્તકધન્વયવાસાઃ સનાગરાઃ ક્વથિતાઃ| રક્તાર્શસાં પ્રશમના દાર્વીત્વગુશીરનિમ્બાશ્ચ||૧૮૬|| સાતિવિષા કુટજત્વક્ ફલં ચ સરસાઞ્જનં મધુયુતાનિ| રક્તાપહાનિ દદ્યાત્ પિપાસવે તણ્ડુલજલેન||૧૮૭|| કુટજત્વચો વિપાચ્યં પલશતમાર્દ્રં મહેન્દ્રસલિલેન| યાવત્સ્યાદ્ગતરસં તદ્દ્રવ્યં પૂતો રસસ્તતો ગ્રાહ્યઃ||૧૮૮|| મોચરસઃ સસમઙ્ગઃ ફલિની ચ સમાંશિકૈસ્ત્રિભિસ્તૈશ્ચ | વત્સકબીજં તુલ્યં ચૂર્ણિતમત્ર પ્રદાતવ્યમ્||૧૮૯|| પૂતોત્ક્વથિતઃ સાન્દ્રઃ સ રસો દર્વીપ્રલેપનો ગ્રાહ્યઃ| માત્રાકાલોપહિતા રસક્રિયૈષા જયત્યસૃક્સ્રાવમ્||૧૯૦|| છગલીપયસા પીતા પેયામણ્ડેન વા યથાગ્નિબલમ્| જીર્ણૌષધશ્ચ શાલીન્ પયસા છાગેન ભુઞ્જીત||૧૯૧|| રક્તાર્શાંસ્યતિસારં રક્તં સાસૃગ્રુજો નિહન્ત્યાશુ| બલવચ્ચ રક્તપિત્તં રસક્રિયૈષા જયત્યુભયભાગમ્ ||૧૯૨|| ઇતિ કુટજાદિરસક્રિયા|

સનાગર ઈષન્નાગરઃ| સ્નિગ્ધસ્ય રક્તસ્ય સઙ્ગ્રહણઃ સ્નિગ્ધરક્તસઙ્ગ્રહણઃ| તદ્વદિત્યનેન પૂર્વયોગફલં વિધિં ચ દર્શયતિ| કુટજત્વચ ઇત્યાદૌ પલશતં તુલા, જલદ્રોણેન સાધ્યમ્, અષ્ટભાગાવશેષઃ કષાયો ગ્રાહ્યઃ| તન્ત્રાન્તરેઽપ્યુક્તં- “દ્રોણેઽમ્ભસઃ પલશતં કુટજત્વચોઽષ્ટભાગશેષમ્” ઇતિ| મહેન્દ્રસલિલમ્ આન્તરિક્ષં જલમ્| દર્વીપ્રલેપનો ગ્રાહ્ય ઇતિ યસ્યામવસ્થાયાં દર્વીપ્રલેપો ભવતિ તસ્યામવતારણીયઃ| ઉભયભાગરક્તપિત્તસ્યાસાધ્યત્વાદુભયભાગશબ્દેન કેવલોર્ધ્વગં કેવલાધોગં ચેષ્યતે; તત્રાપ્યધોગસ્ય યાપ્યત્વાત્તદ્યાપનમેવેહ નિહન્યાદિતિ પદેનોચ્યતે||૧૮૫-૧૯૨||

Adhikarana 34 (193-198) · Śloka 198

નીલોત્પલં સમઙ્ગા મોચરસશ્ચન્દનં તિલા લોધ્રમ્| પીત્વા ચ્છગલીપયસા ભોજ્યં પયસૈવ શાલ્યન્નમ્||૧૯૩|| છાગલિપયઃ પ્રયુક્તં નિહન્તિ રક્તં સવાસ્તુકરસં ચ| ધન્વવિહઙ્ગમૃગાણાં રસો નિરમ્લઃ કદમ્લો વા||૧૯૪|| પાઠા વત્સકબીજં રસાઞ્જનં નાગરં યવાન્યશ્ચ| બિલ્વમિતિ ચાર્શસૈશ્ચૂર્ણિતાનિ પેયાનિ શૂલેષુ||૧૯૫|| દાર્વી કિરાતતિક્તં મુસ્તં દુઃસ્પર્શકશ્ચ રુધિરઘ્નમ્| રક્તેઽતિવર્તમાને શૂલે ચ ઘૃતં વિધાતવ્યમ્||૧૯૬|| કુટજફલવલ્કકેશરનીલોત્પલલોધ્રધાતકીકલ્કૈઃ| સિદ્ધં ઘૃતં વિધેયં શૂલે રક્તાર્શસાં ભિષજા||૧૯૭|| સર્પિઃ સદાડિમરસં સયાવશૂકં શૃતં જયત્યાશુ| રક્તં સશૂલમથવા નિદિગ્ધિકાદુગ્ધિકાસિદ્ધમ્||૧૯૮||

કદમ્લ ઈષદમ્લઃ| કુટજફલવલ્કશબ્દેન ઇન્દ્રયવાઃ કુટજત્વક્ ચોચ્યતે| સદાડિમરસમિત્યત્ર સિદ્ધં સર્પિઃ||૧૯૩-૧૯૮||

Adhikarana 35 (199-211) · Śloka 211

લાજાપેયા પીતા સચુક્રિકા કેશરોત્પલૈઃ સિદ્ધા| હન્ત્યાશ્વસ્રસ્રાવં તથા બલાપૃશ્નિપર્ણીભ્યામ્||૧૯૯|| હ્રીવેરબિલ્વનાગરનિર્યૂહે સાધિતાં સનવનીતામ્| વૃક્ષામ્લદાડિમામ્લામમ્લીકામ્લાં સકોલામ્લામ્||૨૦૦|| ગૃઞ્જનકસુરાસિદ્ધાં દદ્યાદ્યમકેન ભર્જિતાં પેયામ્| રક્તાતિસારશૂલપ્રવાહિકાશોથનિગ્રહણીમ્||૨૦૧|| કાશ્મર્યામલકાનાં સકર્બુદારાન્ ફલામ્લાંશ્ચ| ગૃઞ્જનકશાલ્મલીનાં ક્ષીરિણ્યાશ્ચુક્રિકાયાશ્ચ||૨૦૨|| ન્યગ્રોધશુઙ્ગકાનાં ખણ્ડાંસ્તથા કોવિદારપુષ્પાણામ્| દધ્નઃ સરેણ સિદ્ધાન્ દદ્યાદ્રક્તે પ્રવૃત્તેઽતિ||૨૦૩|| સિદ્ધં પલાણ્ડુશાકં તક્રેણોપોદિકાં સબદરામ્લામ્| રુધિરસ્રવે પ્રદદ્યાન્મસૂરસૂપં ચ તક્રામ્લમ્||૨૦૪|| પયસા શૃતેન યૂષૈર્મસૂરમુદ્ગાઢકીમકુષ્ઠાનામ્ | ભોજનમદ્યાદમ્લૈઃ શાલિશ્યામાકકોદ્રવજમ્||૨૦૫|| શશહરિણલાવમાંસૈઃ કપિઞ્જલૈણેયકૈઃ સુસિદ્ધૈશ્ચ| ભોજનમદ્યાદમ્લૈર્મધુરૈરીષત્ સમરિચૈર્વા||૨૦૬|| દક્ષશિખિતિત્તિરિરસૈર્દ્વિકકુદલોપાકજૈશ્ચ મધુરામ્લૈઃ| અદ્યાદ્રસૈરતિવહેષ્વર્શઃસ્વનિલોલ્બણશરીરઃ||૨૦૭|| રસખડયૂષયવાગૂસંયોગતઃ કેવલોઽથવા જયતિ| રક્તમતિવર્તમાનં વાતં ચ પલાણ્ડુરુપયુક્તઃ||૨૦૮|| છાગાન્તરાધિ તરુણં સરુધિરમુપસાધિતં બહુપલાણ્ડુ| વ્યત્યાસાન્મધુરામ્લં વિટ્શોણિતસઙ્ક્ષયે દેયમ્||૨૦૯|| નવનીતતિલાભ્યાસાત્ કેશરનવનીતશર્કરાભ્યાસાત્| દધિસરમથિતાભ્યાસાદર્શાંસ્યપયાન્તિ રક્તાનિ||૨૧૦|| નવનીતઘૃતં છાગં માંસં ચ સષષ્ટિકઃ શાલિઃ| તરુણશ્ચ સુરામણ્ડસ્તરુણી ચ સુરા નિહન્ત્યસ્રમ્||૨૧૧||

ગૃઞ્જનકેત્યાદિના યોગાન્તરં, ગૃઞ્જનકઃ પલાણ્ડુભેદઃ| કર્બુદારઃ કાઞ્ચનભેદઃ| ભોજનમિત્યાદૌ ભોજનમદ્યાદિતિ યોજ્યમ્| દ્વિકકુદ્ ઉષ્ટ્રઃ| અન્તરાધિ શરીરમધ્યં, તચ્ચ તરુણચ્છાગસ્યૈવાદ્યાત્| મધુરામ્લં પ્રથમં મધુરં, પશ્ચાત્કિઞ્ચિદમ્લમ્| દધિસરસ્ય મથિતં દધિસરમથિતમ્| નવનીતઘૃતં સદ્યસ્કનવનીતઘૃતમ્; અન્યે તુ નવનીતં ઘૃતં ચ છાગં વદન્તિ; યતો અજા રક્તસ્તમ્ભનાત્મિકા પ્રોક્તા||૧૯૯-૨૧૧||

Adhikarana 36 (212-221) · Śloka 221

પ્રાયેણ વાતબહુલાન્યર્શાંસિ ભવન્ત્યતિસ્રુતે રક્તે| દુષ્ટેઽપિ ચ કફપિત્તે તસ્માદનિલોઽધિકો જ્ઞેયઃ||૨૧૨|| દૃષ્ટ્વા તુ રક્તપિત્તં પ્રબલં કફવાતલિઙ્ગમલ્પં ચ| શીતા ક્રિયા પ્રયોજ્યા યથેરિતા વક્ષ્યતે ચાન્યા ||૨૧૩|| મધુકં સપઞ્ચવલ્કં બદરીત્વગુદુમ્બરં ધવપટોલમ્| પરિષેચને વિદધ્યાદ્વૃષકકુમયવાસનિમ્બાંશ્ચ||૨૧૪|| રક્તેઽતિવર્તમાને દાહે ક્લેદેઽવગાહયેચ્ચાપિ| મધુકમૃણાલપદ્મકચન્દનકુશકાશનિષ્ક્વાથે||૨૧૫|| ઇક્ષુરસમધુકવેતસનિર્યૂહે શીતલે પયસિ વા તમ્| અવગાહયેત્ પ્રદિગ્ધં પૂર્વં શિશિરેણ તૈલેન||૨૧૬|| દત્ત્વા ઘૃતં સશર્કરમુપસ્થદેશે ગુદે ત્રિકદેશે ચ| શિશિરજલસ્પર્શસુખા ધારા પ્રસ્તમ્ભની યોજ્યા||૨૧૭|| કદલીદલૈરભિનવૈઃ પુષ્કરપત્રૈશ્ચ શીતજલસિક્તૈઃ| પ્રચ્છાદનં મુહુર્મુહુરિષ્ટં પદ્મોત્પલદલૈશ્ચ||૨૧૮|| દુર્વાઘૃતપ્રદેહઃ શતધૌતસહસ્રધૌતમપિ સર્પિઃ| વ્યજનપવનઃ સુશીતો રક્તસ્રાવં જયત્યાશુ||૨૧૯|| સમઙ્ગામધુકાભ્યાં તિલમધુકાભ્યાં રસાઞ્જનવૃતાભ્યામ્| સર્જરસઘૃતાભ્યાં વા નિમ્બઘૃતાભ્યાં મધુઘૃતાભ્યાં વા||૨૨૦|| દાર્વીત્વક્સર્પિર્ભ્યાં સચન્દનાભ્યામથોત્પલઘૃતાભ્યામ્| દાહે ક્લેદે ચ ગુદભ્રંશે ગુદજાઃ પ્રતિસારણીયાઃ સ્યુઃ||૨૨૧||

યવાસઃ દુરાલભા| શિશિરેણ તૈલેનેતિ શીતલદ્રવ્યસાધિતેન તૈલેન| શિશિરેત્યાદિ શિશિરજલા ચ સુખસ્પર્શા ચ; તેન તીવ્રશીતત્વં નિવારયતિ||૨૧૨-૨૨૧||

Adhikarana 37 (222-223) · Śloka 223

આભિઃ ક્રિયાભિરથવા શીતાભિર્યસ્ય તિષ્ઠતિ ન રક્તમ્| તં કાલે સ્નિગ્ધોષ્ણૈર્માંસરસૈસ્તર્પયેન્મતિમાન્||૨૨૨|| અવપીડકસર્પિર્ભિઃ કોષ્ણૈર્ઘૃતતૈલિકૈસ્તથાઽભ્યઙ્ગૈઃ| ક્ષીરઘૃતતૈલસેકૈઃ કોષ્ણૈસ્તમુપાચરેદાશુ||૨૨૩||

અધુના અશક્યરક્તસ્રુતૌ ક્ષીણધાતુતર્પણાર્થં બૃંહણમાહ- આભિરિત્યાદિ| અવપીડકસર્પિઃ ભોજનસ્યોર્ધ્વં યત્ પીયતે; કિંવા ભૂરિમાત્રં સર્પિરવપીડકમુચ્યતે| તમિતિ સ્રવદ્રક્તં પુરુષમ્||૨૨૨-૨૨૩||

Adhikarana 38 (224-229) · Śloka 229

કોષ્ણેન વાતપ્રબલે ઘૃતમણ્ડેનાનુવાસયેચ્છીઘ્રમ્| પિચ્છાબસ્તિં દદ્યાત્ કાલે તસ્યાથવા સિદ્ધમ્||૨૨૪|| યવાસકુશકાશાનં મૂલં પુષ્પં ચ શાલ્મલમ્| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાશ્ચ દ્વિપલોન્મિતાઃ||૨૨૫|| ત્રિપ્રસ્થં સલિલસ્યૈતત્ ક્ષીરપ્રસ્થં ચ સાધયેત્| ક્ષીરશેષં કષાયં ચ પૂતં કલ્કૈર્વિમિશ્રયેત્||૨૨૬|| કલ્કાઃ શાલ્મલિનિર્યાસસમઙ્ગાચન્દનોત્પલમ્| વત્સકસ્ય ચ બીજાનિ પ્રિયઙ્ગુઃ પદ્મકેશરમ્||૨૨૭|| પિચ્છાબસ્તિરયં સિદ્ધઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરઃ| પ્રવાહિકાગુદભ્રંશરક્તસ્રાવજ્વરાપહઃ||૨૨૮|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિચ્છાબસ્તૌ યથેરિતાન્| પિષ્ટ્વાઽનુવાસનં સ્નેહં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્||૨૨૯|| ઇતિ પિચ્છાબસ્તિઃ|

પિચ્છાબસ્તિમાહ- યવાસેત્યાદિ| યવાસઃ દુરાલભા| અત્ર ચ કલ્કાદિમાનં બસ્તિવદ્વિજ્ઞેયમ્||૨૨૪-૨૨૯||

Adhikarana 39 (230-233) · Śloka 233

હ્રીવેરમુત્પલં લોધ્રં સમઙ્ગાચવ્યચન્દનમ્| પાઠા સાતિવિષા બિલ્વં ધાતકી દેવદારુ ચ||૨૩૦|| દાર્વીત્વઙ્ નાગરં માંસી મુસ્તં ક્ષારો યવાગ્રજઃ| ચિત્રકશ્ચેતિ પેષ્યાણિ ચાઙ્ગેરીસ્વરસે ઘૃતમ્||૨૩૧|| ઐકધ્યં સાધયેત્ સર્વં તત્ સર્પિઃ પરમૌષધમ્| અર્શોતિસારગ્રહણીપાણ્ડુરોગે જ્વરેઽરુચૌ||૨૩૨|| મૂત્રકૃચ્છ્રે ગુદભ્રંશે બસ્ત્યાનાહે પ્રવાહણે| પિચ્છાસ્રાવેઽર્શસાં શૂલે યોજ્યમેતત્ત્રિદોષનુત્||૨૩૩|| ઇતિ હ્રીવેરાદિઘૃતમ્|

યવાગ્રજઃ ક્ષારઃ યવક્ષારઃ| ચાઙ્ગેરીસ્વરસોઽત્ર ચતુર્ગુણો ગ્રાહ્યઃ, દ્રવાન્તરાસાન્નિધ્યાત્||૨૩૦-૨૩૩||

Adhikarana 40 (234-242) · Śloka 242

અવાક્પુષ્પી બલા દાર્વી પૃશ્નિપર્ણી ત્રિકણ્ટકઃ| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાશ્ચ દ્વિપલોન્મિતાઃ||૨૩૪|| કષાય એષાં પેષ્યાસ્તુ જીવન્તી કટુરોહિણી| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં નાગરં સુરદારુ ચ||૨૩૫|| કલિઙ્ગાઃ શાલ્મલં પુષ્પં વીરા ચન્દનમુત્પલમ્ | કટ્ફલં ચિત્રકો મુસ્તં પ્રિયઙ્ગ્વતિવિષાસ્થિરાઃ||૨૩૬|| પદ્મોત્પલાનાં કિઞ્જલ્કઃ સમઙ્ગા સનિદિગ્ધિકા| બિલ્વં મોચરસઃ પાઠા ભાગાઃ કર્ષસમન્વિતાઃ||૨૩૭|| ચતુષ્પ્રસ્થે શૃતં પ્રસ્થં કષાયમવતારયેત્| ત્રિંશત્પલાનિ પ્રસ્થોઽત્ર વિજ્ઞેયો દ્વિપલાધિકઃ||૨૩૮|| સુનિષણ્ણકચાઙ્ગેર્યોઃ પ્રસ્થૌ દ્વૌ સ્વરસસ્ય ચ| સર્વૈરેતૈર્યથોદ્દિષ્ટૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૨૩૯|| એતદર્શઃસ્વતીસારે રક્તસ્રાવે ત્રિદોષજે| પ્રવાહણે ગુદભ્રંશે પિચ્છાસુ વિવિધાસુ ચ||૨૪૦|| ઉત્થાને ચાતિબહુશઃ શોથશૂલે ગુદાશ્રયે| મૂત્રગ્રહે મૂઢવાતે મન્દેઽગ્નાવરુચાવપિ||૨૪૧|| પ્રયોજ્યં વિધિવત્ સર્પિર્બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્| વિવિધેષ્વન્નપાનેષુ કેવલં વા નિરત્યયમ્||૨૪૨|| ઇતિ સુનિષણ્ણકચાઙ્ગેરીઘૃતમ્|

અવાક્પુષ્પી અધઃપુષ્પી| અત્ર ક્વાથ્યદ્રવ્યં ષોડશપલમ્| યદ્યપ્યત્રોત્સર્ગતશ્ચતુષ્પ્રસ્થમેવ જલં દેયં, તથા શેષચતુર્ભાગઃ પ્રસ્થ એવ ભવતિ, તથાઽપિ ચતુર્ગુણજલદાનસ્ય ચતુર્થભાગશેષતયા સ્થાપ્યકષાયસ્ય ઉત્સર્ગવિધૌ સૂચનાર્થમિદં ચરકવચનમ્| તથા ‘ત્રિંશત્પલાનિ તુ પ્રસ્થો વિજ્ઞેયો દ્વિપલાધિકઃ’ ઇત્યપિ વચનં પરિભાષાસિદ્ધાર્થાભિધાયકં વિજ્ઞેયમ્| અત એવ દૃઢબલસંસ્કારેઽપિ દ્રવદ્વૈગુણ્યાભિધાનં ભવિષ્યતિ| ત્રિંશત્પલવિશેષણતયા દ્વિપલાધિકાનીતિ નિર્દેશે પ્રાપ્તે પ્રસ્થવિવક્ષયા પુંલ્લિઙ્ગૈકવચનનિર્દેશો જ્ઞેયઃ||૨૩૪-૨૪૨||

Adhikarana 41 (243) · Śloka 243

ભવન્તિ ચાત્ર- વ્યત્યાસાન્મધુરામ્લાનિ શીતોષ્ણાનિ ચ યોજયેત્| નિત્યમગ્નિબલાપેક્ષી જયત્યર્શઃકૃતાન્ ગદાન્||૨૪૩||

વ્યત્યાસાત્ પરસ્પરપરિવર્તનેન મધુરામ્લયોઃ શીતોષ્ણયોશ્ચ યોજના||૨૪૩||

Adhikarana 42 (244-246) · Śloka 246

ત્રયો વિકારાઃ પ્રાયેણ યે પરસ્પરહેતવઃ| અર્શાંસિ ચાતિસારશ્ચ ગ્રહણીદોષ એવ ચ||૨૪૪|| એષામગ્નિબલે હીને વૃદ્ધિર્વૃદ્ધે પરિક્ષયઃ| તસ્માદગ્નિબલં રક્ષ્યમેષુ ત્રિષુ વિશેષતઃ||૨૪૫|| ભૃષ્ટૈઃ શાકૈર્યવાગૂભિર્યૂષૈર્માંસરસૈઃ ખડૈઃ| ક્ષીરતક્રપ્રયોગૈશ્ચ વિવિધૈર્ગુદજાઞ્જયેત્||૨૪૬||

અર્શઃસુ અગ્નિરક્ષામભિધાતુમન્યત્રાપિ યત્રાગ્નિરક્ષા વિશેષેણ કર્તવ્યા તાનાહ- ત્રય ઇત્યાદિ| વૃદ્ધે પરિક્ષયઃ અગ્નિબલે વૃદ્ધે વિનાશઃ| ત્રિષુ વિશેષત ઇત્યનેનાન્યત્રાપ્યગ્નિરક્ષણં કાર્યમિતિ દર્શયતિ||૨૪૪-૨૪૬||

Adhikarana 43 (247-248) · Śloka 248

યદ્વાયોરાનુલોમ્યાય યદગ્નિબલવૃદ્ધયે| અન્નપાનૌષધદ્રવ્યં તત્ સેવ્યં નિત્યમર્શસૈઃ||૨૪૭|| યદતો વિપરીતં સ્યાન્નિદાને યચ્ચ દર્શિતમ્| ગુદજાભિપરીતેન તત્ સેવ્યં ન કદાચન||૨૪૮||

યદ્વાયોરિત્યાદિના પૂર્વોક્તચિકિત્સાં સારોદ્ધારેણાહ||૨૪૭-૨૪૮||

Adhikarana 44 (249-255) · Śloka 255

તત્ર શ્લોકાઃ- અર્શસાં દ્વિવિધં જન્મ પૃથગાયતનાનિ ચ| સ્થાનસંસ્થાનલિઙ્ગાનિ સાધ્યાસાધ્યવિનિશ્ચયઃ||૨૪૯|| અભ્યઙ્ગાઃ સ્વેદનં ધૂમાઃ સાવગાહાઃ પ્રલેપનાઃ| શોણિતસ્યાવસેકશ્ચ યોગા દીપનપાચનાઃ||૨૫૦|| પાનાન્નવિધિરગ્ર્યશ્ચ વાતવર્ચોઽનુલોમનઃ| યોગાઃ સંશમનીયાશ્ચ સર્પીંષિ વિવિધાનિ ચ||૨૫૧|| બસ્તયસ્તક્રયોગાશ્ચ વરારિષ્ટાઃ સશર્કરાઃ| શુષ્કાણામર્શસાં શસ્તાઃ સ્રાવિણાં લક્ષણાનિ ચ||૨૫૨|| દ્વિવિધં સાનુબન્ધાનાં તેષાં ચેષ્ટં યદૌષધમ્| રક્તસઙ્ગ્રહણાઃ ક્વાથાઃ પેષ્યાશ્ચ વિવિધાત્મકાઃ||૨૫૩|| સ્નેહાહારવિધિશ્ચાગ્ર્યો યોગાશ્ચ પ્રતિસારણાઃ| પ્રક્ષાલનાવગાહાશ્ચ પ્રદેહાઃ સેચનાનિ ચ||૨૫૪|| અતિવૃત્તસ્ય રક્તસ્ય વિધાતવ્યં યદૌષધમ્| તત્સર્વમિહ નિર્દિષ્ટં ગુદજાનાં ચિકિત્સિતે||૨૫૫||

અર્શસાં દ્વિવિધમિત્યાદિના અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ| અરિષ્ટગ્રહણેનૈવ શાર્કરસ્યાપિ ગ્રહણે પ્રાપ્તે શાર્કરસ્ય પૃથગભિધાનં ગુડકૃતેભ્યો ભેદેન વ્યવહારાર્થં, તથાઽનુપાનાભિધાનાર્થં પૃથક્કૃતમ્||૨૪૯-૨૫૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 14

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાનેઽર્શશ્ચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽર્શશ્ચિકિત્સિતં નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ||૧૪||